Uluslararası Sistemde Öznelik ve Nesnelik Denkleminde İki Ulusal Kader: Polonya ve Kürdistan Örnekleri Üzerinden Mukayeseli Bir Jeopolitik Analiz - Serdar Roşan

Bu makale, uluslararası ilişkiler teorileri (Realizm, Jeopolitik ve Tarihsel Sosyoloji) çerçevesinde, devlet dışı aktörlerin küresel sistemde bağımsız birer "özne" haline gelme süreçlerini incelemektedir. Çalışma, tarihsel süreçte benzer yapısal travmalara (bölünme, haritadan silinme, asimilasyon) maruz kalan Polonya ve Kürdistan örneklerini karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır. Makalenin temel argümanı; bir ulusun bağımsız bir devlete dönüşmesinin yapısal haklılıktan ziyade, küresel güçlerin çıkarlarıyla kesişen konjonktürel fırsat pencerelerine, dışsal aktörlerin "harita ve sınır mühendisliği" önceliklerine ve bu fırsat anında sahada hazır bulunan organize askeri-siyasi kapasiteye bağlı olduğudur. Özellikle I. Dünya Savaşı sonrasındaki İngiliz ve Sovyet Rus stratejileri, Kürt hareketinin nesne konumunda kalmasında belirleyici olmuştur.

Uluslararası ilişkiler teorisinde, özellikle Klasik ve Neorealist ekollerde (Mearsheimer, 2001; Waltz, 1979), sistemin temel ve meşru aktörleri egemen devletlerdir. Devlet dışı halklar, ulusal hareketler veya statükonun dışına itilmiş topluluklar, sistemin işleyişinde kuralları koyan birer "özne" (subject) olmaktan ziyade, büyük güçlerin güç mücadelesinde araçsallaştırılan birer "nesne" (object) konumundadır.

Bir ulusun nesne konumundan özne konumuna yükselmesi, yani uluslararası sistem tarafından hukuken ve fiilen tanınan egemen bir aktör haline gelmesi iki temel dinamiğin kesişim kümesinde gerçekleşir:

• İçsel Dinamik (Endojen Faktörler): Toplumsal mobilizasyon, ortak ulusal kimliğin korunması, merkezi siyasi irade ve hepsinden önemlisi konjonktür anında sahada reaksiyon gösterebilecek organize silahlı/bürokratik kapasite.

• Dışsal Dinamik (Ekzojen Faktörler): Küresel güç dengelerinin altüst olması (hegemoni savaşları, imparatorlukların çöküşü) ve büyük devletlerin kendi pragmatik çıkarları doğrultusunda yeni aktörlere alan açması (konjonktürel muamele).

Bu makale, I. Dünya Savaşı ve sonrasındaki jeopolitik kırılma anını merkezine alarak, Polonya’nın küresel sistem tarafından nasıl bir "özne" olarak kurgulandığını, buna karşın Kürdistan’ın neden sistemin yapısal bir "nesnesi" olarak kalmaya mahkûm edildiğini mukayeseli bir analizle incelemektedir.

Polonya ve Kürdistan tarihleri, makro-tarihsel perspektiften bakıldığında şaşırtıcı yapısal benzerlikler barındırır. Her iki coğrafya da büyük imparatorlukların jeopolitik tampon bölgelerinde yer almanın trajik sonuçlarını yaşamıştır.

• Polonya: 18. yüzyılın sonunda (1772, 1793, 1795) Rusya, Prusya ve Avusturya İmparatorlukları arasında üç aşamada paylaşılarak 123 yıl boyunca haritadan tamamen silinmiştir.

• Kürdistan: 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile Osmanlı ve Safevi (İran) imparatorlukları arasında ilk büyük bölünmesini yaşamış; I. Dünya Savaşı ertesinde 1923 Lozan Antlaşması ile İngiltere ve Fransa’nın emperyal sınır çizimleriyle fiilen ve hukuken dörde (Türkiye, Irak, Suriye, İran) bölünmüştür.

Her iki halk da devlet aygıtından yoksun kaldıkları dönemlerde ağır asimilasyon ve dil yasaklarına maruz kalmıştır. Polonyalılar Ruslaştırma ve Almanlaştırma (Kulturkampf) politikalarına karşı "Gizli Üniversiteler" (Uniwersytet Latający) ve edebiyat (Henryk Sienkiewicz vb.) yoluyla ulusal bilinci korumuştur. Kürtler ise benzer asimilasyon politikalarına karşı ulusal kimliklerini yazılı metinlerin yanı sıra sözlü edebiyat (Dengbêjlik geleneği), dengbêj ağı ve aşiretsel hafıza ile canlı tutmuşlardır. Dolayısıyla, her iki aktör için de "içsel kimlik inşası" süreci başarıyla tamamlanmıştır.

Aşağıdaki tablo, iki milletin I. Dünya Savaşı sonrasındaki jeopolitik durumunu, uluslararası sistemin aktörlerinin onlara yönelik stratejik yaklaşımlarını ve sonuçlarını karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

Analiz Kriteri Polonya Örneği (1918)

Kürdistan Örneği (1920-1923)

Bölücü Güçlerin Durumu

Üç imparatorluk (Rusya, Almanya, Avusturya) aynı anda çöktü.

Bölge devletleri (Ankara ve Tahran) sahada askeri reaksiyon gösterdi.

Büyük Güçlerin Çıkarı.

Batı'nın Sovyet komünizmine karşı tampon bölge -Polonya- ihtiyacı.

(Kürdistan) Musul-Kerkük petrolünün kontrolü ve mevcut statükonun korunması.

Sahadaki Örgütlenme

Merkezi komutaya bağlı modern "Polonya Lejyonları" ve düzenli ordu.

(Kürdistan) Dağınık, aşiretsel/tarikatsal yapılar; merkezi ulusal ordu eksikliği.

Diplomatik Kapasite

Batı başkentlerinde güçlü lobicilik (Polonya, Wilson'ın 14 Maddesi'ne girmeyi başardı).

(Kürfistan) Sevr'de geçici vaatler elde edildi ancak Lozan'da reel politikaya feda edildi.

Sistemik Rolü

Özne (Polonya uluslararası sistem tarafından harita üzerinde inşa edildi).

Nesne (Kürdistan büyük güçlerin sınır mühendisliğinde malzeme olarak kullanıldı).

Polonya ve Kürt hareketlerinin I. Dünya Savaşı sonrasında tamamen zıt yönlere savrulması, uluslararası sistemin "konjonktürel naiflikleri" affetmeyen pragmatik yapısıyla açıklanabilir.

Büyük devletler (İngiltere, Fransa, ABD), uluslararası sistemi yeniden tasarlarken adalet ilkesiyle değil, tehdit algısı ve kaynak kontrolü mekanizmalarıyla hareket ederler.

• Polonya'nın İşlevselliği: Batı ittifakı için 1917 Bolşevik Devrimi sonrası Rusya'dan gelecek ideolojik ve askeri tehdit bir beka sorunuydu. Polonya'nın bağımsız bir devlet olarak kurulması, Avrupa'nın kalbini koruyacak bir askeri set (Cordon Sanitaire) anlamına geliyordu. Dolayısıyla Batı, Polonya'yı özneleştirmeye muhtaçtı.

• Kürdistan'ın İşlevsizliği: Kürt coğrafyasında ise durum tam tersiydi. İngiltere için öncelik, Musul-Kerkük petrol havzasını riskli ve istikrarsız bir Kürt devleti yerine, kendi mandasındaki merkezi Irak Krallığı'na entegre etmekti.

Polonya’nın başarısı, sahadaki askeri örgütlülük ile masadaki diplomatik gücün simbiyotik ilişkisinde saklıydı. Józef Piłsudski, I. Dünya Savaşı öncesinde kurduğu düzenli ve disiplinli "Polonya Lejyonları" sayesinde, imparatorluklar çöktüğü an ortaya çıkan güç boşluğunu fiziki olarak doldurdu. Roman Dmowski ve Ignacy Paderewski gibi diplomatlar ise bu askeri gerçekliği Washington ve Paris'te siyasi ranta dönüştürerek ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın ünlü 14 Maddesi'nin 13. maddesine Polonya'nın bağımsızlığını tescillettiler.

Kürt hareketinde ise I. Dünya Savaşı sonrasında ciddi bir "konjonktürel naiflik" ve yapısal parçalanmışlık hakimdi:

• Merkezi Otorite Yoksunluğu: Kürt toplumu modern anlamda ulusal-siyasi partiler ve merkezi bir askeri komuta etrafında değil; aşiret, tarikat ve lokal dernekler temelinde örgütlenmişti. Bu durum, ortak bir ulusal strateji üretilmesini imkansız kıldı.

• Dinsel Bağın Yarattığı Yanılsama: İmparatorluğun çöküş sürecinde "din ve ümmet kardeşliği" söylemi, Kürt elitlerinin önemli bir kısmında refleksif bir saflığa yol açtı. Ulus devletler çağında, ulusal çıkarlar temelinde seküler ve agresif bir diplomasi yürütmek yerine, hilafet ve saltanat eksenli bir sadakat veya beklenti içinde olunması, jeopolitik zamanlamanın kaçırılmasına neden oldu. Sahada düzenli bir ulusal ordunun bulunmaması, Sevr Antlaşması'ndaki (Maddeler: 62-64) kağıt üstündeki vaatlerin, Lozan'da sahaya hakim olan "yeni" Türk devletinin askeri realitesi karşısında İngiltere ve Fransa tarafından kolayca feda edilmesini doğurdu.

Kürdistan’ın bir "özne" olarak tarih sahnesine çıkamamasının arkasındaki nihai kilit, iki büyük küresel güç olan İngiliz İmparatorluğu ve Sovyet Rusya (SSCB) arasındaki derin jeopolitik denklemdir. Bu iki gücün hamleleri incelendiğinde, uluslararası ilişkilerde ideolojik söylemlerin (anti-emperyalizm veya kendi kaderini tayin hakkı) sadece birer meşrulaştırma aracı (hikaye) olduğu, asıl motor gücün ise çıplak Realpolitik çıkar ilişkileri olduğu görülür.

Ekim Devrimi (1917) sonrası kurulan Sovyet Rusya, güney sınırlarını güvenceye almak ve Çarlık dönemine ait Kafkasya topraklarını yeniden kontrol etmek istiyordu. Bu süreçte Bolşeviklerin geliştirdiği "anti-emperyalist dayanışma" söylemi, sahada yürütülen çok somut bir toprak ve güç takasının üzerini örten ideolojik bir şaldan ibaretti:

• Stratejik Takas: Mustafa Kemal liderliğindeki Ankara hükümeti, Kafkasya’daki (Bakü, Nahçıvan ve Batum üzerindeki) hak ve iddialarından vazgeçerek Kızıl Ordu’nun Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan’ı işgal edip Sovyetleştirmesine alan açtı.

• Lojistik Karşılık: Bu jeopolitik taviz karşılığında Moskova, Ankara’ya Batı cephesinde (Yunanistana karşı) savaşı kazanmasını sağlayacak devasa miktarda altın, silah ve mühimmat sevk etti.

Sovyet Rusya için güney sınırında, Anadolu coğrafyasında istikrarı sağlayabilecek merkezi bir hükümetin varlığı hayatiydi. Kürt ulusal hareketinin bağımsızlık veya özerklik talepleri Moskova tarafından bilinçli bir şekilde görmezden gelindi. Çünkü yeni kurulacak istikrarsız bir Kürt devleti, dengelerin kimin lehine değişeceği bilinmeyen bir jeopolitik duruma evrilebilirdi. Dolayısıyla Sovyetler, jeopolitik bir belirsizlik yerine, bölgede sınır güvenliğini ve statükoyu koruyabilecek en kararlı aktör olan Kemalist yönetimi desteklemeyi seçti.

Aynı dönemde İngiltere de benzer bir "öngörülebilir istikrar" arayışındaydı. Musul-Kerkük petrol yataklarının kontrolünü riske atmamak adına, Kürt ulusal taleplerini bastırarak bu bölgeleri kendi kontrolündeki Irak Krallığı'na entegre etti. Hatta Şeyh Mahmud Berzenci gibi yerel Kürt hareketlerini bizzat Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF) vasıtasıyla bombalayarak askeri güçle ezdi. İki büyük küresel güç, Orta Doğu satranç tahtasında statükoyu korumanın, yeni bir Kürt devletiyle haritayı istikrarsızlaştırmaktan daha karlı olduğu noktasında zımni bir ortak akılda birleşti.

Polonya ve Kürdistan’ın mukayeseli analizi, uluslararası ilişkiler ve siyaset bilimi açısından şunu göstermiştir: Harita Kağıt Üzerinde Değil, Sahada Çizilir: Büyük güçlerin bir ulusa alan açması, ancak o ulusun o kapıdan geçecek organize, merkezi ve disiplinli bir askeri-siyasi güce sahip olmasıyla anlam kazanır. Güç boşluğu anlarında masayı kuran şey, sahadaki fiili kontrol kapasitesidir. Kürt hareketi I. Dünya Savaşı sonrasında bu merkezi kapasiteden yoksun olmanın bedelini ödemiştir.

 

Kaynakça (Teorik Referanslar)

• Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company.

• Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. McGraw-Hill.

• Tilly, C. (1990). Coercion, Capital, and European States, AD 990–1990. Blackwell.

• Hopkirk, P. (1992). The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia. Kodansha International.