Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî -2 - Seîd VEROJ

Alfabe û Fonetîka Ziwanê Kurdî

1. Alfabeyê ke ziwanê kurdî û dîyalektê ey pê ameyê nûstiş 

“Mefhuma ‘alfabe’, bi pêgirewtena di herfê vernî yê Yunanî; alfa û beta ameya viraştene.”[1] Peydabîyayîşê alfabeyan, sey yew sirrê tewr gird ê tarîxê însanetîye, hema tam zelal nêbîyo û no derheq de teorî û fikrê cîya cîyayî estî. Wexto ke bahsê peydabîyayîşê alfabe û nûsteyo alfabetîk beno, lazimo ke peydabîyayîşê nûsteyî û alfabe têmîyan nêbo, çinku verê alfabe zî nûste bînê û no nûste bi resm û sembolana ameynê dîyarkerdiş. Wazenê wa bi sembolan yan zî bi nûstena alfabetîk bo, eger ziwan nêameynê nûstiş, nêresaynê rojo ewroyên û ancax ziwan bi raya nûstene bîyo mende (mayînde). “Rojgaro ke nûste peyda bîyo, her ziwanî goreyê fonolojîya xo nûsteyêk peyda kerdo yan zî nûsteyê ke estî bide ardî.”[2] Nûste û materyalê nûsyayeyî, çimeyê tewr muhîm ê tarîxdê ziwanî yê. “Senî ke ziwanî, însan resnayo halê bîyayenêk tarîxî, çîyo ke ziwanî keno mayîndeyêk dewamî û bîyayenêko tarîxî zî, nûste yo. No sebeb ra tarîxê ziwanî û tarîxê nûstişî, têmîyan de wo.”[3]

Ewro alfabeya ke sey “alfabeya tewr verên û tekamul bîyaye yena zanayîş, alfabeya ziwanê sanskrîtî ya û verê 4000 serran başûrê Asya de ameya vînayîş. Goreyê na alfabe, vengê zimanê sanskirîtî bi 50 sembolana ameyê nawitene.”[4] Naye ra pey, vernî de “alfabeya Fenîkî û gelek alfabeyê bînî yê ke virazyayê îlhamê xo na alfabe ra girewto.”[5]

Wexto ke bahsê yew ziwanê alfabetîk û nûstişê ey bibo, verê heme çî alfabe û şiklê ke seba nûstişê ziwanî yenê xebitnayîş, kewenê kê vîrî. Ma nêzanê ke tewr vernî de kurdan kamcîn alfabe xebitnaya, labelê rojgaro ke nûstişê mêxî dest bide kerdo û heta ewro seba nûstişê ziwanê kurdî û dîyalektanê ey, gelek alfabeyî ameyê xebitnayîş. 

Goreyê vaten û agadarîya cigêrayoxan, kurdan verê qebulkerdena Îslamîyete alfabeyê nûsteyê mîxan, alfabeya Aramî, alfabeya Avesta, alfabeya Pehlewî û alfabeya Bînûşad û Masî Sûratî xebitnayê. Alfabeya Avesta, seke namedê aye ra zî dîyar beno, pê kitaba pîroz a Avesta ameya nûstiş û “na alfabe terafê gelek qewmandê îranîyan ra ameya xebitinayîş û 45 herfê aye estî.”[6] Goreyê neqilkerdena M. Emîn Zekî Begî, kitaba Cografîyet Meltabrun de winî vajyeno: “Ziwanê Zend û Pehlewî, ziwanê tewr kehan ê gruba arî yê.”[7]

“Goreyê nûstena alîmo Keldanî Îbnê Wahşîyye, alfabeyanê tewr kehênan ra yew zî alfabeya Bînûşad û Masî Sûratî ya. “Na Alfabe 37 sembolan ra peyda bîya, vera 30 sembolandê aye de teqabûlê ênan ê erebî ameyê nûstene û 7ê bînî zî sembolê ênan ê erebî nêameyê dîyarkerdene, bi îhtimalêko gird teqabûlê ênan ê erebî çinî yê.”[8] Bi na alfabe 30 kitabî ameyê nûstiş û wexto ke nûstox bi xo Şam de bîyo, nê kitaban ra di teneyî kitabxanedê ey de bîyê û bi xo nê her di kitabî kurdî ra açarnayê ziwandê erebî ser. Dina kitabê ke Ebu Henîfe ed-Dînewerî bi lehçeya goranî ya nûstî, sey çimeyê tewr kehan ê nûstena na alfabe qebul benê.”[9] Kitaba Cilwe û Mishefa Reş a kurdandê Êzidîyan zî bi yew alfabeya sirrî ameyê nûstene. “Kurdistan de velabîyayena Îslamîyete ra pey, heta destbidekerdena seserra vîstine (20.) nûstişê kurdî, binya û bingeyê alfabeya erebî ser o bîyo. Ey ra pey zî, seba nûstiş û viraştena alfabeya kurdî xebityayî ke alfabeyanê miletandê bînan tetbîqê kurdî bikê.”[10]

Ey ra teber seyah, kurdnas û mîsyonerê xerîbê ke Kurdistan ra gêrayî, tekstê edebî yê ke pêser kerdî, çîyê ke kurdan û ziwanê kurdî sero nûştî, bi alfabeya ay wextên a kurdî yan zî bi alfabeya ziwandê xo nûştî. Ma şênê vajê ke nêmeyê seserra newêsine(19.) û sereyê seserra vîstine (20.) ra na heta zî tayê tekstê ziwanê kurdî û dîyalektanê ey bi alfabeya Arebî, Latînî, Krîlî, Armenkî û Îbranî ameyê nûstiş. 

No sebeb ra serencama alfabeya ziwanê kurdî û dîyalektandê eye, dergûdila ya. Labelê etîya de ma do dergûdila behsê tarîxê alfabeya kurdî nêkerê, tena bi kilma der behsê alfabeyê ke pê tekstê kurdî û dîyalektê ey ameyê nûstiş bikê. 

Ewro roj cografyaya tarîxî ya ke kurdî ser o ciwîyenê, bîya parçe û her yew parçe dekewto mîyanê sînorê sîyasî yê dewletandê cîyayan. Na parçebîyene, heme hawa ra tesîr bi cıvata (komeleya) kurdan kerdo; hetê ziwan û alfabeya zî ên yewbina cira kerdî. No sebeb ra parçebîyena komeleya kurdan, bîyo sebeb ke ziwanê kurdî zî bi heme lehçeyandê xo ya bi alfabeyandê cîyayan bêro nûstene. 

Eke ma destnûsteyê kehan ê dîyalekta hewramanî û dukomentê ke hetê mîsyoner, seyah û nûştoxandê xerîban (ejnebîyan) ra ameyê pêserkerdiş û nûstiş, xo çiman vera nêgîrê, heta ewro zazakî bi Alfabeya Erebî û Latînî ameya nûstiş. Labelê gerek ma xo vîrê nêkê dukomentê ke serra 1856 de terafê Peter Lerch ya ameyê pêserkerdene, bi Alfabeya Lînguîstîk a Lepsiusî nûsyayî. Goreyê na alfabe “kurmancî de 37 vengê cîyay estî: ênan ra 9 teneyî vengin û 28 zî bêveng î. Dîyalekta zazakî de zî 39 vengî estî: ênan ra 9 teneyî vengin û 30 zî bêveng î.”[11] Fahrî Pamukçu zî vano “ziwandê zazakî di hîris û yew (31) herfî estî: heştê nînan herfê venginî, ê bînî zî herfê bêvenginî yê.”[12] Munzur Çem zî xebata xo ya Gramerê Zazakî de, alfabe Celadet Bedirxanî bingeh qebul keno. 

Nê se serrandê peyênan de zazakî bi Alfabeya Erebî û Latînî ameya nûstiş. Alfabeya Erebî, vêşî der seba nûsten û açarnayena metnandê dînî (mewlûd) û nûstena tayê şiîran ameya xebitnayîş. Metnandê dînî ra teber, ayê ke bi alfabeya latînî nûsenê, vêşaneyê ênan alfabeya latînî ya ekola Haware esas (bingeh) qebul kenê. Eger ma çîroka ke Mîr Celadetî serra 1933 de bi şêweyê zazakîya Palo û Sêwreke daya açarnayîş nêhesibnê, kê şênê vajê ke na alfabe serrandê 1975î ra na heta ameya xebitnayîş. Kovar û rojnameyê sey Roja Welat û Tîrêj de nûsteyê zazakî yê bi Alfabe Latînî ameyê velakerdene. Ewro roj alfabeya latînî ya ke pê zazakî nûsyena, hîris û yew herfê aye estî.

Gerek ma naye bizanê ke hûmara herfandê venginê kurdî ser o cîyayîye çinî bo zî, hûmara herfandê bêvengan ser o fikrê cîyayî estî. Alfabeya Erebî ya ke ewro roj pê kurmancî nûsyena, binya aye 1909 de terefê Xelîl Xeyalî ra ameya viraştiş. “Alfabeya Xelîl Xeyalî, alfabeya yewin a kurdî ya, ke bi herfandê erebî ya ameya hadirnayîş û 34 herfê aye estî.”[13] Sernûserê rojnameya Kurdistan Mihemed Mîhrî Hîlav (Hêlav) zî vano; “Herfê alfabeya kurdî 32 yî, labelê nê herfî qîm nêkenê, lazimo tayê îşaretî zî bi înana bêrê nûstiş.”[14] “Ziwanzan Qanatê Kurdo, hûmara herfandê bêvengan 28, Celadet Bedirxan 23, Tewfîq Wehbî seba lehça soranî 31 û Evdirehman Hacî Me’ruf 29 qebul kenê.”[15] “Alfabeya Krîlî ya ke seba kurmancî ameyê viraştiş, tede vengin û bêvengin pêsero 40 herfî ameyê dîyarkerdiş.”[16] Kemal Badilli zî vano; “Kurmancî de 38 vengî estî.”[17] Ewro, Alfabeya Erebî ya ke pê lehçeya soranî nûsyena 37 herfî tede estî; ênan ra 29 herfî bêveng û 8 herfî zî vengin î.

Ewro alfabeya latînî, heme cayê dinya de bîya yew sîstemêko muhîm ê nûstişî. Pêroyê na xebate de, şiklo peyin ê alfabeya latînî ya ke kovara Haware de tetbîq bîya, sey binyad amyeya qebulkerdene. Goreyê binya na çarçewa, gramer û rastnûstişê zazakî de zî, gruba Vate sey binyayêka ûmumî ameya qebulkerdiş.

2.  Fonetîka (vengsazîya) dîyalekta zazakî û kurmancî ser o kilmevateyêk

Wexto ke behsê fonetîk yan zî fonolojîya ziwanî bibo, lazimo vernî de îzehatê ênan bêro kerdiş, wezîfe û çarçeweya cigêrayîşê aye dîyar bibo. Bêguman fonolojî û fonetîka ser o fikir û îzehatê cîyayî estî û nê termî zî gelek ameyê munaqeşekerdene. Fonetîk, zanyarîya cigêrayîşîya bedêlîyayîşê vengan (foneman) a. Fonolojî, zanyarîya cigêrayîşêya vengê (fonem) tewr hûrdî yê ziwanî ya. Seha cigêrayîşê fonolojî veng (fonem) o. “Wezîfeyê fonolojî zî no yo: Cêbigêro ke bedêlîyayîşê kamcin xusûsîyetandê vengî benê sebebê cîyawazeya mana; xusûsîyetê ke benê sebebê cîyawazîye, mabênê xo de senî hereket kenê û seba viraştena vate û cumleyan (hevokan) goreyê kamcin qeydeyan yewbîyayena ênan mimkun bena.”[18] No çarçewe de wexto ke behsê xebata gramerê ziwanî bibo, fonolojî û fonetîk sey parçeyêk esasî yê xebata ziwanî vejîyenê vera ma. 

Ziwanzano namdar ê esrê 20. Fe. De Saussure, ziwanî sey sîstemêk qebul keno. Wexta ke ziwan sey sîstemêk qebul bo, no sîstem de unsûrê cîya cîyayî estî û wezifeyê ênan her yewî zî cîya yo. Unsûro tewr hûrdîyê ziwanî veng o û ziwanî mîyan de wezîfeyê her yew vengî zî cîya yo. Heme ziwanan mîyan de zaf vengê cîya-cîyayî estî, feqet nê vengî pêro nînê xebitnayîş. “Mêrdim eşkeno nêzdî 200 vengan telafuz biko û ênan hîss biko; labelê qiseykerdoxê komeyê ziwanan, seba hezaran vateyan tenya 40 venganê esasî xebitnenê”[19]

Vengê ke behs beno yew bi yew yan zî yew ra vêşêr bêrê pê hete, tira vatey peyda benê. Her yew veng manayanê cîyayî dano ziwanî û cîyayeya vateyan zî dîyar keno. Vateyê ke ma fek ra vejênî, cîyayîya vengê ênan ê vernî û peynîye sey cê nîyê; ke tena vengê peyên ê vateyan bibedêlîyî rewarew manaya ênan nêbedêlîyena, ke vengê verên ê vateyan bibedêlîyî manaya ênan zî bi temamî bedêlîyena. Mîsal; ke ma veteyê /roj/ û /roz/, /ruz/… bîyarê xo çiman ver, bedêlîyayîşê vengê /j/ û /z/ yan zî /o/ û /u/ mana de ferqêk muhîm dîyar nêkeno, labelê ke ma vateyanê /pîr/, /bîr/, /vîr/, /tîr/, /nîr/, /jîr/ û /şîr/ yan zî /dar/, /bar/, /jar/, /war/, /mar/ û /har/ sey sembolê vengandê cîyayan nê bieşnawê, ma nişênê ferqê manaya ênan yewbine ra biaqitnê. 

Yew vate tena zî, xo ser yew mana dîyar nêkeno. Seba ke mana peyda bibo, gerek yew ra vêşêr vateyî goreyê qeydeyê ziwanî pêwa bêrê rêstene, ke na rêstena vateyan ra vajyeno cumle yan zî hevoke. Cumle û rêstena cumle, binya mesacdê ma virazenê. Awayê rêstena hevoke, ca û giraneya veteyan dîyar keno. Feqet veng û vateyê ke sîstemê ziwanî mîyan de ca gênê mutlak nîyê. Rojgaro ke ziwanî peyda bîyê û heta ewro, heme ziwanî hetê veng û vateyan ra bedêlîyayê û peynîya na bedêlîyayene de formê ênan ê cîyay peyda bîyê. Wexto ke ma bala xo bide dîyalektandê kurdî, gelek çekûyî (vateyî) estî ke manaya ênan seycê ya, feqet formê ênan berdêlîyenê. Mîsal; seba nameyê organê (weslê) hilm (bûy) girewtene, ke bi tirkî vanê “burun”, yewindes (11) formê cîyayî estî: “Vinî, zincî, pirrnike, pirnos, poz, vinike, difn, bêvil, kepoz, lut, birnax”[20]; seba veteya “nezle” des (10) formê cîyayî estî: “zekem, bapêş, persî, şobe, asirm, zikam, peta, miqaw, nezle, baper”[21] û seba vateya kokî zî diwyes (12) formê cîyayî estî: “kok, reh, bineke, resen, rêl, rîşe, retewe, binetu, rek, binye, reya, rîçik.”[22] “Ray rayan yew çekûye temamî yan zî qismêk aye verapey bena, no hal sebebê gird ê cêrabîyayîşê ziwanê kurdî yo: kin/nik, lêr/rêl, befr/berf, pirasî/parsû.”[23] Kê şênê nê bêj mîsalan gelek vêşî bikê, labelê bawer kena qandê dîyarkerdişê berdêlyayena formê vateyan nê mîsalî bes î.

Armanca no birrê xebata ma zî, aşkerekerden û dîyarkerdena tayê form û xosereya umûmî (hemeyî) ya mabêna zazakî û kurmancî ya. Labelê tayê cayan de zî ma do behsê têkilîya ziwanandê hînd-awrupayî û şaxê ênan o hînd-aryanî û kurdî zî bikê. 

Bêguman fonetîk, yew beşê muhîm ê xebata ziwanzanistî ya. Etîya de ma do bi hawayêko hera û xorîn fonoljîya ziwanê kurdî ser o nêvinderê. Ma wazenê çarçewa na xebate de tenîya tayê qeydeyê fonetîka dîyalekt û şêweyandê kurdî bîyarê şima vîrî. Ma no nûste de, di hetana behsê fonetîka ziwan û dîyalektandê kurdî kenê. Yew heta, cîyabîyayîş û bedêlyayîşê vengê navbeyna dîyalekta kurmancî û zazakî bi tayê mîsalana yeno miqayesekerdiş; û heta bîna zî, cîyabîyayîşê fek û şêweyanê zazakî/dimilî/ kirmanckî ser o tayê qeyde û mîsalî ameyê dîyarkerdiş.

2.1. Pêbedêlîyayîşê tayê veng û vateyandê dîyalekta zazakî û kurmancî 

Sey ke cor de zî ame vatiş, unsurê tewr hûrdî yê ziwanî veng (fonem) o, rayrayan tena bi yew vengî ya û rayrayan zî bi pêgirewtena vengandê cîyayan vateyî peyda benê. Goreyê şêwe, dîyalekt û mintiqeyandê cîyayan ê qiseykerdoxandê ziwanî, tayê vengî bi vengandê nêzdîyê xo ya bedêlîyenê yan zî cê ra kemîyenê, peynî de vatey bi xo zî form bedilnenê, rayrayan hîna sivik û sade benê. 

2.1.1. Mabênê gelek vateyandê zazak û kurmancî de vengê /b/, /v/ û /m/ pê bedêlîyenê; cadê “v”ya zazakî de, kurmancî de vengê /b/ û ray rayan zî /p/ yeno.

Zazakî                           Kurmancî 

vewr                               berf

velg                               belg

vîst                                 bîst

vîr                                  bîr

va/yay                            ba

varan                              baran

vaz                                 baz

vela                                bela 

verapey                          berûpaş

virso                              birûsk 

venikyayîş                      ponijîn

zimistan                         zivistan 

zama                              zava

xam                               xav

2.1.2. Tayê cayan de mîyanê şêweyandê kurmancî de zî vengê /b/ û /v/ pê bedêlîyenê. 

Zazakî                           Kurmancî

cewab                            cewav

kebanî                            kevanî

xirab                              xirav

sibe                                sive

hesab                             hesav

2.1.3. Vengê /v/ zazakî û kurmancî de zaf yeno xebitnayene lê kurmancîya Verarojî (soranî) de kemî yeno xebitnayene. Kurmancîya verarojî de, cayê herfa /v/ de, /w/ hîna vêşî yeno vatiş. Zazakîya Gêl de zî zaf rayan cadê /v/ de, vengê /w/ yeno vatiş.

Zazakî               Soranî  Kurmancî 

aw                      aw                   av

şew                    şew                  şev 

awan                  awan                avan 

awî                     awî                   avî 

lew                     -                       lêv 

baw                    baw                  bav 

2.1.4. Navbeyna zazakî, kurmancî û ziwanê Avesta de zî vengê /v/ û /m/ ca bedêlnenê. 

Zazakî                Avesta             Kurmancî 

name                  naman              nav 

nîm/nême           naêma              nîv 

zama                  zmtar               zava

gam                   gama                gav 

hamnan             hamin              havîn 

zimistan            zyam                zivistan 

2.1.5. Vengê /x/ heme dîyalektanê kurdî de esto û qirike ra vejîyeno. Ziwanê kurdî û dîyalektanê ey de, wexto ke /x/ û /w/ pê dima bêrê, nê her di vengî pêwa sey /xw/ telafuz benê, ke tira vajyeno dîftong. Zaf vateyê ke bi dîftongê /xw/ dest bide kenê, zazakî de sivik benê û vengê /x/ yê vernîya /w/yî de keweno. 

Kurmancî                                  Zazakî (Dimilî) 

xwar                                          wer 

xwarin                                       werden

xweş                                          weş 

nexweş                                       nêweş 

xwelî                                          wele 

xwah                                          waye

xwendin                                     wendene

xweyî                                         weyî

2.1.6. Vengê /j/ya kurmancî, bi vengê /z/ û /c/ya zazakî û ziwanê Avesta pê bedêlîyenê, ge benê /c/ û ge ge zî benê /z/. Nê vengî, mabênê şêweyandê zazakî bi xo de zî bedêlîyenê. 

Kurmancî          Zazakî             Avesta             

jêr                      cêr                       -                      

jin                      cinî/ cenî             canay               

jentin                 cena! cenayene  cana                 

bêj                     vac                     vaçah               

roj                      roj-roz-ruz         -                      

jî                        zî                       zî                     

mejî                   mezg                 mazga

2.1.7. Vengê /h/ya kurmancî, ziwanê Avesta de bi dîftongê /dh/, /th/ û vengê /x/ rey de bedêlîyenê, zazakî de zî vengê /h/ û /ş/ pê bedêlîyenê.

Kmmancî           Avesta[24]     Zazakî 

rohnî                  raoxşna            roşna/roşnayî 

sihur/sor            suxra                sur 

reh/rê                 raithya            rayir 

pahtin                 pathana          pewtene 

goh/go                gaoşa             goş 

mih/mî               maêşa             mêşna 

tihnî                   tarşna             têşanê

2.1.8. Mîsalandê corênan de zî aşkera aseno ke vengê /h/, vengêdo kehan ê dîyalektandê kurdî yo. Kurmancî û zazakîya ewroyîne de, hem /h/yê sereyê vateyan û hem zî ê mîyanê ênan de kiweno û vetey sivik benê. 

Kurmancî                      Zazakî

fireh/fire                        hambaz/ambaz

şeh/şe                             hestor/estor

goh/go                            havil/avil 

mih/mî                           herê/erê 

hêş/êş                             herey/erey

hêvar/êvar                      heynî/eynî

dergahvan/dergavan      hewnîya/ewnîya

mêhman/meyman          mêhvan/mêvan

mirhov/mirov 

rehwan/rewan 

bihên/bîn

2.1.9. Yewna xusûsîyeto balkêş ê kurmancîya corî, kurmancîya cêrî (soranî) û zazakî esto ke, kê eşkenê vajê xusûsîyetêko kehan ê ziwanê kurdî yo. Vengê /d/ yê peynîya nameyan û halê vîyarte yê karan, dîyalekta zazakî û kurmancîya verarojî (soranî) de xo paweno, feqet kurmancîya corî de kewto û kelîma bîya sivik.

Zazakî                           Kurmancîya verarojî          Kurmancîya corî

kerd                               kird                                         kir

kerdene                          kirdin                                      kirin

berdene                          birdin                                      birin

werdene                         xwardin                                   xwarin

sard                                sard                                         sar        

pird                                pird                                          pir 

2.1.10. Mabênê zazakî û kurmancî de vengê /d/, /v/ û /g/ zî pê bedêlîyenê. Michael L. Chyet zî vano: “Pîta /g/ya kurmancî vera /v/ya zazakî û /w/ya hewramî ya.”[25] 

Zazakî                           Kurmancî

va/vat                             go/got

vatene                            gotin

deng                              veng

verg                               gurg

vil                                  gul

veleke                            gurçik

2.1.11. Bi vatena Michael L. Chyet, “Vengê r û d bîyê l, z û r zî bi vêyartena wextî ya benê l. Na pê bedêlîyayena r û d yê ke bîyê l, hem seba kurdî û hem zî seba farisî raşt a.”[26] 

Zazakî                           Kurmancî                   Farisî

zerr                                dil                                del

çar/çewres                     çil/çihel                       çehel

zana                               zana                             dâna

sare/serre                      sal                               sal

serdar                             serdar/salar                  salar

2.1.12. Kurmancî de vangê /d/ yê ke demeyo nikayin de seredê tayê karan de yeno nûstiş, bi vengê /t/ ya bedêlîyenê: derim/terim, dixum/texum, dikim/tekem.

2.1.13. Mabênê dîyalekt û şêweyê kurmancî û zazakî de vengê /y/, /w/ û /h/ pê bedêlîyenê. Nê vengî wezîfeyê pêgirewtene zî vînenê.

Zazakî                           Kurmancî

giya                               giha

siwar                              siyar

wûrdek                           hûrdek 

hûrdî                             hûr

wirdî/her di                    herdu 

wişk                               hişk

wiro                               herro

2.1.14. Tayê cayan de zî “vengê /e/ bedêlîyeno beno /y/: esîr/yesîr, exte/yexte/”[27]

2.1.15. Hereketê “kelkewten” û “herikyayene” bi vengandê l-, r-, s-, ya taswîr benê.[28] 

Zazakî                           Kurmancî

laser                               lehî 

pêl                                 pêl 

lêl                                  şêlo

liv                                  liv

ling                                ling

rem                                rev

herik                              herik

ray                                 rê

rayan                             rêwî

rişna                              rijand

neseb                             neseb

ro                                  robar

rokerdene                       rokerdiş

pilor                               pilor

2.1.16. Hem navbeyna zazakî û kurmancî de hem zî navbeyana şêweyandê zazakî de vengê /ş/, /s/ û /j/ pê bedêlîyenê.

Zazakî                           Kurmancî

raşt                                rast

rişte                               riste

rişt                                 rist

rişten                              ristin

rişna                               rijand

2.2.  Pêbedêlîyayîşê tayê venganê şêweyandê zazakî

2.2.1. Sey şêweyandê kurmancî, şêweyandê zazakî de zî vengê /b/ û /v/ pê bedêlîyenê. 

Mirdasî (Pîran-Gêl)                  Dersim Çewlig(Bîngol) 

hesab                                         hesav              hesav 

kitab                                           kitav                kitav

yewbin                                       zuvin                yobîn/juvin 

xirabe                                        xirave               xirawe 

2.2.2. Mabêna şêweyandê zazakî/dimilî de vengê /z/, /j/, /y/ û /c/ pê bedêlîyenê. Seke Celadet Ali Bedir-Xan zî vano: “Lehçeya dumilî de zî çend birrî estî, nê birran mîyan de zî bi hawayêko aşkera ferqê mabêna veng û qaydeyan estî. Hetê vengana şêweyê Sêwreke de herfa /j/ bi qasê kurmanckî çinî bo zî, tayê çekuyan de no veng yeno dîyayîş. La şêweyandê bînan de sey şêweya Paleyî, vengê /j/ bin ra çinî yo û cayê ey de vengê /z/ yan zî /c/ yeno vatene.”[29]           

Mîsal:     

zî/jî 

mij/miz 

nêzdî / nijdî 

mizgîn/ mijdane

roj/roz/ruc 

berzîn/ berjîn 

zewac/zewaz

yewbin/jewbin/zuvin 

yewna/jewna

ziwa/jiwa

jew/yew

2.2.3. Mabêna şêweya Dêrsim û mintiqandê bînan de vengê /k/ û /ç/ pê bedêlîyenê.

Mîsal:    

Pîran-Gêl-Çermûg                    Dêrsim 

keye                                           çeye 

keyna                                         çeyna

keber/ber                                    çeber 

kêf                                             çêf 

2.2.4. Vengê /ş/yê cayandê bînan, şêweya Dêrsimî de beno /s/.

Mîsal:    

şenik/senik 

weş/wes 

derguş/dergus 

şeş/ses 

şima/sima 

şew/sew 

2.2.5. Mabêna şêweyandê zazakî de vengê /c/ û /g/ zî pê bedilyenê.

Mîsal:    

veng/venc 

Gan/can 

gêno (girewotiş)/cêno 

bigîr/bicî 

gêrayene/cêrayene

2.2.6. Hem mabêna şêweyandê zazakî û hem zî mabêna zazakî û kurmancî de vengê /a/, /û/, /o/ û /u/yî pê bedilîyenê. 

Mîsal:    

ban/bon/bûn

manga/monga(moga/munga) 

maker/moker/mûnker

giran/giron/girûn

panc/ponc/ponj/pûnc

varan/varon/varûn

2.2.7. Vateyê zazakî zaf rayan bi hawayê xo yo sade nê, bi pabesteyê xo yê nerîyîye û makîyîye yenê nûstiş û bîlhesa zî vateyê makî winî yenê nûstene. Ke ma raştê no hawa nûstişê çekûyan ameyê, gerek ma halê sade yê vate û pêrebesteyê aye têmîyan nêkê.

Mîsal:    

Zazakî                           Kurmancî

dar/dare                          dar

dew/dewe                       gund

şew/şewe                        şev

biz/bize                          bizin

her/here (mankere)          ker

par/pare                          par

2.2.9. Seke ma cor de zî dîyar kerd, senî ke navbeyna her di dîyalektanê kurdî de vengê /l/ û /r/ bedêlîyeno, navbeyana şêweyandê zazakî bi xo de zî vengê /l/ û /r/ bedêlîyeno.

Mîsal:    

mîrçike/mîlçike

rojine/lojine

zerr/dil/dill

velg/berg

emserr/emsal

belûy/berûy

çiray/çilay

perçîn/pelçîn

qereçî/qeleçî

2.3. Vengê alfabeya zazakî û kurmancî

Heme “Vengê ziwanandê hînd-awrupayî, qirike ra vejîyenê.”[30] Sey şaxêk ziwanê hînd-awrupayî, vengê zazakî û kurmancî zî, qirik û heta xorîneya qirik ra vejîyenê. Her vengo ke qirikda ma ra vejîyeno(peyda beno) goreyê virazîyayîşê qirik-xirtike, livyayîşê fek û ziwan û lewan dekiweno teqlê vengêko manîdar. Alfabeyan de nê her yew vengî bi yew sembolî ya yenê nîşandayîş.

Ewro alfabeya latînî ya ke pê zazakî (dimilî, kirdî, kirmancî) û kurmancî nûsyena, 31 herfê aye estî. Celadet Alî Bedir-Xan vano: “Nê vengan ra teber di herfê xerîbî (bîyanî) estî ke yew qismê kurdan ênan telafûz keno. Labelê nê herfî eslê xo de kurdî nîyê. Enî herfî: h (hhê, hhêl), x/ğ (ğar, ğele)”.[31] 

Nê hîris û yew herfan (vengan) ra, heşt (8) herfî vengin û vîst û hîrê (23) yê bînî zî bêvengin î. 

2.3.1.  Herfê venginî:

Zazakî (dimilî): a,  e, ê,  i,  î, o,  û,  û 

Herfê venginî xo mîyan de sey di koman abiryenê: 

2.3.1.1. Herfê vengin ê dergî (vengdergî): a, ê, î, o, û 

A-a: Sey gelek alfabeyanê ziwanandê bînan zazakî de zî herfa (tîpa) verên a alfabe ya. Hem zazakî û hem zî kurmancî de na herfe dûz, derg û hera wanîyena. “Sereyê alfabe de cagirewtena /a/ no sebeb ra yo; ke /a/ hem bê kert, teqil, birr û çengê nefesê însanan û hem zî sey gelek birayandê ênan ê heywan bê livnayîşê lewan, ziwan, çene û dindanan û venganeya qirike ra vejîyena.”[32] 

Zazakî                                       Kurmancî

aw                                             av

awdar                                        adar

aga                                            aga

amnan                                        havîn

asmên                                        asman

adir                                            agir

agoz                                          agoz

sawa/saba                                  sawa

arîye                                          aş

Ê-ê: Na herfe sere û vernîya ziwanî de peyda bena, derg û dûz wanîyena. 

Zazakî                                       Kurmancî 

êxle                                           êxle

êre                                             êvar

bêwar                                         bêwar 

hêvî                                           hêvî                                         

êl                                               êl

êzim                                          êzing

êxlemûr                                      êxlemûr

mêrdek                                       mêrik

Î-î: Na herfe vernîya ziwanî de peyda bena, derg, teng û dûz wanîyena. 

Zazakî                                       Kurmancî 

îre                                              lûrî, lîr, lîl, alerjî

îsot                                            îsot

îcaze                                          îcaze

mîr                                             mîr

sîr                                              sîr

pîr                                              pîr

pîyanz                                        pîvaz

pîne                                           pîne

nîre                                            nîr

O-o: Na herfe peynîya qirike ra vejîyena, derg, gilor û hera wanîyena û şêna bêro vernî yan zî peynîya yew herfêda bêvenge.

Zazakî                                       Kurmancî 

ode                                            ode

ox                                              ox

oxir                                            oxir

kom                                           kom 

bostan                                        bostan

moxile                                       moxil 

mojela                                        murcele

lorik                                           lorik

dorûnore                                     hawîrdor

Û-û: Na herfe peynîya qirike ra vejîyena, gilor, teng û derg wanîyena. 

Zazakî                                       Kurmancî 

dûr                                             dûr

nûr                                             nûr

mû                                             mû

hûrdî/hûrdî                                 hûr

rûwen                                        rûn

serdûpûk                                    sarûpûk                                       

2.3.1.2. Herfê vengin ê kilmî(vengkilmî): e, i, u. 

Nê herfî zazakî û kurmancî de seycê wanîyenê. “Wextê vatişê nê herfan de ziwan werteyê fekî de beno.”[33]

E-e: Na herfe dûz û kilm wanîyena, şêna bêro vernî yan zî peynîya yew herfêda bêvengine.

Zazakî                                       Kurmancî 

eger                                           eger

ewro                                          evro

erd                                             erd

dest                                            dest

fek                                             dev                                          

emşew                                       emşew

ser                                             ser

ver                                             ber                                           

I-i: Kurdî de zemîrê persan, cidaranê verenî yê emir û edatan vêşêr vateyê ke bi na herfe dest pê bikê û biqedîyê çinî yê, ayê ke estî zî ziwanandê bînan ra dekewtî kurdî mîyan. Na herfe zî zazakî û kurmancî de seycê wanîyena; wertê fekî de dûz, teng û kilm wanîyena. 

Zazakî                                       Kurmancî 

insan                                          insan

imza                                          imza

kilm(kirr)                                   kin

bi                                               bi

çi                                               çi

çirê                                            çima

birik                                           birek

bize                                            bizin

bin                                             bin

birîn                                           birîn

U-u: Na herfe werteyê fekî de gilor û teng wanîyena. Ayê kelîmeyê ke bi na herfe dest pê bikê zaf kemî yê, yan zî ziwanandê bînan ra vêyartî kurdî mîyan. Zazakî de vateyê ke bi herfa /u/ biqedîyê çinî. 

Zazakî                                       Kurmancî 

kulav                                         kulav

kulm                                          kulm

gul                                             gul

xulam                                        xulam

gun                                            xun

2.3.2. Herfê bêvenginî: b, c, ç, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, ş, t, v, w, x, y, z.

Goreyê vejyayîşê cadê ênan, herfê bêvenginî xo mîyan de çehar bêjî yê:

2.3.2.1. Herfê bêvengî ke bi pêgûnyayîşê lewan yan zî lew û dindana telafûz benê: b, f, m, p, v, w.

Zazakî                                       Kurmancî 

bawkal                                       bavkal 

berz                                           bilind

bes                                            bes

ferd                                            fer                                           

fes                                             fes

mewt                                         mewt

mar                                            mar

marî                                           marî

ma*/makî                                   mak 

merde                                        mirî

pank                                          pak 

pewtene                                     pehtin 

peya                                          peya 

pel                                             pel

pêl                                             pêl

pûç                                            pûç

varike                                        varûk

veng                                          vala

virso                                          birûsk

vitene                                         wêtin    

ware                                          war 

welat                                          welat

weniştiş                                     veniştin

wişk                                           hişk

wekerdene                                  vêxistin

2.3.2.2. Herfê bêvengî ke bi pêgûnyayîşê ziwan û dindana telafûz benê: 

d, l, n, s, t, z.

Zazakî                                       Kurmancî 

dar                                             dar

darû                                           derman

derg                                           dirêj

dizd                                           diz

dîk                                             dîk

desmal                                       desmal

laser                                           lehî

liv                                              liv

lêl                                              şêlo

lew                                            lêv

lerzayene                                    lerizîn

name                                         nav

newe                                          nû

nale                                           nal

nişkava                                      nişkêve

sard                                           sar

serkuy                                        seku

solaw                                         şorav

say                                             sêv

silo                                            silgo

tarî                                             tarî

tarr                                            pincar

teng                                           teng

tîje                                             tîj

tîr                                              tîr

til                                              til

toraq                                          toraq

za[34]                                       za

zanaye                                       zana

zend                                           zend 

ziwan                                         ziman

zinar                                          zinar

zama                                          zava

zuwa                                          zuha

zozan                                         zozan

2.3.2.3. Herfê bêvengî ke bi pêgûnyayîşê ziwan û vernîya asmênê fekdê (xizmakî) ma wa telafûz benê: c, ç, ş, j, y. 

Zazakî                                       Kurmancî 

ca                                              cî

cew                                            ceh

cil                                              cil

cewrik                                        cewrik

çere                                           çêre

çem                                           çem

çepraşt                                       çeprast

çim                                            çav

şamî                                           şîv

şew                                            şev

şewşewik                                   şevşevok

şit                                              şîr

şîre                                            şîre

şop                                            şop 

jahr                                            jahr

jan                                             jan

jêhatî                                         jêhatî

yew                                           yek

yewane                                      yekane

yarî                                            yarî

yewndes                                     yanzdeh

yadîgar                                       yadîgar

2.3.2.4. Herfê bêvengî ke qirik ra vejîyenê: h, q, x. 

Zazakî                                       Kurmancî 

gakovî                                        gakovî

hak                                            hêk

hamnan                                      havîn

hewsar                                       hevsar

hengimên                                   hingivîn

qelun                                         qelun     

qam                                           qam

qanik                                         qanik

qor                                             qor

qirik                                           qirik

qelew                                         qelew

qer                                             qer

qifle                                           qifle

xal                                             xal

xem                                           xem

xêv                                            xêv

xîz                                             xîz

xençer                                        xençer                          

2.3.2.5. Herfê bêvengî ke xizmakî ra vejîyenê: g, k.

Zazakî                                       Kurmancî 

ga                                              ga

garan                                         garan

giran                                          giran

gawan                                        gavan

gemar                                        gemar

germ                                          germ

gav                                            gam

gurr                                            gurr

kewarî                                        kewar

kehan                                         kevn

kom                                           kom

kam                                           kî/kê

kelaw                                         kûmik

2.3.2.6. “Sewtê lerzokî”[35]: r, rr. /R/, eslê xo de hereket û têvgere dîyar keno û zaf rayan zî vengê /r/ û /l/ pê bedêlîyenê. Nê her di vengan ra yew nerm û yew zî wişk vajîyenê, hem zazakî û hem zî kurmancî de estî. Vengê /r/ wexto ke mîyandê di herfandê venginan yan zî peynîya vate de bimano, qalind wanîyeno.

Zazakî                                       Kurmancî

bar                                            bar (nerm)

rem                                           rev (nerm)

rûwen                                        rûn (nerm)

roj                                             roj (nerm)

raşt                                            rast (nerm)

resne                                         werîs(nerm)

pirr                                           pirr (wişk/hişk)

virr                                           virr/derew (wişk/hişk)

dirrik                                         dirrî (wişk/hişk)

birrnayîş                                    birrîn (wişk/hişk)