Morfolojî
Çekuye
Yew veng yan zî sewt o ke mana eya xoser esta, ey ra vajîyeno çekuye (vate, qiseke). Her yew çekuye, qe nêbo yew hece (kîte) ra peyda bena. Çekuyê ke yew hece ra ameyê pê, ênan ra vajîyeno çekuyê sade yan zî çekuyê yewhece.
Zazakî Kurmancî
ban ban
ca cî
gan can
war war
bar bar
dar dar
bin bin
ser ser
roj roj
ro ro, çem
kom kom
vîr bîr
kaş kaş
Veng û heceyê newe û cidarî bêrê vernî û peynîya çekuyandê sadeyan, tira çekuyê newey peyda bene.
Zazakî û kurmancî de çekuyî bi hîrê hawayana yenê viraştene
Çekuyê ke bi cidarana yenê viraştene
Nê bêj çekuyî, bi girewtena cidaranê vernî û cidaranê peynî ya yenê viraştene.
1.1.1. Çekuyê ke bi cidaranê vernî ya (prefîks) virazyenê
Tayê cidarê vernî yê zazakî û kurmancî nê yî:
Zazakî Kurmancî
a- ve-
bê- bê-
bin- bin-
cê-/ci- jê-
de- da-
nê- ne-
ra- ra-
ro- rû-/ro-
ser- ser-
ver- ber-
we- ve-
a-birnayîş ve-qetandin
a-bîyayîş ve-bûn
a-çarnayîş ve-gerandin
a-gêrayîş ve-gerîn
bê-name bê-nav
bê-sere bê-serî
bê-wayîr bê-xwedî
bin-adir bin-agir
bin-dest bin-dest
cê-kerdiş jê-kirin
cê-gêrayîş jê-gerîn
cê-birnayene jêbirîn
de-vistiş da-kirin
de-girewtene da-girtin
nê-weş ne-xweş
ne-zan ne-zan
ra-kewtene ra-kevtin
ra-vistene ra-xistin
ro-niştene rû-niştin
ro-kerdiş ro-kirin
ser-govendî ser-govend
ser-pol ser-mil
ser-mîyan ser-mîyan
ver-bend ber-bend
ver-dayene ber-dan
ver-kewtene ber-ketin
ver-pal ber-pal
we-bîyayîş ve-bûn
we-girewtiş ve-girtin
we-niştiş ve-niştin
we-kerdene ve-xistin
1.1.2. Çekuyê ke bi cidaranê peyênî ya virazîyenê
Tayê cidarê peyênî yê zazakî û kurmancî nê yî:
Zazakî Kurmancî
-ek -ik
-ek -ek
-wan -van
-dar -dar
-baz -baz
-bend -bend
-stan -stan
-xane -xane
-ên -în
-î -î
-ij(-ic) -î
-an -an
-ene -in
-êr dar
-kar -kar
-waz -xwaz
-ane -ane
laj-ek law-ik
keyn-ek keç-ik
cinî-y-ek jin-ik
vir-ek vir-ek
keçel-ek keçel-ek
newêr-ek newêr-ek
pars-ek pars-ek
ga-wan ga-van
seyid-wan seyid-van
birîn-dar/dirvet-in birîn-dar
ders-dar ders-dar
nam-dar nav-dar
dek-baz hîle-baz
qumar-baz qumar-baz
saz-bend saz-bend
nal-bend nal-bend
dar-ên dar-în
zerr-ên zêr-în
sêm-ên zîv-în
kird-î kurmanc-î
dew-ij gund-î
sûk-ij bajar-î
maz-êr dar-mazî
goz-êr dar-gûz
dar-an dar-an
key-an mal-an
xêr-waz xêr-xwaz
yew-ane yek-ane
mêrd-ane mêr-ane
şîr-ane şîr-ane
1.2. Çekuyê ke kokdê “kerden”, “dayene”, “bîyayene”, ... ra virazyenê
Zazakî Kurmancî
vela-keden/vela-kerdiş belav-kirin
weş-kerdene/weş-kerdiş xweş-kirin
germ-kerdiş germ-kirin
aw-dayene/aw-dayîş av-dan
vera-dayene/vera-dayîş ber-dan
vaz-dayene/vazdayîş baz-dan
weşbîyayene/weş-bîyayîş xweş-bûn
vinî-bîyayene/vinî-bîyayîş wenda-bûn
newe-bîyayene/newe-bîyayîş nû-bûn
1.3. Çekuyê pêrabesteyî
Çekuyê ke bi pêgirewtena çekuyandê newan peyda benê, ênan ra vajîyeno çekuyê pêrabesteyî. Mîsal: mîyan, ser-, bira-, bin- …
Zazakî Kurmancî
serr-newe ser-sal
ser-govend ser-govend
ser-mîyan ser-mîyan
mîyan-ber nav-der
bira-za bira-za
ware-za xwar-za
ded-keyna dot-mam
azadî-waz azadî-xwaz
zerr-weş dil-xweş
çep-raşt çep-rast
bin-aw bin-av
bin-dest bin-dest
1.3.1. Çekuyê pêrabeste yê ke didi yan zî hîrê nameyan ra peyda benê
Zazakî Kurmancî
aw-bend av-bend
aw-dest-xane av-dest-xane
aw-do av-do
bira-cenî bira-jin/jin-bira
dat-keyna/ded-keyna dot-mam
1.3.2. Çekuyê pêrabeste yê ke bi yew name û sifetî ra peyda benê
Zazakî Kurmancî
por-sûr por-sor
sere-gird ser-mezin
sere-wûşk ser-hişk
şîr-germ şîr-germ
zar-weş zar-xweş
1.3.3. Çekuyê pêrabeste yê ke di sifetan ra peyda benê
Zazakî Kurmancî
cêr-e- cor jêr-e-jor
çep-raşt çep-rast
serd-germ sar-germ
ver-a-pey ber-û-paş
1.4. Çekuyê pêrabeste yê hemmana yê ke pêdima vajîyenê
Nê vatey goreyê kar, amor, sifet û name bîyayena xo bêj bi bêj î.
1.4.1. Çekuyê ke bi pêdima vatişê di naman a peyda benê
Zazakî Kurmancî
dew bi dew gund bi gund
gam bi gam gav bi gav
hewte bi hewte hefte bi hefte
roj bi roj roj bi roj
serre bi serre sal bi sal
şew bi şew şev bi şev
1.4.2. Pêdima vatişê di sifetan
Zazakî Kurmancî
ge-ge geh-geh
kemî-kemî kêm-kêm
lete-lete lete-lete
leza lez leza lez
nême-nême nîve-nîv
parçe-parçe parçe-parçe
ray-ray car-car
rew-rew zû-zû
tayn-tayn hindik-hindik
1.4.3. Pêdima vatişê di fîîlan
Zazakî Kurmancî
zirr-zirr (zirrayene-zirayîş) zirr-zirr
xuş-xuş xuş-xuş
teq-teq teq-teq
wît-wît wît-wît
pite-pite pite-pite
hişe-hişe hişe-hişe
nale-nale nal-nal
1.4.4. Pêdima ameyîşê hûmaran
Zazakî Kurmancî
yew-yew yek-yek
des-des deh-deh
se-se sed-sed
henzar-henzar hezar-hezar
hewtsey-hetsey heftsed-heftsed
Manaya çekuyan/vateyan
Sey ke ma nûsteyo corên de zî bi kilmî ya behs kerd, hewceyo ma di hetan ra behsê çekuyan bikê; ê yewine, viraştişê çekuyan û didin zî manaya çekuyan a. Verê ke ma behsê mana çekuyan bikê, cor de behsê viraştişê çekuyan kerd. Çimkî viraştişê çekuyan rewarew nê bedêlyano, labelê cumle mîyan de mana ênan bedêlyena. Ayê vengê ke xoser yan zî mîyandê yew cumle de manayêk ênan esta, tira vajiyeno çekuye. Zaf çekuy mîyandê cumle de mana ênan a xoser est a, tayê çekuyî zî mana ênan a xoser çinî ya, mana ênan goreyê têkilî û mana çekuyandê bînan dîyar bena. Tayê çekuyê zî mîyandê cumle de mana xo ya raştikên û mana xo ya didin ra dûrî kewenê û manayêka newe ya mecazî qezenc kenê.
1.5.1. Çekuyê ke manaya xo ya raştikêne de yenê vatiş
Nê bêj çekêyî mana ênan dîyar û aşkere ya, wexto ke bêrê vatiş herkes tira eynî mana vejeno û eynî çî fam keno.
Mîsal:
Wexto ke şamî werdênê fekê ey yew vîncew abînê. (z)
Dema ku şîv dixwar devê wî bihûstekî vedibû. (k)
Wexto ke Evdalê Zeynike deyrî vatê, to vatê qey anka qirika yê diryena. (z)
Dema ku Evdalê Zeynikê kilam digot, te digo qey nûka qirika wî didire. (k)
Awe 100 oC de kel kewena. (z)
Av di 100 oC de dikele. (k)
Awa lêle çiman de ameya. (z)
Ava şêlû di çavê wî re hatiye. (k)
1.5.2. Çekuyê ke manaya xo ya diyine de yenê vatiş
Zazakî Kurmancî
Kinê awe heta fekan ver dekerd. Kûnê avê hata ber dev tije kir.
Şûşa awe heta qirike dekerde. Şûşa avê heta qirikê tije kir.
Amnanî Dîyarbekir german vera kelyena. Havînê Dîyarbekir ji ber germê dikele.
Biza gerrine çime ra aw şimena. Bizina gûrrî ji çavîyê av vedixwe.
1.5.3. Çekuyê ke manaya xo ya mecazî de yenê vatiş
Zazakî Kurmancî
Kela deyrbazî kela dêza ya, rew yena. Kela dengbêjan kela dêzikê ye, zû tê.
Barê nezanî sivik o, barê zanayî giran o. Barê nezan sivik e, barê zana giran e.
Qalê to qalê veng î. Gotinên te gotinên vala ne.
Ti wirdî çimê min ê. Tu herdu çavê min î.
1.6. Têkilîya manaya çekuyan
1.6.1. Çekuyê hemmanayî (hemwateyî)
Çekuyê ke nûstiş û wendişê ênan cîya yo û mana ênan seycê ya, ênan ra vajyeno çekuyê hemmana.
Zazakî Kurmancî
aroş-arwêş hergûş-kergu
asnawe-aznake avjenî-soberî-melevanî
hindî-zebeşe keç-dot
kûçlan-adirgan -
leyîr-pit-qij pis-law
mijmewle-morcele kûrmorî-morîk
misafir-meyman misafir-mêvan
pîl-gird-xişin mezin-gewre
ziwan- zar ziman-zar
1.6.2. Çekuyê hemvengî
Çekuyê ke vatiş û nûstişê ênan seycê bo û mana ênan ciya bo, ti ra vajîyeno çekuyê hemvengî.
Zazakî Kurmancî
sere-sere (zeman) pir-pir
zere-zere (dil) kirin-kirîn
war(cêr)-war (ware) xwelî-xwelî(ax)
her-her (heywanê barî) ker- kerr
par-par par-par
1.6.3. Çekuyê ke manaya ênan zitê (ravera) yewbinan ê
Zazakî Kurmancî
akerde-girewte vekirî-girtî
berz-nizim bilind-nizim
dûr-nizdî dûr-nêzîk
giran-sivik giran-sivik
kilm-derg kin-dirêj
newe-kehên nû-kevn
raşt-zûrî rast-derew
rew-erey zû-dereng
rind-xirab rind-xerab
serd-germ sar-germ
şinik(hûrdek)-gird piçûk-mezin
weş-nêweş xweş-nexweş
1.6.4. Çekuyê ke manaya ênan şênber (muşexes) a.
Zazakî Kurmancî
aw av
dar dar
defter defter
hêga zevî
kewçike kevçî
keye xanî
ko çîya
rez rez
ro robar
1.6.5. Çekuyê ke manaya ênan razber (muceret) a
Zazakî Kurmancî
hewn xewn
vîr bîr
ruh ruh
aqil aqil
hiş hiş
heyecan heyecan
hes hes
1.6.6. Çekuyê ke vengandê tebîetî ra peyda benê
Nê bêj çekuyê bi teqlîtkerdena vengandê tabîatî ya peyda benê.
Zazakî Kurmancî
xuş ® xuşîne xuş ® xuşîn
rep ® repîne rep ® repîn
tep ® tepîne tep ® tepîn
çelp ®çelpîne çelp ®çelpîn
xir ®xirîne xir ®xirîn
teq ®teqîne teq ®teqîn
nik ®nikûl nik ®nikil
gurm ®gurmîne gurm®gurmîn
1.6.7. Çekuyê ke bi dibarekerdişê di çekuyan peyda benê
Nê bêj çekuyî, seba xurtkerdena mana çekuyan û balkaşkerdene yenê xebitnayîş û viraştena ênan awa bi awa beno.
1.6.7.1. Ay çekuyê ke bi dibarekedişê eynî çekuye ra virazyenê
Zazakî Kurmancî
rewa-rew zû-zû
rema-rem reva-rev
hêdî-hêdî hêdî-hêdî
vera-vera bera-bera
gam-gam gav-gav
ray-ray car-car
1.6.7.2. Çekuyê ke bi dibarekedişê çekuyandê zitê yewbinan ra virazyenê
Zazakî Kurmancî
vêşî-kemî kêm-zêde
aver-apey(tepa) pêş-paş
hewl-xirab baş-xirab
newe-kehên nû-kevin
pîl(gird)-wûrdêk gir-hûr(mezin-piçûk)
1.6.7.3. Çekuyê ke yew çekuyêda bi mana û yewêda bêman ra virazyenê
Zazakî Kurmancî
gede-medeyî (doman-momanî) (gede-mede) zaro-maro
dewij-mewij gundî-mindî
dizd-mizd diz-miz
hêga-mêga zevî-mevî
kitab-mitab pirtûk-mirtûk
şaşo-maşo şaşo-maşo
1.6.7.4. Çekuyê ke bi dibarekedena vengadê tebîetî ra virazyenê
Zazakî Kurmancî
xuş ®xuşexuş xuş ®xuşexuş
xir ®xirexir xir ®xirexir
şirr ®şirreşir şirr ®şireşirr
gur ®guregur gur ®guregur
vîz ®vîzevîz vîz ®vîzevîz
Şirvove (0)
Hêj şîrove nînin. Şiroveya yekem tu bike.