Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî - 7 - Seîd VEROJ

5. Kar (Lêker, Fiîl)                             

Vateyê (çekûyê) ke têvgêryayene, kerdene, bîyayene û awayê bîyayene goreyê deman û şexis û cayan îfade bikê, ênan ra vajîyeno kar. Hem zazakî û hem zî kurmancî de, kê şênê karan di esasan sero cira bikê: Kokê karan û mesderê karan. 

Kok yan zî eslê karî: Zazakî de halê demo vêyaretewo nizdî yê karan, kokê karî yo; yan zî mesderê karan ke biaqityo, qismoke cira pey mend ey ra vajyeno kok yan zî eslê karî. Kokê karî qet nêbedelyeno (nêvuryeno). Zazakî de, halê demo vîyarete de, vêşaneya karan bi vengandê /d/ û /t/a qedyenê. No vengê /d/ yê peynîya karan xusûsiyetêko kehan ê ziwanê kurdî yo, lehçeya zazakî û soranî de xo pawito, labelê kurmancî de bîyo sivik û cira kewto. Ay karê ke bi /d/ û /t/ ya qedyenê, goreyê cayan peycidara /-iş/  û /-en/ gênê, ay karê ke zî bi herfêda vengina qedyenê peycidara /-yîş, -yayîş/ û /-ene, -yene/ gênê. 

Zazakî                                                   Kurmancî

berd                                                       bir

cawit                                                     cût

kerd                                                       kir        

dot                                                         dot

kewt                                                      ket

ravist                                                     raxist

rot                                                         firot

vit                                                         wêt

vist/eyşt                                                 avêt

ramit, karit                                             ajot

rişt                                                         rist                   

Mesderê karî yan zî peycidarê mesderan 

Ay vateyê ke bi şexis û zemanî ya girêdaye nîyê û tenya bi karî ya eleqeder bibê, ênan ra vajîyeno mesder. Zazakî de goreyê mintiqa û cayan di bêj mesderê karan estî: tayê cayan de bi peycidara /-en/ û tayê cayan de zî bi peycidara /-iş-îş/ yenê viraştene. Ke kar bi yew herfêda vengine biqedîyo, herfa /y/a pêbestene dekewena mabeynê ênan û ay wext mesderî zey /-yen/, /-yîş, -yayîş/ nusîyenê. Labelê seba ke zazakî de nêrî û makîya name û karan halê ênan ê sade de zî dîyar benê, peycidara /e/ya makîyey yena peyniya /-en/ û raşteraş zey /-ene/ û /-yene/ yenê nûstene. Tayê cayan de zî herunda /-ene/-yene/ de, formê zey /-êne, -eni, -ine, -en, -in”[1] nusyenê. 

Mesdarê /iş/ û /-îş/, tayê mintiqayan de hem zey mesderê karî hem zî zey nameyê karî vajyenê. Kê şênê ênan ra vajê mesderê sivikî zî. Labelê ziwanê nûstişê zazakîya ewroyên de, /-ene/ zey peycidara mesderan, /-iş, -yîş, -yayîş/ zî zey peycidara nameyê mesderan ameyê qebûlkerdiş. “Seba ke ziwanê nûstişî de asanî(rehetî) bibo, ma formê /-ene/-yene/ sey mesderî, formê /-iş/-yîş/î zî cayê nameyê karan de nûsenê.”[2] Qebûlkerdena enê konsesusê umûmî de, gelek giraneya biryar û pêkerdena Gruba Xebata Vateyî esta. Feqet ayê ke hawayê ca û mintiqa xo, yanî cadê /-en/ de /iş-îş/ nûsenê zî tayn nîyê.

Miqabilê zazakî lehçeya kurmancî de zî, “hetê morfolojî ya di grubê esasî yê masderan estî: mesdarê -in, û -în; û diletê ênan ê ke -an û -ûn reyde virazîyenê.” [3]

Zazakî de karê alîkerden ê zey /bîyayîş-bîyayen/, /dayîş-dayen/ û /nayîş-nayene/ zî estî. Kurmancî de zî miqabilê ênan karê zey /bûn/, /dan/ û /-andin/ yenê xebitnayene. 

Zazakî                                                   Kurmancî

Kok/mesder/name                                 kok/mesder

ame        : ame-yene/ ame-yîş                 hat        : hat-in

berd        : bir-in/ berd-iş                          bir        : bir-in

cawit      : cawit-ene/ cawitiş                   cût        : cût-in

kerd        : kerd-ene/ kerd-iş                    kir        : kir-in

kewt       : kewt-ene/ kewt-iş                   ket        : ket-in

ramit       : ramit-ene/ ramit-iş                  ajot       : ajot-in

rot          : rotene/ rotiş                            firot      : firot-in

vit          : vitene/ vitiş                            wêt       : wêt-in

waşt        : waşt-ene/ waşt-iş                    xwest   : xwest-in

werd       : werd-ene/ erfiş                       xwar     : xwar-in

berma     : berma-yene/ berma-yîş           girîn     : gir-în

veşna      : veşnayene/ veşna-yîş             şewit     : şewit-în

pawit      : pawit-ene/pawit-iş                  pa         : pa-y-în 

rişna       : rişna-yene/ rişna-yîş               rijand   : rjand-in

rema       : rema-yene/ rema-yîş               reviya   : revî-y-an (revîn)

pêşt        : pêştene/ pêşt-iş                       pêça     : pêç-an-din 

keliya     : keliya-yene/keliya-yîş             kelîn     : kelî-y-an (kelîn)

tersa       : tersa-yene/tersa-yîş                 tirsîya   : tirsi-y-an (tirsîn)

ard          : ard-ene/ ard-iş                         anî       : an-în

da           : da-yene/da-yîş                        da         : da-n (dayîn)

mend      : mend-ene/ mend-iş                 ma        : ma-n (ma-yîn)            

bî           : bî-yene/bî-yayîş                     bûn      : bû-n (bûyîn)

şî            : şîya-yene/ şî-yayîş                  çû        :  çû-n (çûyin)

deşt        : deşt-ene/deştiş                         dirût     : dirûn(dirût-in)

ravist      : ravist-ene/ra-vist-iş                 raxist    : ra-xist-in (lêk. hevdûdanî)

vazda      : vazda-yene/vaz-dayîş             bazda   : baz-dan (lêk. hevdûdanî)       

Zazakî de karandê pêrabesteyan de formê nûstişê grûba /-iş/ û /-ene/ seycê nîyê; yê grûba  /-ene/ cîya nûsyenê û yê grûba /-iş/ zî pîya nûsyenê.”[4]

            Mîsal:

            -ene (mesdar)                                      -iş (name)

            germ kerdene                                       germkerdiş

            berz kerdene                                        berzkerdiş                    

            piro dayene                                          pêrodayîş

            pira dayene                                          piradayîş          

Hem zazakî û hem zî kurmancî de, bîyena karî de hîrê şexisî estî û her yew şexis yewhûmarî û pirhûmarîya ey esta. Wexto ke karî bêrê antiş, goreyê şexisê kerdoxî û zemanê bîyena karî tayê peycidarî pawa benê ke farisî de ênan ra vanê “şinase”. Demo vîyarte de şaxisê hîrin (3.) qethen şinase nêgêno. 

Zazakî                                                   Kurmancî

ez           : Ez wanena.                ez         : Ez dixwînim. (yh.)

ti            : Ti wanenî.                  tu         : Tu dixwînî. (yh.)

o             : O waneno. (nêr.)         ew        : Ew dixwîne. (yh.)

a             : A wanena. (m.)           ew        : Ew dixwîne. (m.)

ma          : Ma wanenê.               em        : Em diwxînin. (ph.)

şima       : Şima wanenê.             hun       : Hun dixwînin. (ph.)

ê (yê)      : Ê (yê) wanenê.           ew        : Ew dixwînin. (ph.)

Tesnîfkerdena karan 

Ziwanê kurdî de karî goreyê viraştene, wezîfe, şekil û kerdoxîye tesnîf benê.

5.1. Tesnîfkerdena goreyê viraştene 

5.1.1. Karê sadeyî 

Karê sadeyî karê xas î, yew kok û peycidara mesderî ra virazîyenê.

Zazakî                                       Kurmancî

werd-ene                                     xwar-in

berd-ene                                     bir-in

kerd-ene                                     kir-in

ame-yene                                   hat-in

wazt-ene (waşt-ene)                    xwest-in

kewt-ene                                     ket-in

pewt-ene                                     peht-in

vat-ene                                       got-in

şit-ene                                        şûşt-in

5.1.2. Karê pêrabesteyî

Hem zazakî û hem zî kurmancî de karê pêbesteyî, bi yewbîyayena yew kar û yew name, veredat, sîfet û zerfî ra peyda benê.

Zazakî                                       Kurmancî

akerd-ene                                   vekir-in

aqetna-yene                                veqet-andin

ravist-ene                                  raxist-in

ronişt-ene                                  rûnişt-in

piroda-yene                               lêxist-in

cêvist-ene                                   jihevxist-in                                

raykerd-ene                               rêkir-in

girê da-yene                               girê-da-n

hewa da-yene                             hilgirt-in

vazda-yene                                 baz-da-n

pîr bî-ya-yene                            pîr bûn

awan kerd-ene                           ava-kir-in

aw da-y-ene                               av-da-n

goşdarî kerd-ene                         guhdarî kir-in

derg kerd-ene                             dirêj kir-in

mikur ame-y-ene                       mikur hat-in

ray kewt-ene                              rê ket-in

vela kerd-ene                              belavkir-in

bala xo da-yene                           bala xwe da-y-in

5.1.3. Karê pêrabeste yê ke bi veredatî ya virazîyenê

Nê bêj karî bi pêrabestena yew veredat, yew name û karan peyda benê.

Zazakî                                       Kurmancî

vergirewtene/vergirewtiş             bergirtin

bervistene/bervistiş                    beravêtin

bingirewtene/bigirewtiş               bingirtin

bin ra vêyartene                          ji bin re derbasbûn

dest ra şîyayene                           ji dest çûyin

vîrî ra şiyayene                          ji bîr kirin

xo ver kewtene                           li ber xwe ketin

pê ameyene                                pevhatin/li hev hatin

pê kewtene                                 bi hev ketin

pêpersayen                                 lihevpirsîn

xo ver kewtene                           li ber xwe ketin

bide gêrayene/cêgêrayene           lê gerîyan

fek tira veradayene                     dev jê berdan

dest bide kerdene                       dest pê kirin

bawerîya xo pê ardene                bawerîya xwe pê anîn

5.1.4. Karê hetkarî 

Di bêj karê alîkarî estî; 1- zazakî de bîyayîş/bîyene û kurmancî de zî bûn, bîyayen û rewşa kerdoxî dîyar kenê. 2- Zazakî de estbîyene, şênayene û dayene; kurmancî de zî kirin, dan û hatin seba viraştişê karandê pêbesteyan benê alîkar. Seba ke karê alîkarî halê kerdoxî dîyar kenê, zazakî de /bîyene-bîyayîş/ û kurmancîde zî /bûn/ her wext kerdoxî ra dime yenê.

Zazakî                                                   Kurmancî

Panc boranê ma estî.                               Pênc kevokên me hene.

Dew de estorê ma estbîyê.                      Di gund de hespê me hebûn.

Yew lûlîya darên a bawkaldê mi estbî.   Bilûrek darîn a kalikê min hebû.

Vateyê şima raşt bî.                                Gotina we rast bû.

Şewe bîya tarî.                                       Şev bûye tarî.

Awdayişê bexçî zahmet nîyo.                 Avdana bexçê zahmet nîne.

“Mi bazarê şara to kerd”.                      “Min bazara şara te kir”.

Ma boranan weye kenê.                          Em kevokan xweyî dikin.

Weyekerdena heywanan zahmet o.        Xweyîkirina heywanan zahmet e.

Zazakî û kurmancî de goreyê deman antişê karê kerdene: 

Demo vêyarte                                        Dema borî (borîya berdest)

Zazakî                                                   Kurmancî

Halo erênî                                              Helê erênî

mi kerd                                                  mi kir

to kerd                                                   te kir

ey kerd/aye kerd                                      wî/wê kir

ma kerd                                                  me kir              

şima kerd                                               we kir              

ên(în) kerd                                             wan kir

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

mi nêkerd                                               min nekir

to nêkerd                                                 te nekir

ey nêkerd/aye nêkerd                              wî/wê nekir

ma nêkerd                                              me nekir                       

şima nêkerd                                            we nekir                       

ên(în) nêkerd                                          wan nekir

Demo vêyarete yo aşnawite                   Çîroka dema bihûrî (borîya dûdar)   

Halo erênî                                              Helê erênî 

mi kerd bî                                              min kiribû

to kerd bî                                               te kiribû

ey kerd bî/aye kerd bî                             wî/wê kiribû

ma kerd bî                                              me kiribû

şima kerd bî                                           we kiribû

ên(în) kerd bî                                         wan kiribû

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

mi nêkerd bî                                           min nekiribû

to nêkerd bî                                            te nekiribû

ey nêkerd bî/aye nêkerd bî                      wî/wê nekiribû

ma nêkerd bî                                          me nekiribû

şima nêkerd bî                                        we nekiribû

ên nê kerd bî                                          wan nekiribû

Demo nikayên (o hera)              Dema nûha (ya fire)

Halo erênî                                              Helê erênî

ez kena                                                  ez dikim

ti kenê/ti kena (m..).                                tu dikî

o keno(nêr)/ a nêkena. (m..)                    ew dike

ma kenê                                                  em dikin

şima kenê                                               hun dikin

ên(în) kenê                                             ew dikin

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

ez nêkena.                                             ez nakim

ti nêkenê/ti nêkena                                 tu nakî

o nêkeno (nêr)/ a kena (m..)                    ew nake

ma nêkenê                                              em nakin

şima nêkenê                                           hun nakin

ên(în) nêkenê                                         ew nakin

Çîroka demo nikayênî               Çîroka dema nûha (borîya berdest)

Halo erênî                                              Helê erênî

mi kerdênê                                             min dikir

to kerdênê                                              te dikir

ey kerdênê/aye kerdênê                         wî dikir/wê dikir.

ma kerdênê                                            me dikir

şima kerdênê                                          we dikir

ên(în) kerdênê                                        wan dikir

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

mi nêkerdênê                                         min nedikir

to nêkerdênê                                          te nedikir

ey nêkerdênê/aye nêkerdênê                   wî nedikir/wê nedikir

ma nêkerdênê                                         me nedikir

şima nêkerdênê                                      we nedikir

ên(în) nêkerdênê                                      wan nedikir

Demo bêro                                            Dema dahatû

Halo erênî                                              Helê erênî

ez do bika[5]                                          ez dê bikim (Ezê bikim)

ti do bikê/ ti do bika                               tu dê bikî

o do biko/ a do bika                               ew dê bike

ma do bikê                                             em dê bikin

şima do bikê                                          hun dê bikin

ên(în) do bikê                                         ew dê bikin

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

ez do nêka                                              ez dê nekim (Ezê bikim)

ti do nêkê/ ti do nêka                              tu dê nekî

o do nêko/ a do nêko                               ew dê neke

ma do nêkê                                            em dê nekin

şima do nêkê                                          hun dê nekin

ên(ê) do nêkê                                         ew dê nekin

Çîroka demo bêro                                 Çîroka dema dahatû

Halo erênî                                              Helê erênî

mi do bikerdê                                         min dê bikira/min ê bikira

to do bikerdê                                          te dê bikira

ey/ay do bikerdê                                      wî/wê dê bikira

ma do bikerdê                                        me dê bikira

şima do bikerdê                                      we dê bikira

ên(în) do bikerdê                                     wan dê bikira

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

mi do nêkerdê                                        min dê nekira

to do nêkerdê                                         te dê nekira

ey/ay do nêkerdê                                    wî/wê dê nekira

ma do nêkerdê                                       me dê nekira

şima do nêkerdê                                     we dê nekira

ên(ê) do nêkerdê                                    wan dê nekira

5.1.5. Karo nêmcet 

No kar, cumleyê nameyan de kerdox û kardarî pêwa girêdano û demo nikayên de anciyeno. Karo nêmcet name, zemîr û sîfetan ra ciya nûsyeno. Gerek ma naye zî dîyar bikê ke antişê nê karî de, mintiqa ra mintiqa ferq esto[6], labelê na xebate, konsesusê Gruba Vateyî esas girewto. 

Zazakî                                                   Kurmancî

Eke kardar bi herfa bêvengina biqeyo:  Eke pêveber bi tîpa bêdeng biqede:

Halo erênî                                              Halê erênî

Ez a.                  : Ez ciwan a.                 Ez im.              : Ez ciwan im.

Ti yî.(n.)             :  Ti ciwan î.                 Tu yî.               : Tu ciwan î. (n.)

Ti ya.(m.)           :  Ti ciwan a.                Tu yî.               : Tu ciwan î. (m.)

O yo.(n.)             :  O ciwan o.                 Ew e.               : Ew ciwan e. (n.)

A ya(m.)             : A ciwan a.                  Ew e.               : Ew ciwan e. (m.)

Ma yî.                :  Ma ciwan î.               Em in.              : Em ciwan in.

Şima yî.              :  Şima ciwan î.             Hun in.            : Hun ciwan in.

Ê yî.                   :  Ê(ên) ciwan î.             Ew in.              : Ew ciwan in.

Zazakî de demo nikayên de şiklê nêyinî (menfî) yê karan bi cidara /nî/, kurmancî de zî “demo nikayên de bê ke kerdox bêro xebitnayîş, halê ey o menfî bi ne ya virazîyeno û vernîya kerdoxî de nûsyeno.”[7]

Halo nêyinî                                            Halê neyênî

Ez nîya.              : Ez ciwan nîya.            Ne ez im.         : Ez ne ciwan im.

Ti nîyî. (n.)         : Ti ciwan nîyî.             Ne tu yî.           : Tu ne ciwan î.

Ti nîya (m.)        : Ti ciwan nîya.             -                      -           

O nîyo. (n.)         : O ciwan nîyo.              Ne ew e.           : Ew ne ciwan e.(n.) 

A nîya. (m.)        : A ciwan nîya.             -                      -

Ma nîyê.             : Ma ciwan nîyê.           Ne em in.         : Em ne ciwan in.

Şima nîyê.          : Şima ciwan nîyê.        Nw hun in.       : Hun ne ciwan in.

Ê(ên) nîyê.          : Ê(ên) ciwan nîyê.        Ne ew in.        :Ew ne ciwan in.

Eke kardar bi herfa vengina biqeyo:          

Halo erênî                                              Halê erênî

Ez xwendî ya.                                        Ez xwendî me.

Ti xwendî yî. (n.)                                    Tu xwendî yî. (n.)

Ti xwendî ya. (m.)                                  Tu xwendî yî. (m.

O xwendî yo. (n.)                                   Ew xwendî ye. (n.)

A xwendî ya. (m.)                                  Ew xwendî ye. (m.)

Ma xwendî yê.                                       Em xwendî ne.

Şima xwendî yê.                                     Hun xwendî ne.

Ê(ên) xwendî yê.                                    Ew xwendî ne.

Halo nêyinî                                            Halê neyênî

Ez xwendî nîya.                                     Ez ne xwendî me.

Ti xwendî nîyî. (n.)                                 Tu ne xwendî yî. (n.)

Ti xwendî nîya. (m.)                               Tu ne xwendî yî. (m.)

O xwendî nîyo. (n.)                                Ew ne xwendî ye.(n.)

A xwendî nîya. (m.)                               Ew ne xwendî ye.(m.)

Ma xwendî nîyê.                                    Em ne xwendî ne.

Şima xwendî nîyê.                                  Hun ne xwendî ne.

Ê(ên) xwendî nîyê.                                 Ew ne xwendî ne.

5.2. Tesnîfkerdena karan goreyê wezîfe dayene yan zî objeyê ênan 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de goreyê wezîfeyandê xo, tayê karî vêrdaye (transîtîf) yî û tayê zî nevêrdaye (întransîtîfî) yî. 

5.2.1. Karê transîtîfî (vêrdayeyî) 

Ay karê ke objeyê ênan estî yan zî tesîr sewbîna çîyan kenê, ênan ra vajyeno karê transîtîfî. Bi vatişêko bîn, karo ke bêro kerdene, ciwabê persandê /çi, çi çî/ û /kam, kamî/ bido, ay karo vêrdaye yo. Enê karandê anasarênan de vera hereketî ver bi teberî ya û her wext bi awayêko aktîf mana kerdene îfade kenê.

Zazakî                                       Kurmancî

şimitene/şimitiş                          vexwarin

akerdene/akerdiş                         vekirin

kendene/kendiş                           kolandin

vatene/vatiş                                gotin

dayene/dayîş                              dan(dayin)

girewtene/girewtiş                      girtin

erînayene/erînayîş                       kirîn     

raykerdene/raykerdiş                   rêkirin(lêkerên hevdûdanî yên gruba yekem)

padayene/padayîş                       dadan

peyda kerdene/peydakerdiş         peydakirin(lêkerên hevdûdanî yên gruba duwem)

vinî kerdene/vinîkerdiş                wendakirin

awan kerdene/awankerdiş           avakirin

Mi aw şimite.                             Min av vexwar.

Mi ard kena.                              Min erd koland.

Ay deyrî vatî.                             Wê stran gotin.

Ey bostan awda.                         Wî bostan avda.

Ma firingî erînayê.                     Me firingî kirrîn.

To çi wend? Mi kitab wend.                                   Te çi xwend? Min kitêb xwend.

Cinêke yew name raykerd.                                    Jinikê nameyek rêkir.

Zelale heme hîrê paceyê dersxanî akerdî.             Zelalê her sê pencereyên dersxanê vekirin.

Seba viraştena banî, kereste peyda kerd.            Ji bo çêkirina banî kereste peyda kir.

Dewê ke veşay bî, ma newe ra awan kerdî.         Gundên ku şewitî bûn, me ji nû ve ava kirin.                                        

5.2.2. Karê întransîtîfî (nêvêrdayeyî) 

Ay karê ke objeyê (kerdeyê) ênan çinîyê û yewnayî ser ro tesîr nêkenê, êna ra vajîyeno kerê întransîtîfî. 

Zazakî                                                   Kurmancî

ameyene/ameyîş                                     hatin

bermayene/bermayîş                               girîn

firayene/firayîş                                       firîn

şîyayene/şîyayîş                                       çûn(çûyin)

merdene/merdiş                                      mirin

kewtene/kewtiş                                      ketin

rakewtene/rakewtiş                                 raketin

remayene /remayîş                                  revîn

bermayene/bermayîş                               girîn

varayene/varayîş                                     barîn

vazdayene/vazdayîş                                bezîn/bazdan

çerayene/ çerayîş                                    çêrîn/çêrandin

gêrayene/gêrayîş                                     gerîn

Mîsal:    

O vizêr dew ra ame.                               Ew do ji gund hat.

Mamoste ame.                                        Mamoste hat.

Dayika mi qehran vera bermena.           Dayika min ji ber qehran digirî.

Mîrçike firena.                                       Çûk difire.

Ez heta keye vazdaya.                            Ez heta malê bazdam.

Dapîra mi merde.                                   Dapîr min mir.

Doman banî ser ra kewt.                        Zarok ji ser banî ket.

Dizd rema.                                            Diz revî.

Pitik bermeno.                                       Pitik digrî.

Varan vareno.                                        Baran dibare.

Ez heta keye vazdaya.                           Ez heta malê bezîyam.

Gawan naxir çerêneno.                          Gavan naxir diçêrîne.

O, şew û roj gêreno.                               Ew, şev û roj digere.

Antişê karandê vêrdaye û nevêrdayeyan, demo nikayên û demo bêro de seycê yî, labelê demo vêyarte de qeydeyê antişê ênan seycê nîyo. 

Hem dimilî û hem zî kurmancî de karê nevêrdayey şênê hal bedilnê û bibê karê vêrdayey. Seba ey rê dimilî de peynîya kokê karî de çekûya /-nayiş, -nayene/ yena û ê kurmancî de zî çekûya /-andin/ yena. Karê ke bi eno hawa virazîyenê û mana aktîfbîyena ênan vêşî bena, ti ra vajyeno karê sedemkarî.

Zazakî                                                   Kurmancî

nêvêrdaye-vêrdaye                                negerguhêz-gerguhêz

biryayene/birnayene                               birîn/birandin

remayene/remnayene                             revîn/ revandin

vazdayene/vazdnayene                            bezîn/ bezandin

gêrayene/gêrnayene                               gerîn/ gerandin

veşayene/veşnayene                               şewitîn/şewitandin

nustene/nûsnayene                                 nivîsîn/nivîsandin

rişayene/ rişnayene                                rijîn/rijandin

diryayene/dirnayene                               dirîn/dirandin

vindertiş/vindernayîş                              rewestin/rawestandin

recifyayîş/recifnayîş                               recifîn/recifandin

varayîş/ varnayîş                                    barîn/barandin

çerayîş/çerênayîş                                     çêrîn/çêrandin

tersayîş/tersnayîş                                     tirsîn/tirsandin

ciwyayîş/ciwênayîş                                jiyîn/jîyandin

5.3. Tesnîfkerdena karan goreyê kerdoxî

5.3.1. Karê aktîfî 

Her karo aktîf mutleqe yew objeyê ey esto û no obje (kerde)  raşteraşt bindê tesîrdê kerdoxê karî de yo, yanî kerdox dîyar o û esas kerdox bi xo yo. Her karo aktîf zî karêko vêrdaye yo. 

Zazakî                                                   Kurmancî

Zelale name nust(nuşt).                          Zelalê name nivîsand.

Şiwane pesî çerêneno.                            Şivan pesî diçêrîne.

Westa xalî virazeno.                               Hoste xalî çêdike.

Mamoste ders dano domanan.                Mamoste ders dide zarokan.

Ferzanî camê dolabe şikit.                      Ferzanî camê dolabê şikand.

Cinêka dewije rêşta rêsena.                    Jinika gundî teşî dirêse                   

5.3.2. Karê pasîfî 

Karo pasîf zî raşteraşt tesîr bi kerdeyî(obje) keno, labelê nê karan de kerde û kerdarî/kerdoxî(subje) ca bedilnenê. No sebeb ra etiya de ê muhîm kerdox nîyo, bîyayena karî bi xo ya. Karê pasîfî, bi awayêke karandê aktîfan ra peyda benê; ke zazakî de peynîya halê demewo vêyarte yê karandê aktîfan de vateyê /-ya/ û /-eya/ yan zî goreyê deman /ameyene/ bêro vernîda karî, kar beno pasîf. Kurmancî de zî çekûyê /bi destê/ yan zî /ji aliyê/, bêrê vernîya kerdeyê ke cayê kerdoxî gênê, karo aktîf beno pasîf. 

Zazakî                                                      Kurmancî        

Aktîf      Pasîf                                         Aktîf               Pasîf

da           diya/ ame dayene                     da                    hate dayin  

nust        nusîya/ ame nustene                 nivîst               hate nivîsandin

werd       werîya/ ame werdene               xwar                hate xwarin

remna     remîya/ ame remnayen              revand              hate revandin

vat          vajîya/ ame vajyayene               got                   hate gotin

viraşt      virazîya/ ame virzyayene          çêkir                hate çêkirin

vîna        vinîya/ ame vinayene                dî                     hate dîtin

ramit       ramîya/ ame ramitene                ajot                  hate ajotin

pewt       pewjîya/ ame pewtene               peht                 hate pehtin

vijêna     vijênîya/ ame vijênayene          bijart                hate bijartin

Vergî mêşna werde.                               Gurî mêşin xwar. (aktîf)

Hemşîra darû da nêweşan.                     Hemşîre derman da nexweşan. (aktîf)

Domanan keberî şikitî.                           Zarokan derî şikandin. (aktîf)     

Mêşna weryaye./Mêşna ameye werdiş.   Mêşin hate xwarin. (pasîf)

Texsî ramiyaye./Texsî ameyeramitene.  Texsî hate ajotin. (pasîf)

Seba mamosteyan xelate diyaye.             Ji bo mamosteyan xelat hate dayin. (pasf.)

Nêweşan ra gunî gêriyaye.                      Ji nexweşan xun hate girtin. (pasîf)

5.3.3. Karê agêrayoxî 

Zazakî de agêrayena karî bi vateya xo/xû ya û kurmancî de zî bi xo/xwe ya virazîyeno û xo vernîya karandê aktîf û vêrdeyan de yeno nûstene.

Zazakî                                                   Kurmancî

Xo ameyîş./ Xo aqilyayiş.                       Li xwe hatin.

Xo şinasnayîş.                                        Xwe nasîn                                  

Xo limitiş.                                              Xwe veşartin.

Xo şitiş.                                                 Xwe şûştin.

Xo vînayene.                                          Xwe dîtin.

Xo xapênayîş.                                        Xwe xapandin.                                                               

5.3.4. Karê bê kerdoxî 

“Nê bêj karî, bi nameyê eleqederan pawa halê kesê yewhûmarê hîrine de yenê xebitnayîş.”[8] 

Zazakî                                                          Kurmancî

vewre varayene/vewre varayîş                      berf barîn

varan varayene/ varan varayîş                       baran barîn

va amayene/ va ameyîş                                  ba hatin

tarî bîyayene/tarî bîyayîş                               tarî bûn

-Aşama gulane de varayena tabêk varanî, darûyê ziyan î. (z)

-Di meha gulanê de barîna tavêk baranê, dermanê ziyana ye. (k)

5.4. Tesnîfkerdena goreyê şikilî 

Ziwanê kurdî de karî goreyê şeklê xo benê di şaxî: 1- Karê rêzdarî yan zî karê bi qayde, 2- Karê bêrêzî yan zî karê bê qayde.

5.4.1. Karê bi qayde 

Zazakî û kurmancî de vêşaneya karan bi qayde yî, şiklê emirdayena enê karan goreyê qaydeyêk virazîyeno û halê raweya ênan de kokê karî nêbedêlyeno. Labelê gerek ma bizanê ke zazakî û kurmancî de heme karê rêzdarî seycê nîyê: miqabilê tayê karê rêzdaranê zazkî, kurmancî de karê bêrêzî yenê; miqabilê tayê karandê kurmancî zî zazakî de tayê karê winayênî estî. Mîsal: Vat/got :vaje/bêje… Nê bêj karî zî xo mîyan de benê di şaxî: 1) ayê ke kokê ênan bi yew herfêda vengine qedyenê; 2) ayê ke kokê ênan bi yew herfêda bêvengine qedyenê.

5.4.1.1. Karê bi qayde yê ke bi yew herfa vengina qedyenê:

kokê karî/koka lêker     demo vêyarte/dema borî   halê fermanî

zazakî/kurmancî           zazakî/kurmancî           zazakî/kurmancî

birnayene/birîn               birna/birî                        bibirne/bibire   

cenayene/jenîn                cena/jenî                        bicene/bijene

çerayene/çêran                çera/çêrî                         biçere/biçêre

dayene/dayîn                  da/da                               bidi-bide/bide

ewnîyayene/nihêrîn         ewnîya/nihêrî                 biewnîye/binihêre

gêrayene/gerîn                gêra/gerîya                     bigêre/bigere

herikyayene/herikîn        herikya/herikî                 biherike/biherike

kenayene/kolîn               kena/kola                       bikene/bikole

lawayene/reyîn               lawa/reyî                        bilawe/bireye

nalayene/nalîn                nala/nalî                         binale/binale

remayene/revîn               rema/revya                     bireme/bireve

resayene/gehan               resa/geha                       birese/bigehe

rişnayene/rijîn                 rişna/rijand                    birişe/birije

tehnayene/hêrandin         tehna/hêra                      bitehne/bihêre  

tersayene/tirsîn               tersa/tirsî                        biterse/bitirse

zanayene/zanîn               zana/zanî                       bizane/bizane

5.4.1.2. Karê bi qayde yê ke bi yew herfa bêvengina qedyenê:

mesderê karî/lêker        demo vêyarte/dema borî   halê fermanî

zazakî/kurmancî           zazakî/kurmancî              zazakî/kurmancî

antene/kişandin               ant/kişand                          biance/bikişîne

cawitene/cûtin                cawit/cût                            bicawe/bicûwe

aşnawitene/bihîstin         aşnawit/bihîst                    biaşnawe/bibihîse         

cikerdene/jêkirin             cikerd/jêkir                       cike/jêke

girotene/girtin                 girot/girt                            bigîre/bigire

helnayene/helandin         helna/heland                    bihelne/bihelîne

hûmartene/jimartin          hûmart/jimart                   bihûmare/bijmêre

kiştene/kuştin                 kişt/kûşt                             bikişe/bikûje

limitene/veşartin             limit/veşart                       bilimne/veşêre

merdene/mirin                merd/mir                          bimire/bimire

pawitene/parastin             pawit/parast                   bipawe/biparêze

pewtene/pehtin               pewt/peht                        bipewje/bipêje

peymawitiş/pîvandin       peymawit/pîvand            bipeymawe/bipîve

piştiş/pêçandin                pişt/pêça                         bipêşe/bipêçe

eyştene/avêtin                 eyşt/avêt                        bierze/biavêje

ramitene/ajotin                ramit/ajot                       birame/biajo-bajowe

rêstene/rêstin                  rêst/rêst                          birêse/birêse

şitene/şûştin                    şit/şûşt                           bişûwe/bişûwe

tefênayene/tefandin         tefêna/tefand                  bitefêne/bitêfîne

veşnayîş/sotin                 veşa/sot                         biveşne/bisote

wendene/xwendin           wend/xwend                  biwane/bixweyne

werdene/xwarin              werd/xwar                     biwere-bore/bixwe

xemilnayene/xemilandin  xemilna/xemiland       bixemilne/bixemlîne

5.4.2. Karê bê qayde 

Goreyê viraştena ênan tayê xûsusiyetê enê bêj karan winî yî: Demo verên û halê fermanî yê ênan de kokê karan bedêlyenê û goreyê deman zî berdewamî şikilê karî bedêlyenê.

mesderê karî                 demo niha yo hîra          demo vêyarte   halê fermanî

(mesderê lêkerê)             (dema nûha ya fire)    (dema borî)

zazakî/kurmancî           zazakî/kurmancî         zazakî/kurmancî  zazakî/kurmancî   

ameyene/hatin                yeno/ dihê-tê                ame/hat  bê/were

ardene/anîn                     ano/tîne-diîne               ard/anî   bîya/bîne          

berdene/birin                  beno/dibe                     berd/bir  bibi-bibe/bibe

dayene/dayin                  dano/dide                     da/da      bide/bide

dotene/dotin                   doşeno/didoşe              dot/dot   bidoşe/bidoşe

kotene/kotin-kûhtin         kojeno/dikoje               kot/kot-kûht  bikoje/bikoje

mendene/mayin              maneno/dimîne             mend/ma  bimane/bimîne

pewtene/pehtin               pewjeno/dipêje             pewt/peht  bipewje/bipêje

ritiş/maliştin                   riweno/dimale              rit/malişt  biriwe/bimale

rişnayene/rêtin                rişneno/dirije                rişna/rijand  birişne/birijîne

şiktene/şikandin               şikneno/dişikîne           şikna/şikand  bişikne/bişikîne

şiyayene/çûyin                şino-şono/diçe              şi/çû       şo/biçe-here

vatene/gotin                    vano/dibêje                  vat/got   vaje/bibêje

vetene/derxistin              vejeno/derdixe-diderxe vet/derxist  veje/derxe

vînayîş-vînayene/dîtin     vîneno/dibîne               vîna/ bîna-dît  bivîne/bibîne

viraztiş/çêkirin                virazeno/çêdike             viraşt/çêkir  viraze/çêbike

vistiş/avêtin                    fîneno/diavêje-davêje    vist/avêt  fîne/biavêje-bavêje

wendene/xwendin           waneno/dixwîne           wend/xwend  biwane/bixweyne

werdene/xwarin              weno/dixwe                 werd/xwar        bore biwere/bixwe

werzayîş/rabûn               werzeno/dirabe-radibe  werza/rabû  biwerze-werze/rabe

kerden-kerdiş/kirin          keno/dike                     kerd/kir  bike/bike

5.5. Rawe

Wexto ke ma behsê hukmêk, têvger, tesîr û halê kerdenêk bikê şiklê karî bedêlîyeno, nê her yew şikildê karî ra vajyeno rawe. Tayê karî bîyayen û peyda bîyayena kardene dîyar kenê, tayê karî zî waztişêk yan zî hereketêko tesawurkerde îfade kenê. Raweyî bi hereketê objeyan gore yenê namekerdiş.

5.5.1. Raweya waztişîye 

Seba aşkerekerdişê çîyê ke bîyayena ênan mutlaq nêbo labelê wazten, tesawir û nîyet kerdena bîyayena ênan mimkun bo, na rawe yena xebitnayîş. No sebeb ra, zaf rayan bi yewna karî pawa yena vatene.

Raweya waztişî demo nikayên de   Rewaya xwestekî di dema nûha de

Halo erênî                                                 Helê erênî

(wa) ez bika                                              (bila) ez bikim

(wa) ti bikê                                               (bila) tu bikî

(wa) o biko/(wa) a biko                             (bila) ew bike

(wa) ma bikê                                             (bila) em bikin

(wa) şima bikê                                          (bila) hun bikin

(wa) ên(ê) bikê                                          (bila) ew bikin

Halo nêyinî                                               Halê neyînî

(wa) ez nêka                                             (bila) ez nekim

(wa) ti nêkê                                              (bila) tu nekî

(wa) o nêko/(wa) a nêko                            (bila) ew neke

(wa) ma nêkê                                            (bila) em nekin

(wa) şima nêkê                                         (bila) hun nekin

(wa) ên(ê) nêkê                                         (bila) ew nekin

Wa xebata xo biko, wa bibetilyo.               Bila xebata xwe bike, bila biweste.

5.5.2. Raweya fermanî 

No halê rawe, fermanê bîyayena karî dano. Seba viraştena halê fermanî yê karan, veredata /bi-/ yeno vernîya kokdê karî. Labelê ke kar bê qaîde bo, tayê karan de halê fermanî bê veredatê /bi-/ zî yeno viraştene. Hem zazakî û hem jî kurmancî de raweya fermanî goreyê di şexisan virazîyena: 1- şexiso yewhûmar û didin; 2- şexiso zafhûmar û didin. 

Zazakî                                                   Kurmancî

seba şexisê yewhûmarê 2.                       ji bo şexisê yekhejmarê 2.

bike                                                       bike

bişikne                                                   bişikîne

bireme                                                   bireve

bizane                                                    bizane

biwane                                                   bixweyne

binuse                                                    binivsîne

bipewje                                                  bipêje

bilinme                                                  veşêre

seba şexisê pirhûmarê 2.              ji bo şexisê pirhejmarê 2.

bikê                                                       bikin

bişiknê                                                  bişikînin

biremê                                                   birevin

bizanê                                                    bizanin

biwanê                                                   bixweynin

binusê                                                    binivsînin

şirênê                                                    biçin

bilimnê                                                  veşêrin/biveşêrin

5.5.3. Raweya gerekîye 

Seba hemin şexsan yena xebitnayîş. Karî eno hal de, bêşaxis û bêhûmar yenê antiş. Seba neye, kerdarê karî zî dîyar nîyê.

Raweya “gerek”îye demo nikayên de:       

Halo erênî                                              Helê erênî

gerek ez bika                                          gerek ez bikim/ divê ez bikim

gerek ti bikê(a)                                       gerek tu bikî

gerek o(a) biko                                       gerek ew bike

gerek ma bikê                                         gerek em bikin

gerek şima bikê                                      gerek hûn bikin

gerek ên bikê                                          gerek ew bikin

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

gerek ez nêka                                         gerek ez nekim/ divê ez nekim

gerek ti nêkê(a)                                      gerek tu nekî

gerek o(a) nêko                                      gerek ew neke

gerek ma nêkê                                        gerek em nekin

gerek şima nêkê                                     gerek hûn nekin

gerek ên nêkê                                         gerek ew nekin.

5.5.4. Raweya werrekî (xwezîka) 

Bîyayişê karî de nîyaz û xwezîye dîyar kenê, heme zemanan de yenê antiş.

Raweya “xwezîka” demo nikayên de       Raweya “xwazîka” di dema nûha de

Halo erênî                                                 Helê erênî

(werrekî) ez bika                                     (xwezîka) ez bikim

(werrekî) ti bikê/ ti bika.                           (xwezîka) tu bikî

(werrekî) o(a) biko                                  (xwezîka) ew bike

(werrekî) ma bikê                                   (xwezîka) em bikin

(werrekî) şima bikê                                 (xwezîka) hun bikin

(werrekî) ên bikê                                    (xwezî) ew bikin

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

(werrekî) ez nêka                                    (xwezîka) ez nekim

(werrekî) ti nêkê                                     (xwezîka) tu nekî

(werrekî) o (a) nêko                                (xwezîka) ew neke

(werrekî) ma nêkê                                  (xwezîka) em nekin

(werrekî) şima bikê                                 (xwezîka) hun nekin

(werrekî) ên nêkê                                   (xwezî) ew nekin

5.5.5.) Raweya şertî

No halê karî de, bîyayena yew karî bi şertê bîyayena yewna karî ra girêdaye yo û pêrin zemanan de yeno xebitnayîş. Seba viraştena eno halê karî, zazakî de vateyê “eke, eger” û kurmancî de zî “heke, eke, eger” yenê vernîya karî.

Raweya şertî demo nikayên de                (Raweya şert di dema nûha de)

Halo erênî                                              Halê erênî

eke (eger) ez bika                                   eke(eger) ez bikim

eke ti bikê                                              eke tu bikî

eke o(a) biko                                          eke ew bike

eke ma bikê                                            eke em bikin

eke şima bikê                                         eke hun bikin

eke ên bikê                                             eke ew bikin

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

eke (eger) ez nêka                                   eke (eger) ez nekim

eke ti nêkê                                             eke tu nekî

eke o nêko/eke a nêko                             eke ew neke

eke ma nêkê                                           eke em nekin

eke şima nêkê                                         eke hûn nekin

eke ên nêkê                                            eke ew nekin

Eke varan nêvaro, ma şinê dewe.             Eke(heke) baran nebare, em diçin gund. 

Eger mêrdim nêweş bo, nişêno vazdo.     Eger meriv nexweş be, nikare bazde.

5.5.6. Raweya şênayene 

Mana besbîyayen û qîmkerdena hêza bîyayene dano kar û kerdene.

Raweya “şênayene” demo nikayên de:   (Raweya “karîn” di dema nûha de):

Halo erênî                                              Helê erênî

ez şêna bika                                           ez dikarim bikim/ez dişêm bikim

ti şênê bikê/ti şêna bika                           tu dikarî bikî/ tu dişê bikî

o şêno biko/a şêna bika                           ew dikare bike/ ew dişê bike

ma şêna bikê                                          em dikarin bikin/em dişên bikin

şima şênê bikê                                        hûn dikarin bikin/ hun dişên bikin

ên şênê bikê                                           ew dikarin bikin/ ew dişên bikin

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

ez nişêna bika                                         ez nikarim bikim/ez neşêm bikim

ti nişênê bikê/ti nişêna bika                    tu nikarî bikî/ tu neşê bikî

o nişêno biko/a nişêna bika                    ew nikare bike/ ew neşê bike

ma nişênê bikê                                       em nikarin bikin/em neşên bikin

şima nişênê bikê                                     hûn nikarin bikin/ hun neşên bikin

ên nişênê bikê                                        ew nikarin bikin/ ew neşên bikin

Ez şêna nê barî wegêra.                           Ez dikarim vî barî wergirim.

Ez nişêna zey to vazda.                            Ez nikarim wekî te bazdim.

Ma şênê pêrin persan virazê.                    Em dikarin hemû pirsan çêkin.

Ma nişênê pêrin persan virazê.                 Em nikarin hemû pirsan çêkin.

Kê nişênê şarî, ma kê nişênê xo zî?          Meriv nikare xelkê, ma nikare xwe jî?     

5.6. Karan de dem 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de bi giraneye hîrê demî (zemanî) yenê xebitnayîş: Demo vîyarte, demo nikayin û demo bêro. “Heme têvger û hedîseyê ke mîyandê yew demo dîyarkerde de pê dima benê, bîyena ênan zey helqeyê yew zincîre pêwa girêdaye yî; bîyena tayine “verê” ra, tayine “tira pey” û tayinan zî “ay game” de asenê yanî ma bîyena ênan goreyê zemanî qebûl kenê. Bêguman çîyê ke verê bîyê, tesîr halo nikayên zî kenê û çîyê ke demo bêro de zî bibê, bîyena ênan halo nikayên de teswîr bena. Bi eno hawa “demo nikayên”, navbeyna tebayê ke verê bîyê û tebayê ke bêro de bibê, zey yew helqa zincîre pêwa girêdano. Eger “demo nikayên”, hişdê ma de demo verên û demo bêro ra girêdaye nêbînê, qet yew mana û mûhîmeya ên nêmendê.”[9] 

Wexto ke nê deman de hadîse û têvgerek beno, ma qalî kenê û çiyêk vanê, goreyê dem û kerde û kerdoxî(kerdarî), vate awa bi awa bedêlyeno; qismêk aye vateyê verênî maneno û qismêk zî bide nêmano. Goreyê deman eno hawa cîyabîyayena vateyan, şiklê îfadekerdena ziwanî zî bedêlnenê ke ey ra vajyeno antena karan (tewang). 

5.6.1. Demo vîyarte 

No dem, hem zazakî de û hem zî kurmancî de bi aqetnayena mesderê karan peyda beno û bîyayena karê verê nikayî dîyar keno. 

Zazakî                                                   Kurmancî

kar: wendene-wendiş (bê qaîde)           lêker: xwendin (bê qaîde)

Halo erênî                                             Halê erênî

Mi wend.                                              Min xwend.

To wend.                                               Te xwend.

Ey wend./Ay wend.(m.)                          Wî xwend./Wê xwend.

Ma wend                                                Me xwend.                      

Şima wend.                                            We xwend.

Ên wend.                                                Wan xwend.

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

Mi nêwend.                                            Min nexwend.

To nêwend                                             Te nexwend.

Ey nêwend./A nêwend(m.)                     Wî nexwend./Wê xwend.

Ma nêwend        .                                   Me nexwend.                 

Şima nêwend.                                        We nexwend.

Ên nêwend.                                            Wan nexwend.

5.6.2. Demo nikayin 

No dem, gama qisekerdene de bîyayen û dest pê kerdena yew kar û têvgere dîyar keno û seba îzahkerdena karê ay game yeno xebitnayîş.

Zazakî                                                   Kurmancî

kar: wendene-wendiş                             lêker: xwendin

Halo erênî                                              Helê erênî

Ez wanena.                                            Ez dixwînim.

Ti wanênê./Ti wanena. (m.)                     Tu dixwînî.

O waneno./A wanena. (m..)                     Ew dixwîne.

Ma wanenê.                                           Em dixwînin.

Şima wanenê.                                         Hûn dixwînin.

Ên(ê) wanenê.                                        Ew dixwînin.

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

Ez nêwanena.                                         Ez naxwînim.

Ti nêwanênê./Ti nêwanena. (m.)              Tu naxwînî.

O nêwaneno./A nêwanena. (m..)              Ew naxwîne.

Ma nêwanenê.                                        Em naxwînin.

Şima nêwanenê.                                    Hûn naxwînin.

Ên(ê) nêwanenê.                                   Ew naxwîne.

5.6.3. Demo hîra 

No dem, gama dest bide kerden û dewam bîyayena yew karî û têvgere dîyar keno.

Halo erênî                                              Helê erênî

Ez ha[10] wanena.                                Ez dixwînim.

Ti ha wanenê(a).                                    Tu dixwînî.

O ha waneno/A ha wanena.                   Ew dixwîne.

Ma ha wanenê.                                      Em dixwînin.

Şima ha wanenê.                                    Hûn dixwînin.

Ê(ê) ha wanenê.                                     Ew dixwînin.

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

Ez ha nêwanena.                                      Ez naxwînime.

Ti ha nêwanenê(a).                                Tu naxwînî.

O ha nêwaneno/A ha nêwanena.(m.)       Ew naxwîne.

Ma ha nêwanenê.                                   Em naxwînin.

Şima ha nêwanenê.                                Hûn naxwînin.

Ê(ê) ha nêwanenê.                                 Ew naxwînin.

5.6.4. Demo vîyarteyo nedîyar 

Antişê karan no dem de, seba îzahkerdena kar û têvgerê ke verêna dest pê kerdo û tesîrê ênan nika zî dewam keno yo.

Halo erênî                                              Helê erênî

Mi wendo.                                             Min xwendîye.

To wendo.                                              Te xwendîye.

Ey/Ay wendo.                                        Wî/Wê xwendîye.

Ma wendo.                                             Me xwendîye.

Şima wendo.                                          We xwendîye.

Ênan wendo.                                          Wan xwendîye.

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

Mi nêwendo.                                          Min nexwendîye.

To nêwendo.                                          Te nexwendîye.

Ey/Ay nêwendo.                                     Wî/Wê nexwendîye.

Ma nêwendo.                                         Me nexwendîye.

Şima nêwendo.                                      We nexwendîye.

Ênan nêwendo.                                      Wan nexwendîye.

5.6.5. Demo vîyarteyo dewamî

No dem, îzehatê kar û têvgerê ke verê dewamî bîyê yan zî dibare bîyayena ênan kenê.   

Halo erênî                                              Helê erênî

Mi wendênê.                                          Min dixwenda.

To wendênê.                                          Te dixwenda.

Ey wendênê./Ay wendênê.                    Wî dixwenda.

Ma wendênê.                                         Me dixwenda.

Şima wendênê.                                       We dixwenda.

Ênan wendênê.                                       Wan dixwenda.

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

Mi nêwendênê.                                       Min nedixwenda.

To nêwendênê.                                       Te nedixwenda.

Ey nêwendênê./A nêwendênê.               Wî nedixwenda.

Ma nêwendênê.                                      Me nedixwenda.

Şima nêwendênê.                                   We nedixwenda.

Ênan nêwendênê.                                   Wan nedixwenda.

5.6.6. Demo vîyarteyo nedîyar o verên 

Kerdeyê ke demo vêyartewo nedîyar de bîyê, îzahkerden û hîkayekerdena ênan a seba nikayî, bi eno dema beno. Qandê neye rê, zazakî de /bî/ û kurmancî de zî /bû/ sey karê alîkerdene yenê peynîya halê demo vêyarte yê karan.

Halo erênî                                              Halê erênî

Mi wend bî.                                           Min xwendibû.

To wend bî./A wend bî.                          Te xwendibû.

Ey/Ay wend bî.                                      Wî/wê xwendibû.

Ma wend bî.                                           Me xwendibû.

Şima wend bî.                                        We xwendibû.

Ênan wend bî.                                        Wan xwendibû.

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

Mi nêwend bî.                                        Min nexwendibû.

To nêwend bî./A nêwend bî.                   Te nexwendibû.

Ey nêwend bî./Ay nêwend bî.                 Wî/wê nexwendibû.

Ma nêwend bî.                                       Me nexwendibû.

Şima nêwend bî.                                    We nexwendibû.

Ênan nêwend bî.                                     Wan nexwendibû.

5.6.7. Demo vîyarteyo nîyetkerde                      (Dema raborîya nîyetkirî) 

Halo erênî                                              Helê erênî

Mi wend bîya.                                        Min xwendibûya.

To wend bîya.                                        Te xwendibûya.

Ey/Ay wend bîya.                                   Wî/Wê xwendibûya.

Ma wendbîya.                                        Me xwendibûya.

Şima wendbîya                                       We xwendibûya.

Ênan wend bîya.                                     Wan xwendibûya.

Halo nêyinî                                              Halê neyînî

Mi nêwend bîya.                                      Min nexwendibûya.

To nêwend bîya.                                      Te nexwendibûya.

Ey/A nêwend bîya.                                 Wî/Wê nexwendibûya.

Ma nêwendbîya.                                      Me nexwendibûya.

Şima nêwendbîya                                   We nexwendibûya.

Ênan nêwend bîya.                                 Wan nexwendibûya.

5.6.8. Demo ameyox 

No dem dîyar keno ke kar, gama qisekerdene ra na heta, wextêdo nedîyar de beno yan zî do bibo.

Halo erênî                                                Helê erênî

Ez do biwana.                                         Ezê(ez dê) bixwînim.

Ti do biwanî./Ti do biwana.                   Tuyê (tu dê) bixwînî.

O do biwano./A do biwano.                   Ewê (ew dê) bixwîne.

Ma do biwanê.                                        Emê(em dê) bixwînin.

Şima do biwanê.                                     Hunê (hun dê) bixwînin.

Ê do biwanê.                                          Ewê(ew dê) bixwînin. 

Halo nêyinî                                              Halê neyînî

Ez do nêbiwana.                                     Ezê (ez dê) nexwînim.

Ti do nêbiwanê./A do nêbiwana.           Tuyê (tu dê) nexwînî.

O do nêbiwano./A do nêbiwana.            Ewê (ew dê) nexwîne.

Ma do nêbiwanê.                                   Emê(em dê) nexwînin.

Şima do nêbiwanê.                                 Hûnê(hun dê) nexwînin.

Ê do nêbiwanê.                                      Ewê (ew dê) nexwînin. 

5.6.9. Demo ameyox o nîyetkerde                     (Çîroka dema dahatû) 

Halo erênî                                              Helê erênî

Mi do biwendênê.                                  Min dê bixwenda.

To do biwendênê.                                  Te dê bixwenda.

Ey/Ay do biwendênê.                             Wî/wê dê bixwenda.

Ma do biwendênê.                                  Me dê bixwenda.

Şima do biwendênê.                               We dê bixwenda.

Ênan do biwendênê.                               Wan dê bixwenda.

Halo nêyinî                                            Halê neyînî

Mi do nêwendênê.                                 Min dê nexwenda.

To do nêwendênê.                                  Te dê nexwenda.

Ey/Ay do nêwendênê.                            Wî/wê dê nexwenda.

Ma do nêwendênê.                                 Me dê nexwenda.

Şima do nêwendênê.                              We dê nexwenda.

Ênan do nêwendênê.                              Wan dê nexwenda.