9. EDAT
Edatî xo ser qisekê bê mana yî; ne cayê nameyan, ne cayê sifetan, ne cayê yew kerdene û ne zî cayê yewna kelîma gênê. Wexto ke edatî (pêrabestî), cumle de sewbî name û kelîman reyde yenê nûstiş, mabênê ênan de têkilîyêk peyda kenê, manayêk danê ênan yan zî mana ênan şidênenê.
Zazakî û kurmancî de “veredat û peyedatî hema hema henda cê yenê xebitnayîş û wexto ke pîya bêrê nûstene, ênan ra <desteyê edatan> virazyenê.”[1] Tayê edat û desteyê edatan estî ke “goreyê lehçe û şêweyandê ziwanî mana ênan bedêlyena; di manayê ênan peyda benê.”[2] No bedêlyayîş hem zazakî û hem zî kurmancî di bîyo; miqabilê tayê veredatandê zazakî, kurmancî de peyedatî û miqabilê tayê peyedatan zî veredatî yenê. Wexto ke ma edatanê zazakî û kurmancî miqayese bikerê, dîyar beno ke vera tayê edat û desteyê edatandê kurmancî, zazakî de tayê veredat yan zî peyedatî kemyayî û bîyê sivik, tayê edatê zazakî zî kurmancî ra bîyê ciya.
Kurmancî de nustiş û cirakerdişê edatan sero fikrê cîyay estî: ayê ke xo bi ekola Hawar û C. Bedirxanî gênê, edatan çekûyan ra ciya nûsenê; nuştoxê lehça soranî û ayê ke xo bi ekola mamuse Qanatê Kurdo û ekola kurdandê Sovyeta verêne gênê, peyedatanê sey “re/ra, de/da”[3] pêwa nûsenê. Kurmancî de halê edatan sero zî fikrê ciyay estî. Sadik Behaeddînê Amêdî vano “di bêj edatî estî: 1- Pêrebestê xwurî (sade): bi, di, ji, li bo, bona, dû, heta, ta, cem, pey, pê, gel, bal, ba; 2- Pêrebestê lêkdayî: ji bo, li dû, heta kû, li cem, li pey, bê ku, di geş, li bal, bi bal, li ba.”[4] Qanatê Kurdo zî vano;
“Kurdî de çehar komeyê edatan estî: 1- Bernavên kevin (edatê kehanî): di, li, bi, ji, bo, bona, ba(bal), dû, pey, cem, bê, tev; 2- Bernavên nû (edatê neweyî): Ser, ber, nav, rex, pêş, paş, bin; 3- Bernavên bi cot (edatê zewncî): ber bi, di gel, ji ber, li ber, li nav, ji nav, li jor, li ser, li jêr, ji jêr, li paş, ji paş, li pêş, ji pêş, li bin, ji bin, li dû, li cem, rû bi, bê, bi tev, li dor; 4- Bernavên bargiranî (edatê bargiranîye): lê, pê/pêda/pêva/pêra, tê/têda/têra, jê/jêra,”[5]
Celadet Bedirxan zî vano;
“hîrê bejî edatan estî: 1- Veredatî: bi, bê, di, ji, li; 2- Peyedatî: …de/di…de, re, ji … re, ve/bi … ve); 3- Desteyê edatan: li ber…, bi ser … de, di ser … re, di bin … re”[6]
Zazakî de zî edatî çekuyandê bînan ra ciya nûsyenê û hîrê halê ênan estî: tayê vernîya naman û vateyê sey naman de, tayê peynîya ênan de, tayêna zî hem vernî û hem peynîya ênan de nûsîyenê (yenê nûstiş).[7]
9.1. Veredatî
Goreyê mintiqe û şêweyan telafûz û nûstişê veredatan bibedêlyo zî, mana ênan seycê ya. Veredatê ke zazakî û kurmancî de yenê xebitnayîş:
9.1.1. Veredatê “bê”
“Bê”ya ke wezîfeyê veredatî bivîno, cîya nûsyena û “bê”ya ke wezîfeyê prefîksî vînena, pîya nusyena û sifet virazena.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Bê per û bê bask. | Bê per û bê bask. |
| Bê veng û bê hes. | Bê deng û bê hes. |
| Bê lome bi. | Bê lome be. |
| Bê to yew nişêno hewano. | Bê te kes nikare rake. |
| Ez bê domanan nêşino bazar. | Ez bê zarokan naçim bazarê. |
| Ma bê to şamî nêwenê. | Em bê te şîvê naxun. |
| Bê ar û dû. | Bê ardû. |
| bêwayîr (sifet) | bêxwedî (rengdêr) |
| bêaqil | bêaqil |
| bêkar | bêkar |
| bêbext | bêbext |
| bêveng | bêdeng |
9.1.2. Veredatê “bi”
No edat, hem zazakî û hem zî kurmancî de esto. “Bi”, hem sey veredatî û hem zî sey cidarê viraştena sîfetan kar keno. Gerek ma “bi” û “bê”ya ke wezîfeyê veredatîye vînena û “bi” û “bê”ya ke wezîfeyê sifet viraştene vînen, têmîyan nêkê. “Bi”ya ke veredat o, cîya nûsyena, labelê “bi”ya ke rolê prefîksî vînena, çekûyêk ra ver yena û sifet virazena, pîya nusîyêna.”[8]
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| bi[9] … | bi … |
| Bi roj germ o, bi şew serd o. | Bi roj germ e, bi şev sar e. |
| Serdile bi qeleme nûst. | Serdilê bi qelemê nivîsand. |
| Mi na pirtûke bi perandê xo erînaya. | Min ev pirtûk bi pereyên xwe kirîye. |
| Ez bi dest werê xo wena. | Ez bi dest xwarina xwe dixum. |
| Bi desmale destanê xo ziwa kena. | Bi desmalê destê xwe zûha dikim. |
| Ez bi şew û roj xebityena. | Ez bi şev û roj dixebitim. |
| Goşt bi kerdî hûrdî(wûrdî)beno. | Goşt bi kêrê tê hûrkirin. |
| Bi zerda xo. | Bi dilê xwe. |
| biqewt (sf.) | biqewet (rd.) |
| biaqil (sf.) | biaqil |
Ziwanê kurdî de gelekî mana û wesfê “bi” estî: “Bi” manaya emirdayîşê karan, qenaet dîyarkerdiş, terz, pîya, heta, sero û mîyande de zî yena xebitnayîş.
| bi … | bi … |
| Bi hewleye. | Bi qencî. |
| Bi no hawa kar nêbeno. | Bi vî awayî kar nabe. |
| Werê xo bi destê xo haderneno. | Xwarina xwe bi destê xwe amade dike. |
| Her teyr bi reftê xo rey de fireno. | Her teyr bi refê xwe re difire. |
| Bi koyan kewt. | Bi çiya ket. |
| Ti bi ya mi bikê. | Tu bi ya min bikî. |
| Bi hahaye rey de verg nêterseno. | Bi hahayê gur natirse. |
| Şamîya xo bi doya werde. | Şîva xwe bi dewê xwar. |
9.1.3. Veredatê “pê”:
Miqabilê veredatê /pê/yê zazakî, kurmancî de veredatê sey /pê/, /bi wê/ û /bi wî/ yenê xebitnayiş.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| O pê hesiya. | Ew pê hesiya./ Ew bi wê hesiya. |
| Pê qeleme nûşt. | Pê qelemê nivîsand. |
| Pê paye kewtiş. | Pê paye ketin. |
Heta ke ez pê agadar bîya, erey kewt. Heta ku ez pê (bi wê) agadar bûm, dereng ket.
Ke zazakî de “pê” bêro vernîda karan, karo pêrabeste virazenê û ay wext miqabilê “pê”ya zazakî, kurmancî de vateyê “li hev, bi hev, hev” yenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| pêameyene | lihevhatin/pevhatin |
| pêkewtiş | pevketin |
| pêmişewriyayiş | pevşêwirîn |
| pêpersayîş | lihevpirsîn |
| pêkerdene | lihevkirin |
9.1.4. Veredatê “ver bi (be)…, vera …”:
No edat îstiqametê hereketî dîyar keno û kurmancî de miqabilê ey de “ber bi…” yeno.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Ver bi(vera) cêrî | Ber bi jêr. |
| Ver bi(vera) corî. | Ber bi jor. |
| Ver bi şewe. | Ber bi şevê. |
| Ver bi rojawa. | Ber bi rojava. |
| Ver bi rojawa. | Ber bi rojava. |
| Ez şina ver bi Pîran. | Ez diçim ber bi Pîranê. |
| Ez ver bi to yeno. | Ez ber bi te têm |
| Awe ver bi cêr herikyena. | Av ber bi jêr diherike. |
| Ez Amed ra ver bi Hewlêr şina. | Ez ji Amedê ber bi Hewlêrê diçim. |
9.1.5. Veredatê “sey/hezey/zey/zê”:
No edat, pêmendiş û miqayese kerdene dîyar keno û kurmancî di miqabilê ey “wek, mîna” yenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Ez sey to jêhatî nîya. | Ez wek te ne jêhatî me. |
| Çimê ay zî sey ê pîyê xo sîyay bî. | Çavên wê jî wek ê bavê xwe reş bûn. |
| Nan sey kerra bîyo wişk. | Nan wek kevirê bûye hişk. |
| Na şewe sey rojî bîya roşin. | Ev şev mîna rojê bûye ronahî. |
| Hezê(zê) mi vaje. | Mîna min bêje. |
9.2. Peyedatî
Nê edatî cumle mîyan de seba temamkerdişê naman, dîyarkerdişê zeman, aîdîyet, hal û livê ênan yenê xebitnayîş. Peyedatê esasî yê zazakî û kurmancî nê yî:
9.2.1. Peyedatê “di/ de”
No edat, cumle de mana “mîyan, pêwa, wext”î dano û kurmancî de miqabilê eye desteyê edatanê “di … de/da, bi … de/da” yenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Nê rojan de. | Di van rojan de. |
| Hezîrane de awzêmî peysenê. | Di Hezîranê de avzêm diçike. |
| Şew ma ser de ameye. | Şev bi ser me de hat. |
| Nîsane de laserî wardenê. | Di Nîsnê de lehî radibin. |
| Na dewe de erdê her kesî esto. | Di vê gundê de erdê her kesî heye. |
| Aye keye de zaf xebityena. | Ew di malê de pir dixebite. |
| Desmala mi awe de şî. (sero) | Desmala min bi avê de çû. |
| Kerge hewndê xo de gilgil vînena. | Mirîşk di xewna xwe de garis dibîne. |
| Gemî behre de xerq bî.(mîyan) | Gemî di behrê de xerq bû. |
| Rewîn awe de noq bî.(mîyan) | Rewîn di avê de noq bû. |
Tayê şêweyandê kurmancî de, /di/ya vernî ya desteyê edatê /di … de/ kewena û tena /de/ya peyêne manena. Bi îhtimalêko gird, dimilî de zî ay “di”ya vernî kewta û tena “de”ya peyêne menda.
Mîsal:
| Ez mîyanê sûke de roşena. | Ez nava sûkê de rûdinim. |
| Lajê mi sinifa şeşine de waneno. | Lawê min sinifa şeşan de dxwîne. |
Kurmancî de edatê ke hezey /di ... de (mîyan-bêliv)/, /di … re (mabeyn)/ û /di … ve (mîyan-biliv)/ nusyenê, sewbî şêwe û cayan de hezey /di… da/, /di… ra/ û /di … va/ zî yenê nûstiş. Nê bêj desteyê edatan, teniya wayîrê yew mana nîyê, ray rayan mana didine de zî yenê xebitnayene.[10]
| Kurmancî | Zazakî |
| Di bin sîya darê de rûniştibûn. | Binê seyda dare de roniştbî. (bêliv) |
| Di wê gavê de. | Ay game de. (bêliv) |
| “Ez di newalekê re derbas bûm”. | Ez yew zixur ra vêrarta. (navber) |
| “Ez di deştê ve hatim”. | Ez deşte ro ameya. (hundir û biliv) |
9.2.2. Peyedatê “… der”[11]
No edat mana “tede, mîyan de” dano û farisî de zî esto. Kurmancî de miqabilê nê edatî “di…de” yeno.
| “Lajek keye der o”. | Lawik di malê de ye. |
| “Keyneke makteb der a”. | Keçik di dibistanê de ye. |
9.2.3. Peyedatê “… ra”
Miqabilê nê edatê zazakî, kurmancî de edatê ciya yê sey “ji, li, ji ber, di ber” yenê vatiş û tira manayê ciyayî zî peyda benê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Keyê mi sûke ra dûrî yo. | Mala min ji bajêr dûr e. |
| Ez Pîran ra yena. | Ez ji Pîranê têm. |
| “Ez o dew ra yena”. | Ez ji gund tême. |
| Aye dew mîyan ra şîye. | Ew ji nav gund derbas bû. |
| Cilê sûrî dayê xo ra. | Lîbasên sor li xwe kiriye. |
| Tiya ra şinê. | Ji vir diçin. |
| Çinayê dayê xo ra, eba daya xo ra. | Çi li xwe kirîye, eba li xwe kirîye. |
| Rewîn keydê ma ver ra vêrart. | Rewîn di ber mala me derbas bû. |
| “Keyneke pexîleye ra bî nêweş”. | Keçik ji ber pexîlîyê nexweş ket. |
| Kamaca ra yeno û şino kam ca? | Ji kû da tê û kûda diçe? |
| Adirdê girrî ver ra kes nêremeno. | Ji ber agirê xweş kes nareve. |
| Ênan ra yew. | “Yekî ji wan.” |
| Ez to ra hes kena | “Ez ji te hej dikim”. (bireser) |
| Hengimên tuyan ra şêrînêr o. | Hingivîn ji tuyan şîrintir e. |
| Keye ra dûrî bikewê. | Ji mal dûr bikevin. |
9.2.4. Peyedatê “… rê”[12]
Miqabilê nê edatê zazakî, kurmancî de desteyê edatê “ji … re” yeno.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Dapîre ma rê estanikî vatê. | Dapîrê ji me re çîrok digot. |
| Rewînî to rê qeleme girewt. | Rewînî ji te re qelem kirrî. |
| Dixtorî ma rê darû nûşt. | Dixtorî ji me re derman nivîsand. |
| Dewe rê sermîyanêko jêhatî lazimo. | Ji gund re serokekî jêhatî lazim e. |
| Ez to rê bîya may û pî. | Ez ji te re bûm dê û bav. |
9.2.5. Peyedatê “… ro”
Kurmancî de vera nê edatê zazakî, tayê forman de veredatê “li…” û tayê foman de zî desteyê edatandê “di … re”, “di… ve”, “bi … re”, “bi … ve” yenê.
| “Mar dar ro anciyeno bi cor.” | Mar bi darê ve hilkişya jor. |
| Cayo ke ray bibo, pêra ro mevêre. | Ciyê ku rê hebe, di şêverê re derbas nebe. |
| Merre qûlike ro şi. | Mişk di kûnê re çû. |
| Ez deşte ro ameya. | “Ez di deştê ve hatim”. |
| “Hewnê şewan xo ro herimnayê” | Xewna şevan li xwe herimandîye. |
| “Awe rîyê aye ro kenê” | Avê li rûyê wê dikin. |
| Ma yew zixur ro vêyartî. | “Em di gelîyekî re derbas bûn”. |
| “Mêrdek nêrdîwane ro vejîya cor”. | Mêrik bi derencê re hilkişya. |
9.2.6. Peyedatê “ser”
Miqabilê nê peyedatê zazakî, kurmancî de “li ser” yan zî tena “ser” yeno.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Linge eyşta linge ser. | Ling avêtiye li ser lingê. |
| Dest nayo destî ser. | Dest danîye li ser destî. |
| Pisîke vejîyaya dare ser. | Pisîk derketîye li ser darê. |
| Çaya to serê masî de ya. | Çaya te li ser masê ye. |
| Ma serê banî de roniştî. | Em li ser banî rûniştine. |
| Ma şîyê rezan ser. | Em çûne ser rezan. |
| Lejkeran vist dewe ser. | Leşkeran avêt ser gund. |
| Dixtorî şîyê nêweşan ser. | Dixtor çûn ser nexweşan. |
| Ma vist ênan ser û ênan zî vist ma ser. | Me avêt ser wan û wan jî avêt ser me. |
9.2.7. Peyedatê “… ra na heta”
No edat, wezîfeyê peymawitişê wext û zemanî ano ca. Kurmancî de miqabilê ey desteyê edatê “ji … vir de/ve” yeno.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Ay rojî ra na heta. | Ji wê rojê û vir de. |
| Serrnewe ra na heta, ma yewbin nêdîyo. | Ji sersalê vir de, me hevudu nedîtîye. |
| Ehmedê Xanî ra na heta … | Ji Ehmedê Xanî vir de… |
| Pîran ra na heta 70 km yo. | Ji Pîranê vir ve 70 km ye. |
9.2.8. Peyedatê “… rey de”
No edat, mana “pîya” û “pêwa” bîyayene dano. Kurmancî de miqabilê ey, desteyê edatê “bi … re/ra” û “pêra” eynî wezîfî anê ca.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Rewîn mi rey de ame. | Rewîn bi min re hat. |
| Zelale dapîrda xo rey de şî. | Zelal bi dapîra xwe re çû. |
| Gurgîn mi rey de ame. | Gurgîn bi min re hat. |
| Mi domanî xo rey de berdî. | Min zarok digel xwe birin. |
9.2.9. Peyedatê “mîyan”
No edat, mana “navbên” û “bêntar” de yeno xebitnayîş û eynî wext de sey “nêm edat”êk[13] zî wezîfe keno.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Ez şîya mîyandê sûke. | Ez çûm nava sûkê. |
| Ma kewtî mîyandê vergan. | Em ketin nava guran. |
| Ma şîyê mîyandê rezan. | Em çûn nav rezan. |
| Mîyanê behre. | Nava behrê. |
| Ma mîyanê behre de asnaw kerde. | Me nav behrê de avjenî kir. |
| Dizd kewt mîyandê keyî. | Diz ket nav malê. |
9.2.10. Peyedatê “mîyan de”
Miqabilê nê edatê zazakî, kurmancî de desteyê edatê “di nav … de” yeno xebitnayîş.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Ênan mîyan de. | Di nava wan de. |
| Keyê ma sûke mîyan de dîyar o. | Mala me di nava sûkê de dîyar e. |
| Şarî mîyan de xo bêqîmet mekê. | Di nava xelkê de xwe bêrûmet nekin. |
9.2.11. Peyedatê “mîyan ra”
No edat, liv û têvgere dîyar keno û kurmancî de miqabilê ey “di nav … re” yo.
| Serokwezîr şeharî mîyan ra vêrart. | Serokwezîr di nava bajar re derbas bû. |
| Marmase awe mîyan ra gêreno. | Marmasî di nava avê de digere. |
| Bolê vergan dew mîyan ra vêrart. | Rivdeyê guran di nava gund re derbas bû. |
9.3. Koma edatan
Ayê edatê ke çend veredatî û yew peyedatî ra virazyenê, ênan ra vajyeno komeyê edatan. Enî bêj edatî cumle mîyan de mana hete (teraf), zeman, mekan hal, liv û bêlivî dîyar kenê. Zafîya komeyê edatanê zazakî û kurmancî seycê yî û ênan ra tayê zî zemanî mîyan de bedêlîyayî û sivik bîyê; bîlhesa zî tayê veredat û peyedatê desteyê edatandê zazakî kewtî. No xûsusiyet, kome û desteyê edatandê cêrênan de zî dîyar beno.
| 9.3.1. “bi … ra” (aîdîyet, pîya) | bi… ve (aîdîyet, pêra) |
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Mamusa bi şagirtandê xo ra ameyê. | Mamoste bi şagirtên xwe ve hatin. |
| Walî bi mudirandê xo ra vejîyayê teftîş. | Walî bi mudirên xwe ve derketiye teftîşê. |
| Maye bi qijekandê xo ra şîyê mekteb. | Dê bi zarokên xwe ve çû dibistanê. |
| Mêwe bi hengurada xo ra wûşke bîya. | Mêw bi tirîya xwe ve hişk bûye. |
| 9.3.2. “bi… ya (a)”: | “bi …. ve” |
No edat tayê cayan de sey yew peyedatî û tayêna cayan de zî sey desteyê edatan vajyeno. Kurmancî de vera eye edatê “bi …. ve” yeno.
| Mirdek bi cinê, laj û keyna xo ya ameyê. | Mêrik bi jin, law û keça xwe ve hatin. |
| Mamuse bi pancas şagirtandê xo ya şîyê. | Mamoste bi pêncî şagirtên xwe ve çûn. |
| Serok bi wezîrandê xo ya ame. | Serok bi wezîrên xwe ve hat. |
| Ko bi honikîya xo ya weş o. | Çiya bi hênikîya xwe ve xweş e. |
| Bize bi lingda xo ya, mêşna bi lingda xo | Bizin bi lingê xwe ve, mêşin bi |
| ya leqyena. | lingê xwe ve tê daleqandin |
| Bawkal bi tornandê xo ya şî. | Bavkal bi nevîyên xwe ve çû. |
| “Bi dizdî ya şono hênî kono qilêrin”[14] | “Bi dizî ve diçe kanîyê qirêj dike.” |
| 9.3.3. ver bi ... ra (het, îstiqamet) | ber bi …ve (alî, îstiqamet) |
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Ver bi mi ra ame. | Ber bi min ve hat. |
| Ver bi sûke ra şiyê. | Ber bi sûkê ve çûn. |
| Xece ver bi koyê Sîpanî ra şî. | Xecê ber bi çiyayê Sîpanê ve çû. |
| Verg ver bi koyan ra rema. | Gur ber bi çiyê ve revya. |
| 9.3.4. ver de …(hete de) | di ber … de, li ber (li nik/ li cem) |
| Serwîse mektebî ver de vindena. | Serwîs li ber dibistanê de disekine. |
| Birca Beleke çemê Dîjle ver de ya. | Birca Belek di ber çemê Dîjlê de ye. |
| Keyedê ma ver de darêk esta. | “Di ber mala me de darek heye”. |
| Wûrdî hembazî berî ver de vindertî. | Herdu heval li nik derî rawestîne. |
| 9.3.5. ver ra (hete ra-biliv) | di ber … re (li nik/li cem-biliv) |
| Qesra Qencoyî ver ra vêrartî. | Di ber Qesra Qenco re derbas bûn. |
| Çemê Dîjle Diyarbekir ver ra vêreno. | Çemê Dîjlê di ber Diyarbekirê re derbas dibe. |
| Meteorêk dinya ver ra vêyarte. | Meteorek di ber dinyayê re darbas bû. |
| Temafîle mektebî ver ra vêrena. | Temafîl di ber dibistanê re derbas dibe. |
| 9.3.6. ser … ra | bi ser … re/ di ser … re |
| Ma pirdê Malabadî ser ra vêrartî. | Em di ser pira Malabadî re derbas bûn. |
| Balafirê lejî dewda ma ser ra vêrartî. | Balafirên şer bi ser gundê me re derbas bûn. |
| Refê boranan ma ser ra firayê. | Refê kevokan di ser me re firyan. |
| Rişêleyê mîrçikan dewe ser ra gêraynê. | Rişêleyê çûkan di ser gund re digeriya. |
| Kera dêsî ser ra (ser a) eyşte. | “Kevir di ser dîwêr re avêt”. |
| 9.3.7 ser ro (ser o) | li ser … de |
| Ma pirdê Malabadî ser ro roniştî. | Em li ser pira Malabadîyê re rûniştin. |
| Mîrçike dare ser ro halên viraşto. | Çûkê li ser darê de hêlîn çêkirîye. |
| Banî sero vewre esta. | Li ser banî de berf heye. |
| Kûrsî ser ro roniştiş asan o. | Li ser kûrsî de rûniştin hêsan e. |
| Ênan sero îfade da. | Li ser wan de îfade da. |
| Dêsî sero ronişto. | Li ser dîwêr de rûniştîye. |
| 9.3.8. ser de | bi ser …de |
| Dewijî pêro ma ser de ameyê. | Gundî hemû bi ser me de hatin. |
| Hewrês ma ser de ame. | Aşît bi ser me de hat. |
| Zimistan ma ser de ame. | Zivistan bi ser me de hat. |
| Çiyo nêbîyaye keneke ser de ame. | Tiştê nebûyî bi ser keçikê de hat. |
| 9.3.9. bin … de | di bin … de (bêliv)/ li bin (biliv) |
| Dewa ma bindê awe de mende. | Gundê me di bin avê de ma. (bêliv) |
| Keyê ma bindê hewerêsî de mendî. | Xanîyên me di bin aşîtê de man. (bêliv) |
| Bindê keydê ma de xezîna çinî bî. | Di bin mala me de xezîne tune bû. (bêliv) |
| Kûrsî bindê mi de şikya. | Kûrsî di bin min de şikest. (bêliv) |
| “Bêrê bindê dare de ronişê.” | “Werin li bin darê rûnin”. (biliv)[15] |
| Seyidwanî bindê wersî de mendî. | Seyidvan di bin aşîtê de man. (biliv) |
| 9.3.10. bin … ra | ji bin/ ji bin … ve/ di bin … re |
| Tûtan sereyê xo binê lehêfî ra vet. | Zarokan serê xwe ji bin lihêfê derxist. |
| Gamasî sereyê xo binê aw ra vet. | Gamasî serê xwe ji binê avê derxist. |
| Bindê pirdî ra ameyê. | “Ji bin pirê ve hatin”. |
| Meymanî bindê dew ra ameyê. | Mêvan ji bin gund ve hatin. |
| Aşme bindê hewrî ra vejiyaye. | Hîv ji bin ewran ve derket. |
| Bindê çiman ra mi ra ewnîyanê. | “Di bin çavan re li min dinêrî”. |
| Rayîr bindê keydê ma ra vêrart. | Rê di bin mala me re derbas bû. |
| Maseyî bindê awe ra gêrenê. | Masî di bin avê re digerin. |
| Awe bindê erdî ra ameya. | Av di bin erdê re hatiye. |
| 9.3.11. seba… rê | ji bo (ji bona) |
| Seba Homayî rê. | “Ji bona xwedê”. (Ji bo Xwedê). |
| Seba welatê xo rê. | Ji bo welatê xwe. |
| Seba xerabîye rê nê, seba rindîye rê vaje. | Ji bo xerabiyê na, ji bo başiyê bêje. |
| 9.3.12. hete, hetê … ra | bal, bal .. ve, bi alî … ve |
| Mi hete. | Bal min(Ba min./ Bi alî min.) |
| Dedê xo hete maneno(a). | Bal apê xwe dimîne. |
| Rewîn resayo hetê Mizgefta Girde. | Rewîn gihiştîye bal Mizgefta Gewre. |
| Ma şinê dapîra xo hete. | Em diçin bal dapîra xwe ve. |
| Şagirtî hetê mektebî ra şîyê. | Şagirt bi alî mektebê ve çûn. |
| 9.3.13. hete de | li cem/li nik |
| Gurgîn dedê mi hete de maneno. | Gurgîn li cem mamê min dimîne. |
| Homay hete de heq vinî nêbeno. | Li nik xwedê heq wenda nabe. |
| Mi hete de zexelîye çinîya. | Li cem min zexelî nîne. |
| Kitaba mi mamusayî hete de ya. | Pirtûka min li nik mamoste ye. |
| 9.3.14. hete ra | ji cem/ ji bal/ ji bal … ve |
| Gurgîn dedê mi hete ra ameyo. | Gurgîn ji cem mamê min hatîye. |
| Mi hete ra warişt şî. | Ji cem min rabû çû. |
| Market hete ra raykewt ame. | Ji cem marketê birêket hat. |
| Dapîrda xo hete ra ameynê. | Ji bal dapîra xo ve dihat. |
| 9.3.15. pey … de | di pişt… de |
| Dewa ma pey koyî de ya. | “Gundê me di pişt çîyê de ye”. |
(Dewa ma pey koyî de ya).
| Mamose ame pey mi de vindert. | Mamoste hate di pişt min de sekinî. |
| Pey hewt koyan û hewt royan de. | Di pey(pişt) heft çiya û heft rûbaran de. |
| Pey tenganîye de herayî ya. | Di pişt tengasîyê de firehî ye. |
| 9.3.16. pey … ra | di pişt … re |
| Pey ey ra gruba ma ameye. | Di pişt wî re gruba me hat. |
| Ferzan pey dêsî ra vazda şî. | Ferzan di pişt dîwêr re bazda çû. |
| Pey mi ra şima sekenê bikê. | Di pişt min re hun çi dikin bikin. |
| 9.3.17. bi … bê/ ebi … bê | bi … |
| Lajekî bi dest bê xo kerdo. | Lawk bi destê xwe kirîye. |
| Mêrdekî bi fek bê xo vato. | Mêrik bi devê xwe gotîye. |
| “Keyneke ebi fek bê xo vato”. | Keçikê bi devê xwe gotîye. |
| Kê darba ke bi dest bê xo bidê xo ro, | Mirov derba ku bi destê xwe li xwe bide, |
| bêdarû ya. | bêderman e. |
Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî - 10 - Seîd VEROJ
[1] Celadeta Alî Bedirxan, & Roger Lescot, Kürtçe Graber (kurmanci lehçesi), Avesta Yayınları, 4. Baskı, İstanbul, 2009, r. 242
[2] h.b. r. 243
[3] Qanatê Kurdo, Gramera Zmanê Kurdî (kurmancî-soranî), Koral Yayınları, 1991, İstanbul, r. 264, 267
[4] Sadiq Behaeddînê Amêdî, Rêzimana Kurdî (kurmancîya jorî û jêrî ya hevberkirî), Dîwan Yayınları, İstanbul, 2012, r. 259
[5] Kurdo., Qanat, Gramera Zmanê Kurdî (kurmancî-soranî), Koral Yayınları, İstanbul, 1991, r. 270
[6] Celadeta Alî Bedirxan & Roger Lescot, Kürtçe Gramer (kurmanci lehçesi), Avesta Yayınları, 4. Baskı, İstanbul, 2009, r. 242-43
[7] b. Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî); Munzur Çem, Kırmancca (Zazaca) Gramer; Fahri Pamukçu, Giramerê Zazaki (Ziwanrêzanayî).
[8] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî(Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, İstanbul, 2005, r. 77
[9] b. Formê bînî: be, ve, ebi, ebe, eve. Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, İstanbul, 2005, r. 77
[10] Bedirxan., Celadeta Alî & Roger Lescot, Kürtçe Graber(kurmanci lehçesi), Avesta Yayınları, 4. Baskı, İstanbul, 2009, r. 243
[11] Formê bînî: dir, de ro, derro, dir o. b. Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, İstanbul, 2005, r. 82
[12] Formê bînî: “rî, ri, re, ‘r”. bew. Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, İstanbul, 2005, r. 79
[13] Bedirxan., Celadeta Alî & Roger Lescot, Kürtçe Gramer(kurmanci lehçesi), Avesta Yayınları, 4. Baskı, İstanbul, 2009, r. 254
[14] Çem., Munzur, Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), weşanên Weqfa Kurdî ya Kulturî li Stocholmê, r. 27
[15] Celadeta Alî Bedirxan & Roger Lescot, Kürtçe Graber(kurmanci lehçesi), Avesta Yayınları, çapa: 4., 2009, İstanbul, r. 249
Şirvove (0)
Hêj şîrove nînin. Şiroveya yekem tu bike.