Kürt Milli Hafızasının Erken Modern Dönemdeki Kuramsal İnşası: Şerefxan, Cizîrî, Feqî ve Xanî Sentezi - Serdar Roşan

Bu çalışma, 16. ve 18. yüzyıllar arasında Osmanlı ve Safevi imparatorluklarının jeopolitik kıskacında kalan Kürt coğrafyasında, yazılı entelektüel üretimin toplumsal ve milli hafızayı nasıl inşa ettiğini felsefi ve siyasi bir süzgeçten geçirmektedir. Çalışmada; Şerefxan-ı Bedlisî’nin tarihsel-coğrafi sınır tanımlaması, Melayê Cizîrî’nin yüksek dil ve estetik felsefesi, Feqiyê Teyran’ın mitolojik ve toplumsal bellek harcı ile Ehmedê Xanî’nin kuramsal devlet ve egemenlik teorisi incelenmektedir. Ayrıca Xanî’nin devlet teorisi, çağdaşı Thomas Hobbes’un Leviathan’ı ile karşılaştırmalı bir analize tabi tutulmaktadır. Makale, bu dört figürün birbirini tamamlayan bir süreklilik içinde, bütünsel bir "ulus bilinci projesinin" yapı taşlarını ve harcını hazır hale getirdiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Kürt Milli Hafızası, Şerefname, Ehmedê Xanî, Thomas Hobbes, Erken Modern Siyaset Teorisi, Kolektif Bellek.

Toplulukların kendi aidiyetlerini, sınırlarını ve dilsel egemenliklerini edebi/felsefi metinler üzerinden sabitleme pratikleri, erken modern dönemde (16.-18. yüzyıl) güçlü örneklerle karşımıza çıkmaktadır. 1500–1800 yılları arası, Kürt mirliklerinin göreceli otonomilerinin korunduğu, medrese ve saray himayesinde yüksek bir entelektüel üretimin yapıldığı özgün bir evredir. Bu dönemde Kürt aydınları; Osmanlı ve Safevi imparatorluklarının hegemonik, merkeziyetçi ve asimilasyonist çarkları arasında kimliksel olarak yutulmamak adına güçlü bir "yazılı mukavemet" geliştirmişlerdir. Bu entelektüel savunma hattı; mekânın tesciliyle (Şerefxan) başlamış, dilin felsefi düzeyde estetize edilmesiyle (Cizîrî) derinleşmiş, halk mitlerinin kaydıyla (Feqî) toplumsallaşmış ve nihayetinde radikal bir egemenlik ve devlet teorisiyle (Xanî) kuramsallaşmıştır.

Kürt entelektüellerinin 1500-1800 yılları arasında "hafıza, dil ve devlet" üçgeninde ördüğü bu kuramsal harç, aynı dönem Avrupası’ndaki felsefi ve siyasi dönüşümlerle muazzam bir paralellik gösterir. Batı dünyası bu dönemde din eksenli imparatorluklardan egemen devlet yapısına doğru evrilirken, benzer yapı taşları Avrupa aydınları tarafından da döşenmekteydi:

• Dilsel Kopuş ve Sekülerleşme (Cizîrî ve Avrupa): Avrupa’da 16. yüzyılda Matbaa Devrimi ile birlikte elitlerin ortak dili olan Latince tahtından indirilmiş; Almanca, Fransızca ve İngilizce gibi yerel diller yüksek edebiyat ve felsefe dili haline gelmiştir. Melayê Cizîrî’nin Arapça ve Farsça egemenliğine karşı Kurmancîyi yüksek felsefe tahtına oturtması, Avrupa’da Dante veya Luther’in kendi yerel dilleriyle gerçekleştirdiği dilsel egemenlik ve kültürel özgüven devrimiyle aynı felsefi zemine basmaktadır.

• Westphalia Düzeni ve Sınır Bilinci (Şerefxan ve Egemenlik): Avrupa, 1648 Westphalia Antlaşması ile imparatorlukların geçişken sınırlarından "kesin coğrafi sınırlara sahip egemen devletler" modeline geçiyordu. Şerefxan-ı Bedlisî, Westphalia’dan yarım asır önce (1597), Kürt mirliklerinin parçalanmışlığına karşı bütünsel bir "Kürdistan" coğrafi sınır tanımı yaparak, coğrafyayı siyasi ve etnik bir meşruiyet mekanizmasına dönüştürmüştü. Şerefxan’ın vizyonu, Avrupa’da Bodin ve Hobbes’un devletin mekânsal bütünlüğü ve egemenlik alanı üzerine geliştirdiği kuramlarla eşzamanlı bir mekân bilincidir.

• "Korunak Olarak Devlet" İhtiyacı (Ehmedê Xanî ve Siyaset Felsefesi): Avrupa felsefesinde devlet; kaos, savaş ve haysiyet kaybından kurtulmanın biricik teminatı olarak formüle edilmiştir. Machiavelli Prens'te İtalya’nın dış güçler tarafından yağmalanmasına karşı "ulusal birlik" çağrısı yapıyor; Hobbes ise Leviathan'da iç savaştan (kan gölünden) kurtulmak için mutlak bir egemen çatıyı (devleti) zorunlu görüyordu. Ehmedê Xanî de tam olarak bu Avrupalı çağdaşlarıyla aynı felsefi sancıyı çekmekteydi. Kürdistan’ın iki imparatorluk arasında bir "kan gölüne" dönüştüğünü teşhis eden Xanî, Kürt mirlerinin bencil iç savaşlarını bitirip ortak bir "ittifak ve devlet" kurmalarını, onurlu bir hayatın yegane zırhı olarak görüyordu.

Kürt milli hafızasının ilk somut epistemolojik kırılması, Bedlis Miri Şerefxan’ın 1597 yılında Farsça kaleme aldığı Şerefname adlı eseridir. Şerefxan’ın tarih yazımındaki metodolojik devrimi, Kürtleri egemen devletlerin kroniklerindeki "çeper bir unsur" olmaktan çıkarıp, tarihin öznesi haline getirmesidir.

Şerefxan, sınır esaretinden yüzyıllar önce, Hürmüz Denizi’nden Malatya ve Maraş hatlarına kadar uzanan bütünsel bir Kürdistan coğrafyasını kelimelerle haritalandırmıştır. Bu mekânsal sabitleme, dağılmış aşiret yapılarına ortak bir "yurt" bilinci aşılamıştır.

Şerefxan, dönemin mezhepsel (Sünni-Şii) kutuplaşmasının ötesine geçerek, Kürtleri dilsel ve kültürel pratiklerine göre dört ana gruba (Kurmanc, Goran, Kalhor, Lur) ayırmıştır. Bu, erken dönem bir antropolojik etnisite tanımıdır. Daha da önemlisi, Selahaddin Eyyubi ve devletini (Eyyubiler) köken olarak Kürt hafızasına dahil ederek, topluluğa küresel ölçekte bir siyasi meşruiyet ve tarihsel özgüven aşılamıştır. Şerefxan yapının üzerine kurulacağı hukuki arsayı ve temel taşlarını hazırlamıştır.

Şerefxan’ın Farsça ile çizdiği coğrafi ve idari gövdeye kültürel ruhu üfleyen ilk isim Melayê Cizîrî (1570–1640) olmuştur. Cizîrî, eserlerini doğrudan anadili (Kurmancî) ile kaleme alarak radikal bir dilsel egemenlik hamlesi yapmıştır.

Vahdet-i Vücud felsefesini Kürtçenin estetik kapasitesiyle harmanlayan Cizîrî, Dîwan’ı aracılığıyla Kürtçenin Arapça ve Farsça gibi egemen dillerle aynı felsefi ve edebi derinliğe sahip olduğunu kanıtlamıştır. Bu hamle, egemen kültürlerin asimilasyonuna karşı entelektüel bir bent çekmiş ve milli bilincin estetik sütunlarını dikmiştir.

Melayê Cizîrî’nin saray ve medresede kurduğu yüksek dilsel estetik, Feqiyê Teyran (1590–1660) ile halk katına indirilmiştir. Teyran, sözlü kültür ile yazılı hafıza arasında kurucu bir köprü işlevi görmüştür.

Zembîlfroş ve Şêx Sen'an gibi halk hafızasında dağınık halde yaşayan mitolojik ve kültürel anlatıları epik şiir formunda yazıya dökerek sabitlemiştir. Ayrıca, doğayı (özellikle su ve kuşları) şiirsel birer sembol olarak kullanarak coğrafyayı romantize ve estetize etmiştir. Teyran’ın ürettiği bu kolektif bellek, mir ile çobanı aynı duygu dünyasında birleştiren bütünleştirici bir harç görevi görmüştür

1500–1800 arası örülen hafıza zincirinin doruk noktası ve tüm bu birikimi bütünsel bir siyasi projeye tahvil eden figür Ehmedê Xanî’dir (1651–1707). Xanî, kendisinden önceki üç öncünün eksikliğini çektiği şeyi teşhis etmiştir: Dışsal koruyucu sınırlar (egemenlik) olmadan kültürel ve tarihi miras kalıcı olamaz.

Xanî’nin Mem û Zîn (1692) önsözündeki siyasi manifestosu ile çağdaşı Thomas Hobbes’un Leviathan (1651) adlı başyapıtı karşılaştırıldığında, toplumsal hafıza ve devlet teorisi açısından çarpıcı paralellikler açığa çıkmaktadır:

Hobbes, devletin var olmadığı ya da merkezi otoritenin çöktüğü dönemi "Doğa Durumu" (State of Nature) olarak tanımlar. Bu durum; herkesin herkesle savaştığı, kuralsızlığın hakim olduğu ve insan hayatının vahşi ve kısa olduğu bir kaos evresidir.

Ehmedê Xanî ise teorik bir doğa durumundan ziyade, bizzat tecrübe ettiği jeopolitik bir doğa durumunu tasvir eder. Kasr-ı Şirin (1639) sonrasında Kürt mirliklerinin Osmanlı (Rom) ve Safevi (Acem) arasında sıkışması, Kürdistan’ı sürekli bir "kan gölüne" çevirmiştir. Xanî’ye göre Kürt mirlikleri, kendi aralarındaki bencilce rekabet ve ittifaksızlık nedeniyle bu iki büyük gücün ön cephe askeri ve "tampon bölgesi" haline gelmiştir. Hobbes için merkezi otoritenin yokluğu nasıl bireyleri birbirinin kurdu haline getiriyorsa, Xanî için de ortak bir birliğin yokluğu Kürt mirliklerini imparatorlukların avı haline getirmektedir.

Hobbes’a göre doğa durumundaki ölüm korkusundan ve kaostan kurtulmanın tek yolu, bireylerin kendi egemenliklerini toplumsal bir sözleşme (social contract) ile tek bir üst iradeye (Devlet) devretmesidir.

Xanî, tam olarak bu sözleşme mantığını Kürt mirliklerinin sosyolojisine uyarlar. Mirlerin yüzüne haykırdığı meşhur dizesinde bu sözleşme ihtiyacını açıkça ortaya koyar:

"Ger dê hebuwa me ittifaqek / Vêkra bikira me inqiyadek"

Xanî’nin kullandığı "ittifak" ve "inqiyad" (uzlaşı) kavramları, Hobbesçu anlamda siyasi bir sözleşmeye tekabül eder. Xanî, mirliklerin egemenlik kırıntılarını tek bir "padişah" ya da "hükümdar" çatısı altında birleştirmelerini talep eder. Bu talep, kabile ve aşiret hafızasından kurumsal devlet hafızasına geçişin ilk teorik kontratıdır.

Hobbes ve Xanî devletin gerekliliği konusunda birleşseler de, devlete yükledikleri felsefi misyonda ayrışırlar. Hobbes için devlet, seküler bir güvenlik makinesidir; temel amacı bireyin can güvenliğini korumaktır. Xanî için ise devlet, ahlaki bir haysiyet (onur) ve kültür siperidir. Xanî, koruyucu bir devlet çatısı olmadığında, Cizîrî ve Feqî’nin ördüğü o muazzam dil ve kültür hazinesinin asimile edileceğini bilir. O, devleti Kürtlerin dünyada başı dik, kendi mülkünün ve parasının (sikke) sahibi olarak yaşayabilmesi için elzem bir onur korunağı olarak tasarlar.

Bu çalışma göstermiştir ki, 1500–1800 yılları arası dönem, Kürt milli hafızasının parçalı değil, birbirini sistemli olarak besleyen organik ve kuramsal bir laboratuvardır. Bu süreçte ortaya çıkan entelektüel üretim, bu halkın ortak bilincinin mimari projesidir.

Şerefxan-ı Bedlisî coğrafi arsayı ve tarihsel meşruiyeti tescil etmiş; Melayê Cizîrî bu arsaya dilsel ve felsefi sütunları dikmiş; Feqiyê Teyran sütunların arasını toplumsal mitler ve ortak halk belleğinin harcıyla örmüş; Ehmedê Xanî ise bu muazzam yapıyı dışsal tehditlerden koruyacak ve insan onuruna yaraşır bir hayatı mümkün kılacak siyasi kurumsallaşma (devlet) çatısıyla kapatmıştır.

Bu dört figür, bir topluluğun ortak bilince ulaşması ve bunu yazıya dökerek ölümsüzleştirmesi için gerekli olan tüm kuramsal altyapıyı hazır hale getirmişlerdir. Ortaya çıkan bu "hazır bilinç", sonraki yüzyıllarda üretilecek tüm fikri ve kültürel çalışmaların üzerinde yükseleceği en sağlam ve kalıcı entelektüel zemin olmuştur.

 

• Bedlisî, Şerefxan. (1597). Şerefname: Kürt Tarihi.

• Cizîrî, Melayê. Dîwan.

• Teyran, Feqiyê. Şêx Sen'an ve Zembîlfroş Destanları.

• Xanî, Ehmedê. (1692). Mem û Zîn.

• Hobbes, Thomas. (1651). Leviathan.