Weşanxaneyê Bîrî Ra

Weşanxaneyê Bîrî serra 2005î de Dîyarbekir de abi. Eynî serre di kitabê kurdkî neşr kerdî. Barê nê weşanxaneyî Seîd Verroj û birayê ey Turgut Ersoyî ser o yo. Resmîyet de Turgut wayîr o.

Weşanxaneyê Bîrî ra ver Seîdî û çend embazanê xo Weşanxaneyê Warî îdare kerdinî. Wayîrê nê weşanxaneyî zî resmîyet de Turgut bi. No weşanxane 1997 de abi, 2004 de padîya. No mabeyn de Weşanxaneyê Warî 15 kitabê kurdkî neşr kerdî. Buroyê nê weşanxaneyî verê Îstanbul de bi, dima berd Dîyarbekir.

Seîd û Turgut nika Dîyarbekir de bi nameyê “Bîr”î kovarêk zî vejenî. Înan û embazanê xo Bîr ra ver kovara Warî vetinî. Nê her di kovarî zî bi kurdkî-tirkî yê.

Mi 10.02.2006 de berpirsîyarê Weşanxaneyê Bîrî Seîd Verojî de roportajo cêrên kerd. Turgut Ersoy ma het bi, ge-ge ey zî fikrê xo va. Cayê ke nameyê ey nusîyayo Turgut cewab dano, cewabê bînî cewabê Seîd Verojî yê.

Malmîsanij

 ***

Malmîsanij: Seîd, ti kure (kotî) û key maya xo ra bîyî?

Seîd Verroj: Ez serra 1966 di, dewa Hopi -ki girêdayî Pîranî ya- di marda xu ra bîya.

-To çi wendo?

-Mi Egîtîm Fakultesî di qismê Kîmya xelas kerd.

-Karê weşangêrî (yayımcılık) ra ver to çi kar kerdinî?

-Nê karî ra ver mi mamosteyî kerdinê. Inka ez him mamostayî him zî karê weşangêrî kena.

-Turgut, ti?

Turgut Ersoy: Ez 1977 di marda xu ra bîya. Mi lîse xelas kerda. Inî gurî ra ver ez karanê bînan di, ma vajî loqante di, karê mobîlya di xebitîyayo.

-Weşanxaneyê Warî 1997 di abi?

-Belê, serra 1997î di ma yew şîrketa lîmitedi bi nameyê “Kor”î akerdi û kovara Warî veti.

-Seba akerdişê resmî yê şîrkete çi waştêne?

-Ay (o) wext qabê (seba) şîrket û kovari, new-des hebî belgey waştinê. Mesela dîploma, cuzdanê nufusî, belgeyê îqametgahî, sabiqa belgesî, qerarê ortaxanê şîrketi. Hergû yewî ra şeş-hewt nusxeyî waştinê û hergû yew yew cay rî erşawitinê.

Ema 2003 di basın-yayin qanûnî bi şeklo newe vejîya. Inî qanûnî ra pey gure rehet bi. Ti tena dîlekça danî Cumhurîyet Savcilixî, beyanname dekenî danî walîlix. Yanî gure asan bîyo.

-Şima çirê nameyê Weşanxaneyê Warî bedilna kerd Bîr?

-War di ez û qorrî (tayê) imbazî bî. Heta yew nuqta ame, xetimîya. Ay (ê) imbazan va “War ê ma pîya wo, ma qebul nêkenê ki ti bi nameyê Warî dewam bikî”. Nê xetimîyayîşî ra pey ma War vindarna (edilna) -him kovare him zî weşanxane- û dest bi Bîrî kerd.

-Resmîyet di wayîrê weşanxaneyê Bîrî kam o, pratîk de karê weşanxaneyî kam keno?

-Resmîyet di Turgut tena yo. Pratîk di bar me wir (her) dîyini ser o yo.

-Kitabanê şima ra kitabo ke qedexe (yasax) bîyo, esto?

-Ney.

-Her yew kitabê şima ra çend hebî çap benî?

-Hinzar (hezar) hebi.

-Ma vajî eke kitab se rîpel bibo, tena mesrefê çapkerdişî çende beno?

-Teqrîben 750-800 YTL beno.

-Her kitabê şima ra teqrîben çend hebî roşîyênî?

Turgut Ersoy: 200 hebi ancax bêrê rotiş.

-Şima bi xo roşenî yan şima danî kitabrotoxan, yanî “kitapçı”yan?

-Ma him danê kitapçîyan him zî ma bi xu roşenê.

-Verê buroyê weşanxaneyê şima Îstanbul di bi. Şima key û çirê ard Dîyarbekir?

-Ma va ki her vaş kokdê xu ser o kuho beno. Bi ay (ê) mentiqî ma 2003 di ard Dîyarbekir.

-Şima kitabanê xo danî şîrketanê vilakerdişî, yanî “daxitim şîrketî”?

-Wexto ki ma Îstanbul di bî ma daynê feqet daxitim şîrketî bê zerri kitabanê kurdkî gênê. Peranê kitaban erey (berey) danê. Ina gami ma kitabanê xu nêdanê jînî.

-Nêgirewtişê înan semedê şovenî ra yo yan semedê çinbîyayîşê bazarê kitabanê kurdkî ra yo?

-Bazarê jînî (înan) çin o. Vanê “Yew kitabanê kurdkî nêerîneno”.

-Şima bêpere zî tayê kitaban vila kenî?

-Belê.

-Çend heban?

-Her kitabi ra kemî der (tewr kemî) ma pancas hebi se protokol bêpere danê. Inî kitaban ra teber, ma pancas kitabî zî Kurdistanê Başûrî rê, dezgehanê weyrayî (ucayî) rê erşawenê.

-Şima danî kamî?

-Ma danê kuruman (dezgehan) û qorrî şexsîyetan.

-Şima seba rotişî kitaban şawenî (rusnenî) Ewropa?

-Ma verê kitabî erşawitî Îsveç, Almanya û Fransa feqet semedo ki pereyê ki ti (ci) ra amey heqê postî rê nêvetinê dima ma fek ti ra verada.

-Welat de û Ewropa de ferqê vayaya (fîyatê) kitabanê şima bi?

-Ey ferq bi tabî. Çunkî wexto ki to kitabî erşawitî Ewropa, mesrefê postî zî zaf beno.

-Heta ewro, şima qet heqê telîfî se pere dayo?

-Ney.

-Kitabê ki şima neşr kerdî, şima înan ra danî nuştoxê kitabî?

-Belê. Wexto ki teleb bibo ma danê. Heze (se) pere ma nişnê heqê telîfî bidê ema kitaban biwazê ma danê.

-Nuştox şima de bazar keno nê şima goreyê tesbîtê xo kitaban danî ey/aye?

-Bazarey çin a ema nuştoxê ki biwazê ma danê.

-Şima çend hebî kitaban danî nuştoxî?

-Ma 100 hebi, 200 hebi danê.

-Kitabanê şima ra çend hebî ziwananê bînan ra ameyê tadayîş (çarnayîş), yanî tercume yê. Şima heqê tadayoxî (tercumekerdoxî) danî?

-Ma peran nêdanê feqet ma kitaban danê.

-Şima seba ke kitabanê xo bidî şinasnayîş qet îlan filan dayo?

-Ney.

-Rojname, kovar yan zî televîzyonan de kesî kitabanê şima ser o nuşto?

-Ney

-Şima ra kes endamê Türkiye Yayıncılar Birliği yo?

-Ney.

-Çira? Şima nêwazenî yan sewbîna sebeb esto?

-Ma endambîyayîş di vêşî mana nêveynenê. Raşta der eger Kürt Yayıncılar Birliği (Yewîya Weşangêranê Kurdan) bibo, endambîyayîşê weyrayî ma rê mana jey (ey) esta.

-Goreyê fikrê to, hîrê problemê tewr (en) muhîmî yê weşangêrîya kurdkî kamcîn î?

-Problemê yewini vilakerdiş o.

Ê didini, problemê rotişî yo. Kurdî nêşênê (niştê) biwanê, wendoxê kitabanê ma kemî yê; kitabê ma kemî yenê rotiş.

Problemê hîrini zî maddî yo. Ma inê kitaban bi fedakarîya şexsî vejenê.

-Vilakerdiş de problem çi yo?

-Qabê (seba) ki kitabê kurdkî kemî roşênê, şîrketê vilakerdişî nêwazenê kitabanê kurdkî vila bikê, xu bibetilnê.

-Kitabê şima yê kurdkî mesrefê xo vejenî?

-Ney.

-To vatbi îmkanê ma yê maddî çin î. Eke îmkanê şima yê maddî bibîyêne, şima sey weşangêrî waştêne se bikî?

-Ez weşangêrey ra hes kena. Perey mi bibînê mi waştinê yew buroyo baş, “donanimlî” veyna û kitabanê kurdkîyan ê ki mi xu çim a kerdî neşr bika. Mi waştinê pancas kitabanê sorankî açarna kurmanckî ser.

Turgut Ersoy: Eke perey mi bibînê, mi waştinê kitabanê edebîyan ê miletanê bînan tada kirmanckî (zazakî) û kurmanckî ser.

-Ti çirê nê karê weşangêrî kenî?

-Ma kurd î, mileta ma bindest a. Welatê ma Kurdistan îşxal bîyo. Degerê (erjê) ma heme ver bi vînbîyayîşî şonê. Hedefê ma, pawitişê inî degeran, newe ra zengînkerdişê inî degeran ew (û) inîyan ser o nuştiş; çapkerdiş û vilakerdişê çîyanê nuşteyan, yanî raşta der pawitişê nirx û degeranê netewî yo. Mi semedê inî hedefan weşangêrî tercîh kerdi. Cimaatî man (mîyan) di vilabîyayîşê fikrî di keda mi bibo ez pey (pê) rehet bena.

-Leyçeya to bi xo kirmanckî (zazakî) ya. Hem kovara şima, yanî Bîr hem zî kitabê ke weşanxaneyê şima vejeno çend îstîsnayan ra teber bi lehçeya kurmanckî yê. Ti çirê bi lehçeya xo kovare nêvejenî û kitabanê kirmanckîyan neşr nêkenî, bi kurmanckî neşr kenî?

-Giraneya weşananê ma kurmanckî ser o ya la ne ki ma kirdkî (zaza) çap nêkenê. Di çî estî: Yew, ayê ki kirdkî binusî, nuştoxê kirdkî kemî yê. Eger nuştey kirdkî ma rê bêrê ma şênê çap bikê. Ey didini, ez kurdan heze yew mileti veynena. Ez kirdkî, kurmanckî, sorankî heze gilanê yew dari vînena. Ez yew ferq nêdekena beyntarê jînî.

-Şima ferq nêdekenî beyntar labelê yewna çî esto. Lehçeya to bi xo kirmanckî/kirdkî ya. To zî va ke na lehçe kemî nusîyêna. Gelo bi kirmanckî nuştiş û averberdişê na lehçe lazim nîyo? Kirmanc ganî kede (emeg) nêdo kirmanckî? O het ra zî yew mesulîyet çin o?

-Mesuletey esta. Ma kenê feqet weyra di mesela mesela famê (anlayîşê) sîyasî û felsefî ya. Ez kurdan heze yew mileti veynena, ferq nêdekena beyntarê kird, kurmanc, soranî. Kurdîstanê Bakurî di zafaneyê kurdan kurmanc o. Beno ki çer (çar) ra hîrêyê jînî kurmanc bo. Wexto ki to yew weşan vet, ti wazenî xîtabê ina kîtle pêro bikî. Ti vajî nêvajî kurmanckî vêşî ya, hetê nuştişî ra zî gora kirdkî deha rehet a, deha aver şîya. Ay sebeb ra ma deha zaf ca danê kurmanckî.

-Internet de keyepelê (web site) şima esto?

-Ney.

-Weşanxaneyê şima qet beşdarê (katılma) fuaranê kitaban bi.

Turgut Ersoy: Ney. Mesela par [2005], wita (tîya) di, Fuara Beledîyaya Dîyarbekirî bî, ma beşdar nêbî. Ma muraceet kerd, va “Ma xeberi danê şima”. Xeberi day ma, va “Ma veynda [venga] weşanxaneyan nêdanê, ma veynda kitabçîyan (kitabevîyan) tena danê.” Kitabçîyan ra zî pêro nê, di-hîrê hebî kitabçîyê xişnî. Ma ra ina va, ma nêşî la ma ra dimi veynda weşanxaneyan dawo.

-Se nimûne kamcîn weşanxaneyî?

-Mesela Weşanxaneyê Aramî, Belkîyî. Esas, qabê ki ma kitabanê Weşaxaneyê Dozî vila kenê, nêwazenê ma şêrê. Raşte-raşt ma ra nêva ema ay kitabçîyê ki şîbî, jînî ra vatbi “Gerek şima kitabanê Dozî nêroşê”.

-Qey kitabanê Weşanxaneyê Dozî de çi esto ke hende înan ra eciz î?

-Weşanxaneyê Dozî, çend kitabî sey kitaba Selîm Çürükkayayî “Apo’nun Ayetleri”, ê Nejdet Buldanî “PKK’de Kadın Olmak” û ê Hasan Yıldızî “Muhatapsız Savaş Muhatapsız Barış” vetê. Ay sebeb ra beledîya ambargo weşananê Dozî ser na. Ma zî na mintiqa di kitabanê Dozî vila kenê û roşenê.

-Şima beşdarê sewbîna fuaran zî nêbî.

-Ney.

-Şima qet kitabê xo day kutubxaneyan?

-Ma bi xu raşte-raşt nêday ema her kitabi ra çapxane vîst hebi gêno.

-Gelo ti zanî, kitabê şima qet kutubxaneyan de estê?

-Mi bi xu nêdî ema qorrî imbazê ki şî kutubxane, jînî dî.

-Kure? Kamcîn kutubxane de?

-Îstanbul di Mîllî Kutubxane di.

-Mîllî Kutubxane Anqara de yo!

-Mi bi xu nêdî, imbazan ana va.

-Kitabanê ke şima neşr kenî, şima goreyê çîyî vîjnenî (weçînenî)? Krîterê şima çi yê?

-Bala ma deha zaf ziwan, edebîyat û lêkolînanê kurdkî ser o ya. Tercîhê ma inî yê. Ma mîyanê kitabi, yanî naveroka kitabi zî gênê xu çiman ver a, abo gore (goreyê aye) qerar danê.

-Qerarî ti bi xo danî, kam dano?

-Ez dana.

-Qapaxanê kitabanê şima kam virazeno?

-Ez bi xu virazena.

-Mîzanpajê kitaban?

-Mîzanpajî zî ez virazena.

-Rastkerdişî (teshîhî)?

-Kitaban ez rast kena la kovare ez, Roşan Lezgîn û Remezan Alan ma pîya rast kenê.

-Nuştoxê şima estê ke vanî “Şima ganî (gerek) kitabê mi, nuşteyê mi nêbedilnî; mi senî nuşto ganî winî vejîyo”?

-Hetanî ina gami ez tena yew ray raşt ameya. A rojî yew imbaz Silopî ra mi geyra, va “Şima gerek nêbedilnê, ez bi xu inawa (wina) raşt veynena, şima gerek qarmîş nêbî”. Mi va “Bê ma veynê. Ma nêzanê to çi nuşto. Ez nêveyna ez nêzana. Manaya fikrî di ti çîyo cîya bîyarî, çiman ser. Ema ti çîyo eletewş binusî, ez qebul nêkena”.

-Kitabê şima kamcîn şaristanan de yenî rotiş?

-Kurdistan di Dîyarbekir, Elazîz, Batman, Wan, Mêrdîn, Mûş. Heto bîn di Mersîn, Îstanbul, Anqara, Edena.

-Nê cayan de kitabrotoxî (kitabevi) kitabanê şima roşenî?

-Belê.

-Nê kitabrotoxî se ra çend şima ra gênî?

-Se ra çewres.

-Şîrketê vilakerdişî (dağıtım şirketleri) se ra çend gênî?

-Ê se ra pancas gênê.

-Kaxita kitaban şima bi xo erînenî yan çapxane erîneno?

-Ma erînenê.

-Katalogê kitabanê şima esto?

-Ney, katalog çin o; lîsteya kitabanê ma esta, ma vila kenê.

-Şima kitabê xo heme yew çapxane de day çapkerdiş yan çapxaneyanê cîya-cîyayan de.

-Ma heta inka hîrê çapxaneyan day çapkerdiş.

-Çirê şima çapxane bedilna?

-Ma hetê fîyatî ra, teqsîtî ra pênêkerd, a ra.

-Nê heme hîrê çapxaneyî kure yê?

-Îstanbul di.

-Qey şima Dîyarbekir di nêdanê çapkerdiş?

-Dîyarbekir di çapkerdiş vay o. Hima hima ki di qatê çapxaneyanê Îstanbulî vay o.

-Çend komputurê şima estê?

-Yew tena ya.

-Makînaya şima ya fotokopî, skayner?

-Makînaya fotokopî çin a la skayner esto.

-Şima tîya (buroyê weşanxaneyî) de zî kitaban roşenî?

-Ra-ray (rey-rey), eger cay yew bêro biwazo.

-Nika seba kitaban bandrol wazenî. Ti vanî bi bandrol vernîya kitabanê korsanan gîrîyêna?

-Tesîrê bandrolî yo musbet esto ema qabê ki kitabê korsanî zaf erjan ê, wendox rayna zî kitabanê korsanan erîneno.

-To bi xo kitabo kurdkîyo verên çend serrîya xo de dî?

-Raya verêni, wexto ki mi lîse bîr (sinifa yewine) di wendinê, 1981 di mi kitaba Kamran Alî Bedirxanî dî; gramerê jey. Mi Lîseya Dîyarbekir (Diyarbakır Lisesi) di wendinê. Mi ay gramer yew imbazî het dî. Eskerî darbe bîbî; ay wext kitabçî het bîyayîşê kitabanê kurdkî mumkun nêbi. To nêşênaynî yew pelê kurdkî, yew bandê kurdkî pîyase di veynî!

Mi a kitabi dî û Şivanê Kurd ê Erebê Şemoy di.

-Yeno vîrê to, to de senî tesîr kerd?

-Heze ez yew çîyo newe veyna! Mi heta ay wext bi kurdkî çîyo nuşte nêdibi.

-La to Turgut?

Turgut Ersoy: Key mi kitaba verêni dî nîna mi vîrî la yeno mi vîrî ki mi bandê Şivanî zaf goşdaritinê. Mi keye di kitabê kekê [Seîdî] dîbî.

-To qet tersê dewlete ver kitabî veşnay?

-Mi nêveşnay feqet mi zaf limitê (nimitî). Ay wext eger polîsî kitabê kurdkî kê (kesî) di bitewîştênê kê berdinê. Mi vîrî yeno, yew imbazê ma di yew bandê Şivanî tewşîya (tepîşîya), çewres roj siqîyonetîm di, gozaltî di mend. Qabê yew bandî çewres roj! Ay sebeb ra, hetana ki ma dest a hameynê, na (yan) cawo ki ma telaş ronaynê na cawo ki ma îzimî ronaynê di ma kitabî limitênê. Kitabê kurdkî tena nê, kitabê tirkî yê ki kurdan ser o yê û kitabê fikrê çepî zî qedexe bî.

-Persê mi qedîyay. Sewbîna çîyo ke şima biwazî vajî esto?

-Ayê ki karê weşangêrîya kurdkî kenê zanê, neşrkerdişê kitabanê kurdkî bar o. Eyro (ewro) roj ino kar bi fedakarî beno çunkî kitabê kurdkî mesrefê xu nêvejenê.

-Keyeyê şima awan bo. Ez sipas kena.

-Ê to zî awan bo. Ma zî sipas kenê.