KÜRDOLOJİ, ARAŞTIRMA VE İNCELEME DERGİSİ2005’TEN BERİARA ↗
KurmancîEnglishTürkçe
KOVARA BÎR.
Kovara Bîr.

1898’DEN BUGÜNE

Kürt basın tarihi haritası

Kürt basını çoğu zaman kendi topraklarında değil, sürgünde doğdu. Yılları kaydırın: gazetelerin şehirden şehre nasıl taşındığını görün. Bir şehre dokunun, orada çıkan yayınları okuyun.

Hikâyeyi atla, haritayı keşfet →

Kürdistan bölgesi yaklaşık olarak gösterilmiştir.

11898

İlk gazete sürgünde doğdu

Nisan 1898’de Kahire’de Kurdistan gazetesinin ilk sayısı çıktı. Bedirxan ailesinden Mikdad Midhat Bey’in başlattığı bu gazete Kürt basınının başlangıcıdır; 22 Nisan bugün Kürt basın günü olarak anılır.

21898–1902

Kahire’den Cenevre’ye, Londra’ya

Baskılar yüzünden gazete Cenevre’ye taşındı, kısa bir süre Kahire’ye döndü, sonra Londra’da ve Folkestone’da basıldı. Kürt basını ilk adımlarını sınır ötesinde attı.

31908

Meşrutiyet ve İstanbul

1908’de II. Meşrutiyet’in getirdiği kısa özgürlük ortamında İstanbul Kürt basınının merkezi oldu. Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi, Şark ve Kürdistan ve Serbestî aynı yıl yayına başladı.

41913–1920

Öğrenciler, dergiler, Jîn

Kürt öğrencilerin Hêvî cemiyeti 1913’te Rojî Kurd’u, ardından Hetawî Kurd’u çıkardı. Mondros’tan sonra Jîn dergisi ve yeniden çıkan Serbestî, Kürt meselesini İstanbul’un gündemine taşıdı.

51926–1949

Revanduz’dan Bağdat’a Soranî basın

Huznî Mukriyanî Revanduz’da kendi matbaasında Zarî Kurmancî’yi bastı (1926–1932). Bağdat’ta 1939’da çıkan Gelawêj, on yıl boyunca Soranî edebiyatının buluşma yeri oldu.

61930

Erivan’da Rêya Teze

Sovyet Ermenistanı’nda 1930’da yayına başlayan Rêya Teze, Kurmancî’yi önce Latin, sonra Kiril harfleriyle on yıllarca okuruna ulaştırdı.

71932–1946

Hawar: Latin harfleriyle Kurmancî

Celadet Bedirxan 1932’de Şam’da Hawar’ı çıkardı ve Kurmancî için Latin alfabesini yerleştirdi. Şam’da Ronahî, Beyrut’ta kardeşi Kamuran Bedirxan’ın Roja Nû’su bu yolu sürdürdü.

81946

Mahabad, 1946

Mahabad’daki Kürt Cumhuriyeti’nin kısa ömrü boyunca Kurdistan gazetesi Soranî olarak yayımlandı.

91983–1992

Yeni kuşak dergiler

Sonraki on yıllarda Kürt dergileri yine sürgünde filizlendi: Paris’te Hêvî, Stockholm’de Nûdem. İstanbul’da Nûbihar 1992’den beri Kurmancî çıkıyor.

✦1898–2026

Şimdi sıra sizde

Yılları kaydırın ya da oynatın; bir şehre dokunup orada çıkan yayınları okuyun.

1898

Bu yıl yayında

1898

Bütün yayınlar, yıl sırasıyla

22 yayın · 13 şehir · 1898–2026

  1. 1898 · 1900

    Kurdistan کوردستان

    Kahire, Mısır · Mikdad Midhat Bedirxan; sonra Abdurrahman Bedirxan · Kurmancî, Osmanlı Türkçesi (Arap harfleri)

    İlk Kürt gazetesi. İlk sayısı Nisan 1898’de Kahire’de çıktı; yayın sonra Cenevre, Londra ve Folkestone’a taşındı.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Kürd Basınında İlk Dönem: 1898-1925”, Kovara Bîr arşivi
  2. 1898–1899

    Kurdistan کوردستان

    Cenevre, İsviçre · Abdurrahman Bedirxan · Kurmancî, Osmanlı Türkçesi (Arap harfleri)

    Kurdistan gazetesi Kahire’den sonra Cenevre’de basıldı; arşivdeki kaynak 18. sayının Cenevre’de çıktığını gösterir.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Kürd Basınında İlk Dönem: 1898-1925”, Kovara Bîr arşivi
  3. 1900–1902

    Kurdistan کوردستان

    Londra, İngiltere · Abdurrahman Bedirxan · Kurmancî, Osmanlı Türkçesi (Arap harfleri)

    24. sayıdan itibaren gazete Londra’da aylık çıktı; son sayılar Folkestone’da basıldı.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Kürd Basınında İlk Dönem: 1898-1925”, Kovara Bîr arşivi
  4. 1908–1909

    Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi کرد تعاون و ترقی غزته‌سی

    İstanbul, Türkiye · Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti · Osmanlı Türkçesi, Kurmancî (Arap harfleri)

    II. Meşrutiyet’in ilanından sonra kurulan Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti’nin yayın organı.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “115 Yıl Önce Yayımlanmış Olan Bir Kürd Gazetesi”, Kovara Bîr arşivi
  5. 1908–09 · 1912 · 1919

    Serbestî سربستی

    İstanbul, Türkiye · Mevlanzade Rıfat; başyazar Hasan Fehmi · Osmanlı Türkçesi (Arap harfleri)

    Bir Kürdün sahipliği ve yönetiminde çıkan ilk günlük gazete. Başyazarı Hasan Fehmi 1909’da öldürüldü; gazete 1912’de ve Mondros’tan sonra yeniden çıktı.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Bir Kürdün Sahipliği ve Yönetiminde Çıkan İlk Günlük Gazete”, Kovara Bîr arşivi
  6. 1908

    Şark ve Kürdistan شرق و کردستان

    İstanbul, Türkiye · Osmanlı Türkçesi (Arap harfleri)

    İlk sayısı 20 Kasım 1908’de İstanbul’da çıktı; haftada iki kez dört sayfa yayımlandı. Said-i Kurdî düzenli yazarları arasındaydı.

    Kaynaklar
    • Occo Mahabad, “Şark ve Kürdistan Gazetesi”, Kovara Bîr arşivi
    • Seîd Veroj, “Rojnameya Şerq û Kurdistan”, Kovara Bîr arşivi
  7. 1913–1914

    Hetawî Kurd هه‌تاوی کورد

    İstanbul, Türkiye · Kürd Talebe Hêvî Cemiyeti · Osmanlı Türkçesi, Kurmancî (Arap harfleri)

    Rojî Kurd’un ardından Hêvî cemiyetinin çıkardığı dergi; 2. sayısı Aralık 1913 tarihlidir.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Kürd Basınında İlk Dönem: 1898-1925”, Kovara Bîr arşivi
  8. 1913

    Rojî Kurd ڕۆژی کورد

    İstanbul, Türkiye · Kürd Talebe Hêvî Cemiyeti · Kurmancî, Soranî, Osmanlı Türkçesi (Arap harfleri)

    Kürt öğrencilerin Hêvî cemiyetinin dergisi; yazıların çoğu Kurmancî ve Soranî idi.

    Kaynaklar
    • Ayşe Hür, “Basın Tarihimizin Kör Noktası: Kürt Basını”, Kovara Bîr arşivi
  9. 1914

    Bangî Kurd بانگی کورد

    Bağdat, Irak · Cemaleddin Baban · Osmanlı Türkçesi, Kürtçe (Arap harfleri)

    Birinci Dünya Savaşı öncesinde Bağdat’ta çıkan ilk Kürt dergisi; Şubat–Nisan 1914 arasında dört sayı yayımlandı, her sayısı 28 sayfaydı.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Kürd Basınında İlk Dönem: 1898-1925”, Kovara Bîr arşivi
  10. 1918–1920

    Jîn ژین

    İstanbul, Türkiye · Sorumlu müdür: Hamza (Müküslü), sonra Memduh Selim · Osmanlı Türkçesi, Kurmancî, Soranî (Arap harfleri)

    İlk sayısı 7 Kasım 1918’de çıktı; Kürt Teali Cemiyeti çevresinin dergisiydi. Elde 36. sayısı (Haziran 1920) vardır.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Jîn Mecmua’sının Yayınlanması Üzerinden 104 Yıl Geçti”, Kovara Bîr arşivi
  11. 1922

    Kurd کورد

    Urmiye, İran · Mele Muhammed Turcani · Kürtçe, Farsça (Arap harfleri)

    Temmuz 1922’de Urmiye’de Xîret matbaasında basılan Kürtçe ve Farsça gazete; künyesinde “bir Kürd bütün Kürdler için yazar” yazar.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Kürd Basınında İlk Dönem: 1898-1925”, Kovara Bîr arşivi
  12. 1925–1926

    Dîyarî Kurdistan دیاری کوردستان

    Bağdat, Irak · Sahibkıranzade Salih Zeki · Kürtçe, Arapça, Türkçe (Arap harfleri)

    Bağdat’ta Kürtçe, Arapça ve Türkçe olarak on beş günde bir çıkan dergi; 11 Mart 1925’ten 11 Mayıs 1926’ya kadar 16 sayı yayımlandı. Kapağında Selahaddin Eyyubî’nin resmi vardı.

    Kaynaklar
    • Seîd Veroj, “Kürd Basınında İlk Dönem: 1898-1925”, Kovara Bîr arşivi
  13. 1926–1932

    Zarî Kurmancî زاری کرمانجی

    Revanduz, Irak · Huseyn Huznî Mukriyanî · Soranî (Arap harfleri)

    Huznî Mukriyanî’nin kendi matbaasında bastığı Soranî dergi.

  14. 1930–

    Rêya Teze Рйа таза

    Erivan, Ermenistan · Kurmancî (Latin harfleri, Kiril harfleri)

    Sovyet Ermenistanı’nda 1930’da kurulan Kurmancî gazete; Latin, sonra Kiril harfleriyle uzun yıllar yayımlandı.

    Kaynaklar
    • Berjin Haki, “Rêya Teze’nin Kitabı Yazıldı”, Kovara Bîr arşivi
  15. 1932–1943

    Hawar هاوار

    Şam, Suriye · Celadet Alî Bedirxan · Kurmancî (Latin harfleri, Arap harfleri)

    Kurmancî için Latin alfabesini yerleştiren dergi; ilk sayıları hem Latin hem Arap harfleriyle basıldı.

    Kaynaklar
    • Kovara Bîr arşivi: Hawar’ın 94. yılı haberi; Celadet Bedirxan üzerine yazılar
  16. 1939–1949

    Gelawêj گەلاوێژ

    Bağdat, Irak · Îbrahîm Ehmed; Eladdîn Seccadî · Soranî (Arap harfleri)

    Bağdat’ta çıkan etkili Soranî edebiyat ve kültür dergisi.

  17. 1942–1945

    Ronahî

    Şam, Suriye · Celadet Alî Bedirxan · Kurmancî (Latin harfleri)

    Hawar’ın kardeş dergisi; resimli, daha geniş okura seslenen bir Kurmancî dergi.

  18. 1943–1946

    Roja Nû

    Beyrut, Lübnan · Kamuran Alî Bedirxan · Kurmancî (Latin harfleri)

    Kamuran Bedirxan’ın Beyrut’ta çıkardığı Kurmancî dergi; Hawar geleneğini Lübnan’da sürdürdü.

  19. 1946

    Kurdistan کوردستان

    Mahabad, İran · Kürdistan Demokrat Partisi · Soranî (Arap harfleri)

    Mahabad Kürt Cumhuriyeti döneminde KDP’nin yayın organı olarak çıkan Soranî gazete.

  20. 1983

    Hêvî

    Paris, Fransa · Paris Kürt Enstitüsü · Kurmancî, Soranî (Latin harfleri, Arap harfleri)

    Paris Kürt Enstitüsü’nün kültür ve edebiyat dergisi.

  21. 1992–

    Nûbihar

    İstanbul, Türkiye · Kurmancî (Latin harfleri)

    İstanbul’da 1992’den beri çıkan Kurmancî kültür ve edebiyat dergisi.

  22. 1992–2001

    Nûdem

    Stockholm, İsveç · Firat Cewerî · Kurmancî (Latin harfleri)

    İsveç’te çıkan Kurmancî edebiyat dergisi; sürgündeki Kürt yazarların buluşma yeri.

Haritadaki bilgiler arşivimizdeki yazılara ve basın tarihi çalışmalarına dayanır; doğrulanan yayınlar eklendikçe genişler. Düzeltme ve öneriler için bize yazın.