Morfolojî
Çekuye
Yew veng yan zî sewt o ke mana eya xoser esta, ey ra vajîyeno çekuye (vate, qiseke). Her yew çekuye, qe nêbo yew hece (kîte) ra peyda bena. Çekuyê ke yew hece ra ameyê pê, ênan ra vajîyeno çekuyê sade yan zî çekuyê yewhece.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| ban | ban |
| ca | cî |
| gan | can |
| war | war |
| bar | bar |
| dar | dar |
| bin | bin |
| ser | ser |
| roj | roj |
| ro | ro, çem |
| kom | kom |
| vîr | bîr |
| kaş | kaş |
Veng û heceyê newe û cidarî bêrê vernî û peynîya çekuyandê sadeyan, tira çekuyê newey peyda bene.
Zazakî û kurmancî de çekuyî bi hîrê hawayana yenê viraştene
Çekuyê ke bi cidarana yenê viraştene
Nê bêj çekuyî, bi girewtena cidaranê vernî û cidaranê peynî ya yenê viraştene.
1.1.1. Çekuyê ke bi cidaranê vernî ya (prefîks) virazyenê
Tayê cidarê vernî yê zazakî û kurmancî nê yî:
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| a- | ve- |
| bê- | bê- |
| bin- | bin- |
| cê-/ci- | jê- |
| de- | da- |
| nê- | ne- |
| ra- | ra- |
| ro- | rû-/ro- |
| ser- | ser- |
| ver- | ber- |
| we- | ve- |
| a-birnayîş | ve-qetandin |
| a-bîyayîş | ve-bûn |
| a-çarnayîş | ve-gerandin |
| a-gêrayîş | ve-gerîn |
| bê-name | bê-nav |
| bê-sere | bê-serî |
| bê-wayîr | bê-xwedî |
| bin-adir | bin-agir |
| bin-dest | bin-dest |
| cê-kerdiş | jê-kirin |
| cê-gêrayîş | jê-gerîn |
| cê-birnayene | jêbirîn |
| de-vistiş | da-kirin |
| de-girewtene | da-girtin |
| nê-weş | ne-xweş |
| ne-zan | ne-zan |
| ra-kewtene | ra-kevtin |
| ra-vistene | ra-xistin |
| ro-niştene | rû-niştin |
| ro-kerdiş | ro-kirin |
| ser-govendî | ser-govend |
| ser-pol | ser-mil |
| ser-mîyan | ser-mîyan |
| ver-bend | ber-bend |
| ver-dayene | ber-dan |
| ver-kewtene | ber-ketin |
| ver-pal | ber-pal |
| we-bîyayîş | ve-bûn |
| we-girewtiş | ve-girtin |
| we-niştiş | ve-niştin |
| we-kerdene | ve-xistin |
1.1.2. Çekuyê ke bi cidaranê peyênî ya virazîyenê
Tayê cidarê peyênî yê zazakî û kurmancî nê yî:
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| -ek | -ik |
| -ek | -ek |
| -wan | -van |
| -dar | -dar |
| -baz | -baz |
| -bend | -bend |
| -stan | -stan |
| -xane | -xane |
| -ên | -în |
| -î | -î |
| -ij(-ic) | -î |
| -an | -an |
| -ene | -in |
| -êr | dar |
| -kar | -kar |
| -waz | -xwaz |
| -ane | -ane |
| laj-ek | law-ik |
| keyn-ek | keç-ik |
| cinî-y-ek | jin-ik |
| vir-ek | vir-ek |
| keçel-ek | keçel-ek |
| newêr-ek | newêr-ek |
| pars-ek | pars-ek |
| ga-wan | ga-van |
| seyid-wan | seyid-van |
| birîn-dar/dirvet-in | birîn-dar |
| ders-dar | ders-dar |
| nam-dar | nav-dar |
| dek-baz | hîle-baz |
| qumar-baz | qumar-baz |
| saz-bend | saz-bend |
| nal-bend | nal-bend |
| dar-ên | dar-în |
| zerr-ên | zêr-în |
| sêm-ên | zîv-în |
| kird-î | kurmanc-î |
| dew-ij | gund-î |
| sûk-ij | bajar-î |
| maz-êr | dar-mazî |
| goz-êr | dar-gûz |
| dar-an | dar-an |
| key-an | mal-an |
| xêr-waz | xêr-xwaz |
| yew-ane | yek-ane |
| mêrd-ane | mêr-ane |
| şîr-ane | şîr-ane |
1.2. Çekuyê ke kokdê “kerden”, “dayene”, “bîyayene”, ... ra virazyenê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| vela-keden/vela-kerdiş | belav-kirin |
| weş-kerdene/weş-kerdiş | xweş-kirin |
| germ-kerdiş | germ-kirin |
| aw-dayene/aw-dayîş | av-dan |
| vera-dayene/vera-dayîş | ber-dan |
| vaz-dayene/vazdayîş | baz-dan |
| weşbîyayene/weş-bîyayîş | xweş-bûn |
| vinî-bîyayene/vinî-bîyayîş | wenda-bûn |
| newe-bîyayene/newe-bîyayîş | nû-bûn |
1.3. Çekuyê pêrabesteyî
Çekuyê ke bi pêgirewtena çekuyandê newan peyda benê, ênan ra vajîyeno çekuyê pêrabesteyî. Mîsal: mîyan, ser-, bira-, bin- …
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| serr-newe | ser-sal |
| ser-govend | ser-govend |
| ser-mîyan | ser-mîyan |
| mîyan-ber | nav-der |
| bira-za | bira-za |
| ware-za | xwar-za |
| ded-keyna | dot-mam |
| azadî-waz | azadî-xwaz |
| zerr-weş | dil-xweş |
| çep-raşt | çep-rast |
| bin-aw | bin-av |
| bin-dest | bin-dest |
1.3.1. Çekuyê pêrabeste yê ke didi yan zî hîrê nameyan ra peyda benê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| aw-bend | av-bend |
| aw-dest-xane | av-dest-xane |
| aw-do | av-do |
| bira-cenî | bira-jin/jin-bira |
| dat-keyna/ded-keyna | dot-mam |
1.3.2. Çekuyê pêrabeste yê ke bi yew name û sifetî ra peyda benê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| por-sûr | por-sor |
| sere-gird | ser-mezin |
| sere-wûşk | ser-hişk |
| şîr-germ | şîr-germ |
| zar-weş | zar-xweş |
1.3.3. Çekuyê pêrabeste yê ke di sifetan ra peyda benê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| cêr-e- cor | jêr-e-jor |
| çep-raşt | çep-rast |
| serd-germ | sar-germ |
| ver-a-pey | ber-û-paş |
1.4. Çekuyê pêrabeste yê hemmana yê ke pêdima vajîyenê
Nê vatey goreyê kar, amor, sifet û name bîyayena xo bêj bi bêj î.
1.4.1. Çekuyê ke bi pêdima vatişê di naman a peyda benê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| dew bi dew | gund bi gund |
| gam bi gam | gav bi gav |
| hewte bi hewte | hefte bi hefte |
| roj bi roj | roj bi roj |
| serre bi serre | sal bi sal |
| şew bi şew | şev bi şev |
1.4.2. Pêdima vatişê di sifetan
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| ge-ge | geh-geh |
| kemî-kemî | kêm-kêm |
| lete-lete | lete-lete |
| leza lez | leza lez |
| nême-nême | nîve-nîv |
| parçe-parçe | parçe-parçe |
| ray-ray | car-car |
| rew-rew | zû-zû |
| tayn-tayn | hindik-hindik |
1.4.3. Pêdima vatişê di fîîlan
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| zirr-zirr (zirrayene-zirayîş) | zirr-zirr |
| xuş-xuş | xuş-xuş |
| teq-teq | teq-teq |
| wît-wît | wît-wît |
| pite-pite | pite-pite |
| hişe-hişe | hişe-hişe |
| nale-nale | nal-nal |
1.4.4. Pêdima ameyîşê hûmaran
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| yew-yew | yek-yek |
| des-des | deh-deh |
| se-se | sed-sed |
| henzar-henzar | hezar-hezar |
| hewtsey-hetsey | heftsed-heftsed |
Manaya çekuyan/vateyan
Sey ke ma nûsteyo corên de zî bi kilmî ya behs kerd, hewceyo ma di hetan ra behsê çekuyan bikê; ê yewine, viraştişê çekuyan û didin zî manaya çekuyan a. Verê ke ma behsê mana çekuyan bikê, cor de behsê viraştişê çekuyan kerd. Çimkî viraştişê çekuyan rewarew nê bedêlyano, labelê cumle mîyan de mana ênan bedêlyena. Ayê vengê ke xoser yan zî mîyandê yew cumle de manayêk ênan esta, tira vajiyeno çekuye. Zaf çekuy mîyandê cumle de mana ênan a xoser est a, tayê çekuyî zî mana ênan a xoser çinî ya, mana ênan goreyê têkilî û mana çekuyandê bînan dîyar bena. Tayê çekuyê zî mîyandê cumle de mana xo ya raştikên û mana xo ya didin ra dûrî kewenê û manayêka newe ya mecazî qezenc kenê.
1.5.1. Çekuyê ke manaya xo ya raştikêne de yenê vatiş
Nê bêj çekêyî mana ênan dîyar û aşkere ya, wexto ke bêrê vatiş herkes tira eynî mana vejeno û eynî çî fam keno.
Mîsal:
Wexto ke şamî werdênê fekê ey yew vîncew abînê. (z)
Dema ku şîv dixwar devê wî bihûstekî vedibû. (k)
Wexto ke Evdalê Zeynike deyrî vatê, to vatê qey anka qirika yê diryena. (z)
Dema ku Evdalê Zeynikê kilam digot, te digo qey nûka qirika wî didire. (k)
Awe 100 oC de kel kewena. (z)
Av di 100 oC de dikele. (k)
Awa lêle çiman de ameya. (z)
Ava şêlû di çavê wî re hatiye. (k)
1.5.2. Çekuyê ke manaya xo ya diyine de yenê vatiş
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Kinê awe heta fekan ver dekerd. | Kûnê avê hata ber dev tije kir. |
| Şûşa awe heta qirike dekerde. | Şûşa avê heta qirikê tije kir. |
Amnanî Dîyarbekir german vera kelyena. Havînê Dîyarbekir ji ber germê dikele.
| Biza gerrine çime ra aw şimena. | Bizina gûrrî ji çavîyê av vedixwe. |
1.5.3. Çekuyê ke manaya xo ya mecazî de yenê vatiş
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Kela deyrbazî kela dêza ya, rew yena. | Kela dengbêjan kela dêzikê ye, zû tê. |
Barê nezanî sivik o, barê zanayî giran o. Barê nezan sivik e, barê zana giran e.
| Qalê to qalê veng î. | Gotinên te gotinên vala ne. |
| Ti wirdî çimê min ê. | Tu herdu çavê min î. |
1.6. Têkilîya manaya çekuyan
1.6.1. Çekuyê hemmanayî (hemwateyî)
Çekuyê ke nûstiş û wendişê ênan cîya yo û mana ênan seycê ya, ênan ra vajyeno çekuyê hemmana.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| aroş-arwêş | hergûş-kergu |
| asnawe-aznake | avjenî-soberî-melevanî |
| hindî-zebeşe | keç-dot |
| kûçlan-adirgan | - |
| leyîr-pit-qij | pis-law |
| mijmewle-morcele | kûrmorî-morîk |
| misafir-meyman | misafir-mêvan |
| pîl-gird-xişin | mezin-gewre |
| ziwan- zar | ziman-zar |
1.6.2. Çekuyê hemvengî
Çekuyê ke vatiş û nûstişê ênan seycê bo û mana ênan ciya bo, ti ra vajîyeno çekuyê hemvengî.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| sere-sere (zeman) | pir-pir |
| zere-zere (dil) | kirin-kirîn |
| war(cêr)-war (ware) | xwelî-xwelî(ax) |
| her-her (heywanê barî) | ker- kerr |
| par-par | par-par |
1.6.3. Çekuyê ke manaya ênan zitê (ravera) yewbinan ê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| akerde-girewte | vekirî-girtî |
| berz-nizim | bilind-nizim |
| dûr-nizdî | dûr-nêzîk |
| giran-sivik | giran-sivik |
| kilm-derg | kin-dirêj |
| newe-kehên | nû-kevn |
| raşt-zûrî | rast-derew |
| rew-erey | zû-dereng |
| rind-xirab | rind-xerab |
| serd-germ | sar-germ |
| şinik(hûrdek)-gird | piçûk-mezin |
| weş-nêweş | xweş-nexweş |
1.6.4. Çekuyê ke manaya ênan şênber (muşexes) a.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| aw | av |
| dar | dar |
| defter | defter |
| hêga | zevî |
| kewçike | kevçî |
| keye | xanî |
| ko | çîya |
| rez | rez |
| ro | robar |
1.6.5. Çekuyê ke manaya ênan razber (muceret) a
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| hewn | xewn |
| vîr | bîr |
| ruh | ruh |
| aqil | aqil |
| hiş | hiş |
| heyecan | heyecan |
| hes | hes |
1.6.6. Çekuyê ke vengandê tebîetî ra peyda benê
Nê bêj çekuyê bi teqlîtkerdena vengandê tabîatî ya peyda benê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| xuş ® xuşîne | xuş ® xuşîn |
| rep ® repîne | rep ® repîn |
| tep ® tepîne | tep ® tepîn |
| çelp ®çelpîne | çelp ®çelpîn |
| xir ®xirîne | xir ®xirîn |
| teq ®teqîne | teq ®teqîn |
| nik ®nikûl | nik ®nikil |
| gurm ®gurmîne | gurm®gurmîn |
1.6.7. Çekuyê ke bi dibarekerdişê di çekuyan peyda benê
Nê bêj çekuyî, seba xurtkerdena mana çekuyan û balkaşkerdene yenê xebitnayîş û viraştena ênan awa bi awa beno.
1.6.7.1. Ay çekuyê ke bi dibarekedişê eynî çekuye ra virazyenê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| rewa-rew | zû-zû |
| rema-rem | reva-rev |
| hêdî-hêdî | hêdî-hêdî |
| vera-vera | bera-bera |
| gam-gam | gav-gav |
| ray-ray | car-car |
1.6.7.2. Çekuyê ke bi dibarekedişê çekuyandê zitê yewbinan ra virazyenê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| vêşî-kemî | kêm-zêde |
| aver-apey(tepa) | pêş-paş |
| hewl-xirab | baş-xirab |
| newe-kehên | nû-kevin |
| pîl(gird)-wûrdêk | gir-hûr(mezin-piçûk) |
1.6.7.3. Çekuyê ke yew çekuyêda bi mana û yewêda bêman ra virazyenê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| gede-medeyî (doman-momanî) | (gede-mede) zaro-maro |
| dewij-mewij | gundî-mindî |
| dizd-mizd | diz-miz |
| hêga-mêga | zevî-mevî |
| kitab-mitab | pirtûk-mirtûk |
| şaşo-maşo | şaşo-maşo |
1.6.7.4. Çekuyê ke bi dibarekedena vengadê tebîetî ra virazyenê
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| xuş ®xuşexuş | xuş ®xuşexuş |
| xir ®xirexir | xir ®xirexir |
| şirr ®şirreşir | şirr ®şireşirr |
| gur ®guregur | gur ®guregur |
| vîz ®vîzevîz | vîz ®vîzevîz |
Şirvove (0)
Hêj şîrove nînin. Şiroveya yekem tu bike.