10. BESTOXÎ
Vateyê ke nameyan, karan (fîîlan) û cumleyan hem hetê manaya û hem zî hetê şiklê ênan ra pêwa girê bidê, ênan ra vajîyeno bestox (girêdayox) û manaya xoser a bestoxan çinî ya. Eke bestoxî di vateyan yan zî komeyê vateyan pêwa girê bidê, hûrdî kelîmeyê zî hetê wezîfî ra benê seycê; ke di cumleyan pêwa girê bidê û bindê hukmêk de bîyarê pê hete, ya didine pêwa girêdaye yê yewine bena.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Rewîn û Gurgîn şîyê keye. | Rewî û Gurgîn çûn malê. |
| Hemberyan û hembazê ma hewlî. | Cîran û hevalên me baş in. |
| Delale amey keye û şamî werde. | Delal hate malê û şîv xwar. |
| Ez şîya sûke labelê rew agêraya. | Ez çûm sûkê lêbelê zû vegeryam. |
| Keye û medresa ma bazar ra dîrî yê. | Mal û medreseya me ji bazarê dûr in. |
Awayê viraştena xo ra bi umûmî hîrê grubê bestoxan estî:
10.1. Bestoxê sade yan zî yew heceyî
Ayê bestoxê ke tena yew vate ra ameyê pê û parçe nêbenê, ênan ra vajîyeno bestoxê sadeyî. Zazakî de bestoxê sadeyê ke zaf yenê vatiş: “û”, “zî”, “la”, “ya”, “ki/ke”, “eke”, “çi ke”, “ya/yan, “eger” “gama”, “ama”, “coka” û “him/hem”. Kurmancî de zî “û”,“an”, “lê”, “ya”, “yan”, “da”, “ane/an ne”, “ango”, “gava”, “loma” û “yan/ya”[1] wezîfeyê nê bêj bestoxan vînenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| û | û |
| Ez û ti. | Ez û te. |
| Dar û ber. | Dar û ber. |
| Şew û roj. | Şev û roj. |
| Mem û Zîne. | Mem û Zîn |
| Kesk û sûr. | Kesk û sor. |
| Cinî û mêrde. | Jin û mêr. |
| zî | jî |
| To zî va mi zî va. | Te jî got min jî got. |
| Ma zî şî û şima zî şîyê. | Em jî çûn hun jî çûn. |
| Dîk zî waneno û zerenc zî waneno. | Dîk jî dixwîne û kew jî dixwîne. |
| la | lê |
| Ti bê la domanan xo de meya. | Tu were lê zarokan bi xwe re neyîne. |
| Roj germ o la şewe honik a. | Roj germ e lê şev hênik e. |
| Şewla zîrek a la Bejna hîna zîrek a. | Şewla jîrek e lê Bejna hîn jîrek e. |
| eki/eke/eger | heke/eke/heger/eger |
| Eke ti wazenê bê eke ti nêwazenê meye. | Eke ti dixwazî were eke tu naxwazî neye. |
| Eger ti şî, mi zî xo reyde bere. | Eger tu çûyî, min jî bi xwe re bibe. |
| Eger hewr bibo varan vareno. | Eger ewr bibe baran dibare. |
| Eke zimistan ame vewre varena. | Eke zivistan hat berf dibare. |
| ke (ki, ko) | ku/ko/ki |
| Çîyo ke ez wazena to hete çinyo. | Tiştê ku ez dixwazim li cem te nîn e. |
| Heta ke şewe bo, ma resenê keye. | Heta ku şev be, em digîjin malê. |
| Hêvî kena ke çend rojî ra pey tesîrê | Hêvî dikim ku ji çend rojan şûnde |
| germeye bişikyo. | tesîra germê bişike. |
| Rewînî mi ra vat ke eyro vîstê meng o. | Rewînî ji min re got ku evro bîstê heyvê ye. |
| Yan (ya) | yan (ya) |
| Yan ti vaje yan zî ez do vaja. | Yan tu bêje yan ez dê bêjim |
| Yan bike yan meke. | An bike an jî meke. |
| Ya kê roşenê ya şinê. | Ya meriv rûdine ya diçe. |
10.2. Bestoxê (girêdayoxê) diletî
Nê bêj bestoxî, bi tekrarkerdena vateyêk ra virazîyenê û wexto ke cumleyê pêrabeste yê rêzkerdey yenê sazkerdiş, vernîya cumleyandê kilman de ca gênê û ênan pêwa girêdanê. Tayê bestoxê diletî:
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| çi … çi… | çi … çi… |
| “Çi cinî çi mêrde, heme ameyê.” | Çi jin çi mêr, hemû hatin |
| Şêr şêr o; çi cinî ya û çi mêrde yo. | Şêr şêr e, çi jin e û çi mêr e. |
| Kes nêzano çi wenê û çi piragênê. | Kes nizane çi dixun û çi li xwe dikin. |
| Çi laj bo û çi keyna bo, seycê yî. | Çi law be û çi keç be, wekhev in. |
| ge … ge… | ge … ge…/geh… geh… |
| Ge ge şonê û ge ge yenê. | Ge ge diçin û ge ge tên. |
| Ge ez yena ge ti bê. | Ge ez têm ge tu were. |
| Ge varan vareno ge vewre varena. | Ge baran dibare ge berf dibare. |
| Ge çilmisyena û ge zey gulan geş bena. | Geh diçilmise û geh wek gula geş dibe. |
| ha …ha… | ha …ha… |
| Ha emsar ha par. | Ha îsal ha par. |
| Ha şewe ha roj. | Ha şev ha roj. |
| Ha vat ha nêvat. | Ha got ha negot. |
| Awe ha ameya çok û ha ameya noq. | Av ha hatiye çok û ha hatiye noq. |
| Vate ke vajîya ha zûrî û ha raşte. | Peyv ku hate gotin ha derew û ha rast. |
| hem… hem…/him… him… | hem… hem… |
| Hem mamosteyî hem şagirtî yenê. | Hem mamoste hem şagirt têne. |
| Ferzan hem weno hem qalî keno. | Ferzan hem dixwe hem dipeyve. |
| Malzemeyê ey hem xilt o hem vay o. | Malzemeyê wê hem xilt e hem bûha ye. |
| ne… ne… | ne… ne… |
| Ti ne bermenê ne wîyenê. | Tu ne digrî ne dikenî. |
| Ti ne kenê û ne wenê. | Tu ne dikî ne dixwî. |
| Hemberyanê ma ne şonê û ne yenê. | Cîranên me ne diçin û ne tên. |
| Ne him û ne gim. | Ne him û ne gim. |
| ray… ray/ray rayan… ray rayan/ | carna…carna/carek … carek |
hewî….hewî…
| Ray awe hênî ra yena ray nîna. | “Carna av ji kaniyê tê carna nayê.”[2] |
| Ray ez ramena û ray o rameno. | Carna ez dajom û carna ew dajo. |
| Rayrayan ma benê û rayrayan ên benê. | Carna em dibin, carna ew dibin. |
| Hewî mi ramit hewî ey ramit. | Carek me ajot carek wî ajot. |
| ya… ya | ya… ya |
| Ya bide ya bigîre. | Ya bide ya bigre. |
| Lingan sero mevindere ya şo ya roşe. | Li ser lingan mesekine ya here ya danişe. |
| Şewe biya nême ya werze ya rakewe. | Şev bûye nêvî ya rabe ya rakeve. |
| yan… yan… | yan… yan… |
| Yan ma yenê yan şima bêrê. | Yan em tên yan hun werin. |
| Ma yan serkewenê yan vinî kenê. | Em yan biserdikevin yan wenda dikin. |
| Zimistanî yan vewre varena yan varan. | Zivistanê yan berf dibare yan baran. |
| tay… tay … | hin… hin… |
| Tay wîyenê û tay bermenê. | “Hin dikenin û hin digirîn. |
| Tay girdî û tay wûrdî yê. | Hin gir in û hin hûr in. |
| Tayê kenê tayê wenê. | Hin dikin hin dixun. |
| zî … zî | jî … jî |
| Cinêke zî mêrdek zî keye de nîyê. | Jin jî mêr jî ne li malê ne. |
| Heyat şehar de zî û dewe de zî bîyo vay. | Jiyan di bajar de jî û di gund de jî bûye bûha. |
| Ma zî şima zî seycê yî. | Em jî hun jî wekhev in. |
| wazenê(a) … wazenê(a)… | dixwaze … dixwaze… |
| Wazenê şo sûke wazenê keyede roşe. | Dixwazî biçe sûkê dixwazî li malê rûne. |
| Wazena ma çay bişimê wazena qehwe. | Dixwaze em çay vexwin dixwaze qehwe. |
Wazenê govend bigîre wazenê temaşe bike. Dixwazî govend bigre dixwazî temaşe bike.
10.3. Tayê bestoxê bînî yê ke bi di-hîrê çekûyana virazîyenê
Tayê bestox û edatî yan zî tena bestoxî bi xo, bi tayê vateyandê bînana bêrê vatiş, nê bêj bestoxan virazîyenê û cumle mîyan de mananê ciya ciyayan danê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| …beno ke… | …dibe ku… |
| Roj û şewî vêrartî nêame, beno ke tayê tebayê ey serî ser de ameyê. | Roj û şev derbas bûn nehat, dibe ku hin tişt bi serê wî de hatine. |
| Varan bivaro beno ke ma bimanê. | Baran bibare dibe ku em bimînin. |
| Beno ke verg bo û beno ke kutik bo. | Dibe ku gur be û dibe ku kuçik be. |
| …bes ke… | …bes ku… |
| Çi lazim bo ez do bikera, bes ke | Çi pêwîst be ez dê bikim, bes ku |
| ti biwane. | tu bixweyne. |
| Ez şêna şew û roj bixebitya, bes ke cayê mi | Es dikarim şev û roj bixebitim, bes ku |
| xewle bo. | ciyê mi xewle be. |
| gama ke… | gava ku… |
| Gama ke aşik kelibya defe dirneno. | Gava ku aşiq bikelibe def didirîne. |
| Gama ke şewî derg bibê, roj kilm beno. | Gema ku şev dirêj bin, roj kin dibe. |
Gama ke mamoste yeno, şagirtî werzenê pay.Gava ku mamoste tê, şagirt radibin.
| … ne ke … | … ne ku … |
| Ma dest ra nîna ne ke ma nêwazenê. | Ji dest me nayê ne ku em naxwazin. |
| Xirabeye nêwazena ne ke nişêna bika. | Xerabî naxwazim ne ku nikarim bikim. |
| Ez mird a ne ke şamî weş nîya. | Ez têrim ne ku şîv nexweş e. |
| coka | lewra, ji ber wê/wî |
| Trafîq qelabalix bî coka ma erey kewtî. | Terafîq qelabalix bû ji ber wê em dereng ketin. |
| Meymanê ma bînê coka ma lez kerd. | Mêvanên me hebûn ji ber wê me lez kir. |
| Vewre varaya coka serd o. | Berf barîye ji ber wê serma ye. |
| çende … hende | çiqas … ewqas |
| Mêrdim çende bixebityo hende betilyeno. | Meriv çiqas bixebite ewqas diweste. |
| Ti çende borê madê to hinde hera beno. | Ti çiqas bixwî madê te ewqas fire dibe. |
| Roj çende derg bo, şewe hende kilm bena. | Roj çiqas dirêj be, şev ewqas kin dibe. |
Ez çihende wanena waya mi zî hende wanena.Ez çiqas dixwînim xuşka min jî ewqas dixwîne.
| gama | gava |
| Gama averî yê tepayê ra rindêr a. | Gava zû ji yê dereng çêtir e. |
| Gama çimê mi aye ginyayê, se ke | Gava çavê min li wê ket, wekî ku awa |
| serde mi sere de bikê. | ava sar di ser min de bikin. |
| Gama o ame ez ewca de nêbîya. | Gava ew hat ez li wê derê nebûm. |
| gama ke | gava ku |
| Gama ke şima şiyê, ma weca de nêbî. | Gava ku hun çûn, em li wê derê nebûn. |
| Gama ke aşik kelibya dawile dirneno. | Gava ku aşiq bikelibe defê diçirîne. |
| Gama ke wer bibo her kes şirîg o. | Gava ku xwarin hebe her kes şirîk e. |
| Gama ke ga bimro çerme maneno, | Gava ku ga bimre çerm dimîne, meriv |
| mêrdim bimro name maneno | bimre nav dimîne. |
| hem… hem zî | hem… hem jî |
| Rewîn hem xebitya û hem zî wend. | Rewîn hem xebitî û hem jî xwend. |
| Hem ez rakewena hem zî aye. | Hem ez radikevim hem jî ew. |
| Hem şew xebityeno hem zî roj. | Hem şev dixebite û hem jî roj. |
| Hem govende gêna û hem zî deyrî vana. | Hem govendê digerîne hem jî distrê. |
| yan …. yan zî | yan … yan jî |
| Yan ti bê etiya yan zî ma bere xo hete. | Yan tu were vira yan jî me bibe cem xwe. |
| Yan ti yan zî ez. | Yan tu yan jî ez. |
| Yan şino kar yan zî şino qahwexane. | Yan diçe ser kar, yan jî diçe qahwexanê. |
| verê ke (ki) | berî ku (ko/kû)/berîya ku |
| Verê ke zimistan bêro koçerî agêrenê. | Berîya ku zivistan were koçer vedigerin. |
| Verê ke xwendî bêrê qasid raykerd. | Berî ku vexwendî werin qasid rêkirin. |
| Verê ke şer bikê gizegiza ênan bî. | Berîya ku şer bikin gizegiza wan bû. |
| wa… bo | bila … be |
| Wa rayîr bo, wa dûrî bo. | Bila rê be, bila dûr be. |
| Wa xêr bo, wa erey bo. | Bila xêr be, bila dereng be. |
| Wa vêr bo, wa xorîn bo. | Bila bihûr be, bila kûr be. |
| Wa varika mi nexşên bo, wa hakan nêko. | Bila varuka min nexşîn be, bila hêkan neke. |
[1] b. Beşê bestoxan ê kitaba Qanatê Kurdo, Gramera Zmanê Kurdî (Kurmancî-Soranî), Celadeta Alî Bedirxan, & Roger Lescot, Kürtçe Gramer (Kurmanci Lehçesi), Sadiq Behaeddîn Amêdî, Rêzimana Kurdî (Kurmancîya jorî û jêrî ya hevberkirî)
[2] Qanatê Kurdo, Gramera Zmanê Kurdî (kurmancî-soranî), Koral Yayınları, İstanbul, r. 276
Şirvove (0)
Hêj şîrove nînin. Şiroveya yekem tu bike.