Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî-4 - Seîd VEROJ

Morfolojî

2. Name

Çekuyê (vateyê) ke bîyayena heme çîdê ganî-merdî, asaye-nêasaye, hadîse û mefhûman, kes yan zî heywanan dîyar bikê û bidê sinasnayîş, ênan ra vajîyeno name. Name û name panayîşê bîyayenan, tarîxê averşîyayêşê ziwan û mêrdimayî de gamêka zaf muhîm a. Eger name peyda nêbînê, mêrdiman nişênaynê xo, waztişê xo, hadîse û tebayê xo ra teber îfade bikê û belkî şarezayîya ewroyên zî peyda nêbînê. 

Hawayê viraştene û goreyê xûsusiyetandê xo bêj bi bêj nameyî estî:

2.1. Nameyê xasî (taybetî) 

Nameyê ke dinya de yew bîyayene yan zî yew mefhûm tenya nîşan kenê, ênan ra vajyeno nameyê xasî (taybetî).

Mîsal: Mela Ehmedê Xasî, Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Nûredîn Zaza, Nûrî Dêrsimî, Pîremêrd, Şerefname, Şêx Evdirehmanê Axtepî, Kela Dimdim, Gêl, Pîran, Dêrsim, Hewraman, Mahabad, Hewlêr, Behra Sipî, Gola Wanî, Birca Belek, Dara, Botan, Xerzan, Barzan, Hawar, Vate, Tîrêj, BÎR, War, Zend, Nûbihar. 

2.2.  Nameyê cinsî (giştî) 

Nameyê xasan ra teber heme nameyê bînî, nameyê cinsî yî. Nê nameyî, bêj û komeyê bîyayanê cêrênan nîşan kenê. 

2.2.1. Nameyê cayan 

Her cayo ke tayê xûsusiyet û sînorê ey bibê, yew nameyê eyê xas zî esto.

2.2.2. Nameyê heywanan

Nameyê heywanan goreyê bêj û hawayê jiwîyayîşê ênan bedêlîyenê.

2.2.2.1. Heywanê keyî              

2.2.2.2.  Heywanê kovî             

2.2.2.3. Heywanê bejî

2.2.2.4. Heywanê awî 

Heywanê ke awe de ciwîyenê. Labelê tayê bêjê heywananê awîyan cayo bejayî de; tayê bêjê heywananê bejîyan zî cayo awî de zî jiwyenê. 

2.2.2.5. Dewarê keyî (destî)      

2.2.2.6. Nameyê teyran             

2.2.3. Nameyê daran                 

2.2.4.  Nameyê vaş û nebatan                

2.2.5.  Nameyê hacet û aletan    

2.2.6. Nameyê çekuyandê mêrdimayî 

2.2.7.Nameyê çîyê (tebayê) werden û şimitene

2.2.8.  Nameyê tarr û pincarî                 

2.2.9.Nameyê cilûbelgî             

2.2.10. Nameyê çîyê ramitişî                 

2.2.11. Nameyê organanê bedenê ma     

2.3. Nameyê muşexesî 

Nameyê ay bîyayenan o, ke ma şênê bi organandê xo hîs bikê, bi çimandê xo bivînê û destê xo pêwa nê.

2.4. Nameyê muceredî 

Nameyê ay bîyayenan o, ke ma nişênê ênan bi organandê xo hîs bikê, labelê ma şênê bi fikir û aqlê xo bîyayenan înan qebûl bikerê.

2.5. Nameyê koman 

Nê bêj nameyî, hem qandê (seba) nameyê ganîyan û hem zî seba nameyê çîyandê (tebanyandê) merdî vajîyenê.

2.6. Nameyê pêrabesteyî 

Didi ya zî hîna vêşî nameyê ke pêdima bêrê vatiş, ênan ra namey pêrabestey peyda benê. 

2.7. Nameyê yewhûmarî: Halê sade yê nameyan o. 

Mîsal:    

2.8. Pirhûmarîya (zafhûmarîya) nameyan 

Dîyalekta zazakî de nameyê sadeyî bi cidaranê peyênana (peycidarana) benê vêşî. Pirhûmariya nameyan bi peycidarandê /-an/[1], /-ê, -yê/ û /-î, -yî/ virazyenê. Ke name bi yew herfa vengine biqedyo, seba pêgirewtena herfan, /y/ ya pêbestene dekiwena mîyandê ênan û bena /-yan, -yên/. 

Kurmancî de zî, mintiqe û şêweyandê ciyayan de peycidarê pirhûmariye nê yî: /-an/, /-ên/  û /-êd, -êt/. Pratîk de zaf rayan vengê /n/, /d/ û /t/ yê peynîya /-an/ û /-êd, -êt, -ên/î kiwenê û cadê ênan de /-ê/ û /-a/ yenê xebitnayîş. 

2.8.1. Nameyê ke bi herfa bêvenge qedyenê

Nameyê eşîr, malbet û herêman bi hawayê pirhûmarî nusîyenê.

Mîsal:    

2.8.2. Nameyê ke bi herfa /-î/ qedyenê 

Nameyê ke bi herfa /-î/ qedyenê, wexta ke formê pirhûmariya ênan nusyenê, hem dimilî û hem zî kurmancî de herfa /y/ ya pêgirewtene dekiwena mabênê peycidara /-an/, /-ên/, /-î/ û ay wext nê peycidarî zey /-yên/, /-yan/ û /-yî/ yenê nustiş. 

2.8.3. Nameyê ke bi herfa /-e/ qedyenê 

Zazakî de seba pirhûmareya nê bêj naman goreyê halê ênan peycidarê /-yan, -yê, -yî/ yenê. Kurmancî de zî /-yan/ û /-yên/ yenê peynîya nameyan.

Mîsal:

2.8.4. Nameyê nêrî yê ke bi herfa /-e/ qedyenê 

Zazakî de pirhûmareya nê bêj nameyan goreyê haldê xo bi peycidaranê /-yan/, /-yî/, /-yê/ û kurmancî de zî bi peycidaranê /-yan/ û /-yên/ virazîyenê. 

2.8.5. Nameyê makî yê ke bi herfa /-a/ qedyenê

Zazakî de pirhûmareya nê bêj naman bi peycidara /-yan/, /-yî/ û /-yê/; di kurdmancî de zî bi /-yan, -yên/ bena. 

2.8.6. Pirhûmarîya nameyê ke bi herfandê /-û/, /-u/ û /-o/ qedyenê

2.9. Nêrî bîyene û makî bîyena nameyan

Hem zazakî û hem zî kurmancî de yew çekûye yan zî name, mutleqe yan nerî û yan zî makî yî. Teniya kurmancî de çend veteyê notrî estî. Dimilî de makîyeya nameyan, halê sade yê ênan de zî dîyar bena, labelê kurmancî de halo sade yê nameyan de nerîyê û makîyê dîyar nîya, qandê ke cinsê nameyan dîyar bibo, gerek name îzafe bigîro. Zazakî de wexto ke halo sade yê nameyan peycidara /-e/ bigîro, makîbîyayena ay nameyan û çekûyan dîyar kena. No vengê  /-e/, tayê cayan de zey vengê /-i/ vajyeno. “Tayê mintiqeyan de, gama ke xoser bibî zî nê çekuyanê makîyan ra pey /-e/ û /-i/ çin î.”[2] 

Gerek ma naye zî vajê ke hemin şêweyandê zazakî de nêrîyê û makîyê seycê nîya. Miqayesekerdişê zazakî û kurmancî de zî nêrîyê û makîyêya hemin name û çekûyan seycê nîyê. Tayn name û çekûyî estî ke dimilî de makî yî, kurmancî de nêrî yî; yan zî kurmancî de makî yî û dimilî de nerî yî. 

Kurmancî de nêrî û makîyêye, halo sade yê naman de dîyar nêbenê, halo îzafe bîyaye de cinsê naman dîyar beno.   

2.9.1. Nameyê nêrî 

Zazakî de heme nameyî, yan nêrî û yan zî makî yî. Nameyê yewhûmar û nêrî, peycidara /-o, -yo/ gênê, nameyê pirhûmarî zî goreyê haldê xo peycidaranê /-an, -yan/, /-î, -yî/ û /-ê, -yê/ gênê. Kurmancî de zî nameyê yewhûmar ê nêrî, peycidara /-ê/ û pirhûmarî zî /-an/ û /-ên/ gênê.

2.9.1.1. Nameyê xûsusî yê ganîyandê nerîyan

2.9.1.2. Heme nameyê cinsî yê mêrdeyan, mêrdimayî, hembazî û dostanîye nerî yî.

2.9.1.3. Nameyê hemin heywanandê nêrîyan 

Nê nameyî, hem bi peycidara nêrîyîye dîyar benê û hem zî nameyê înan ê xasî estî.

2.9.1.4. Yew ra teber, nameyê hemin hûmar û reqaman nerî yê.

2.9.1.5. Nameyê hemin rengan nerî yî.   

2.9.1.6. Mûyê heywanan ra teber, wer û berê ke heywanandê keyî ra virazyenê, şit û çîyê ke şit ra peyda benê (şijî û germî ra teber) hema hema pêro nerî yê.

2.9.1.7. Tayn çekuyê estî ke bi eslê xo nerî yê, labelê wexta ke çîyê makî nîşan bikê benê makî. 

Cîrano xerab, kê keno wayîrê haceta hewle (z).

Cîranê xerab, meriv dike xwedîyê haceta baş (k). 

2.9.1.8. Bêxêrca laye, nameyê ko, ro û çeman nerî yê.   

2.9.1.9. Nameyê cismandê atmosferî û hereketê ênan nerî yê.

2.9.2. Nameyê makî 

2.9.2.1. Nameyê xûsusî yê hemin cinîyan makî yî

Mîsal: Gule, Beye, Xane, Berîvane, Keje, Delale, Eyşane, Xatune, …

2.9.2.2. Nameyê xûsusî yê hemin heywanandê makîyan.

2.9.2.3. Zazakî de nameyê mewsîman nerî yî û kurmancî de zî makî yî. Zazakî û kurmancî de aşma Çele (Çile) ra teber, nameyê hemine aşman (mengan) zî makî yî. 

2.9.2.4. Nameyê hemin mêwe û fêkiyan makî yê.

2.9.2.5. Tayn nameyê cayandê roniştene û starebîyene makî yî:

2.9.2.6. Nameyê tayê aletandê mûzîkî makî yî.

2.9.2.7. Nameyê tayê cisim û qewmiyayişê atmosferî makî yê.

2.9.2.8. Bêxêca çend nameyan, nameyê hemin wesîteyan makî yî.

 Mîsal: Temafîl, teyara, trên, gemî, kelek, vapur, tramvay, …

2.9.2.9. Mesdarê ke cayê nameyan de yenê xebitnayîş pêro makî yê.       

2.9.2.10. Zazakî de nameyê ke bi peycidara (suffîksî) /-ey/ yan zî  /-îye/ û yê kurmancî de zî bi /-î/ virazîyenê, pêro makî yê.

2.10. Îzafeya nameyan 

Nameyî goreyê yewhûmarî û pirhûmarîya xo, nêrî û makî bîyayena xo, bi yew sifet yan zî yew nameyî ya bîyayena xo îzafe gênê.

2.10.1. Nameyo temambîyaye pirhûmar bo 

Nameyo temambîyaye pirhûmar bo, peynîya ey de peycidara /-ê/ yena. Ke nameyo temambîyaye û temamkerdox pêwa (pîya) zafhûmar bibê, peynîya nameyê temabîyayî de /-ê/ û temamkerdoxî de zî /-an/ yenê. Kurmancî de zî /-ên/  û /-an/ yenê.

2.10.1.1. Temambîyena nameyan bi yew sifetîya 

2.10.1.2. Temambîyena di nameyan 

2.10.1.3. Temambîyena nameyan bi yew zemîrî ya 

2.10.2. Pirhûmareya nameyandê nêrî û makî 

Zazakî de seba dîyarkerdişê pirhûmareya nameyê temambîyaye yê nêrî û makî peycidarê /-ê/ û /-yê/, kurmancî de zî seba hûrdî cinsan peycidara /-ên/ yenê nûstene. 

2.10.2.1. Temambîyena nameyan bi yew sifetî ya

2.10.2.2. Temambîyena di nameyan 

2.10.2.3. Temambîyena nameyan bi yew zemîrî ya

2.11.  Halê Nameyan

Cumle mîyan de nameyî, her wext xoser û halê sade de nîyê, gama ke bi vateyandê bînana (name, sifet, kar) bêrê vatiş, tayê peycidarî pêwa benê. Her cidara ke bêro pey nameyan, yew halê ênan nîşan kena.

2.11.1. Antişê (tewênayişê) nameyan halêdo dîyarkerde de 

Hem dimilî û hem zî kurmancî de goreyê halê naman cidarê ênan bedêlyenê. Peycidarî yewhûmareya nêrî û makîyê ciya yî, pirhûmareya wûrdî cinsan zî seycê yî.

2.11.2. Halê xoser ê naman yan zî halê rast ê naman 

Cinsê ênan çi beno wa bibo, nameyî halê xoser yan zî halê kerdoxeye de peycidar nêgênê. 

2.11.3. Nameyê yewhûmar ê nêrî           

2.11.4. Nameyê yewhûmar ê makî

2.11.5. Pirhûmarîya her di cinsan

Wexto ke zazakî de pirhûmareya nameyan yena dîyarkerdiş, hem name û hem zî fiîl peycidar gêno. Labelê kurmancî de tena fiîlî peycidaran gênê.

2.11.6. Halê îzafeyê nameyan 

2.11.6.1. Ke name yewhûmar û nêrî bo: Nê halê nameyan, hem zazakî de û hem zî kurmancî de peycidara /-î, -yî/ gêno.

2.11.6.2. Ke name yewhûmar û makî bo 

Zazakî de peycidara /-e/ û kurmancî de zî peycidara /-ê/ gêno.

2.11.6.3. Pirhûmarîya her di cinsan 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de peycidara /-an/ gênê.

Tayê çekuyê zî estî ke eslê xo de /an/ reyde qedyenê, ewca de /an/ peycidara pirhûmareye nîya. 

Vêşaneya nameyê ca û eşîran zafê ênan bi peycidara /-an/ qedyenê. Nê bêj naman mîyan de nameyê cayan nêtewîyenê, tena nameyê eşîran tewiyenê.  

Mîsal: 

Em nikarin bibêjin, “Ez Botanî ra yeno(a)/ Ez ji Botanê têm”; raşta dere “Ez Botan ra yeno/ Ez ji Botan têm”). 

2.11.7. Antişê (îzafeyê) nameyan halo nedîyarkerde de

Nameyê ke terafê wendox û goşdarîkrdoxî ra halê ênan bi temamî nîno zanayîş, ênan ra vajyeno nameyê nedîyarî. Zazakî de nadîyareya naman, hem bi peycidarandê /-êk/ û /-ên/ û hem zî ke kelîma /yew-jew/ bêro vernîya ênan; kurmancî de zî peycidarê /-ek/ û /-êk/ bêrê peynîya naman û çekuyê /yek-êk/ bêrê vernîya naman, halê nadîyariya ênan virazyenê. 

Wexto ke name halê kerdoxî de bo

2.11.7.1. Wexto ke kerdox nêrî û yewhûmar bo 

Zazakî de cidarê nedîyar ê yewhûmereya nameyan, goreyê mintiqe û şêweyan pê bedêlyenê. Wexto ke /yew-jew(z), yek/ bêro vernîda naman yan zî peycidara /-êk/-êko/ û /êd-êdo/ bêro peynîda naman halê nedîyar ê namandê yewhûmarîye virazyeno. Kurmancî de zî hem bi çekûya /yek/ û hem zî bi peycidara /-ek/-êk/ halê nedîyar ê naman virazyeno. 

Yew mêrdimo hewl./ Mêrdimêdo hewl.   Yek merivê baş.

2.11.7.2. Wexto ke kerdox makî û yewhûmar bo

Zazakî de peycidara halê yewhûmar ê namandê makî  /-êk-êka/,  /-êda/ û çekûya /yew/ a. Kurmancî de zî sey namandê nerîyan, ê makî zî bi peycidara /-ek/ û çekûya /yew/ virazyenê.

2.11.7.3. Semedê pirhûmareya wûrdî cinsan 

Zazakî de pirhûmareya her di cinsan, bi peycidara /-êdê/, çekûya /tayê/ û /qatî/  virazyenê. Nê bêj vateyî bi yew sifetî ya bêrê temamkerdiş, sifet bi xo zî peycidara /î/ ya pirhûmariye gêno. Kurmancî de zî bi peycidara /-ina/, /-in/ û çekûya /hin-hinek/ virazyenê. Qisekerdoxê kurmancî, çekûya /hin-hinek/ pratîk de hîna vêşî xebitnenê, labelê peycidara /-in/ eserê klasîk ê kurmancî de zî ameya nûstiş. Ehmedê Xanî kitaba Mem û Zîne de vano: Mîrin hene, aqil in, ezîz in. Tayê şêweyê kurmancî yê ke cadê peycidara  /-in/ de  /-ina/ xebitnenê, labelê qisekerdiş de herfa /i/ kiwena û /-na/ manena. Mîsal: vatena /mirovina/, bena /mirovna/.

2.12. Halê vengdayena nameyan         

2.12.1. Nameyê yewhûmar û nêrî 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de wexto ke xîtabê nê bêj nameyan beno, peycidara /-o/ yena peynîya ênan. Ke /lo/ bêro vernîya çekûye, ay zî eynî mana dana. 

2.12.2. Nameyê yewhûmar û makî 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de wexto ke xîtabê nê bêj naman beno, peycidara /-ê/ yena peynîya ênan, yan zî /lê/ ya nîşanê nîda yena vernîya naman.

2.12.3. Pirhûmarîya her di cinsan: Hem Zazakî û hem zî kurmancî de çekûya /gelî/ bêro vernîya namandê pirhûmaran, mana nîda û vengdayene dana ênan. Nê ra teber, ke zazakî de peycidara /-êno/ û kurmancî de zî /-ino/ bêrê peynîya naman, mana pirhûmareya hûrdî cinsan danê.

8.12.4. Ke vateyê zey /her/ û /heme-hemû (k)/ zî bêrê vernîya naman, mana nedîyareye danê ênan.