Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî-5 - Seîd VEROJ

3. Sıfet 

Kelîmeyê ke wesfê bîyayenan yan zî nameyan û tayê xûsusiyetê ênan; hal, reng, fesal, hûmar û rêzeyê ênan bi hawayêko aşkere dîyar kenê, ênan ra vajyeno sifet (çitewrok). Wexto ke nê bêj vateyî naman reyde bêrê nûstiş û ênan biwesifnê, benê sifet. 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de tayê sifetê ke zaf yenê vatiş û xebitnayîş nê yî: 

Zazakî                                                              Kurmancî

asan                                                                   hêsan

bed                                                                    bed

berz                                                                   bilind

çend                                                                  çend

çewt                                                                  çewt

derg                                                                   dirêj

gemar                                                                gemar

germ                                                                  germ

gewr                                                                  gewr

gilover                                                               gilover

giran                                                                  giran

gird                                                                    gir

hera, hîra                                                            fire, fireh

hewl                                                                  baş

hûrdêk/wûrdêk                                                   hûrek, piçûk

kamder/kamcîn                                                   kîjan

kemver                                                              kêmber

kilm/kirr                                                             kin

nizim                                                                 nizim

pak/ pank                                                           pak

pehn                                                                  pehn

raşt                                                                    rast

rind                                                                    rind

roşn                                                                   ronahî

senî                                                                    çawa

serd                                                                   sar

sivik                                                                  sivik

sîya                                                                   reş

sûr                                                                     sor

şikte                                                                  şikestî

tarî                                                                     tarî

teng                                                                   teng

war, çewt                                                           xwar

xirab                                                                  xirab

xoser                                                                 xweser

zerd                                                                   zer

Zazakî                                                               Kurmancî

Rayiro teng.                                                       Rêya teng.

Şewa tarî.                                                          Şeva tarî.

Welato xoser.                                                     Welatê xweser(serbixwe).

Bazaro serbest.                                                   Bazara serbest. 

Keyeyo pak.                                                       Xaniyê pak.

Aqlo sivik û baro giran.                          Aqlê sivik û barê giran.

Dinya gilovere.                                                   Dinya gilover.

Şero gird.                                                           Şerê mezin. 

Mêrdimo xirab.                                                  Mirovê xirab.                              

Sifetî goreyê wesifdê xo di texlît (bêj) î: 

1. Sifetê wesifnayişî, 

2. Sifetê dîyarkerdişî.

3.1. Sifetê wesfî (senînîye) 

Ay sifetê ke wesfê naman hetê reng, şekil û haldê ênan ra dîyar kenê, ênan ra vajyeno sifetê wesfan. Wekto ke yew name yan zî vate bi yew sifetîya wesifyeno, ewilî name û ci ra pey zî sifet nûsyeno. 

Zazakî                                                   Kurmancî

Temafîla sûre.                                       Temafîlasor.

Dêso zerd.                                             Dîwarêzer.

Keyeyo gird.                                          Malamezin.

Rayîro derg.                                          Riyadirêj.

Kebero newe.                                         Derîyê nû.

Mêrdimê hewlî.                                      Merivên baş.

Keyna xaseke.                                       Qîzadelal.

Şewa tarî û menga roşne.                       Şeva tarî û meha rohnî. 

3.2.  Sifetê dîyarkerdene

Xo mîyan de çehar bêjê nê sifetan estî:

3.2.1. Sifetê nîşankerdene 

Di bêjê nê sifetan estî; ayê ke nizdî nîşan kenê û ayê ke dûrî nîşan kenê. 

3.2.1.1. Semedê tebayê nizdî

Zazakî de, halê xoserî de semedê bîyayenanê yewhûmarê nêrî yê nizdî “no /eno[1]”, makî “na/ena[2]” û semedê pirhûmareya hûrdî cinsan zî vateyê “nê/enê[3]” yenê xebitnayîş. Semedê halê oblîke yê ênan zî, vateyê “nê/enê”, “na/ena” û “nê/enê”[4] yenê xebitnayîş.  Kurmancî de zî semedê haldê sade yê nizdî “ev” û halê anteyê eye “vî” û “vê”, semedê halê sade yê dûrî “ew” û halê anteyê eye zî “wî” û “wê” yenê xebitnayîş. Semedê pirhûmareya ênan zî “van (nizdî)” û “wan (dûrî)” yenê xebitnayîş. 

Zazakî                                                  Kurmancî

No (eno) : No (eno) lajek waneno.           Ev         : Ev lawik dixwîne. 

                                                                  Vî         : Vî lawikî. ( yh. n.)

Na (ena)  : Na (ena) keyneke wîyena.       Ev       : Ev keçik dikene.

                                                                  Vê        : Vê keçikê. ( yh. m.)

Nê (enê)  : Nê(enê) domanî kay kenê.     Ev        : Ev zarok dileyzin.(ph. herduyan)

                                                                 Van (evan) : Van zarokan.

Nê meymanî ra vaje.                               Ji vî mêvanî re bêje.

Nê şagirtan vat.                                      Van şagirtan got.

Na keyneke werd.                                   Vê keçikê xwar.

3.2.1.2. Semedê tebayê (çîyê) dûrî

Zazakî de, halê xo serî de semedê belîkerdişê tebayê nêrî yê dûrî “o”, tebayê makî yê dûrî “a” û pirhûmareya hûrdî cinsan zî “ê” yenê vatiş. Semedê halê oblîke yê ênan zî “ê”, “a” û “ê”[5] yenê xebitnayîş. Kurmancî de, semedê belîkerdişê tebayê dûrî yê nêrî û makî “ew” û halê eyê ante “wî (nêr)” û “wê (mak)”, pirhûmareya ênan zî “wan” yeno xebitnayîş.

Zazakî                                                   Kurmancî

o             : O mêrdek.                              Ew            : Ew mêrik. 

              : Ê şagirtî ra vaje.                     Wî             : Ji wî şagirtî re bêje. (yh. n.)

a             : A cinêke yena.                       Ew             : Ew jinik tê. ( yh. m.)

              : A (aya)cinêke ra vaje.             Wê            : Ji wê jinikê re bibêje. (yh. m.)

ê             : Ê domanan vat.                      Wan(ewan) : Wan zarokan got. (ph. herdu)

              : Ê hembazan ra vaje.                                  : Ji wan hevalan re bêje.

Zazakî de wexto ke sifetê îşarkî yê sey eno/no, ena/na, ayo/yo/o û aya/ya/a bêrê xebitnayîş, nameyî nişkenê peycidara zafhûmareye bigîrê. Ancax nameyê ke “enê/nê”, “ayê/ê”, “enînan”, “ênan/înan” ra pey bêrê eşkenê peycidara zafhûmareye bigîrê. Kurmancî de zî ayê nameyê ke “ev” û “ew” ra pey bêrê, eşkenê peycidara zafhûmeriye bigîrê. Semedê zafhûmareya hûrdî cinsan zî “van” û “wan” yenê xebitnayîş.

Zazakî                                                   Kurmancî

Na temafîle zaf kehan bîya.                     Ev temafîl pirr kevn bûye.

No hêga yê bawkalandê ma wo.(yo)        Ev zevî yê kalikên me ye.

Enê (nê) şinasîyê ma yê. (nizdî)  Ev nasên me ne.

Ayê (ay) keynekî xasek î. (dûrî)   Ew keçik delal in.

Enî rojan hewa zaf germ o.                     Van rojan hewa pir germ e.

Ênan(înan) heme çîyê xo roto.                Wan her tiştê xwe firotîye.

Ênan ra dime yew nê ameyo.                 Ji wan şûnde kes ne hatîye.

3.3.Sifetê hûmaran 

Sifetê hûmaran xoser bibê, name yî, labelê ke nameyan reyde bêrê vatiş, benê sifet.

Zazakî                                                   Kurmancî

Yew ame keye.                                       Yek hate malê.  

(“yew” cayê nameyî de ameyo vatiş)       (“Yek” di ciyê nav de hatiye bikaranîn)

Yew merdim ame.                                  Yek meriv hat. 

(“yew” cayê sifetî de ameyo vatiş)           (“Yek” di ciyê rengdêr de hatiye bikaranîn)

Ma eşkenê sifetê hûmaran zey ke cêr de ameyê dîyarkerdiş dabeş bikê:

3.3.1. Sifetê hûmarî yê “çend”

Nê bêj sifetê hûmaran, yenê vernîda naman û çiqaseya bîyayena ênan dîyar kenê. 

Zazakî                                                     Kurmancî

Hîrê hembazî.                                          Sê heval.

Des qelemî.                                              Deh qelem.

Vîst û hewt serrî.                                     Bîst û heft sal.

Çaresy dewî.                                            Çarsed gun.

Çewres km rayîr.                                     Çil km rê.

Pancas kg engûre.                                    Pêncî kg tirî.

3.3.2. Sifetê hûmarî yê rêzkî yan zî “çendin”e

Nê bêj sifetî naman ra pey yenê nûstiş û zazakî de peycidara “-in/-ine” gênê; kurmancî de zî goreyê mintiqeyê cîyayan peycidaranê “-an” “-em” û “-emîn” gênê.

Zazakî                                                   Kurmancî

Kûçeya yewin(yewine).                        Kûçeya yekemîn(an).

Serra desin(desine).                                Sala dehan./Sala dehem./Sala dehemîn.

Şewa vîst û yewin.                                 Şeva bîst û yekan. 

Qoro pancêsin.                                       Qorê panzdehan.

Rêzeyo çewres û heştin.                         Rêzeyê çil û heştan.

Qato hewtin.                                          Qata heftemîn.

Şewa şeşine.                                          Şeva şeşemîn.

Çewres û pancin.                                   Çil û pêncemîn.

Hezar û newsey û vîstin.                        Hezar û nehsed û bîstemîn.

Na kitaba aya yewin a.                          Ev kitêba wê ya yekemîn e.

Tayê kelîmeyî estî ke hem “hete” nîşan kenê hem zî cayê sifetandê hûmarîye gênê. Zazakî de nê bêj kelîmeyî bi zerfê cayana nusyenê û peycidara “-ên” gênê; kurmancî de zî bi peycidara “-în” viraziyenê.

Zazakî                                                   Kurmancî

verên                                                     pêşîn

peyên                                                     dawîn

mîyanên                                                 navîn

corên                                                     jorîn

cêrên                                                     jêrîn                             

3.3.3. Sifetê parhûmarîye  

Nê bêj sifetî, parbîyayena seycê ya tebayan nîşan kenê. Nê sifetî bi dû hawayana yenê nûstene: a yewine, bi tekrarkerdişê hûmar û mîqdarê ênan; a didine zî, beyntarê hûrdî hûmaran de nustişê “bi” reyde beno. 

Zazakî                                                   Kurmancî

yew yew(jew jew)                                   yek yek

hîrê hîrê                                                 sisê sisê

hewt hewt                                              heft heft

vîst vîst                                                  bîst bîst

çewres çewres                                        çil çil

yew bi yew                                             yek bi yek

hîrê bi hîrê                                              sisê bi sisê

hewt bi hewt                                           heft bi heft

des bi des                                               deh bi deh

vîst bi vîst                                              bîst bi bîst

çarsey bi çarsey                                      çarsed bi çarsed

newsey bi newsey                                   nehsed bi nehsed

bar bi bar (mîqdar)                                  bar bi bar(mîqdar)

Ta bi ta                                                   Ta bi ta (mîqdar)

Ciwal bi ciwal                                        Çewal bi çewal (mîqdar)

Kod bi kod                                             Kod bi kod (mîqdar)

Wirdês bi wirdês                                   Kulm bi kulm (mîqdar)

3.3.4. Sifetê parhûmarî yê kesrî: Nê bêj sifetî, birr û mîqdarê tûmîyêk dîyar kenê.

Zazakî                                                   Kurmancî

Yewê desî (1/10)                                     Yekê dehê. (1/10) 

Des ra yew (1/10)                                   Ji dehê yek (1/10)

Çeharê çewresî. (4/40)                            Çarê çilê(Ji çilî çar)(4/40)

Vîstê diseyî (20/200                                Bîstê dusedî. (20/200)

Yewê Çeharî /Çehar ra yew(1/4)            Ji çaran yek (çaryek) (1/4)

Di ra yew(nîme) (1/2)                             Ji didoyan yek(nîv) (1/2)

Şeş ra çehar (4/6)                                    Ji şeşan çar (4/6)

Şeşê tumî û des ra hîrê (6.3/10)                Şeşê tumî û ji dehan sisê (6.3/10) 

Zazakî de peycidara “-la” bêro peynîya hûmaran çiqaseye û qatê ay reqame dîyar kena. Kurmancî de mana na peycidare, kelîmeyê zey “qat, qasî, car” dîyar kenê. 

Zazakî                                                   Kurmancî

di/dila                                                    du/du qat(qasî)

hîrê/hîrêla                                              sê/ sê qat

çehar/çeharla                                          çar/çar qat

şeş/şeşla                                                şeş/ şeş qat

hewt/hewtla                                           heft/ heft qat

new/newla                                             neh/ neh qat

des/desla                                                 deh/deh qat

vîst/vîstla                                               bîst/ bîst qat

Rezê mi dilayê rezdê şima yo.              Rezê min du qatê rezê we ye. 

3.3.5. Sifetê hûmarî yê dîyarnêbîyaye: Nê bêj sifetî, hûmar û mîqdarê bîyayenan bi hawayêko sergirewte dîyar kenê û vernîya naman de yenê nûstiş.

Zazakî                                                   Kurmancî

To çend kitabî wendî?                            Te çend pirtûk xwendîye?

Ay taynekî werd.                                   Wê hindik xwar.

Mi hende mêrdimî pêhete nêdî yê.        Min ewqas meriv bi hev ra nedîye.

Ewro pir/zaf germ o.                             Evro pir germ e.

Ma pêro asnawe kenê.                           Em hemû avjenîyê dikin.

Her bêj hengûre esta                              Her cure tirî heye.

Heme rengê tîje.                                     Hemû rengên tîjê.        

3.3.6. Sifetê perskerdişî: Nê sifetî, bi raya perskerdişîya hal, ca, hûmar û sewbî xûsusiyetanê bîyayenan danê dîyar kerdene.

Zazakî                                                   Kurmancî

çi                                                           çi

kam                                                       kî/kê

kamcin/kamder                                     kîjan

çi tewir                                                 çi tewir

çi bêj                                                     çi cure

çito                                                        çawa

çend                                                      çend

kûra                                                       kûderê

senî                                                        çawa

çiqas                                                      çiqas

hêç                                                        hêç

xeylî                                                      gelek

Kamcin roj roşanê Newroz o?                 Kîjan roj cejna Newrozê ye?

Kam ame keyê şima?                               Kî hat mala we?

Ti çend ray şîyê welat.                            Tu çend caran çûyî welat.

Şima senî ameyê etiya?                           Hun çawa hatin vira?

Ferzan sinifa çendin de waneno?            Ferzan di pola çendan de dixwîne?

Hêç yewekî nêwerd?                                Hêç yekî nexwar?   

3.4. Cinsiyetê sifetê ke karan (fîîlan) ra virazîyenê û sey sifetî yenê xebitnayene

Zazakî de, goreyê nêrî û makîyêya naman, nê bêj sifetî zî benê nêrî û makî. Labelê kurmancî de ferqê nêrîyê û makîyê çinyo, hûrdî zî peycidara “-î” gênê. 

Zazakî                                                   Kurmancî

Keyneka nîşankerda.                              Qîzika nîşankirî.

Cenêka rakewta.                                     Jinika raketî.

Şamîya pewta.                                        Şîva pijandî.

Rayîro peymawite.                                 Riya pîvandî.

Domano wende.                                      Zarokê xwendayî.

Hêgayo ramite.                                       Zevîya ajotî.

Goşto sûrkerde.                                      Goştê qelandî.              

3.5. Sifetan de veracêkerdiş (pêveronayîş) 

Nê bêj sifetî semedê pêveronayîşê di nameyan û di tebayan yenê xebitnayiş û goreyê halê ênan bedêlyenê.

3.5.1. Pêveronayîşê çîyê ke pêmanenê: Seba nîşankerdişê pêmendişeya di çîyan zazakî de vateyê “henda, sey, zey, se, ze, zê, jê”; kurmancî de zî vateyê “qasî, bi qasî, wek” yenê xebitnayîş.

Zazakî                                                      Kurmancî

Gurgîn henda mi nan weno.                    Gurgîn bi qasî min nan dixwe.

Rewîn henda Gurgînî keweno ra.            Rewîn bi qasî Gurgînî radikeve.

Şevîne zî sey Rojîne azeb a.                    Şevîn jî wek Rojînê azeb e.

Bira zî zey(zê) waya xo kilm o.                Bira jî wek xuşka xwe kin e. 

Keyna zî sey mara xo derg a.                   Qîzik jî wek dayika xwe dirêj e.

3.5.2. Pêveronayişeya ke bi peycidara “-êr” virazyena: Kurmancî de miqabilê peycidara “-êr”a zazakî, “-tir” yena peynîya kelîman.

Zazakî                                                   Kurmancî

gird/girdêr                                             mezin/mezintir

derg/dergêr                                            dirêj/dirêjtir

wişk/wişkêr                                    hişk/hişktir

Roj aşme(menge) ra girdêr o.                Roj ji heyvê mezintir e.

Zelale Delal ra dergêr a.                         Zelal ji Delalê dirêjtir e

No nan ayê bînî ra wişkêr o.                  Ev nan ji yê dî hişktir e.

Tûyê hengûr ra şîrînêr î.                         Tû ji tirîyê şîrîntir in.

Peme peşmî ra nermêr o.                        Pemû ji hirîyê nermtir e.

Koyê Sîpanî koyê Hesarî ra berzêr o.    Çîyayê Sîpanê ji çîyayê Hesarê bilindtir e.

Asin kera ra giranêr o.                            Hesin ji kevir girantir e.                  

Zazakî de peycidara “-êna” bêro peynîda qatî sifetandê nedîyaran, mana vêşîkerdişê mîqdarê ênan dana. Ke peycidara “-êna” bêro peynîda kelîmeyê ke wext nîşan kenê, bîyayena ênan seba wextêdo nedîyar derg kenê. Miqabilê “-êna” zazakî, kurmancî de “-ek” û “-ina”ya ke çekûya “hina” ra virazyayê yenê.

Zazakî                                                   Kurmancî

tay/tayêna                                              hin/ hina/hinek

xîçê/xîçêna                                            xîçek/ xîçina

wirdês/wirdêsêna                                   kûlm/ kûlmina

çap/çapêna                                             çap/ çapina

çeng/çengêna                                         çeng/çengina

kod/kodêna                                            kod/ kodina

şew/şewêna                                           şev/ şevina

roj/rojêna                                               roj/rojina

gam/gamêna                                          gave/ gavina

serre/serrêna                                          sal/ salina

3.6. Sifetê ke bi peycidara “-ên”a virazyenê 

Sifetê ke bi na peycidare reyde virazyenê, hete û wextêdo belîkerde nîşan kenê. 

Zazakî                                                   Kurmancî

nika/nikayên                                          nûka/ nakayîn

ewro/ewroyên                                        evro/evroyîn

vizêr/vizêrên                                          do/doyîn

perey/pereyên                                         pêr/pêrîn

emserr/emserên                                      îsal/evsal/îsalîn

par/parên                                                par/parîn

pêrar/pêrarên                                          pêrar/pêrarîn

êre/êreyên                                              êvar/êvarîn

cor/corên                                               jor/jorîn

cêr/cêrên                                                jêr/jêrîn

pey/peyên                                              dawî/dawîn

ver/verên                                               pêş/pêşîn

3.7. Sifetan ra name viraştiş

Semedo ke yew sifet bibo name, zazakî de goreyê cayan peynîya sifetî de peycidara /-ey, -îy/ û kurmancî de zî /-î/ yeno nûstiş. 

Zazakî                                                   Kurmancî

rind/ rindey/ rindîy                                  rind/rindî

xirab/ xirabey/ xirabîy                             xirab/xirabî

gird/ girdey/ girdîy                                  gird/girdî

germ/ germey/ germîy                             germ/ germî

nizim/ nizmey/ nizmey                            nizm/ nizmî

zerd/ zerdey                                             zer/ zerî

derg/ dergey                                            dirêj/ dirêjî

hera/ herayey                                          fire/ fireyî

berz/ berzey                                           bilind/ bilindî

sivik/ sivikey                                          sivik/ sivikî

giran/ giraney                                         giran/ giranî

asan/ asaney                                           hêsan/ hêsanî

roşn/ roşney                                           rohnî/ rohnayî

3.8.  Eke sifet cayê naman bigîro

Wexto ke sifetî wezîfeyê wesifdayen û belîkerdene nêkê, cayê naman bigîrê û abo gore kar bikê, wezîfeyê naman anê ca.

Zazakî                                                   Kurmancî

Yewêdo xwîyteng bîyo mamosteyê ma.   Yekê xwîteng bûye mamosteyê me. (kirde)

Yewêda bejinderge bîya mudirê banka.  Yeka bejindirêj bûye mudirê bankê. (kirde)

Kino bîyo wayîrê keyî.                           Kino bûye xwedîyê malê. (kirde)

Rayiro raşt vermedênê. (obje)                Rêya rast bernedin.(bireser)

Dêso raşt xirabe nêbeno. (obje)               Dîwarê rast xera nabe. (bireser)

A Pîran de bîya mudir. (kardar)              Ew di Pîranê de bûye mudir. (pêveber)

3.9. Sifetê aîdîyetî 

Ay sifetê ke aîdyetê tayê wesf û xûsusiyetanê şexis û tebayan(çiyan) dîyar kenê, ênan ra vajyeno sifetê aîdyeteye. Nê bêj sifetî bi peycidarandê ciyawazan virazyenê.

3.9.1. Sifetê ke zazakî de bi peycidara “-ij/-ic” virazyenê, kurmancî de bi peycidara “-î” virazyenê:

Zazakî                                                   Kurmancî

dew/ dewic-dewij                                   gund/ gundî

sûk/ sukic-sûkij                                       sûk/ sûkî

şehar/ şeharic-şeharij                              bajar/ bajarî

Pîran/ pîranic-pîranij                               Pîran/ pîranî

Xarpêt/xarpêtic/xarpêtij                          Xarpêt/ xarpêtî

Botîyan/ botîyanij                                   Botan/ botanî

Kurdistan/ Kurdistanij(ic)                       Kurdista/ Kurdistanî

Amerîkan/Amerîkanij(ic)                       Amerîkan/Amerîkanî

3.9.2. Sifetê ke zazakî de bi peycidara “-ên” virazyenê, kurmancî de bi peycidara “-în” virazyenê:

Zazakî                                                   Kurmancî

dar/ darên                                              dar/darîn

asin/ asinên                                            hesin/hesinîn

zer/ zerên                                               zêr/ zêrîn

sêm/ sêmên                                            zîv/ zîvîn

hare/ harên                                             ax/ axîn

3.9.3. Tayê sifetê ke dîyalekta zazakî de bi peycidara “-wan” virazyenê, kurmancî de bi peycidara “-van” virazyenê.

Zazakî                                                   Kurmancî

ga/ gawan                                              ga/ gavan

naxir/ naxirwan                                      naxir/ naxirvan

golik/ golikwan                                      golik/ golikvan

ray /raywan/ rayan                                 rê/ rêwî

Seyid/ seyidwan                                     nêçîr/ nêçîrvan

3.9.4. Zazakî de bi peycidarandê “-ey, -yey, -aney”, sifetan ra sifetî virazyenê; kurmancî de zî bi peycidara “-î, -yî, -ayî(-anî)” virazyenê:

Zazakî                                                   Kurmancî

hera/ herayey                                          fire/ fireyî

berz/ berzey/ berzaney                            bilind/ bilindî/ bilindayî

teng/ tengey/ tenganey                            teng/ tengî/ tenganî

derg/ dergey/ derganey                           dirêj/ dirêjî/ dirêjayî

nizim/ nizimey/nizmaney                        nizim/ nizmî/ nizmayî