Morfolojî
2. Name
Çekuyê (vateyê) ke bîyayena heme çîdê ganî-merdî, asaye-nêasaye, hadîse û mefhûman, kes yan zî heywanan dîyar bikê û bidê sinasnayîş, ênan ra vajîyeno name. Name û name panayîşê bîyayenan, tarîxê averşîyayêşê ziwan û mêrdimayî de gamêka zaf muhîm a. Eger name peyda nêbînê, mêrdiman nişênaynê xo, waztişê xo, hadîse û tebayê xo ra teber îfade bikê û belkî şarezayîya ewroyên zî peyda nêbînê.
Zazakî Kurmancî
aw av
şew şev
beye bîyok
Pîran Pîran
Gêl Gêl
Botan Botan
cinî jin
waye xweh, xûşk
rez rez
vile gul
perperik perperik
wesar bihar
serre sal
serrnewe sersal
zimistan zivistan
darûxane dermanxane
astare stêrk
hamnan/anman havîn
şewşewik şevşevok
Hawayê viraştene û goreyê xûsusiyetandê xo bêj bi bêj nameyî estî:
2.1. Nameyê xasî (taybetî)
Nameyê ke dinya de yew bîyayene yan zî yew mefhûm tenya nîşan kenê, ênan ra vajyeno nameyê xasî (taybetî).
Mîsal: Mela Ehmedê Xasî, Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Nûredîn Zaza, Nûrî Dêrsimî, Pîremêrd, Şerefname, Şêx Evdirehmanê Axtepî, Kela Dimdim, Gêl, Pîran, Dêrsim, Hewraman, Mahabad, Hewlêr, Behra Sipî, Gola Wanî, Birca Belek, Dara, Botan, Xerzan, Barzan, Hawar, Vate, Tîrêj, BÎR, War, Zend, Nûbihar.
2.2. Nameyê cinsî (giştî)
Nameyê xasan ra teber heme nameyê bînî, nameyê cinsî yî. Nê nameyî, bêj û komeyê bîyayanê cêrênan nîşan kenê.
2.2.1. Nameyê cayan
Her cayo ke tayê xûsusiyet û sînorê ey bibê, yew nameyê eyê xas zî esto.
Zazakî Kurmancî
Deşta Gewran Deşta Gewran
Serhed Serhed
Behdînan Behdîna
Gêl Gêl
Pîran Pîran
Mergesor Mêrgesor
Bexçe Gawanan Bexçeyê Gavanan
Tilsûr Tilsor
Koyê Sîpanî Çîyayê Sîpan
2.2.2. Nameyê heywanan
Nameyê heywanan goreyê bêj û hawayê jiwîyayîşê ênan bedêlîyenê.
2.2.2.1. Heywanê keyî
Zazakî Kurmancî
biz bizin
mêşna mîh
her ker (keher)
mankere maker
hergûş/arwêş kerguh
kerg mirîşk
bewran kevok
manga/moga manga
mayîne mehîn
2.2.2.2. Heywanê kovî
Zazakî Kurmancî
verg gur (k)/gurg (s)
xoz beraz
heş hirç
peskovî pezkovî
lûy rovî
mar mar
kesa kûsî
2.2.2.3. Heywanê bejî
Zazakî Kurmancî
morcela, mijlewr kûrmorî
merre mişk
kormişk kormişk
karmik kûrm
mar mar
keke kêç
2.2.2.4. Heywanê awî
Heywanê ke awe de ciwîyenê. Labelê tayê bêjê heywananê awîyan cayo bejayî de; tayê bêjê heywananê bejîyan zî cayo awî de zî jiwyenê.
Zazakî Kurmancî
mase masî
marmase narmasî
kerekince kevjal
qilîncire beq
kessa awî req
2.2.2.5. Dewarê keyî (destî)
Zazakî Kurmancî
ga ga
manga manga, çêlek
kûtik kûçik
beran beran
golik golik
hestor/estor hesp
her ker
2.2.2.6. Nameyê teyran
Zazakî Kurmancî
bewran kevok
koter qûmrî
şewşewik şevşevok
kund kund
mîrçik çûçik
2.2.3. Nameyê daran
Zazakî Kurmancî
say-sayêr sêv- dara sêvê (darsêv)
bey-beyêr bîyok-dara bîyokê
mazî-mazîyêr (mazêr) mazî-dara mazî
henar-henarêr hinar-dara hinarê
goz-gozêr gûz-dara gûzê
2.2.4. Nameyê vaş û nebatan
Zazakî Kurmancî
herxenek (palax) kerxenek
vil gul
gêleziwane guriz
xazîk axbandir
vizdewre tûzik
zahtire catirî
nane nane
pirpar pirpar
pûne pûng
sûrgul şîlan
rîhan rîhan
2.2.5. Nameyê hacet û aletan
Zazakî Kurmancî
birrik birrek
gurz gurz
gaz gaz
mêx mîx
resne werîs
meqes hevring
hangaje (hengaz) berûabûr
pirjin bêjing
gasar sendan
kondêz heskî
2.2.6. Nameyê çekuyandê mêrdimayî
Zazakî Kurmancî
ded, dat ap, mam
bira bira
keko kek (kekê)
laj-laz law
dedza, datîza pismam
dedkeyna dotmam
bawkal bavkal
vistewre xezûr
vistîrî, vistûrî xesû
waye xweng/ xûşk
2.2.7.Nameyê çîyê (tebayê) werden û şimitene
Zazakî Kurmancî
şit şîr
mast mast
penîr penîr
do dew
aw av
şorbaw, şorba şorbe
sîraw sîravk
malês, pilor malêz
helîsa helîse
tirşike tirşik
2.2.8. Nameyê tarr û pincarî
Zazakî Kurmancî
îsot îsot, bîber, firfir
pîyanz pîvaz
kûy kûndir
perpar pirpar
sîr sîr
balcan balcanê reş
firengî şamik
xiyar xiyar
xazîk axbandir
2.2.9.Nameyê cilûbelgî
Zazakî Kurmancî
saqo saqo
pirên kiras
pirênbaz hevalkiras, derpê
kelaw kûm
timan tûman
sewl, sol pêlav
çarox çarox
lepik lepik
2.2.10. Nameyê çîyê ramitişî
Zazakî Kurmancî
xele tene
cew ceh
gilgil garis
mercûye nîsk
cewek cehik (cehê banî)
2.2.11. Nameyê organanê bedenê ma
Zazakî Kurmancî
dest dest
fek dev
rî rû
goş guh
lew lêv
dindan diran
pirnike, zincî poz, difn, bêvil
ziwan, zon ziman
2.3. Nameyê muşexesî
Nameyê ay bîyayenan o, ke ma şênê bi organandê xo hîs bikê, bi çimandê xo bivînê û destê xo pêwa nê.
Zazakî Kurmancî
kerra kevir
asin hesin
dês dîwar
dar dar
desmal desmal
ro robar, çem
têlefon têlefon
kompîter kompîter
2.4. Nameyê muceredî
Nameyê ay bîyayenan o, ke ma nişênê ênan bi organandê xo hîs bikê, labelê ma şênê bi fikir û aqlê xo bîyayenan înan qebûl bikerê.
Zazakî Kurmancî
aqil aqil
azadî azadî
bawerî bawerî
çimnebareye çavnebarî
ciwanmêrdeye ciwanmêrdî
heskerdiş heskirin
hewl baş
xerabeye xerabî
xîyal xîyal
rindeye rindî
xem xem
2.5. Nameyê koman
Nê bêj nameyî, hem qandê (seba) nameyê ganîyan û hem zî seba nameyê çîyandê (tebanyandê) merdî vajîyenê.
Zazakî Kurmancî
şar xelq, gel
bol kerî
kurd kurd
tirk tirk
karwan karwan
naxir naxir
milet milet
mêrdim mirov
pes pez, pes
dewar dewar
dew gund
dar dar
2.6. Nameyê pêrabesteyî
Didi ya zî hîna vêşî nameyê ke pêdima bêrê vatiş, ênan ra namey pêrabestey peyda benê.
Zazakî Kurmancî
Dat-keyna dot-mam
ded(dat)-za pis-mam
bira-cinî bira-jin (jin-bira)
aw-dest-xane av-dest-xane
bira-za bira-za(ê)
bira-keyna bira-keç
kitab-xane kitab-xane
2.7. Nameyê yewhûmarî: Halê sade yê nameyan o.
Zazakî Kurmancî
gawan gavan
keyna qîz, keç
şew şev
say sêv
vil kûlîlk
hak hêk
ko çîya
kel nêrî
astare stêrk
Mîsal:
Gewendeyê dewe. Gewendeyê gund.
Keynaya mi. Qîza min./ Keça min.
Şewa tarî. Şeva tarî.
Saya sûre. Sêva sor.
Vilika wesarî. Kûlîlka biharê.
Hakê kesa. Hêkê kûsîyê.
Koyê Sîpanî Çîyayê Sîpanê.
Kelo hîrê serre. Nêrîyê sê salî.
Astareyo Çelek. Stêrka Çilek.
2.8. Pirhûmarîya (zafhûmarîya) nameyan
Dîyalekta zazakî de nameyê sadeyî bi cidaranê peyênana (peycidarana) benê vêşî. Pirhûmariya nameyan bi peycidarandê /-an/[1], /-ê, -yê/ û /-î, -yî/ virazyenê. Ke name bi yew herfa vengine biqedyo, seba pêgirewtena herfan, /y/ ya pêbestene dekiwena mîyandê ênan û bena /-yan, -yên/.
Kurmancî de zî, mintiqe û şêweyandê ciyayan de peycidarê pirhûmariye nê yî: /-an/, /-ên/ û /-êd, -êt/. Pratîk de zaf rayan vengê /n/, /d/ û /t/ yê peynîya /-an/ û /-êd, -êt, -ên/î kiwenê û cadê ênan de /-ê/ û /-a/ yenê xebitnayîş.
2.8.1. Nameyê ke bi herfa bêvenge qedyenê
Zazakî Kurmancî
Yewhûmar Pirhûmar Yekhejmar Pirhejmar
rez rezan rez rezan
çim çiman çav çavan
kurd kurdî kurd kurdan
vam vamî behîv behîvan
dew dewî gund gundan
laj lajî law lawan
dest destî dest destan
şew şewî şev şevan
roj rojî roj rojan
Zazakî Kurmancî
Dewan veng kenê. Gundan vala dikin.
Keran varnenê. Keviran dibarînin.
Bindê çimana ewniyeno. Di bin çavan re dinêre.
Kurdê rojawa. Kurdên rojava.
Rezê mîran. Rezên Mîran.
Şewê dergî. Şevên dirêj.
Domanê jêhatî. Zarokên jêhatî.
Rojê weşî. Rojên xweş.
Risîyayê welatî. Rureşên welat.
Nameyê eşîr, malbet û herêman bi hawayê pirhûmarî nusîyenê.
Mîsal:
Zazakî Kurmancî
Qerebegan Qerebegan
Kîkan Kîkan
Bûtîyan Bûtîyan
Şadîyan Şadîyan
Hevêrkan Hevêrkan
Barzan Barzan
Soran Soran
Botan Botan
Keyê Qeran. Mala Qeran.
Keyê Simoyan. Mala simoyan.
Keyê Keleşan. Mala Keleşan.
Keyê Barzanîyan. Mala Barzanîyan.
Keyê Bedirxanîyan. Mala Bedirxanîyan.
2.8.2. Nameyê ke bi herfa /-î/ qedyenê
Nameyê ke bi herfa /-î/ qedyenê, wexta ke formê pirhûmariya ênan nusyenê, hem dimilî û hem zî kurmancî de herfa /y/ ya pêgirewtene dekiwena mabênê peycidara /-an/, /-ên/, /-î/ û ay wext nê peycidarî zey /-yên/, /-yan/ û /-yî/ yenê nustiş.
Zazakî Kurmancî
sirsî/ sirsîyî gîsin/ gîsinan
kardî/ kardîyî mejî/ mejîyan/mejîyên
şamî/ şamîyî şîv/ şîvan
heynî/ heynîyî kanî/kanîyan/kanîyên
mundî/ mundîyî piştî/ piştîyan
2.8.3. Nameyê ke bi herfa /-e/ qedyenê
Zazakî de seba pirhûmareya nê bêj naman goreyê halê ênan peycidarê /-yan, -yê, -yî/ yenê. Kurmancî de zî /-yan/ û /-yên/ yenê peynîya nameyan.
Zazakî Kurmancî
pale/ paleyan pale/paleyan/paleyên
bende/bendeyî bende/bendeyan/bendeyên
giştane/giştaneyî pêçî/pêçîyan/pêçîyên
mase/maseyî masî/masîyan/masîyên
merde/merdeyî mirî/mirîyan/mirîyên
Mîsal:
Paleyan ewro qebaleyê xo qedêna. Paleyan îro qebaleya xwe qedandin.
Herê merdeyî dîyê ti ra nalan kaşkenê. Kerê mirî dîtine jê nalan dikşînin.
Ma bendeyê destê neyaran î. Em bendeyên destê neyaran in.
Panc giştaneyê ma seycê nîyê. Pênc pêçîyên me newekhev in.
2.8.4. Nameyê nêrî yê ke bi herfa /-e/ qedyenê
Zazakî de pirhûmareya nê bêj nameyan goreyê haldê xo bi peycidaranê /-yan/, /-yî/, /-yê/ û kurmancî de zî bi peycidaranê /-yan/ û /-yên/ virazîyenê.
Zazakî Kurmancî
astare perde
goşare mase
şane şe
şiwane xane
xane xane
Astareyê raya pîre. Stêrkên kadizê.
Şaneyê darênî. Şeyên darîn.
Şiwaneyî bolê bizan çerênenê. Şivan kerîyê bizinan diçêrînin.
Xaneyan yew bi yew amorenê. Xaneyan yek bi yek dihejmêrin.
2.8.5. Nameyê makî yê ke bi herfa /-a/ qedyenê
Zazakî de pirhûmareya nê bêj naman bi peycidara /-yan/, /-yî/ û /-yê/; di kurdmancî de zî bi /-yan, -yên/ bena.
Zazakî Kurmancî
balişna/balişnayî belîf/belîfan
manga/mangayî manga/magayan
makîna/makînayî makîne/makîneyan
zurna/zurnayî zurna/zurnayan
zama/zamayî zava/zavayan
ga/gayî ga/gayan
2.8.6. Pirhûmarîya nameyê ke bi herfandê /-û/, /-u/ û /-o/ qedyenê
Zazakî Kurmancî
lû/ lûyî/ lûwî rovî/ rovîyan
ko/ koyî çîya/ çîyayan
tû/ tûyî tû/ tûyan /tûwan
mu/ muyî mu/ muyan
ro/ royî co/ coyên kûr
2.9. Nêrî bîyene û makî bîyena nameyan
Hem zazakî û hem zî kurmancî de yew çekûye yan zî name, mutleqe yan nerî û yan zî makî yî. Teniya kurmancî de çend veteyê notrî estî. Dimilî de makîyeya nameyan, halê sade yê ênan de zî dîyar bena, labelê kurmancî de halo sade yê nameyan de nerîyê û makîyê dîyar nîya, qandê ke cinsê nameyan dîyar bibo, gerek name îzafe bigîro. Zazakî de wexto ke halo sade yê nameyan peycidara /-e/ bigîro, makîbîyayena ay nameyan û çekûyan dîyar kena. No vengê /-e/, tayê cayan de zey vengê /-i/ vajyeno. “Tayê mintiqeyan de, gama ke xoser bibî zî nê çekuyanê makîyan ra pey /-e/ û /-i/ çin î.”[2]
Gerek ma naye zî vajê ke hemin şêweyandê zazakî de nêrîyê û makîyê seycê nîya. Miqayesekerdişê zazakî û kurmancî de zî nêrîyê û makîyêya hemin name û çekûyan seycê nîyê. Tayn name û çekûyî estî ke dimilî de makî yî, kurmancî de nêrî yî; yan zî kurmancî de makî yî û dimilî de nerî yî.
Kurmancî de nêrî û makîyêye, halo sade yê naman de dîyar nêbenê, halo îzafe bîyaye de cinsê naman dîyar beno.
Zazakî Kurmancî
dew/ dewi/ dewe : Dewa dapîra mi gund : Gundê bavê min
dar/ dari/ dare : Dara mazêre dar : Dara mazî
şew/şewe : Şewa tarî Şev : Şeva tarî
lû/lûye : Lûya zexele rovî : Rovîya zexel
vam/vame :Vama şêrîne behîv :Behîva tahl
2.9.1. Nameyê nêrî
Zazakî de heme nameyî, yan nêrî û yan zî makî yî. Nameyê yewhûmar û nêrî, peycidara /-o, -yo/ gênê, nameyê pirhûmarî zî goreyê haldê xo peycidaranê /-an, -yan/, /-î, -yî/ û /-ê, -yê/ gênê. Kurmancî de zî nameyê yewhûmar ê nêrî, peycidara /-ê/ û pirhûmarî zî /-an/ û /-ên/ gênê.
2.9.1.1. Nameyê xûsusî yê ganîyandê nerîyan
Zazakî Kurmancî
Gayo sîya. Gayê reş. (yh.)
Kûtiko qer. Kûçikê qer. (yh.)
Hero boz. Kerê boz. (yh.)
Lajo sîya. Lawê reş. (yh.)
Maro sîya. Marê reş. (yh.)
Maseyo sûr. Masîyê sor. (yh.)
Estorê rewanî. Hespên rewan. (ph.)
Dewê xopanî. Gundên xopan. (ph.)
Domanê ma girdî. Zarokên me mezin in. (ph.)
Şagirtan karê xo kerdo. Şagirtan karê xwe kirîye. (ph.)
Gemîyan barê xo veng kerd. Gemîyan barê xwe vala kirin. (ph.)
Koyan ra ameyê deşte. Ji çîyayan hatine deştê. (ph.)
Kûtikanê dewda ma pê girewt. Kûçikên gundê me pev girtin. (ph.)
Lajekî welatê ma derg î. Lawên welatê me dirêj in. (ph.)
Wendoxê mi. Xwendevanên min. (ph.)
Ciwanî ameyî. Ciwan hatin. (ph.)
Lewî ey bîyê wişk. Lêvên wî hişk bûne. (ph.)
Destî nayê pêser. Destên xwe daye serhev. (ph.)
Çimî aye bîyê a. Çavên wê vebûn. (ph.)
Şewî bîyê derg, rojî bîyê kilm. Şev bûne dirêj, roj bûne kin. (ph.)
2.9.1.2. Heme nameyê cinsî yê mêrdeyan, mêrdimayî, hembazî û dostanîye nerî yî.
Zazakî Kurmancî
pî(pêr, bawik)/ Pîyo hewl. bav/ Bavê qenc.
ded/ Dedo çimsûr. ap/mam/Mamê çavsor.
bira/ Birayo qicek. bira/ Birayê piçûk.
biraza/ Birazayo gird. biraza/ Birazayê gewre.
hembaz/ Hembazo erjiyaye. heval/ Hevalê hêja.
2.9.1.3. Nameyê hemin heywanandê nêrîyan
Nê nameyî, hem bi peycidara nêrîyîye dîyar benê û hem zî nameyê înan ê xasî estî.
Zazakî Kurmancî
ga : Gayo sûr ga : Gayê sor
her : Hero boz ker : Kerê boz
kûtik : Kûtiko qer kûçikê : Kûçikê qer
vîştira : Vîştirayo sîya Paronge : Parongeyê reş
xone : Xoneyo pirçin xone : Xoneyê bipirç
dîk : Dîko poçqol dîk : Dîkê dûvkinik
kel : Kelo qoçin nêrî : Nêrîyê biqiloç
2.9.1.4. Yew ra teber, nameyê hemin hûmar û reqaman nerî yê.
Zazakî Kurmancî
yew : Yewa to, yewa mi. yek : Yeka te, yeka min.
hîrê : Hîrêyê to, hîrêyê mi. dido : Sisêyê te, sisiyê min
des : desê pancasî. deh : Deh ji pêncîyê.
pancês : Pancêsê to, pancê mi. panzdeh: Panzdehê te pêncê min.
vîst : Vîstê to û yewa min. Bîst : Bîstê te û yeka amin.
hewtay : Hewtayê to û hewtê mi. heftê : Heftêyê te û heftê min.
hîrsey : Hîrseyê to û hîrêyê mi. sêsed : Sêsedê te û sisêyê min.
2.9.1.5. Nameyê hemin rengan nerî yî.
Zazakî Kurmancî
kiho /kihoyê dara mazêr. sewz, kesk
sûr/ sûrê gulan. sor
zerd zer
sîya reş
gewr gewr
2.9.1.6. Mûyê heywanan ra teber, wer û berê ke heywanandê keyî ra virazyenê, şit û çîyê ke şit ra peyda benê (şijî û germî ra teber) hema hema pêro nerî yê.
Zazakî Kurmancî
şit şîr
mast mast
toraq toraq
penîr penîr
germî mehîr
terrne-terrêne çotran
rûwenê keyî nivîşk
goşt goşt
hengimên hingivîn
hak hêk
rense (mûyin) werîs
palas palas
tewre tûrik
ciwal çewal
xeyşa xirar
vezd bez
2.9.1.7. Tayn çekuyê estî ke bi eslê xo nerî yê, labelê wexta ke çîyê makî nîşan bikê benê makî.
Zazakî Kurmancî
hembaz : Hembazo hewl(hol). heval : Hevalê baş.
: Hembaza hewle. : Hevala baş.
hemberîyan :Hemberîyano baş. cîran : Cîranê baş.
: Hemberîyana xerabe. : Cîrana xerab.
dost : Dostê mi. dost : Dostê min.
: Dosta mi. : Dosta min
dişmen : Dişmena to. dijmin : Dijmina te.
: Dişmenê to. : Dijminê te.
deyrbaz : Derybaza dewe. Dengbêjv : Dengbêja gund.
: Deyrbazê dewe. Dengbêj : Dengbêjê gund.
Cîrano xerab, kê keno wayîrê haceta hewle (z).
Cîranê xerab, meriv dike xwedîyê haceta baş (k).
2.9.1.8. Bêxêrca laye, nameyê ko, ro û çeman nerî yê.
Zazakî Kurmancî
Laya Hêrsinî. Newala Hêrsînê
Royê Dîjle. Çemê Dîjle.
Royê Zê. Çemê(robarê) Zê.
Koyê Cûdî. Çîyayê Cûdî.
2.9.1.9. Nameyê cismandê atmosferî û hereketê ênan nerî yê.
Zazakî Kurmancî
asmên : Asmêno hewt qat. asîman : Asîmanê heft qat.
astare : Astareyo çilek. stêrk : Stêrkê çilek.
hewr : Hewro sîya. ewr : Ewrê reş
serd : Serdê Sibate. serma : Sermayê Sibatê.
va : Vayo kurr. ba : Bayê kurr.
şilope : Şilopeyê wesarî. şilope : Şilopeyê adarê.
virso : Virsoyî da piro. birûsk : Birûskê lê da.
2.9.2. Nameyê makî
2.9.2.1. Nameyê xûsusî yê hemin cinîyan makî yî
Mîsal: Gule, Beye, Xane, Berîvane, Keje, Delale, Eyşane, Xatune, …
2.9.2.2. Nameyê xûsusî yê hemin heywanandê makîyan.
Zazakî Kurmancî
bize bizin
makere maker
mayîne mehîn
mêşna mêşin
dêlike dêlik
dêleverge dêlegur
2.9.2.3. Zazakî de nameyê mewsîman nerî yî û kurmancî de zî makî yî. Zazakî û kurmancî de aşma Çele (Çile) ra teber, nameyê hemine aşman (mengan) zî makî yî.
Zazakî Kurmancî
Wesar Bihar
Hamnan (Amnan) Havîn
Payîz Payîz
Zimistan Zivistan
Wesaro parên varan nêvara. Bihara par baran nebarî.
Hamnano emsarên germ o. Havîna îsal germ e.
Payîzo pêrarên zaf serd bî. Payîza pêrar gelek serma bû.
Zimistano tewr serd pitirpar bî. Zivistana tewr serma pitirpar bû.
Çileyo Peyên Çile (1.)
Sibate Sibat (2.)
Adare Adar (3.)
Nîsane Nîsan (4.)
Gulane Gulan (5.)
Hezîrane Hezîran (6.)
Temmuze Tîrmeh (7.)
Tebaxe Tebax (8.)
Êlule Îlon (9.)
Çileyo Verên Çirîya Pêşîn (10.)
Teşrîne Teşrîn (11.)
Kanûne Kanûn (12.)
Çileyo parên zaf serd bî. Çileyê sala par zaf serma bû.
Gulane emsar rew vêyarte. Gulana îsalê zû derbas bû.
2.9.2.4. Nameyê hemin mêwe û fêkiyan makî yê.
Zazakî Kurmancî
engure (hengure): Engura şerabî. tirî : Tirîya şerabî.
saye : Saya sûre. sêv : Sêva sor.
miroye : Miroya zimistanî. hirmê : Hirmêya zivistanî.
zeytune : Zeytuna sîyaye. zeytun : Zeytuna reş.
xox : Xoxa girde. xox : Xoxa gewre.
tûye : Tûya bêdendike. tû : Tûya bêdendik.
2.9.2.5. Tayn nameyê cayandê roniştene û starebîyene makî yî:
Zazakî Kurmancî
kome kepir
mereke kadîn
heyate eywan
şikefte, zage şikeft
nawise nawis
dike dik
2.9.2.6. Nameyê tayê aletandê mûzîkî makî yî.
Zazakî Kurmancî
lûlîye : Lûlîya Mişoyî. Bilûl : Bilûla Mişo.
defe : Defa Derwêşan. Def : Defa Derwêşan.
tutike : Tûtika Gêlijan. tutik : Tûtika Gêlîyan.
zirna : Zirna Zilfoyê aşikî. zirna : Zirna Zilfoyê Aşiq.
2.9.2.7. Nameyê tayê cisim û qewmiyayişê atmosferî makî yê.
Zazakî Kurmancî
aşme(mange) hîv
şewe şev
şilîye şilî
vewre berf, befir
torge teyrok, zîpik
2.9.2.8. Bêxêca çend nameyan, nameyê hemin wesîteyan makî yî.
Mîsal: Temafîl, teyara, trên, gemî, kelek, vapur, tramvay, …
2.9.2.9. Mesdarê ke cayê nameyan de yenê xebitnayîş pêro makî yê.
Zazakî Kurmancî
merdene : Merdena kaloyî. mirin : Mirina kalo
werdene : Werdena şamî. xwarin : Xwarina şîvê.
remayene : Remayena arwêşî. revîn : Revîna kergu.
dayene : Dayena Homa ya. dayin : Dayina Xwedê ye.
şiyayene : Şiyayena kesa ya. çûyin : Çûyina kusî ye.
2.9.2.10. Zazakî de nameyê ke bi peycidara (suffîksî) /-ey/ yan zî /-îye/ û yê kurmancî de zî bi /-î/ virazîyenê, pêro makî yê.
Zazakî Kurmancî
rind/ rindey/ rindîye rind/ rindî
xoser/ xoserey/ xoserîye xweser/ xweserî
hembaz/ hembazey/ hembazîye heval/ hevalî
azad/ azadey/ azadîye azad/ azadî
ciwanmêrdey/ ciwanmêrdîye ciwanmêrd/ ciwanmêrdî
2.10. Îzafeya nameyan
Nameyî goreyê yewhûmarî û pirhûmarîya xo, nêrî û makî bîyayena xo, bi yew sifet yan zî yew nameyî ya bîyayena xo îzafe gênê.
2.10.1. Nameyo temambîyaye pirhûmar bo
Nameyo temambîyaye pirhûmar bo, peynîya ey de peycidara /-ê/ yena. Ke nameyo temambîyaye û temamkerdox pêwa (pîya) zafhûmar bibê, peynîya nameyê temabîyayî de /-ê/ û temamkerdoxî de zî /-an/ yenê. Kurmancî de zî /-ên/ û /-an/ yenê.
Zazakî Kurmancî
Domanê Şêrgoyî. Zarokên Şêrgo.
Kûçeyê Mêrdînî. Kûçeyên Mêrdînê.
Dîyalektê ziwanê kurdî. Dîyalektên zimanê kurdî.
Şewê zimistanî. Şevên zivistanê.
Dewê koyan. Gundên çîyayan.
Şeharê kurdan. Bajarên kurdan.
Qelemê şagirtan. Qelemên şagirtan.
2.10.1.1. Temambîyena nameyan bi yew sifetîya
Zazakî Kurmancî
Hestoro(estoro) kehêl. Hespê kehêl.
Nano wişk. Nanê hişk.
Goşto teze. Goştê teze.
Koyo berz. Çiyayê Bilind.
Keyna rinde. Qîzika delal.
Şewa tarî. Şeva tarî.
Awa germe. Ava germ.
Dara hêşîne. Dara hêşîn.
Kerga qelewe. Mirîşka qelew
2.10.1.2. Temambîyena di nameyan
Zazakî Kurmancî
Nanê tenûre. Nanê tenûrê.
Koyê Nemrudî. Çîyayê Nemrudê.
Goştê golikan. Goştê golikan.
Lajê Bedirxan Begî. Kurê Bedirxan Begê.
Mûyê bizan. Mûyê bizinan.
Keyna Gurgînî. Qîza Gurgîn.
Şewa wesarî. Şeva adarê.
Awa heynî. Ava kanî.
Kerga Pîre. Mirîşka Pîrê.
Raya dewe. Rêya gund.
2.10.1.3. Temambîyena nameyan bi yew zemîrî ya
Zazakî Kurmancî
Hestorê(estorê) mi. Hespê min.
Nanê to. Nanê te.
Goştê şima. Goştê we.
Koyê ma. Çîyayê me.
Lajê ênan(înan). Kurê wan.
Keyna mi. Qîza min.
Şewa to Şeva te.
Awa ey/aye. Ava wî/wê.
Dara ma. Dara me.
Kerga şima. Mirîşka we.
2.10.2. Pirhûmareya nameyandê nêrî û makî
Zazakî de seba dîyarkerdişê pirhûmareya nameyê temambîyaye yê nêrî û makî peycidarê /-ê/ û /-yê/, kurmancî de zî seba hûrdî cinsan peycidara /-ên/ yenê nûstene.
2.10.2.1. Temambîyena nameyan bi yew sifetî ya
Zazakî Kurmancî
Keyneyê rindî. Qîzên delal.
Şewê dergî. Şevên dirêj.
Nanê giloverî. Nanên gilover.
Rojê weşî. Rojên xweş.
Domanê jêhatî. Zarokên jêhatî.
Darê girdî. Darên mezin(gewre).
Şiwaneyê ceribnayê. Şivanên ceribandî.
2.10.2.2. Temambîyena di nameyan
Zazakî Kurmancî
Keyneyê Qencoyî. Qîzên Qenco.
Şewê zimistanî. Şevên zivistanê.
Nanê roşanî. Nanên cejnê.
Rojê hamnanî. Rojên havînê.
Domanê xalcinî. Zarokên jinxalê(xalojnê).
Darê gozêrî. Darên gûzê.
2.10.2.3. Temambîyena nameyan bi yew zemîrî ya
Zazakî Kurmancî
Keyneyê mi. Qîzên min.
Şewê to. Şevên te.
Nanê yê/ya. Nanên wî/wê.
Rojê ma. Rojên me.
Domanê şima. Zarokên we.
Darê ênan. Darên wan.
2.11. Halê Nameyan
Cumle mîyan de nameyî, her wext xoser û halê sade de nîyê, gama ke bi vateyandê bînana (name, sifet, kar) bêrê vatiş, tayê peycidarî pêwa benê. Her cidara ke bêro pey nameyan, yew halê ênan nîşan kena.
2.11.1. Antişê (tewênayişê) nameyan halêdo dîyarkerde de
Hem dimilî û hem zî kurmancî de goreyê halê naman cidarê ênan bedêlyenê. Peycidarî yewhûmareya nêrî û makîyê ciya yî, pirhûmareya wûrdî cinsan zî seycê yî.
2.11.2. Halê xoser ê naman yan zî halê rast ê naman
Cinsê ênan çi beno wa bibo, nameyî halê xoser yan zî halê kerdoxeye de peycidar nêgênê.
2.11.3. Nameyê yewhûmar ê nêrî
Zazakî Kurmancî
Dîk waneno. Dîk dixwîne.
Ko berz o. Çiya bilind e.
Hestor ame. Hesp hat.
Roj akewt. Roj hilhat.
Mêrdim rakûweno. Mirov radikeve.
Ga cite keno. Ga cot dike.
Azad bermeno. Azad digrî.
2.11.4. Nameyê yewhûmar ê makî
Zazakî Kurmancî
Marî wanena. Marî dixwîne.
Şew tarî ya. Şev tarî ye.
Manga şit dana. Manga şîr dide.
Mayîn vazdana. Mehîn dibeze.
Datkeyna wîyena. Dotmam dikene .
Aşme berz bîya. Hîv bilind bûye.
2.11.5. Pirhûmarîya her di cinsan
Wexto ke zazakî de pirhûmareya nameyan yena dîyarkerdiş, hem name û hem zî fiîl peycidar gêno. Labelê kurmancî de tena fiîlî peycidaran gênê.
Zazakî Kurmancî
Dîkî wanenê. Dîk dixwînin.
Mêrdimî remenê. Mirov direvin.
Dadkeyneyî wîyenê. Dotmam dikenin.
Datîzayî ameyê Pismam hatin.
Hestorî vazdenê. Hesp dibezin.
Dewî veşenê. Gund dişewitin.
Kûtikî lawenê. Kûçik diewtin.
2.11.6. Halê îzafeyê nameyan
2.11.6.1. Ke name yewhûmar û nêrî bo: Nê halê nameyan, hem zazakî de û hem zî kurmancî de peycidara /-î, -yî/ gêno.
Zazakî Kurmancî
Ez lajî vînena. Ez lawî dibînim.
Ez koyî vînena. Ez çîyayî dibînim.
Ez Gurgînî musnena. Ez Gurgînî fêr dikim.
Ma royî vêrenê. Em çemî derbas dikin.
2.11.6.2. Ke name yewhûmar û makî bo
Zazakî de peycidara /-e/ û kurmancî de zî peycidara /-ê/ gêno.
Zazakî Kurmancî
Ez keyneke vînena. Ez keçikê dibînm.
Ez deşte vînena. Ez deştê dibînim.
Ez dare vînena. Ez darê dibînim.
Ma keyneke dî. Me keçikê dît.
2.11.6.3. Pirhûmarîya her di cinsan
Hem zazakî û hem zî kurmancî de peycidara /-an/ gênê.
Zazakî Kurmancî
Şima hestoran çerênenê. Hun hespan diçêrînin.
Ez mêrdiman ra hes kena. Ez ji mirovan hes dikim.
Ez koyan vînena. Ez çîyayan dibînim.
Ez mayînan xar danê. Ez mehînan didin xarê.
Ma domanan musnenê. Em zarokan hîn dikim.
Tayê çekuyê zî estî ke eslê xo de /an/ reyde qedyenê, ewca de /an/ peycidara pirhûmareye nîya.
Zazakî Kurmancî
varan baran
garan garan
diran diran
rewan rewan
rewan rewan
xopan xopan
wêran wêran
Vêşaneya nameyê ca û eşîran zafê ênan bi peycidara /-an/ qedyenê. Nê bêj naman mîyan de nameyê cayan nêtewîyenê, tena nameyê eşîran tewiyenê.
Mîsal:
Em nikarin bibêjin, “Ez Botanî ra yeno(a)/ Ez ji Botanê têm”; raşta dere “Ez Botan ra yeno/ Ez ji Botan têm”).
2.11.7. Antişê (îzafeyê) nameyan halo nedîyarkerde de
Nameyê ke terafê wendox û goşdarîkrdoxî ra halê ênan bi temamî nîno zanayîş, ênan ra vajyeno nameyê nedîyarî. Zazakî de nadîyareya naman, hem bi peycidarandê /-êk/ û /-ên/ û hem zî ke kelîma /yew-jew/ bêro vernîya ênan; kurmancî de zî peycidarê /-ek/ û /-êk/ bêrê peynîya naman û çekuyê /yek-êk/ bêrê vernîya naman, halê nadîyariya ênan virazyenê.
Zazakî Kurmancî
“Rojê rojan di dewên di ….”[3] Rojek ji rojan di gundekî de …
“Rwecî rweca dewêkî de …”[4] Rojek ji rojan di gundêkî de …
Yew laj û yew keyna seyeke bîyê. Yek lawik û yek keçika sêwî hebûn.
Wexto ke name halê kerdoxî de bo
2.11.7.1. Wexto ke kerdox nêrî û yewhûmar bo
Zazakî de cidarê nedîyar ê yewhûmereya nameyan, goreyê mintiqe û şêweyan pê bedêlyenê. Wexto ke /yew-jew(z), yek/ bêro vernîda naman yan zî peycidara /-êk/-êko/ û /êd-êdo/ bêro peynîda naman halê nedîyar ê namandê yewhûmarîye virazyeno. Kurmancî de zî hem bi çekûya /yek/ û hem zî bi peycidara /-ek/-êk/ halê nedîyar ê naman virazyeno.
Zazakî Kurmancî
mêrdimêko/mêrdimêdo mirovek
hestorêko/hestorêdo hepsek
lajêko/lajêdo lawek
Yew koyêko/koyêdo berz û bel. Yek çîyakî bilind û bel.
Gayêko gird. Gayek mezin.
Yew şiwane(şiwaneyêko) Yek şivan(şivanek)
Yew mêrdimo hewl./ Mêrdimêdo hewl. Yek merivê baş.
Rojêko xirab. Rojêk xirab.
Peyayêko şidênaye. Peyayêk şidandî.
Koyêdo berz. Çîyayêk bilind.
2.11.7.2. Wexto ke kerdox makî û yewhûmar bo
Zazakî de peycidara halê yewhûmar ê namandê makî /-êk-êka/, /-êda/ û çekûya /yew/ a. Kurmancî de zî sey namandê nerîyan, ê makî zî bi peycidara /-ek/ û çekûya /yew/ virazyenê.
Zazakî Kurmancî
Dewêka/ Dewêda girde. Gundek/ Gundek mezin.
Keynayêka/ Keynayêda rinde. Keçikek/ Keçikek rind.
Şewêka/şewêda tarî. Şevek tarî.
Qelemêka/Qelemêda tûje. Qelemek tûj.
Darêka/darêda kevnare. Darek kevnar.
Yew mayîne. Yek mehîn.
2.11.7.3. Semedê pirhûmareya wûrdî cinsan
Zazakî de pirhûmareya her di cinsan, bi peycidara /-êdê/, çekûya /tayê/ û /qatî/ virazyenê. Nê bêj vateyî bi yew sifetî ya bêrê temamkerdiş, sifet bi xo zî peycidara /î/ ya pirhûmariye gêno. Kurmancî de zî bi peycidara /-ina/, /-in/ û çekûya /hin-hinek/ virazyenê. Qisekerdoxê kurmancî, çekûya /hin-hinek/ pratîk de hîna vêşî xebitnenê, labelê peycidara /-in/ eserê klasîk ê kurmancî de zî ameya nûstiş. Ehmedê Xanî kitaba Mem û Zîne de vano: Mîrin hene, aqil in, ezîz in. Tayê şêweyê kurmancî yê ke cadê peycidara /-in/ de /-ina/ xebitnenê, labelê qisekerdiş de herfa /i/ kiwena û /-na/ manena. Mîsal: vatena /mirovina/, bena /mirovna/.
Zazakî Kurmancî
Dewêdê girdî. Gundin gewre.
Hestorêdê rewanî. Hepsin rewan.
Şewêdê tarî. Şevin tarî.
Keyeyêdê renginî. Xanîyin rengîn.
Merdimêdê ziwanşîrînî. Mirovin zimanşîrîn.
Tayê merdimî./Qatî merdimî. Hin(hinek) mirov.
Mêrdimêdê hewlî bî. Mirovin baş bûn.
Qatî şewî derg î û rojî kilm î. Hinek şev dirêjin û roj kin in.
2.12. Halê vengdayena nameyan
2.12.1. Nameyê yewhûmar û nêrî
Hem zazakî û hem zî kurmancî de wexto ke xîtabê nê bêj nameyan beno, peycidara /-o/ yena peynîya ênan. Ke /lo/ bêro vernîya çekûye, ay zî eynî mana dana.
Zazakî Kurmancî
Xorto! Xorto!
Lajo! Lawo!
Mêrdimo! Mirovo!
Dewijo! Gundîyo!
Paleyo! Paleyo!
Kalo! Kalo!
Lo lajo! Lo lawo!
Lo Xorto! Lo Xorto!
Lo lawo! Lo lawo!
Lo birawo! Lo birawo!
2.12.2. Nameyê yewhûmar û makî
Hem zazakî û hem zî kurmancî de wexto ke xîtabê nê bêj naman beno, peycidara /-ê/ yena peynîya ênan, yan zî /lê/ ya nîşanê nîda yena vernîya naman.
Zazakî Kurmancî
Dayikê! Dayikê!
Wayê! Xûşkê!
Keynayê! Keçikê!
Dewijê! Gundîyê!
Paleyê! Paleyê!
Lê dayê! Lê dayê!
Lê keynê! Lê keçê!
Lê rindê! Lê rindê!
2.12.3. Pirhûmarîya her di cinsan: Hem Zazakî û hem zî kurmancî de çekûya /gelî/ bêro vernîya namandê pirhûmaran, mana nîda û vengdayene dana ênan. Nê ra teber, ke zazakî de peycidara /-êno/ û kurmancî de zî /-ino/ bêrê peynîya naman, mana pirhûmareya hûrdî cinsan danê.
Zazakî Kurmancî
Gelî dewijan! Gelî Gundîyan!
Gelî hembazan! Gelî hevalan!
Xortêno! Xortino!
Mêrdimêno! Mirovino!
Lajekêno! Lamikino!
Wayêno! Xwişkino!
Birayêno! Birayino!
8.12.4. Ke vateyê zey /her/ û /heme-hemû (k)/ zî bêrê vernîya naman, mana nedîyareye danê ênan.
Zazakî Kurmancî
Her roj. Her roj.
Her şew. Her şev.
Her vaş kokdê xo sero kiho beno. Her giya li ser koka xwe şîn dibe.
Heme mêrdimî Hemû mirov.
Heme dewî. Hemû gund.
Heme hênî(eynî) peysayî. Hemû kanî çikyane.
[1] “Tayê cayan de, herinda “-an”î de “-ûn”, “-on”, “û” yan zî “-o” vajyeno: mangan, mûngûn, mongon, mongo.”Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnûstişê Kirmanckî(Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, 2005, İstanbul, r. 22
[2] Gruba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, İstanbul, 2005, r. 41
[3] Bedir-Xan., Celadet Alî, Hawar, h. 23, r. 606, çapakerdişê weşanên Nûdem, Stocholm, 1998
[4] h.b. r. 607
Şirvove (0)
Hêj şîrove nînin. Şiroveya yekem tu bike.