Özgürlükçü ve çoğulcu günümüz global dünyasında, bir toplumun daha doğrusu bir halkın kültürel ve siyasal olgunluğu, kendi geçmişine çok methiyeler düzmesiyle veya ecdadının becerileriyle gururlanması değil, bugününe ve iktidardaki yetkin yöneticilerine ne kadar cesaretle hesap sorduğuyla ölçülür. Tarihi aidiyetleri ve halkın yiğitliğini sürekli gündemde tutarak, övgüyle geçmişteki şahadetleri ve kahramanlıkları anlatarak, etnik kimliği kutsallaştırıp kolektif hafızayı siyasi bir dokunulmazlık alanına dönüştürmek kolaydır. Zor olan kendi mahallesinin yanlışına, baskısına, hatalarına itiraz etmek, kendi çevresinin iktidarını ve meşruiyetini sorgulamak ve sizin adınıza, sizin için konuşup çabaladığını söyleyenlerin hesap vermesini de yüksek perdeden istemektir.
Mütteessüfane günümüz Türkiye toplumunun, özellikle Türk ve Kürt halkının siyasal düşüncesinin en büyük açmazlarından biri, adaletin yerine aidiyetin, hukukun yerine parti veya hareket sadakatinin, eleştirel aklın yerine partiye veya lidere koşulsuz bağlılığın geçirilmiş olmasıdır. Oysa ki, hiçbir kimlik, hiçbir tarihsel şahsiyet ya da anlatı, hiçbir ideolojik bağlılık ve hiçbir siyasi dava, hiç bir önder, insan haklarından, insanın yaşam hakkından daha üstün değildir. Hiçbir aidiyet veya özgürlük mücadelesi, masum insanlara karşı işlenen haksızlığı, sömürüyü, hırsızlığı meşrulaştırma ayrıcalığı vermez. Bir yanlışın kim tarafından yapıldığı değil, hangi hakkı ihlal ettiği önemlidir. Adaletin ölçüsü failin kimliği değil, haksız ve hukuka aykırı eylemin hukuk ve vicdan karşısındaki mahiyetidir.
Adalet, başkasının suçunu teşhir ederken kendi mahallesinin suçuna, pisliğine gözlerini kapatmak değildir. Bir toplumda yolsuzluk, rüşvet, yoksulluk, işsizlik, liyakatsizlik, kamu kaynaklarının yandaşlarca yağmalanması, ekonomik sömürü ve toplumsal çürüme karşısında sessiz kalan, buna karşılık kimlik tartışmalarında son derece ateşli ve ultra nasyonal bir söylem geliştiren siyasal anlayış, toplumsal sorumluluğunu yerine getirmiyor, getiremez.
Siyaset, yalnızca geçmişin hesabını tutmak değil, bugünün sorunlarına çözüm üretmek ve gelecek kuşaklar için de en iyi hukuk düzenini inşa etmektir. Kendi çevresindeki ekonomik sömürüyü görmeyen, kendi içindeki karanlık güç ilişkilerini sorgulamayan, kendilerinin sebep veya dolaylı olarak aracı oldukları toplumsal ayrıcalıkları eleştirmeyen ve geleneksel otoritelerin, liderlerin dokunulmazlığını neredeyse ilahi mertebede öne çıkarıp savunan düşünceler, özgürlük iddiasını ne kadar yüksek sesle dile getirirse getirsin, gerçekte ve hiç bir surette özgürleştirici bir siyaset üretemezler.
Bir toplumun kurtuluşu, yalnızca dışarıdaki etki ve baskı odaklarına itiraz etmekle gerçekleşmez. İçerideki mafyatik tahakküm ilişkilerine, keyfi yönetime, ekonomik sömürüye, yolsuzluğa ve hukuksuzluğa da karşı çıkmak gerekir. Dışarıdaki baskı ve zulmü teşhir ederken, içerideki zulme sessiz kalmak, ilkesel bir duruş değil, siyasi seçiciliktir.
Evet, kimlikler insanın aidiyet dünyasının bir parçasıdır. Ancak aidiyet, insanın ahlaki muhakemesinin yerine geçtiği anda tehlikeli bir ideolojik kapanmaya dönüşür. Bir düşünce sistemi, kendi mensuplarının işlediği suçları görmezden geliyor, kendi önderlerinin, başkanlarının yanlışlarını sorgulamayı ihanet sayıyor ve kendi parti ya da çevresine yönelik eleştirileri düşmanlık olarak nitelendiriyorsa, orada artık hiç bir şekilde özgür düşünceden, özgür iradeden söz edilemez.
Liderlerin/Başkanların/Önderlerin/Führerlerin yanılmazlığına inanan, siyasi otoriteyi kutsallaştıran ve her ufak eleştiriyi bile partiye, öndere, lidere veya harekete sadakatsizlik olarak değerlendiren anlayış, hangi ideolojik kisveye bürünürse bürünsün otoriter zihniyetin öz ürünüdür.
Demokrasi, Liderlere/Önderlere/Führerlere gözü kapalı itaat etme rejimi değildir. Demokrasi, iktidarın ve iktidar adına yönetenlerin sınırlandırıldığı, kamu gücünün bağımsız ve tarafsız bir şekilde denetlendiği, yurttaşların eşit haklara sahip olduğu ve yönetenlerin her konuda bağımsız ve tarafsız yargıya hesap vermek zorunda bulunduğu bir hukuk düzenidir. Hiçbir siyasi önder hukukun üzerinde değildir. Hiçbir örgütsel yapı, hiçbir tarihsel dava ve hiçbir ideolojik hareket insan hayatından, temel haklardan ve adaletten daha değerli olamaz. Bir insanın hayatı, hangi millete, hangi halka veya aidiyete sahip olduğuna göre değer kazanmaz veya kaybetmez. Bir masumun ölümüne gösterilen tepki, failin kimliğine göre değişiyorsa orada insan hakları bilinci değil, kimlik taassubu vardır. İnsan hayatını aidiyetlere göre derecelendiren bir zihniyet, adaleti savunamaz.
Bir başka önemli sorun da siyasal özgürlüğün dış güçlerin destek veya müdahalesine bağlanmasıdır. Kendi toplumsal iradesini, demokratik kurumlarını, ekonomik kapasitesini ve entelektüel birikimini geliştirmek yerine kurtuluşu uluslararası güç dengelerinden bekleyen anlayış, bağımsız bir gelecek inşa edemez.
Uluslararası ilişkilerde dostluklar ve işbirlikleri elbette mümkündür. Devletler ve toplumlar arasında diplomatik, ekonomik ve siyasi ilişkiler kurulabilir. Ancak hiçbir uluslararası aktörün politikaları sorgulanamaz değildir. Bir hareketin, bir partinin ya da herhangi bir gücün, kendi çıkarlarını evrensel değerler olarak sunması, o politikaların gerçekten evrensel olduğu anlamına gelmez. Demokrasi ve insan hakları söylemiyle hareket eden aktörlerin uygulamaları da aynı ölçütlerle denetlenmelidir.
İnsan hakları ihlali, kim tarafından gerçekleştirilirse gerçekleştirilsin ihlaldir. Savaş suçu, hangi coğrafyada ve hangi siyasi gerekçeyle işlenirse işlensin suçtur. Sivillerin yaşam hakkı, jeopolitik hesapların ve stratejik ittifakların konusu yapılamaz. Bir zulme karşı çıkarken diğerine mazeret üretmek, evrensel hukuk anlayışını değil, siyasi çıkarcılığı temsil eder.
Özgürlük, bir başka gücün lütfuyla elde edilecek bir ayrıcalık değil; toplumların kendi demokratik iradeleri, kurumsal kapasiteleri ve hukuk mücadeleleriyle geliştirecekleri ortak bir kazanımdır.
Türkiye Cumhuriyeti yurttaşlarının yüzde doksanından ziyadesinin mensubu olmasıyla övünülen islam düşüncesinin temel ahlaki iddialarından biri, herhalukarda adaletin kişisel çıkarlardan, toplumsal aidiyetlerden, ulus ve grup sadakatlerinden üstün tutulmasıdır. Kurandaki adalet anlayışı, insanın kendi aleyhine veya en yakınlarının aleyhine dahi olsa hakikatten ve adaletten ayrılmamasını emreden bir ahlaki sorumluluk yükler. Bu bakımdan ümmet bilinci, yalnızca ortak bir inanç etrafında toplanmak veya sembolik birliktelikler oluşturmak değildir. Asıl mesele, ortak bir adalet ve merhamet ahlakı geliştirebilmektir. Ümmet olmak, bir grubun yanlışını diğer grupların yanlışına karşı savunmak değildir. Ümmet olmak, haksızlık karşısında tarafgirliği terk edebilmek, mazlumun yanında durabilmek ve zalimin kimliğine bakmaksızın zulme karşı çıkabilmektir. İslam'ın adalet anlayışında üstünlük, soyda, servette, makamda, güçte veya siyasi bağlılıkta değil, ahlaki sorumluluk ve takvadadır. Dolayısıyla her fırsatta dini söylemi kullanan bir iktidarın hukuksuzluğuna itiraz etmek dine düşmanlık değildir. Aksine, adaleti dini ve ahlaki bir sorumluluk olarak gören herkesin görevidir. Aynı şekilde, dini veya siyasi aidiyeti ne olursa olsun bir insanın temel haklarını savunmak, onun bütün düşüncelerini benimsemeyi gerektirmez. İnsan onurunu savunmak için ideolojik ve milli bir birlik şart değildir. Ümmet bilincinin evrensel hukukla buluştuğu yer adalettir ve insan, yalnızca mensubiyetinden dolayı değil, insan olduğu için hak sahibidir. Modern hukuk normları da "herkes kanun önünde eşittir" mealindeki normlarla bunu böyle kabul etmektedir.
Dolayısıyla Türkler ve Kürtler arasında barış içinde birlikte yaşamanın ve toplumsal ilerlemenin önündeki en büyük engellerden biri, her iki tarfta da eleştirinin yalnızca rakipler için meşru kabul edilmesidir.
Kendi hareketini veya iktidarını eleştirenleri düşman, rakibinin yanlışlarını eleştirenleri kahraman ilan eden bir siyasal kültür, demokratik olgunluğa ulaşamaz. Oysa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin müstakar içtihatlarında da kabul edildiği üzere, gerçek demokrasi, iktidarların veya egemenlerin hoşuna gitmeyen sözlerin de güvence altında olduğu bir düzendir. Basın özgürlüğü, ifade özgürlüğü, örgütlenme hakkı, bağımsız yargı, şeffaf yönetim ve hesap verebilirlik olmadan demokrasi yalnızca bir siyasi slogandan ibaret kalır. Klasik deyimle hukukun üstünlüğü, güçlülerin hukuku değil, herkesin hukuk önünde eşit olduğu bir sistemdir. Kamu gücünü kullananların denetlenmesi, kamu kaynaklarının toplum yararına kullanılması ve vatandaşların hak arama yollarına engelsiz erişebilmesi demokratik düzenin vazgeçilmez şartlarıdır.
Toplumun gerçek meseleleri açıkça, samimi olarak kamuoyu ile konuşulmadan, ekonomik adaletsizlik sorgulanmadan, liyakat ilkesi tesis edilmeden, yolsuzlukla etkin bir şekilde mücadele edilmeden ve sorumluk taşıyan yönetenler hesap vermeden hiçbir kimlik siyaseti toplumsal refah üretemez. Sürekli geçmişe dönüp kendi varlığını ispatlamaya çalışan, bugünün sorunlarını konuşmaktan kaçınan ve geleceğe ilişkin somut bir toplumsal program geliştiremeyen siyasi düşünce hareketleri, zamanla kendi tekrarlarının mahkumu olur.
Sonuç olarak, davaların büyüklüğü değil, adaletin evrenselliği belirleyicidir ve artık şu gerçeği herkesin kabul etmesi gerekir: Hiçbir dava, o davayı savunanların işlediği yanlışları dokunulmaz kılamaz. Hiçbir mücadele, kendi içinde yeni tahakküm ilişkileri üretme hakkına sahip değildir. Hiçbir özgürlük söylemi, başkalarının özgürlüğünü yok sayarak meşruiyet kazanamaz. Bir düşüncenin değeri, kaç kişinin onu savunduğuyla değil, insanlığa ne kadar adalet, özgürlük ve refah kazandırdığıyla ölçülür.
Geçmişe saygı duymak başka, mütekerrir geçmişin esiri olmak başkadır. Aidiyet sahibi olmak başka, bir gruba ya da ulusa aidiyeti ahlakın ve hukukun üzerine çıkarmak başkadır. Uluslararası iş birliği başka, kendi geleceğini başkalarının siyasi hesaplarına teslim etmek başkadır. Türkiyede toplumun ihtiyacı daha fazla kimlik rekabeti, daha fazla lider kültü, daha fazla siyasi sadakat yarışı değildir. İhtiyaç duyulan şey, özgür düşünen bireyler, hesap sorabilen yurttaşlar, bağımsız kurumlar, adil bir ekonomik düzen ve herkesi eşit koruyan bir siyasi anlayış ile hukuk sistemidir.
Darmstadt, 15.11.2026