Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî -6 - Seîd VEROJ

4. Zemîr

Vateyê ke miweqet cayê naman gênê û sey ênan guryenê, tira vajyeno zemîr (pronav). Zemîrî qandê ke wezîfeyê naman vînenê, ay cidarê (hal, aîdyet, …) ke bi naman pêwa nûsyenê, yenê peynîya zemîran zî.

Goreyê vate û manaya xo zemîrî cîya-ciyayî estî: 

4.1. Zemîrê kesî (şexsî) 

Vateyê ke cayê kerdox û vatoxî de bêrê xebitnayîş ênan ra vajyeno zemîrê kesan. Hem zazakî û hem zî kurmancî de, di grubê zemîrê kesan estî; wûrdî grûban de zî hîrê teneyî yewhûmar û hîriyê bînî zî pirrhûmar (zafhûmar) î. 

4.1.1. Ke zemîrê kesî halê kerdoxî de bibê yan zî grûba yewina zemîran:

Zazakî                                                 Kurmancî

ez                                                          ez                    n. û m. yh.

ti[1]                                                      tu                    n. û m. yh.

o (we, yo, wo[2]) n. yh.                       ew                   n. û m. yh..

a (ay)             m. yh.                            ew

ma                                                        em                   n. û m. ph.

şima                                                      hûn                  n. û m. ph.

în (ên, ê, yê)                                         ew                   n. û m. ph.

4.1.2. Ke zemîrê kesî halê temamkerî de bibê yan zî grûba diyina zemîran: 

Zazakî                                                  Kurmancî      

mi                                                         min                 n.û m. yh.  

to (tû)                                                    te                     n.û m. yh.  

ey (yê, jê)[3]                                         wî                    n.û m. yh.              

aye (ya, ja)[4]                                       wê                   m. yh.    

ma                                                        me                   n. û m. ph.  

şima[5]                                                we                   n. û m. ph.

înan (ênan, aynan)[6]                          wan (ewan)     n. û m. ph.

Tayê xûsusiyetê zemîrê kesan:

4.1.2.1. Grûba yewin a zemîran: 

- heme demê karê bîyayene pê yenê antiş;

- heme demê karandê nêvêrdeyan (intransitif) yenê antiş;

- û demo nika û demo bêro yê karandê vêrdayan yenê antiş;

- çendek zemîrê na grube pêwa şênê bibê kerdoxê karêk.

Zazakî                                                  Kurmancî 

Ez, ti û o ameyê.                                  Ez, tu û ew hatin.

Ez, ti û Rewîn ameyê.                          Ez, ti û Rewîn hatin.

Ez û ti zimistanî nêweş kewtî.             Ez û tu zivistanê nexweş ketin.

O do şewra bêro.                                  Ew dê serê sibê were.

A par şiya dewe.                                  Ew par çûye gund.

4.1.2.2. Bi grûba didin a zemîrana, demê mazî yê pêrin fîîlandê vêrdayan (transitif) yenê antiş. 

Zazakî                                                  Kurmancî

Mi o sûke de dî.                                    Min ew di sûkê de dît.

Ey lingê dîkî tawe de dîyê.                  Wî lingê dîk di taweyê de dîtine.

To ciwên da vay.                                  Te bênder da bayê.

Mi şamî werde.                                     Min şîv xwar.

4.1.2.3. Eger yew cumle de kerdox (fail, subje) zemîrêko grûba yewin bo, meful zemîrêko grûba didin o; eger meful zemîrêko grûba didin bo, kerdox zemîrêko grûba yewin o.

Zazakî                                                  Kurmancî

Doman awe şimeno                              Zarok avê vedixwe

(O aye şimeno.)                                    (Ew wê vedixwe)

Dewijî firêze veşnenê.                         Gundî pirêze dişewitînin.

(Ên (ê) ey veşnenê.)                             (Ew wê dişewitînin) 

Ferzanî engûre werde.                          Ferzan tirî xwar.

(Yê a werde.)                                       (Wî ew xwar.)

Domanan mamuse zîyaret kerd.          Zarokan mamoste zîyaret kir.

(Ênan ey zîyaret kerd)                          (Wan ew zîyaret kir.)        

4.2. Zemîrê nîşankerdene (îşaretkerdene)

Nê bêj (texlît) zemîrî cayê çîyan, dûr û nêzdîyêya ênan bi îşaretkerdene dîyar kenê. Hem kurmancî û hem zî zazakî de, di grubê (komê) zemîrê nîşandayene estî. 

4.2.1. Grûba yewin 

Kurmancî de seba îşaretkerdişê çîyê(tebayê) nizdî û yewhûmar ê nêrî û makî /ev/, çîyê yewhûmar ê dûrî /ew/ û seba pirhûmarîya nizdî /van/ û yê dûrî zî /wan/ yeno gurênayîş(xebitnayiş). Na grûba zemîran kurmancî de notr î. Labelê nêrî û makîyêya çîyê ke yenê nîşandayîş, bi halo oblîke yê zemîran /ev → evî, vî, vîna / û /ew → ewê, wê/ yenê dîyarkeriş. Dimilî de, nizdîyey û dûreya çîyandê yewhûmaran goreyê nêrî û makîyêya ênan bedilyenê yanî notr nîyê. Seba tebayandê yewhûmar ê makî yê nizdî vateyê na/ena, seba nêrî û nizdî no/eno û seba pirhûmarîya ênan zî nê/enê yenê gûrênayîş. 

Nîşandayena nêzdî û dûrîya grûba yewine:

Zazakî                                                 Kurmancî

Nêzdî                                                    Nêzîk  (halê tewandî)

no[7], eno yh. û n.                                ev        (evî, vî)           yh. û n. 

na[8], ena yh. û m.                                ev        (evê, vê)          yh. û m.

nê[9], enê ph. n. û m.                            ev        (evan, van)      ph. 

Dûr                                                       Dûr     (halê tewandî)

o (we, awo, ayo)[10] yh. û n.               ew       (ewî, wî)         yh.

a (aya)               yh. û m.                      ew       (ewê, wê)        yh.

ê (eyê)[11] ph. n. û m.                          ew       (ewan, wan)    ph.

Grûba diyine:                                       Grûba duyem:

Nêzdî                                                    Nêzîk 

ney (enî)[12]         : Neyî va.                vî         : Vî got.          yh. û n.

naye (ena)[13]      : Naye va.                vê        : Vê got.          yh. û m.

nînan                 : Nînan va.                  van(vana) : Van got.   ph. n. û m 

Dûr                                                       Dûr

ey                      : Ey ra vaje.                wî        : Ji wî re bêje.

aye[14]             : Aye ra vaje.              wê       : Ji wê re bêje.

aynan, înan       : Aynan ra vaje.          wan     : Ji wan ra bêje.

Zazakî                                                 Kurmancî

No do şiro mekteb.                               Ev dê here dibistanê.

Na rind a.                                             Ev rind e.

Nê ameyê keydê ma.                            Ev hatine mala me.

O (we) dew ra yeno.                            Ew ji gund tê. 

A rewna ameya.                                   Ew ji zû ve hatiye.

Ê çay şimenê.                                       Ew çay vedixun.

Înan arayî nêkerda.                              Wan arayî nekirine.

Enînan goşê ma berdî.                        Vana guhê me birin.

Naye ra pey, keyneka gewre vejyena.    Li du vê re, keçika gewr dertê.

Newba aye mi ra ver bî.                       Dora wê li pêşîya min bû.

Ey mi ra pey (dime) ameyê.                Ew di pey min re hatin.  

Kurmancî de wexto ke ma biwazê çîyêk teyîd bikê, hem nê zemîrê peycidara temamkerdişî gênê û hem zî ênan ra pey vateyî /ha/ û /han/ yenê. Ay wext nê zemîrî sey ê cêrênan nûsyenê:

Ev:         Evê ha             : vîna   (n. yh.)

              Eva ha             : vêna  (m. yh.)

              Evên ha           : vanan (ph.)

Ew:        Ewê ha            : wîna  (n. yh.)

              Ewa ha            : wêna  (m. yh.)

              Ewên ha          : wanan (ph.)”[15] 

4.2.2. Grûba diyin 

Kurmancî de vateyê sey /yê, ya, yên/ hem wezîfeyê nê bêj zemîran û hem zî yê sifetan vînenê. Na grûba zemîran dûr û nizdîyê nê, kes û bîyaye û tebayan dîyar kenê. Zazakî de zî miqabilê na grûba zemîran, halê xoserî de vateyê /o, a, ê/ û halê oblîkeyî de zî yê/ê, ya/a, yên/yê/ê yenê gûrênayîş.

Zazakî                                                  Kurmancî

Oyo ke ame hembazê min o.               Yê ku hat hevalê min e. (sf.)

Aya ke etiya ra şî keyna mi bî.            Ya ku ji vir çû qîza min bû. (sf.)

Yê (ê) ke yenê şinasîyê ma yê.            Yên ku tên nasê me ne. (sf.)

A peyêne maya min a.                         Ya dawî dayika min e. (sf.)

Ma şiyê sûke.                                       Em çûn sûkê. (zm.)

“Înan ra vaje”.                                      Ji wan re bêje. (zm.)

Ayo pîyê mi bî.                                                  Ew bavê min bû.( sf.)

4.3. Zemîrê persî 

Zemîrê persan bi xo raşte raşt cayê naman nêgênê, bi persayîşê nê bêj persan tenya şexis, cins, wesif, zeman, mekan, mîqdar û hûmara çîyan dîyar bena. Kelîmeyê (vateyê) ke wezîfeyê zemîrê perskerdişî vînenê: 

Zazakî                                        Kurmancî

kam                                             kî-kê[16]

kê                                                kê

kamcin                                        kîjan

kamca                                         kû der

kûra                                             li kû

çend                                             çend

çi                                                 çi

çiqa                                             çiqas

çi bêj                                           çi cure

çi tewir                                        çawa(çi hawa) 

çito                                              çito

senî                                              çer, çawa

Mîsal:

Çend kitabê to estî?                    Çend pirtûkên te hene?

Ti qandê rezî rê çende wazenê               Tu ji bo rez çendî dixwazî?

Çi esto?                                       Çi heye?

No çi yo?                                     Ev çi ye?

Ti çi vanê?(Ti vanê çi?)              Tu çi dibêjî?

Çiyê to yo?                                 Çiyê te ye?                 

No kam o?                                  Ev kî ye?

Perey kam ame etiya?                Pêr kî hat vira?

Kamîkê remna?                         Kî kê revand?

Keyna kamî?                              Keça kê?

Zera to kamcine wazena?          Dilê te kîjanê dixwaze?

Ti do kamcine deyre vajê?        Tu dê kîjan kilamê bêjî?

Zerra to kamcinan wazena?      Dilê te kîjanan dixwaze?

Ti senî şîyê?                                Tu çawa (çera) çûyî?

Çiqasî ameyê veyve?                 Çiqasî hatine dawetê?

4.4. Zemîrê dîyarnêbîyaye 

Vateyê ke bi hawayêko sergirewte (neaşkera) hûmar û mîqdarê tebayan nîşan kenê, cayê teba û şexisê ke nameyê ênan dîyar nîyo gênê, ênan ra vajyeno zemîrê nedîyarî. Tayê vateyê ke wezîfeyê zemîrandê nedîyaran vînenê, goreyê ca û manaya xo, şênê wezîfeyê zerf û sifetan zî bivînê. 

Zazakî                                                 Kurmancî

bêvan                                                    bêhvan

bêvankes                                              bêhvankes

ay bîn, ayê bînî                                     ew ê dî/din

çend                                                      çend

çendayî                                                 çendîn

filan                                                      filan

filankes                                                 filankes

hêç                                                        hêç

her çî                                                    her tişt

heme                                                     hemû, hemî

heme ca                                                hemû cî

hemin, pêrin                                         hemûyan, hemîyan 

herçî                                                     herçî, heçî 

herkes                                                   herkes

heme kes                                              hemû kes

kes                                                        kes

pêro                                                      gi, giş, gişk 

qet                                                        qet

sewbî, bêxêca                                       xênc, xeyn, xeyr

temamî                                                 temamî

tayê                                                       hin(sf., zm.) 

tayine                                                   hinek, hinka, hinekan

Tayê xûsusiyetê nê zemîran:

4.4.1. Vateyê sey filan, bêvan, filan kes û bêvan kes hem wezîfeyê zemîran û hem zî yê sifetan vînenê.

Zazakî                                                         Kurmancî

Filankes û bêvankes ameyê keydê ma.      Filankes û bêvankes hatin mala me.

To ewro filankes dî? (zm.)              Te îro filankes dît? (cînavk)

Filan mêrdim.                                  Filan meriv. (sf.)

Lajê filankesî yo û filan ca ra yo.   Lawê filankes e û ji filan derê ye. (zm.)

4.4.2. Vateyê sey heme, her, pêro, temamî, herkes û hêç goreyê ca û manaya xo wezîfeyê zemîr, sîfet û zerfan zî vînenê.

Zazakî                                                  Kurmancî

Heme ewca de bî.                                Hemû li wê derê bûn. (zm.)

Pêro dewijê ma bî.                               Giş gundiyê me bûn. (zm.)

Hemine ti ra hes kerdê.                       Hemûyan jê hes dikir. (zm.)

Heme dewî veng bîyê.                         Hemû gund vala bûn. (sf.)

Her şew tarî ya.                                   Her şev tarî ye. (sf.)

Dewijî pêro ameybî.                            Gundî hemû hatibûn. (zerf-hoker)

Hêç yewî nêvato.                                 Hêç yekî negotîye. (sf. nedîyar)

Hêç nêwendo.                                      Hêç nexwendîye. (zm.)

Mi hêç nêkerdo.                                   Min hêç nekirîye. (zerf)

Tayn ameyê û tayn şîyê.                      Hinek hatin û hinek çûn. (zm.)

Ez taynekî xebityaya.                          Ez hinekî xebitîme. (zerf-hoker)

4.4.3. Vateyê sey her, herkes û heryew zaf rayan wezîfeyê sîfetan zî vînenê.

Her mêrdim wayîrê nefsî yo.               Her meriv xwedîyê nefsê ye.

Her ziwan yew kultir o.                       Her ziman kulturek e. 

Heryew ênan ra xoser o.                      Heryek ji wan biserêxwe ye. 

Xeylî cinî kom bîyê.                            Gelek jin kom bûne.

4.4.4. Vateyê sey tayn, çend, çendayî hem wezîfeyê zemîran û hem zî yê zerfan vînenê.

Çendekî domanî ameyê keye.             Çendek hatin malê. (zm.)

Tayê ma ra vêyartî.                              Hinek ji me derbas bûn. (zm.)

Çendan vatî û şî.                                  Çendan got û çû. (zm.)

4.4.5. Vateyê sey pêro, heme û temamî goryê ca û manaya xo wezîfeyê zemîr û zerfan vînenê.

Heme ameyê şehar.                             Hemû hatine bajêr. (zm.)

Heme azayê meclîsî bî.                        Hemû endamên meclîsê bûn. (zm.) 

Walî temamê şeharî gêra.                   Walî li temamê bajêr gerya.

Pêro ameyê dewda ma.                       Gişk(giş) hatin gundê me. (zm.)

Tayê mîsalê têmîyanekî:                                 

Zazakî                                                  Kurmancî

Heme pêdima remayê.                         Hemî li peyhev reviyan. (zm.)

Herçî kesê ke vajê nika honik o, zûrî ya.          Herçî kesên ku bêjin niha hênik e, derew e.

Herkes pê hesîyayo.                            Herkes bi wê hesyaye. (zm.)

Heme çî hadre bî.                                Hemû tişt amade bûn.(rengdêr)

Heryew sey dêwî bî.                            Heryek wekî dêv bûn. (zm.)

Heryewî pesnê xo daynê.                    Heryekî pesnê xwe dida. (zm.)

Taynê yenê.                                         Hin(hinek) tên. (zm.)

Taynê bînî estî.                                    Hinên(hinekên) din hene. (zm.)

Hêç nêameyê cadê ma.                        Hêç(hîç) nehatina cîyê me. (zm.)

Kes nêwazeno.                                     Kes naxwaze. (zm.)

Kesî nêvato.                                         Kesî negotîye. (zm.)

Yew ame.                                             Yek hat. (zm.)

Yewî yewnayê ra vatê.                         Yekî digota yekê din. (zm.)

Yewî werd û yewî temaşe kerd.           Yekî xwar û yekî temaşe kir.

Yewêna ame.                                       Yekê dî hat. (zm.)

Yew bi yew ameyê keye.                     Yek bi yek hatin malê.

Tikes nêame.                                       Tukes nehat.  

Tikes nêzano mesela çiya.                   Tukes nizane mesele çiye.

Ey ra teber tikes xo nêdano barî ver.   Ji xeynê wî tukes xwe nade ber bar.

Xeylî şîyî.                                             Gelek çûn. (zm.)

4.5. Zemîrê agêrayoxî 

Nê bêj zemîrî hem dimilî û hem zî kurmancî de estî. Dimilî de, wexta ke zemîrê kesan ra pey vateyê sey /xo/, /bi xo/ û /xo bi xo/; kurmancî de zî vateyê sey /xwe/, /bi xwe/ û /xwe bi xwe/ bibê temamkerê karî, wezîfeyê zemîrê kesan vîneno. Zemîrê xo/xwe, hem seba nêrî û makîyê, hem seba pêrin hûmaran(yh. û ph.) û hem zî seba heme hîrê şexisan yeno xebitnayîş. Wexta ke cumle de zemîrê cayê kerdoxî bigîrê û xo/xwe wezîfeyê temamkerdena karan bivîno, ay wext cayê heme zemîranê şexisan gêno.

Tayê xûsusiyetê zemîrê xo/xwe:

4.5.1. “Xo/xwe”, cayê heme zamîranê kesan gêno.

Zazakî                                                  Kurmancî

Bi xo şîya.                                            Bi xwe çûm.

Bi xo şîyê.                                            Bi xwe çûyî.

Bi xo şîyo. ( n.)                                    Bi xwe çûye. 

Bi xo şîya. (m.)                                    Bi xwe çûye.

Bi xo şîyê.                                            Bi xwe çûn.

Bi xo şîyê.                                            Bi xwe çûn.

Bi xo şîyê.                                            Bi xwe çûn.

4.5.2. Wexyo ke “xo/xwe” halê temamkerî de bibo.

Ez xo vînena.                                       Ez xwe dibînim.

Ez xo musnena.                                    Ez xwe hîn dikim.

Ti xo nêhesyayî.                                   Tu xwe nehesyayî.

Mi bi xo nan werd.                               Min bi xwe nan xwar.

Mi xo vîna.                                           Min xwe dît.

Şima xo betilnenê.                               Hun xwe dibetilînin.

4.5.3. Wexta ke “xo/xwe” bibo zemîrê aîdiyetîye, cayê hemin kerdoxan gêno. 

Ez keyeyê xo vînena.                           Ez xanîyê xwe dibînim.

Ti kitaba xo wanenê.                            Tu kitêba xwe dixwînî.

Ma şinê dewda xo.                               Em diçin gundê xwe. 

O (we) dersê xo xebityeno.                  Ew dersa xwe dixebite.       

Ez û ti şîyê keyê cîrandê xo.                Ez û tu çûn mala cîranê xwe.

Şima barê xo giran kerd.                      We barê xwe giran kir.  

4.6. Zemîrê wayîrîye 

Hem zazakî û hem zî kurmancî de zemîrê grûba (koma) didine wayîrîye dîyar kenê. Wexta ke name, cins û hûmara çîyan dîyar nêbo cayê ênan de sifetê wayîrîye yenê xebitnayîş. 

Zazakî                                                  Kurmancî

Mi                                                         Min

To                                                         Te

Ey (yê, jê)                                             Wî

Aye (ya, ja)                                          Wê

Ma                                                        Me

Şima                                                     We

înan (ênan)                                           Wan

Ê (yê, êdê) mi.  : Dewa mi.                  Ê min.              : Gundê min.

Ê to.                   :  Qelema to.               Ê te.                : Qelema te.

Ê ey.                  :  Kitaba ey.                Ê wî.               : Pirtûka wî.

Ê aye.                :  Giştaneya aye.         Ê wê.               : Gustîla wê.

Ê ma.                 :  Keyeyê ma.             Ê me.              : Xanîyê me.

Ê şima.              :  Rezê şima.               Ê we.               : Rezê we.

Ê înan.               :  Şeharê înan.             Ê wan.             : Bajarê wan.

4.7. “Zemîrê <ê> 

Kurmancî de,bi kesê yewhûmar ê hîrin û grûba diyin a zemîrana, tayê halê karan de yeno xebitnayîş û mutleqe karî ra pey yeno.

15.7.1. Eke zemîr /ê/ sey temamakerê yew karî bêro xebitnayîş. 

Kurmancî                                            Zazakî

Min got wî (wê) / Min got ê.                Mi ey (aye) ra vat.

Ez didim wî (wê) / Ez didim ê.             Ez dana ey (aye).

Min da wî (wê) / Min da ê.[17]                Mi da ey (aye).

15.7.2. Eke bi yew edatî ya bêro xebitnayîş, halêdo winayên de yeno tewênayîş.

Kurmancî                                                        Zazakî

pê          : bi wî (nêr.), bi wê (m.)                      pê        : bi yê (nêr.), bi ya (m.)

jê           : ji wî (nêr), ji wê (m.)                        jê (cê)  :  ji yê (n.)

                                                                         ja (ca)  :  ji ya (m.)

pê re      :  bi wî re(nêr), bi wê re (m.)             pê ra    :  bi yê ra (n.), bi ya ra (m.)

jê re        :  bi wî re(nêr), ji wê re (m.)”[18]                jê ra     :  ji yê ra/ci yê ra (n.)

                                                                         ja ra     :  ji ya ra (m.) 

4.8. Zemîrê hemmana

Hem zazakî û hem zî kurmancî de goreyê ca û mintiqa vatişê nê zemîran biney bibedilîyo zî, mana ênan a esasî nêbedilîyena. Wazena wa kerdox û grubê kerdoxî dîyar bibê yan zî dîyar nêbê, zemîrê hemmanayî, cayê kerdox û grubê kerdoxanê cîyayî de yenê vatiş. Kurmancî de zaf rayan hawayê ênan ê kilmî sey “hev, yek, êk” yeno nûstiş.

Zazakî                                                 Kurmancî

Yewbin[19]                                          hevûdin/yekûdin/êkûdin

                                                             hevûdî/yekûdî/êkûdî

                                                             hevûdu/yekûdu/êkûdu           

                                                              hevdû/yekdû/êkdû[20]

Ma yewbin dî.                                      Me hev dît.

Ma yewbin şinasnenê.                          Em hev nas dikin.

(Em hevûdu nas dikin).  

Rewîn û Zelale yewbina hez kenê.     Rewîn û Zelal ji hevûdu hez dikin.

Ma firêzeyê yewbin nêdîyo.                Me pirêzeya hev nedîtiye.

Ferzo û Biro qalê yewbin kenê.           Ferzo û Biro qala hev dikin.

Ma şew û roj yewbin pawenê.             Em şev û roj hevûdu dipên.

Wexta ke “hev”a kurmancî bi edatana pawa bêro nûstiş, sey awayê cêrênî tewiyenê:

Kurmancî                                            Zazakî            

bi hev/pev/ bi êk/vêk                            bi yewbin/pê

ji hev/ jev/ ji êk/jêk                              pê ra/cê ra/ jê ra

li hev/lêk/li êk                                      yewbin/pê

Xelkê gundan bi hev ketin.                  Şarê dewan pê kewtî.

Her du bira ji hev aciz bûn.                  Her di birayî pê ra aciz bî.

Her du şirîg ji hev cûda bûn.                Her di şirîgê pê ra abiryayî.

Kerr û kor li hev hesiyane.                   Kerr û korî pê hesiyayî.