8. ZERF (HOKER)
Vateyê (kelîmeyê) ke manaya kar, sifet û sewbî zerfan hetê “çi hal, çi ca, senî, çi qas, çi wext û kotî (kûra)” bîyayene de îfade kenê, ênan ra vajyeno zerf (haldar). Zerf û sîfetî biney pê manenê, labelê yewbina ciya yî. Ciyayeya ênan a esasî: sîfetî, halê name û kelîmeyê ke zey naman yenê xebitnayîş diyar kenê; zerfî zî, kar û vateyê ke wezîfeyê karan vînenê bi ênan a yenê xebitnayîş û tayê hetan ra zî hal û çarçova ênan dîyar kenê. Eger zerf û sîfetî, sînor û çarçoveyêk seba vateyandê bînan dîyar nêkerê, ay wext wezîfeyê naman vînenê. Ke di zerfî pêdima bêrê yan zî yew zerf û yew sifet pêdima bêrê, manaya ênan şidîyena.
Zazakî de vateyê zey “tewr, vêşî, pêro, zaf, bêter” wezîfeyê nê şidênayîşey vînenê. Kurmancî de zî miqabilê ênan, vateyê zey “herî, zêde, hemû, zaf, bêtir” yenê xebitnayîş.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| giran/zaf giran. | giran/ zaf giran. |
| gird/tewr gird. | gird/herî gird. |
| pîl (sifet)/tewr pîl(halo şidênaye). | mezin/herî mezin. |
| raver/vêşî raver. | pêşve/zêde pêşve. |
| rind (sifet)/ zaf rind. | rind/ zaf rind. |
| xerab (sifet)/bêter xerab/xerabêr. | xerab/bêtir xerab/xerabtir. |
Zazakî û kurmancî de zerfî, goreyê wezîfe û virazyayîşê xo, sey ke cêr de ameyê nûstiş cêra abiryenê:
8.1. Zerfê cayî-hetî
Nê bêj zerfî, hem zazakî û hem zî kurmancî de, ca û hetê bîyayena karan(fiîlan) û çarçewa ênan nîşan kenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| apey | berepaş, paşve |
| aver | berve, pêşve |
| ay hete | ew alî |
| bo ver | wê alî |
| ca ca | cî cî |
| cêr | jêr |
| cor | jor/bala |
| cor ra | ji jor ve |
| dorme/çoşme | hawîrdor |
| dûr | dûr |
| etiya | li vir, vira |
| ewta/weyta/tiya | ev der |
| ewca/uca | ew der |
| heme ca | hemû cî |
| her ca | her der |
| kinare | kêlek |
| miyabên | navbeyn |
| mîyan | nav |
| na hete | ev alî |
| nizdî | nêzîk |
| no ver | vê alî |
| pey | paş |
| peynî | paşî |
| rî bi rî | rû bi rû |
| ser | ser |
| ser ra | di ser ra |
| seracêr | serbijêr |
| teber | derve |
| ver | ber, pêş |
| ver ra | ji ber ra |
| ver bi cor | ber bi jor |
| ver bi cêr | ber bi jêr |
| vernî | pêşî |
| weca/ewca/ewra | ew der |
| werte | nav |
| zerre/mîyan | hundir |
| Etiya û ewca pê nêmanenê. | Ev der û ew der lihev namînin. |
| Ver û peya keyedê ma darê mêwî yê. | Ber û paşê xaniyê me darê mêwî ne. |
| Zerre û teberê ey sey pê (cê) nîyê. | Hundir û derveyê wî newekhev in. |
| Werte de weno û kinare de keweno. | Ji navê dixwe û li kêlekê vedikeve. |
| Taba varanî ver bi cor şîye. | Tava baranê ber bi jor çû. |
| Çoşmeyê dewda ma bîyo awe. | Hawîrdorê gundê me bûye a. |
| Wer de vernî de yo, kar de peynî de yo. | Di xwarinê de li pêşî ye, di kar de li paşî ye. |
| No verê çemî ra vêyart bo ver. | Ji vê alîyê çem derbasê wê alî bû. |
| Enca wareyê bawkalandê ma bî. | Ev der warê bapîrên me bû. |
8.2. Zerfê zeman nîşandayîşî
Ay vateyê ke bîyayen û yew karî hetê zemanî ra dîyar bikê, manaya zemanêko dîyarkerde danê ênan û nê bêj vateyan ra vajyeno zerfê zeman nîşandayîşî.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| anka/nika | nika/ anûka/niha |
| ay game | wê gavê |
| bado(badî) | ji pişt re |
| bîşew(abîşew) | bîşev(şeva çûyî) |
| bîterşew | bîterşev |
| ca de | cih de |
| emserr | îsal |
| emşew | ev şev/îşev |
| ewro/eyro | evro/îro |
| ge ge | geh geh |
| gam | gav |
| gamîna | gavek dinê |
| hema hema | hema hema |
| her game | her gav |
| meyşte | bêro |
| na game | vê gavê |
| newe ra | ji nû ve |
| newe | nû |
| nêmroj | nîvro |
| nêmeyê şew | nîvê şevê |
| perarey | bitirpêr |
| perey | pêr |
| rarayan | carina |
| rew | zû/zûka |
| rojgar | rojgar |
| teqeze | zûzûka, lez û bez |
| tim û tim | tim û tim |
| timo | tim |
| şew | şev |
| şewra | sipêda |
| verêna | ji berê ve |
| vîstekê | bîstekê |
| vizêr | do |
Mîsal:
| Karê ewroy meverada meyşte. | Karê îro nehêle sibê. |
| Emşew hewa abîşew ra serdêr o. | Îşev hewa ji bîterşevê sartir e. |
| Emsar, parî ra weşêr o. | Îsal, ji par xweştir e. |
| Emsar sarre erey kewte. | Îsal sal dereng ket. |
| Serrnewe vizêr nê perey bî. | Sersal do ne pêr bû. |
| Ez vîstêk de keye resaya. | Ez di bîstekê de gihîştim malê. |
| Ey dima meymanî ameyê. | Ji wî şûnda mêvan hatin. |
| Ma ge ge yewbine vînenê. | Em geh geh hevûdu dibînin. |
| Qasid verê xwendîyan şîyo. | Qasid berîya xwendîyan çûye. |
| Gamîna roj şino awan. | Gavek din roj diça ava. |
| Bîterşew varan zaf vara. | Bîterşev baran pir barî. |
| Rojgaro ke ziwan peyda bîyo… | Rojgara ku ziman peyda bûye… |
| Gama ke beno tarî astareyî asenê. | Gava ku tarî dibe stêrk xuya dibin. |
| Ma newe şamîya xo werde. | Me nû şîva xwe xwar. |
Wexto ke zazakî de peycidarê “-ên, -yên” û kurmancî de zî “-în, -yîn” bêrê peynîda zerfandê zemanî, zerfî benê sifet.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| emserr/emsarên | îsal/îsalîn(evsalîn) |
| ewro/ewroyên | îro/îroyîn |
| par/ parên | par/parîn |
| pêrar/pêrarên | pêrar/pêrarîn |
| vizêr/vizêrên | do/doyîn |
| perey/pereyên | pêr/pêrîn |
Mîsal:
| Masto vizêrên. | Mastê doyîn. |
| Şito ewroyên. | Şîrê îroyîn. |
| Cewo parên. | Cehê parîn. |
| Nano bîterşewên. | Nanê bîterşevîn. |
8.3. Zerfê vêşaneye û kêmaneye
Wexto ke nê bêj vateyî sifet, kar û zerfandê bînan reyde bêrê nûstene vêşaneye, kemaneye, dereca û mîqdarê ênan dîyar kenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| bes | bes |
| çeharyek | çarek |
| çend | çend |
| çiqas | çiqas |
| gelek | gelek |
| hende | ewqas |
| herçî | herçî |
| kemî | kêm |
| kemîyêr | kêmtir |
| kertêk | kertêk |
| kirtik | kirtik |
| nême | nîvanî |
| nixtêk | nixtek |
| parçe | parçe |
| pêro | hemû, gişkî |
| pirr | pirr, tije |
| qene | qene |
| ref bi ref | ref bi ref |
| rişêle bi rêşêle | reşêle bi reşêle |
| tayn | hindik |
| taynekî | piçek |
| tayn tayn | hindik hindik |
| taynêr | kêmtir, hindiktirîn |
| temamî | temamî, tevayî |
| tena | tenê |
| tikê, tayn | hindik |
| veng | vala |
| vêşî, bol | zêde |
| vêşanîye, piranîye | piranî |
Mîsal:
| Emsarr varan kemî vara yo. | Îsal baran kêm barî ye. |
| Zelale mi ra taynêr xebityena. | Zelal ji min kêmtir dixebite. |
| Mamûsa ma hemine ra vat. | Mamosta ji me hemûyan re got. |
| Nixtêk awe bişime. | Nixtek av vexwe. |
| Rişêle bi rişêle mîrçikî ameyê. | Rişêle bi rişêle çûk hatin. |
| Vêşaneye mêrdeyîye betal kena. | Piranî mêranî betal dike. |
| Piran ra pirr û tayinan tayn. | Ji piranî pir û ji hindikan hindik. |
| Awa ma rişnaye û sîtilê ma bî veng. | Ava me rijand û sîtilên me bûn vala. |
| Keye de yew kirtika sabûnî zî nêmenda. | Li malê kirtikek sabûn jî nemaye. |
8.4. Zerfê texmîn û perskerdişî
Nê bêj zerfî tebayan, bîyayene û kerdene bi wasîteyê persan dîyar kenê û timo vernîya karan de yenê nûstiş.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| belkî | belkî, belko |
| çi hawa? senî hawa? | çawa? çawan? |
| çi rê? | çi ra? çima? |
| çi wext? | çi wext? |
| çi? | çi? |
| çiqas? | çiqas? |
| gelo? | gelo? |
| kam der? | kî ji wan? |
| kamcîn? | kîjan? |
| key? | kengî? kengê? |
| kotî ra | ji ku? |
| ku ra? | ku derê? bi ku ve? |
| qey? | qey? |
Mîsal:
| Gelo domanî çi wext mekteb ra yenê? | Gelo zarok çi wext ji dibistanê têne? |
| Kamcîn rayîr ra şîyê Diyarbekir? | Di kîjan rê çûne Diyarbekirê. |
| Ti çi rê erey ameyî? | Tu çima dereng hatî? |
| Belkî şiro labelê tam dîyar nîyo. | Belkî biçe lêbelê tam nedîyar e. |
| Şima key amey keye? | Hun kengî hatin malê? |
8.5. Zerfê rewşe
Nê bêj zerfî, wextê kerden û bîyayena karî de hal û senî bîyayena kerdox, temamker û sewbî zerfan dîyar kenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| aşkera | aşkera |
| bêguman, bêşik | bêguman, bêşik |
| bi nimitikî | bi dizî |
| biwazê nêwazê | bivê nevê |
| cêracor | jêrejor |
| derganeye | dirêjî |
| dima, bado | paşê |
| dostî | dostanî |
| feknûr | devdevkî |
| hewlî | başî, qencî |
| hewlêr | çêtir |
| kêmî-vêşî | kêm-zêde |
| leze | lez |
| neheqî | neheqî |
| nohawa | wisan |
| perîşan | perîşan |
| peynî, axir | dawî |
| pîya | bi hev re |
| qor bi qor | qor bi qor |
| rewarew | zûka |
| rêz bi rêz | rêz bi rêz |
| rind | rind |
| teqeze | lezgînî |
| weşeye | xweşî |
| weşî û nêweşî | xweşî û nexweşî |
| wina | wisa, wesa, wusa |
| xemwer | xemxur |
| xêrwazeye | xêrxwazî |
| xirab | xirab |
| xerabêr | xirabtir |
| xirabeye/xirabîne | xirabî |
| zerre ra | ji dil |
| zerrteng | dilteng |
| zerrweş | dilxweş |
Mîsal:
| Bize nimitikî kel wena aşkera zîyena. | Bizin bi dizîka tê keldan û bi aşkera dizê. |
| Domanî feknûr rakewt bî. | Zarok devdevkî raketibûn. |
| Mêrdimo xemwer heme çî vera celiyeno. | Mirovê xemxur ji ber her tiştî diqehire. |
| Emsar parî ra xerabêr o. | Evsal ji parê xerabtir e. |
| Eresa banî derganeye ser 200 mîtro ya. | Eresa xanî li ser dirêjayî 200 mîtro ye. |
| Gerek ma zerre ra biwazê. | Gerek em ji dil bixwazin. |
| Tengey ra pey tima herayî ya. | Li du tengasîyê her fireyî ye. |
8.6. Zerfê waştiş û tesdîqkerdişî
Nê bêj zerfî, manaya waztiş û erêkerdişî danê kerden û bîyayena karî.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| bêguman | bêguman |
| belê | belê |
| beno | dibe |
| bêşik | bêşik |
| bîlhesa | xasme |
| e, erê | e, erê |
| helbet | helbet |
| înşellah | înşallah |
| raşt | rast |
| vernî de | nemaze, nexasim |
| xo ra | ji xwe |
| xomîyan | navxwe |
| xwezîka, werekîna | xwezîka |
| zî | jî |
Mîsal:
| Ti raşt vanê. | Tu rast dibêjî. |
| Belê meymanî amey. | Belê mêvan hatin. |
| Bêguman o ma ra vêşêr vazadano. | Bêguman ew ji me bêtir baz dide. |
| Pîyê keyneke peynîya peynî erê kerd. | Bavê keçikê dawîya dawî erê kir. |
| Înşellah ma pîya resenê weca. | Înşellah em bi hev re digîjin wê derê. |
| Werekîna key ma zî sûke de bibînê. | Xwezîka mala me jî di nav sûkê de bibûya. |
8.7. Zerfê neyîye
Nê bêj zerfî, manaya nêyîye danê kerden û bîyayena karî.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| ebeden | ebeden |
| hîç, hêç | hîç, hêç |
| ne | ne |
| nêbeno | nabe |
| me | me |
| qet | qet, yekcar |
| qethen | qethen |
| caran | tu car |
Mîsal:
| Ez êdî ebeden nêşina ey hete. | Ez êdî ebeden naçim nik wî. |
| Hîç darûyê mi nêmendo. | Hîç dermanê min nemaye. |
| Ne vano û ne eşnaweno. | Ne dibêje û ne dibihîse. |
| Qethen nizdîyê ma mebe. | Qethen bila nêzîkê me nebe. |
| Caran ey xerabîye nêkerda. | Tu car wî xerabî nekirîye. |
8.8. Zerfê diletî
Nê bêj zerfî, bi tekrarkerdena eynî kelîma ya manaya karî şidênenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| kemî-kemî | kêm-kêm |
| hêdî-hêdî | hêdî-hêdî |
| hûrdî-hûrdî | hûr-hûr |
| tay-tay | hindik-hindik |
| rew-rew | zû-zû |
| ray-ray | car-car |
| hûrdî-hûrdî | hûr-hûr |
Mîsal:
| Hêdî hêdî birame siwaro! | Hêdî hêdî bajo siwaro! |
| Tayn tayn nan bore. | Hindik hindik nan bixwe. |
| Ray ray bê hetê am ra. | Car cara were bi alîyê me ve. |
| Deştene hûrdî hûrdî bike. | Dirûtinê hûr hûr bike. |
| Rew rew xo mecigirne. | Zû zû xwe nexeyidîne. |
8.9. Zerfê pêrêzbîyayîşî
Nê bêj zerfî, awayê rêzbîyayena nameyan û bîyayena karî dîyar kenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| yew yew | yek yek |
| didi didi | dido dido |
| pey der pey | pey der pey |
| pêpey | pey hev |
Mîsal:
| Şagirtî yew yew hûmarenê. | Şagirt yek yek dihejmêrin |
| Meymanî pey der pey ameyî. | Mêvan pey der pey hatin. |
| Temafîlî rayîrî ser o pêpey vindertî. | Temafîl li ser rê pey hev sekinîbûn. |
| Şagirtî didi didi rêz bîyê. | Xwendevan dido dido rêz bûne. |
6.10. Zerfê mesderan
Nê bêj zerfî sînor û manaya mesderan dîyar kenê.
Mîsal:
| Zaf werdene sebebê nêweşî ya. | Zaf xwarin sebebê nexweşî ye. |
| Leze şîyayene kê betilnena. | Lez çûyin meriv diwestîne. |
| Rew ameyene, erey ameyene ra rindo. | Zû hatin ji dereng hatinê baştir e. |
| “Vêşî wendene nîna mana vêşî zanayene.” | “Pir xwendin naye mana pir zanînê.”[1] |
Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî - 9 - Seîd VEROJ
[1] Dr. Nimet Yıldırım, Farsça Dilbilgisi, 2. Baskı, Erzurum, 2000, r. 212
Şirvove (0)
Hêj şîrove nînin. Şiroveya yekem tu bike.