3. Sıfet 

Kelîmeyê ke wesfê bîyayenan yan zî nameyan û tayê xûsusiyetê ênan; hal, reng, fesal, hûmar û rêzeyê ênan bi hawayêko aşkere dîyar kenê, ênan ra vajyeno sifet (çitewrok). Wexto ke nê bêj vateyî naman reyde bêrê nûstiş û ênan biwesifnê, benê sifet. 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de tayê sifetê ke zaf yenê vatiş û xebitnayîş nê yî: 

ZazakîKurmancî
asanhêsan
bedbed
berzbilind
çendçend
çewtçewt
dergdirêj
gemargemar
germgerm
gewrgewr
gilovergilover
girangiran
girdgir
hera, hîrafire, fireh
hewlbaş
hûrdêk/wûrdêkhûrek, piçûk
kamder/kamcînkîjan
kemverkêmber
kilm/kirrkin
nizimnizim
pak/ pankpak
pehnpehn
raştrast
rindrind
roşnronahî
senîçawa
serdsar
siviksivik
sîyareş
sûrsor
şikteşikestî
tarîtarî
tengteng
war, çewtxwar
xirabxirab
xoserxweser
zerdzer

 

ZazakîKurmancî
Rayiro teng.Rêya teng.
Şewa tarî.Şeva tarî.
Welato xoser.Welatê xweser(serbixwe).
Bazaro serbest.Bazara serbest.
Keyeyo pak.Xaniyê pak.
Aqlo sivik û baro giran.Aqlê sivik û barê giran.
Dinya gilovere.Dinya gilover.
Şero gird.Şerê mezin.
Mêrdimo xirab.Mirovê xirab.

Sifetî goreyê wesifdê xo di texlît (bêj) î: 

1. Sifetê wesifnayişî, 

2. Sifetê dîyarkerdişî.

3.1. Sifetê wesfî (senînîye) 

Ay sifetê ke wesfê naman hetê reng, şekil û haldê ênan ra dîyar kenê, ênan ra vajyeno sifetê wesfan. Wekto ke yew name yan zî vate bi yew sifetîya wesifyeno, ewilî name û ci ra pey zî sifet nûsyeno. 

ZazakîKurmancî
Temafîla sûre.Temafîlasor.
Dêso zerd.Dîwarêzer.
Keyeyo gird.Malamezin.
Rayîro derg.Riyadirêj.
Kebero newe.Derî nû.
Mêrdimê hewlî.Merivên baş.
Keyna xaseke.Qîzadelal.
Şewa tarî û menga roşne.Şeva tarî û meha rohnî.

                                   

3.2.  Sifetê dîyarkerdene

Xo mîyan de çehar bêjê nê sifetan estî:

3.2.1. Sifetê nîşankerdene 

Di bêjê nê sifetan estî; ayê ke nizdî nîşan kenê û ayê ke dûrî nîşan kenê. 

3.2.1.1. Semedê tebayê nizdî

Zazakî de, halê xoserî de semedê bîyayenanê yewhûmarê nêrî yê nizdî “no /eno[1]”, makî “na/ena[2] û semedê pirhûmareya hûrdî cinsan zî vateyê nê/enê[3]” yenê xebitnayîş. Semedê halê oblîke yê ênan zî, vateyê “/enê”, “na/ena” û “nê/enê[4] yenê xebitnayîş.  Kurmancî de zî semedê haldê sade yê nizdî ev” û halê anteyê eye “” û “”, semedê halê sade yê dûrîew” û halê anteyê eye zî “” û “” yenê xebitnayîş. Semedê pirhûmareya ênan zî “van (nizdî)” û “wan (dûrî)” yenê xebitnayîş. 

ZazakîKurmancî
No (eno) :No (eno) lajek waneno.Ev: Ev lawik dixwîne.
: Vî lawikî. ( yh. n.)
Na (ena): Na (ena) keyneke wîyena.Ev: Ev keçik dikene.
: Vê keçikê. ( yh. m.)
Nê (enê): Nê(enê) domanî kay kenê.Ev: Ev zarok dileyzin.(ph. herduyan)

                                                                 Van (evan) : Van zarokan.

meymanî ra vaje.Ji mêvanî re bêje.
şagirtan vat.Van şagirtan got.
Na keyneke werd. keçikê xwar.

     

3.2.1.2. Semedê tebayê (çîyê) dûrî

Zazakî de, halê xo serî de semedê belîkerdişê tebayê nêrî yê dûrî “o”, tebayê makî yê dûrî “a” û pirhûmareya hûrdî cinsan zî “ê” yenê vatiş. Semedê halê oblîke yê ênan zî “ê”, “a” û “ê”[5] yenê xebitnayîş. Kurmancî de, semedê belîkerdişê tebayê dûrî yê nêrî û makî “ew” û halê eyê ante “wî (nêr)” û “wê (mak)”, pirhûmareya ênan zî “wan” yeno xebitnayîş.

ZazakîKurmancî
o: O mêrdek.Ew: Ew mêrik.
: Ê şagirtî ra vaje.: Ji şagirtî re bêje. (yh. n.)
a: A cinêke yena.Ew: Ew jinik tê. ( yh. m.)
: A (aya)cinêke ra vaje.: Ji wê jinikê re bibêje. (yh. m.)
ê: Ê domanan vat.Wan(ewan) : Wan zarokan got. (ph. herdu)
: Ê hembazan ra vaje.: Ji wan hevalan re bêje.

Zazakî de wexto ke sifetê îşarkî yê sey eno/no, ena/na, ayo/yo/o û aya/ya/a bêrê xebitnayîş, nameyî nişkenê peycidara zafhûmareye bigîrê. Ancax nameyê ke “enê/nê”, “ayê/ê”, “enînan”, “ênan/înan” ra pey bêrê eşkenê peycidara zafhûmareye bigîrê. Kurmancî de zî ayê nameyê ke “ev” û “ew” ra pey bêrê, eşkenê peycidara zafhûmeriye bigîrê. Semedê zafhûmareya hûrdî cinsan zî “van” û “wan” yenê xebitnayîş.

ZazakîKurmancî
Na temafîle zaf kehan bîya.Ev temafîl pirr kevn bûye.
No hêga yê bawkalandê ma wo.(yo)Ev zevî yê kalikên me ye.

Enê (nê) şinasîyê ma yê. (nizdî)  Ev nasên me ne.

Ayê (ay) keynekî xasek î. (dûrî)   Ew keçik delal in.

Enî rojan hewa zaf germ o.Van rojan hewa pir germ e.
Ênan(înan) heme çîyê xo roto.Wan her tiştê xwe firotîye.
Ênan ra dime yew nê ameyo.Ji wan şûnde kes ne hatîye.

3.3.Sifetê hûmaran 

Sifetê hûmaran xoser bibê, name yî, labelê ke nameyan reyde bêrê vatiş, benê sifet.

ZazakîKurmancî
Yew ame keye.Yek hate malê.
(“yew” cayê nameyî de ameyo vatiş)(“Yek” di ciyê nav de hatiye bikaranîn)
Yew merdim ame.Yek meriv hat.
(“yew” cayê sifetî de ameyo vatiş)(“Yek” di ciyê rengdêr de hatiye bikaranîn)

Ma eşkenê sifetê hûmaran zey ke cêr de ameyê dîyarkerdiş dabeş bikê:

3.3.1. Sifetê hûmarî yê “çend

Nê bêj sifetê hûmaran, yenê vernîda naman û çiqaseya bîyayena ênan dîyar kenê. 

ZazakîKurmancî
Hîrê hembazî.Sê heval.
Des qelemî.Deh qelem.
Vîst û hewt serrî.Bîst û heft sal.
Çaresy dewî.Çarsed gun.
Çewres km rayîr.Çil km rê.
Pancas kg engûre.Pêncî kg tirî.

3.3.2. Sifetê hûmarî yê rêzkî yan zî “çendin”e

Nê bêj sifetî naman ra pey yenê nûstiş û zazakî de peycidara “-in/-ine” gênê; kurmancî de zî goreyê mintiqeyê cîyayan peycidaranê “-an” “-em” û “-emîn” gênê.

ZazakîKurmancî
Kûçeya yewin(yewine).Kûçeya yekemîn(an).
Serra desin(desine).Sala dehan./Sala dehem./Sala dehemîn.
Şewa vîst û yewin.Şeva bîst û yekan.
Qoro pancêsin.Qorê panzdehan.
Rêzeyo çewres û heştin.Rêzeyê çil û heştan.
Qato hewtin.Qata heftemîn.
Şewa şeşine.Şeva şeşemîn.
Çewres û pancin.Çil û pêncemîn.
Hezar û newsey û vîstin.Hezar û nehsed û bîstemîn.
Na kitaba aya yewin a.Ev kitêba wê ya yekemîn e.

Tayê kelîmeyî estî ke hem “hete” nîşan kenê hem zî cayê sifetandê hûmarîye gênê. Zazakî de nê bêj kelîmeyî bi zerfê cayana nusyenê û peycidara “-ên” gênê; kurmancî de zî bi peycidara “-în” viraziyenê.

ZazakîKurmancî
verênpêşîn
peyêndawîn
mîyanênnavîn
corênjorîn
cêrênjêrîn

3.3.3. Sifetê parhûmarîye  

Nê bêj sifetî, parbîyayena seycê ya tebayan nîşan kenê. Nê sifetî bi dû hawayana yenê nûstene: a yewine, bi tekrarkerdişê hûmar û mîqdarê ênan; a didine zî, beyntarê hûrdî hûmaran de nustişê “bi” reyde beno. 

ZazakîKurmancî
yew yew(jew jew)yek yek
hîrê hîrêsisê sisê
hewt hewtheft heft
vîst vîstbîst bîst
çewres çewresçil çil
yew bi yewyek bi yek
hîrê bi hîrêsisê bi sisê
hewt bi hewtheft bi heft
des bi desdeh bi deh
vîst bi vîstbîst bi bîst
çarsey bi çarseyçarsed bi çarsed
newsey bi newseynehsed bi nehsed
bar bi bar (mîqdar)bar bi bar(mîqdar)
Ta bi taTa bi ta (mîqdar)
Ciwal bi ciwalÇewal bi çewal (mîqdar)
Kod bi kodKod bi kod (mîqdar)
Wirdês bi wirdêsKulm bi kulm (mîqdar)

3.3.4. Sifetê parhûmarî yê kesrî: Nê bêj sifetî, birr û mîqdarê tûmîyêk dîyar kenê.

ZazakîKurmancî
Yewê desî (1/10)Yekê dehê. (1/10)
Des ra yew (1/10)Ji dehê yek (1/10)
Çeharê çewresî. (4/40)Çarê çilê(Ji çilî çar)(4/40)
Vîstê diseyî (20/200Bîstê dusedî. (20/200)
Yewê Çeharî /Çehar ra yew(1/4)Ji çaran yek (çaryek) (1/4)
Di ra yew(nîme) (1/2)Ji didoyan yek(nîv) (1/2)
Şeş ra çehar (4/6)Ji şeşan çar (4/6)
Şeşê tumî û des ra hîrê (6.3/10)Şeşê tumî û ji dehan sisê (6.3/10)

Zazakî de peycidara “-la” bêro peynîya hûmaran çiqaseye û qatê ay reqame dîyar kena. Kurmancî de mana na peycidare, kelîmeyê zey “qat, qasî, car” dîyar kenê. 

ZazakîKurmancî
di/diladu/du qat(qasî)
hîrê/hîrêlasê/ sê qat
çehar/çeharlaçar/çar qat
şeş/şeşlaşeş/ şeş qat
hewt/hewtlaheft/ heft qat
new/newlaneh/ neh qat
des/desladeh/deh qat
vîst/vîstlabîst/ bîst qat
Rezê mi dilayê rezdê şima yo.Rezê min du qatê rezê we ye.

3.3.5. Sifetê hûmarî yê dîyarnêbîyaye: Nê bêj sifetî, hûmar û mîqdarê bîyayenan bi hawayêko sergirewte dîyar kenê û vernîya naman de yenê nûstiş.

ZazakîKurmancî
To çend kitabî wendî?Te çend pirtûk xwendîye?
Ay taynekî werd.hindik xwar.
Mi hende mêrdimî pêhete nêdî yê.Min ewqas meriv bi hev ra nedîye.
Ewro pir/zaf germ o.Evro pir germ e.
Ma pêro asnawe kenê.Em hemû avjenîyê dikin.
Her bêj hengûre estaHer cure tirî heye.
Heme rengê tîje.Hemû rengên tîjê.

3.3.6. Sifetê perskerdişî: Nê sifetî, bi raya perskerdişîya hal, ca, hûmar û sewbî xûsusiyetanê bîyayenan danê dîyar kerdene.

ZazakîKurmancî
çiçi
kamkî/kê
kamcin/kamderkîjan
çi tewirçi tewir
çi bêjçi cure
çitoçawa
çendçend
kûrakûderê
senîçawa
çiqasçiqas
hêçhêç
xeylîgelek

 

Kamcin roj roşanê Newroz o?Kîjan roj cejna Newrozê ye?
Kam ame keyê şima?Kî hat mala we?
Ti çend ray şîyê welat.Tu çend caran çûyî welat.
Şima senî ameyê etiya?Hun çawa hatin vira?
Ferzan sinifa çendin de waneno?Ferzan di pola çendan de dixwîne?
Hêç yewekî nêwerd?Hêç yekî nexwar?

3.4. Cinsiyetê sifetê ke karan (fîîlan) ra virazîyenê û sey sifetî yenê xebitnayene

Zazakî de, goreyê nêrî û makîyêya naman, nê bêj sifetî zî benê nêrî û makî. Labelê kurmancî de ferqê nêrîyê û makîyê çinyo, hûrdî zî peycidara “-î” gênê. 

ZazakîKurmancî
Keyneka nîşankerda.Qîzika nîşankirî.
Cenêka rakewta.Jinika raketî.
Şamîya pewta.Şîva pijandî.
Rayîro peymawite.Riya pîvandî.
Domano wende.Zarokê xwendayî.
Hêgayo ramite.Zevîya ajotî.
Goşto sûrkerde.Goştê qelandî.

3.5. Sifetan de veracêkerdiş (pêveronayîş) 

Nê bêj sifetî semedê pêveronayîşê di nameyan û di tebayan yenê xebitnayiş û goreyê halê ênan bedêlyenê.

 

3.5.1. Pêveronayîşê çîyê ke pêmanenê: Seba nîşankerdişê pêmendişeya di çîyan zazakî de vateyê “henda, sey, zey, se, ze, zê, jê”; kurmancî de zî vateyê “qasî, bi qasî, wek” yenê xebitnayîş.

ZazakîKurmancî
Gurgîn henda mi nan weno.Gurgîn bi qasî min nan dixwe.
Rewîn henda Gurgînî keweno ra.Rewîn bi qasî Gurgînî radikeve.
Şevîne zî sey Rojîne azeb a.Şevîn jî wek Rojînê azeb e.
Bira zî zey(zê) waya xo kilm o.Bira jî wek xuşka xwe kin e.
Keyna zî sey mara xo derg a.Qîzik jî wek dayika xwe dirêj e.

3.5.2. Pêveronayişeya ke bi peycidara “-êr” virazyena: Kurmancî de miqabilê peycidara “-êr”a zazakî, “-tir” yena peynîya kelîman.

ZazakîKurmancî
gird/girdêrmezin/mezintir
derg/dergêrdirêj/dirêjtir
wişk/wişkêrhişk/hişktir
Roj aşme(menge) ra girdêr o.Roj ji heyvê mezintir e.
Zelale Delal ra dergêr a.Zelal ji Delalê dirêjtir e
No nan ayê bînî ra wişkêr o.Ev nan ji yê dî hişktir e.
Tûyê hengûr ra şîrînêr î.Tû ji tirîyê şîrîntir in.
Peme peşmî ra nermêr o.Pemû ji hirîyê nermtir e.
Koyê Sîpanî koyê Hesarî ra berzêr o.Çîyayê Sîpanê ji çîyayê Hesarê bilindtir e.
Asin kera ra giranêr o.Hesin ji kevir girantir e.

Zazakî de peycidara “-êna” bêro peynîda qatî sifetandê nedîyaran, mana vêşîkerdişê mîqdarê ênan dana. Ke peycidara “-êna” bêro peynîda kelîmeyê ke wext nîşan kenê, bîyayena ênan seba wextêdo nedîyar derg kenê. Miqabilê “-êna” zazakî, kurmancî de “-ek” û “-ina”ya ke çekûya “hina” ra virazyayê yenê.

ZazakîKurmancî
tay/tayênahin/hina/hinek
xîçê/xîçênaxîçek/xîçina
wirdês/wirdêsênakûlm/ kûlmina
çap/çapênaçap/ çapina
çeng/çengênaçeng/çengina
kod/kodênakod/kodina
şew/şewênaşev/ şevina
roj/rojênaroj/rojina
gam/gamênagave/gavina
serre/serrênasal/ salina

3.6. Sifetê ke bi peycidara “-ên”a virazyenê 

Sifetê ke bi na peycidare reyde virazyenê, hete û wextêdo belîkerde nîşan kenê. 

ZazakîKurmancî
nika/nikayênnûka/ nakayîn
ewro/ewroyênevro/evroyîn
vizêr/vizêrêndo/doyîn
perey/pereyênpêr/pêrîn
emserr/emserênîsal/evsal/îsalîn
par/parênpar/parîn
pêrar/pêrarênpêrar/pêrarîn
êre/êreyênêvar/êvarîn
cor/corênjor/jorîn
cêr/cêrênjêr/jêrîn
pey/peyêndawî/dawîn
ver/verênpêş/pêşîn

3.7. Sifetan ra name viraştiş

Semedo ke yew sifet bibo name, zazakî de goreyê cayan peynîya sifetî de peycidara /-ey, -îy/ û kurmancî de zî /-î/ yeno nûstiş. 

ZazakîKurmancî
rind/ rindey/ rindîyrind/rindî
xirab/ xirabey/ xirabîyxirab/xirabî
gird/ girdey/ girdîygird/girdî
germ/ germey/ germîygerm/ germî
nizim/ nizmey/ nizmeynizm/ nizmî
zerd/ zerdeyzer/ zerî
derg/ dergeydirêj/ dirêjî
hera/ herayeyfire/ fireyî
berz/ berzeybilind/ bilindî
sivik/ sivikeysivik/ sivikî
giran/ giraneygiran/ giranî
asan/ asaneyhêsan/ hêsanî
roşn/ roşneyrohnî/ rohna

3.8.  Eke sifet cayê naman bigîro

Wexto ke sifetî wezîfeyê wesifdayen û belîkerdene nêkê, cayê naman bigîrê û abo gore kar bikê, wezîfeyê naman anê ca.

ZazakîKurmancî

Yewêdo xwîyteng bîyo mamosteyê ma.   Yekê xwîteng bûye mamosteyê me. (kirde)

Yewêda bejinderge bîya mudirê banka.  Yeka bejindirêj bûye mudirê bankê. (kirde)

Kino bîyo wayîrê keyî.Kino bûye xwedîyê malê. (kirde)
Rayiro raşt vermedênê. (obje)Rêya rast bernedin.(bireser)
Dêso raşt xirabe nêbeno. (obje)Dîwarê rast xera nabe. (bireser)
A Pîran de bîya mudir. (kardar)Ew di Pîranê de bûye mudir. (pêveber)

3.9. Sifetê aîdîyetî 

Ay sifetê ke aîdyetê tayê wesf û xûsusiyetanê şexis û tebayan(çiyan) dîyar kenê, ênan ra vajyeno sifetê aîdyeteye. Nê bêj sifetî bi peycidarandê ciyawazan virazyenê.

3.9.1. Sifetê ke zazakî de bi peycidara “-ij/-ic” virazyenê, kurmancî de bi peycidara “-î” virazyenê:

ZazakîKurmancî
dew/ dewic-dewijgund/ gundî
sûk/ sukic-sûkijsûk/ sûkî
şehar/ şeharic-şeharijbajar/ bajarî
Pîran/ pîranic-pîranijPîran/ pîranî
Xarpêt/xarpêtic/xarpêtijXarpêt/ xarpêtî
Botîyan/ botîyanijBotan/ botanî
Kurdistan/ Kurdistanij(ic)Kurdista/ Kurdistanî
Amerîkan/Amerîkanij(ic)Amerîkan/Amerîkanî

 

3.9.2. Sifetê ke zazakî de bi peycidara “-ên” virazyenê, kurmancî de bi peycidara “-în” virazyenê:

ZazakîKurmancî
dar/ darêndar/darîn
asin/ asinênhesin/hesinîn
zer/ zerênzêr/ zêrîn
sêm/ sêmênzîv/ zîvîn
hare/ harênax/ axîn

 

3.9.3. Tayê sifetê ke dîyalekta zazakî de bi peycidara “-wan” virazyenê, kurmancî de bi peycidara “-van” virazyenê.

ZazakîKurmancî
ga/ gawanga/ gavan
naxir/ naxirwannaxir/ naxirvan
golik/ golikwan golik/ golikvan
ray /raywan/ rayanrê/ rêwî
Seyid/ seyidwannêçîr/ nêçîrvan

     

3.9.4. Zazakî de bi peycidarandê “-ey, -yey, -aney”, sifetan ra sifetî virazyenê; kurmancî de zî bi peycidara “-î, -yî, -ayî(-anî)” virazyenê:

ZazakîKurmancî
hera/ herayeyfire/ fireyî
berz/ berzey/ berzaneybilind/ bilindî/ bilindayî
teng/ tengey/ tenganeyteng/ tengî/ tenganî
derg/ dergey/ derganeydirêj/ dirêjî/ dirêjayî
nizim/ nizimey/nizmaneynizim/ nizmî/ nizmayî

 


[1] Formê bînî: enû, nû, enî, inî, ini, in.  bew., Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxeneyê Vateyî, İstanbul, r. 70

[2] Formê bînî: ina, hena. b., Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî),  ç. v., r. 63

[3] Formê bînî: nî, enî, inî, inê, na.  b., Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), ç. v., r. 63

[4] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî),  Weşanxeneyê Vateyî, İstanbul, r. 70

[5] Formê bînî: b., Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxeneyê Vateyî, İstanbul, r. 70