Kovara WAR – Hejmâr 7

Mahabad Cumhuriyeti'nin Kuruluşu ve Büyük Güçlerin Politikaları: 1941-1946* A. A. Giriş: 1945-46 Mahabad Kürt Cumhuriyeti, modern Kürt tarihinin köşe taşlarından biridir. Mahabad’ın yegane önemi, Kürdistan’ın görece küçük bir parçasında da olsa ve bir yıldan kısa bir süre yaşasa da, Kürtlerin tarihlerinde ilk kez başarılı bir şekilde özerk bir Kürt devleti kurmalarında yatar. Bu dönem, Kürt tarihinde farklılığıyla öne çıkar, çünkü Kürt ulusalcı hareketinin özlemleri bu kısa dönem içinde kristalize olmuştur. Mahabad Cumhuriyeti’nin tarihi üzerinde çalışmak ve analiz yapmak, birkaç nedenden ötürü önemlidir: İran’daki Kürt halkı, ulus-devlet yaratma yolunda tarihinde ilk kez kendi kendini temsil ve kendi kaderini tayin etme fırsatını bulmuştur; Mahabad Cumhuriyeti, Kürtler ile Kürdistan’ı işgal eden devletler arasındaki karışık ve çapraz ilişkileri göstermektedir; Aym zamanda, bu dört devletin kendi aralanndaki siyasal ilişkilerinin belirli bir düzeyde ve kısmen Kürt ulusalcı hareketi tarafından belirlendiğini gösterir; Mahabad Cumhuriyeti açığa çıkarmaktadır ki, Kürt sorunu uluslararası bir sorundur ve büyük güçler, daha belirgin olarak ABD, Britanya ve eski SSCB Kürdistan’daki politik gelişmelerde Kürt ulusalcı hareketinin başarısı ve yenilgisi üzerinde her zaman etkili olmuştur; Mahabad Cumhuriyeti deneyimi, bugünkü Kürt ulusalcı hareketine dersler çıkarmak baklmından rehberlik etmektedir; Birleşik Devletler ve Sovyetler Birliği’nin başını çektiği iki kamp arasındaki soğuk savaşın [i] ilk evresi, denebilir ki, ikinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından ilk olarak genelde İran ve özelde de Mahabad Cumhuriyeti üzerinde kendini göstermiştir. Bu çalışmadaki amacım, Mahabad Cumhuriyeti’nin 1941’den İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar süren İran’daki Anglo-Sovyet işgali ile ortaya çıkan siyasal boşluktan yararlanmaya çalışan Kürt ulusalcı hareketinin * Bu yazı, 1998 yılında "MA MODERN HISTORY UNIVERSTY OF LONDON BIRK- BECK COLEGE HISTORY PROJECK"e bir master tezi olarak sunulmuştır ve WAR dergisinin yedinci(7.) sayısında da yayımlanmıştır. (Y.N.) 7 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- bir sonucu olduğu düşüncesini analiz etmektir. Kürt Cumhuriyeti’nin bir Sovyet kuklası olduğu veya Sovyet ajanlarının Kürt ulusalcılığını[1] geliştirip harekete geçirdiği şeklindeki görüşlerin aksine, Kürtlerin kendi çıkarlarından yola çıktıklarını ve bu çıkarlar arasında kendi kaderlerini tayin etmek ile kendi bölgelerini kendilerinin yönetmesinin de bulunduğunu savunmaktayım. Bu amaçlarına ulaşmak için Kürtler her türlü güce ve kay- nağa açık olmuşlardır. Bu bakımdan Kürtler, uluslararası siyasal ilişkilerde deneyimsiz olmalarına rağmen, sözü geçen bütün büyük güçlerle siyasal ilişkiler kurmaya çalışmışlardır. Mahabad Cumhuriyeti’nin kuruluşunu Sovyetler’in İran’daki ve özellikle İran Azerbaycan’ındaki dış politikalarına indirgemek yanlış bir sonuç olacaktır. Şu da görülmelidir ki, bu tarz bir açık- lama ABD’nin de desteklediği İran politikası açısından kabul gören ve yan- sıtılan bir açıklama biçimidir. B. Yassin’e göre, Cumhuriyet’in yükselişi ve düşüşü, “birbirine sıkı sıkıya bağlı birkaç gelişmeden kaynaklanan tarihsel bir vaka olarak görülmelidir. Bunlar, Kürt ulusalcılığı içinde meydana gelen gelişmeler, İran’daki politik durumdaki dramatik değişim, ve ‘Üç Büyükler’in birbirleriyle, İran ve Kürtler ile ilişkileridir.”[2] İkinci Dünya Savaşı boyunca ve sonrasındaki süreçte, Orta Doğu, üç büyük güç; İngiltere, ABD ve SSCB bakımından büyük öneme sahip bir bölge olmuştur. Genel olarak İran ve özel olarak Kürdistan, bu güçler bakımından hayati bir bölge haline gelmiştir. Böylece, bu güçler ile İran ve Kürtler arasında olağanüstü bir kar- maşık ilişkiler süreci ortaya çıkmıştır. Mahabad Cumhuriyeti’nin Doğuşuna bu karmaşık ilişkiler açısından bakılmalıdır. Bu nedenle, zamanın büyük güçleri İngiltere, ABD ve SSCB’nin politikaları ve bunların Kürt ulusalcı hareketine ve Kürtlere yaklaşımı üzerinde durmak oldukça önemlidir. Bu çalışmayı dört bölüme ayırmış bulunuyorum. Birinci bolümde ulus ve ulusalcılık kavramları ve bu kavramların Kürt sorunundaki görünümleri üzerinde yoğunlaşacağım. İkinci bölümde, İkinci Dünya Savaşı’ndaki İran ve İran Kürdistanı üzerinde duracağım. Bu bölümde Kürtler bakımından İran’ın resmi etnik politikasını çözümleyeceğim. Aynca İran’ın İngiltere, ABD ve SSCB ile ilişkilerini inceleyeceğim. Bu bölümde, İngiltere, ABD ve SSCB’nin Orta Doğu ve özelde İran ve Kürdistan’daki dış politikalarını çözümleyeceğim. İngiltere ve Sovyetler Birliği’nin Kuzey ve Güney İran’ı işgal etmelerindeki hedefleri nelerdi? Sovyet politikasını oluşturanlar Kürt sorununa nasıl yaklaşıyorlardı ve hangi nedenlere dayanıyorlardı? Bölgedeki ABD yetkilileri neden Kürt taleplerine fiziksel veya moral destek vermedil- er? Bu bölümde, Kürt sorunu etrafında ABD ve SSCB arasındaki soğuk savaşın tohumlarını açıklamayı deneyeceğim. Ezilen halkların hamisi olarak tanınan SSCB ile faşizm ve diktatörlüğe karşı demokrasi ve özgürlük savaşçısı olarak tanınan ABD ve İngiltere, temel talepleri demokratik haklar War. Zivistan 1999 8 --- Page Break --- ve kendi kaderlerini tayin etmek olan Kürtlerin ellerini boş bırakmışlardır. Mahabad Cumhuriyeti örneginde, Kürt politikacıları ve Kürt liderleri adı geçen güçlere nasıl yaklaşmışlardır ve onlardan beklentileri neler olmuş- tur? Üçüncü bölümde; Mahabad Cumhuriyeti’nin kuruluşunu, Azerbaycan, İran ve Kürdistan’m diğer parçalan ile olan ilişkilerini inceleyeceğim. Aynca Kürt ulusçuluğunun yükselişinin Mahabad Cumhuriyeti’nin kuruluşu ile olan bağlantısını da inceleyeceğim. Son bölümde; büyük güçlerin bölgedeki poli- tikaları sonucu Mahabad Cumhuriyeti’nin çöküşünü çözümleyeceğim. Yanıt vermeye çalışacağım hayati soru; Mahabad Cumhuriyeti’nin neden çöktüğü, başka bir deyişle neden daha fazla yaşayamadığı olacaktır. Mahabad Cumhuriyeti’ni incelemenin önemine rağmen, Kürt tarihi bakımından altı çizilmesi gereken bir sorun bulunmaktadır. Bu sorun, Kürtlerin Kürdistan hakkında yeterli bir arşiv kaynağına sahip olmamasıdır. Kürtler bir devlete sahip olmadıkları için, ulusal bir arşivleri ve diplomatik kayıtları bulunmamaktadır. Bu durum son derece önemlidir, çünkü olaylara Kürt tarafının yaklaşımı eksik kalmaktadır. Elbette, İbrahim Ahmed, Kadri Cemilpaşa (Zinar Silopî), Mela Mustefa Berzanî gibi olaya tanıklık edip Mahabad hakkında yazılı malzeme verenler bulunmaktadır. Bu malzemeler paha biçilmez değerde olmakla birlikte, Kürtlerin bakış açısından Mahabad Cumhuriyeti’nin bir resmini çizmek için yeterli değildir. 1943 ve 1946 yılları arasında yayınlanan ve birincil kaynaklar olarak alınabilecek iki tane Kürt süreli yaymı bulunmaktadır: Kürt Komela partisinin yayın organı olan Niştiman (Anayurt), ve Kürdistan Demokrat Partisi’nin (İran) yayın organı olan Kurdistan. Bu çalışmada, ayrıca ABD ulusal arşivi ve Kamusal Kayıt Bürosu (Public Record Office)’deki birincil kaynaklara atıflarda bulu- nacağım. Bu her iki birincil kaynak da ihtiyatla ele alınmalıdır, çünkü bu kayıtlar bö1gedeki olayları çoğu kez kendi dış politikalarına göre sorunları çarpıtarak resmi bakış açısından yansıtmaktadır. Soruna daha iyi bir bakış açısı için hayati önemi haiz yerel devletlerin arşivlerinin de Kürt sorunu nedeniyle yaşanan problemlerden dolayı ulaşılabilir olmadığını da belirtmek önem taşımaktadır. Şimdiye kadar, Kürt Cumhuriyeti hakkında yayınlanmış resmi bir Sovyet belgesi bulunmamaktadır. Kendisinden bahsedilebilecek yegane kaynak, Prof. Olga Jigalina’nin 1997’de International Journal of Kurdish Studies’de yayınlanan makalesidir. Bu makalesinde Jigalina, resmi kayıtlara ulaşarak eski Sovyetler Birligi’nin Kürt sorununa yaklaşımını ele almıştır. Makale, dergide İngilizce bir özetiyle birlikte Rusça yayınlanmıştır. Sovyetler’in Kürtlere yönelik politikası İngiliz ve Amerikan resmi bel- gelerinden de ayrıca incelenebilir. 9 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Bölüm: I ULUS, ULUSÇULUK VE KÜRTLER Kürt sorunu bakımından, "ulus" ve "ulusalcılık" kavramlarını çözüm- lemek bir zorunluluktur. Kürtlerin ve Kürt dilinin tanınması Kürt ulusal- cılığının merkezini teşkil etmiştir. Bu vurgu, kısmen Kürt kimliği ve dilinin inkarı şeklinde gelişen hakim (occupant) devletlerin resmi asimilasyonist politikalarından kaynaklanmaktadır. Türkiye örneğinde, devlet tarafından yönlendirilen Türk akademisyenleri ve "bilim çevreleri" Kürtlerin aslında Türklüklerini unutmuş Türkler olduklarını tanımlamaya çalışmışlardır.[3] Bu durum, apayrı bir öneme sahiptir, çünkü kimlik ve dil etnik yapının nesnel iki kriterini teşkil eder. Asimilasyoncu politikalara bir tepki olarak, Kürtler, siyasal etkinlikler ve hareketler şeklinde Kürt kimliğinin ve Kürt dilinin fark- lılığına vurgu yapmışlardır. Hemen hemen bütün Kürt kurumları, Kürtleri bir ulus olarak kabul ederler. Yine de, Kürtlerin bir ulus olup olmadığı sorununu çözümlemeye çalışacağım, ama bundan önce ulus ve ulusalcılık kavram- larının farklı tanımlarına bir göz atacağım. Ulus ve ulusalcılık kavramları kendi içlerinde önemli oranda çelişkil- er barındırır ve üzerinde uzlaşılmaktan çok uzak bir görünüm arz eder. Margaret Canovan, bunun “kavramsal açıdan yakalanması olağanüstü güç bir mevzu”[4] oluşturduğunu belirtmiştir. Bu konuda çeşitli yaklaşımlar ve tanımlar bulunmaktadır.[5] Karl W. Deutsch, "ulusallık"ı (milliyet) "ulus"tan (millet) ayırır. Deutsch’un düşüncesine göre, “ulusallık kendi üyelerinin davranışları üzerinde etkin bir kon- trol sağlamak için önlemler almaya çalışan bir insan- lar topluluğudur. Ulusallık kendini güçle donatmak için can atan bir insan topluluğudur.”[6] Bir ulusallık, diye devam eder Deutsch, sadece "kendi özlemlerini gerçekleştirmek için güce ihtiyaç duyduğu anda" kendini bir ulusa dönüştürebilir.[7] Bir başka deyişle, Deutsch’a göre ulus, bir devlete sahip insan topluluğudur. Bu tanım, Kürtler gibi kendilerinin ulus olduğunu iddia edip bir devlete sahip olmayan toplulukları öngörmemektedir. Deutsch’un tanımı, Kürtleri bir ulus olmaktan çok bir ulusallık olarak ortaya koyar. Peter Alter, bu yaklaşımı eleştirir. Deutsch’un iddiasnın aksine, Alter’e göre, “bir ulus, kendisine ait bir devleti olmadan da var olabilir.”[8] 1871’de birleşik bir Alman devleti kurmadan önce de Almanların 18. yy.’da kendi- lerini bir ulus olarak gördüğünü kaydeder. Alter, bir milletin devletsiz de varolabileceğini kabul etmekle birlikte, yine de siyasal olarak kendi kaderini tayin etme talebinin önemine vurgu yapar.[9] Yassin, Alter’in tanımını temel alarak, ayrıca “bir ulus kendi devleti olmadan var olabileceği gibi, bir devlet War. Zivistan 1999 10 --- Page Break --- de birleşmiş bir ulusa sahip olmadan var olabilir” sonucuna varmaktadır.[10] Ulusun bir başka tanımı, sosyolog Anthony Smith tarafından ileri sürülmüştür: "tarihsel bir bölgeyi, ortak mitleri ve tarihsel anıları, ortak bir kültürü, ortak bir ekonomisi olan ve bütün üyelerinin ortak hak ve görevleri bulunan bir insan topluluğu."[11] Smith’e göre, -akrabalık, sınfdaşlık, din, ortak kültür gibi bireyler arasında çeşitli unsurlarla oluşmuş olan- ulusal kim- lik, kültürel bir kavram olup devletle hiçbir doğrudan bağı yoktur . Ernest Gellner ulusu, "insanoğlunun inançları, bağlılık ve dayanış- masının bir sonucu"[12] olarak tanımlar ve şöyle der: “i) iki insan, sadece ve sadece, sırasıyla işaretler ve düşünceler sistemi ile davranış ve iletişim biçimi anlamına gelen aynı kültürü paylaşıyorlarsa bir milletten sayılırlar. ii) iki insan, sadece ve sadece, birbirlerini aynı millete ait olarak görüy- orlarsa bir milletten sayılırlar.”[13] Benedict Anderson, milleti kapitalizmin gelişimiyle birlikte ortaya çıkan "imgelenmiş bir siyasal topluluk" olarak tanımlar.[14] Anderson, mil- letin dinsel topluluklardan basit bir şekilde büyüyerek ve onu değiştirerek oluşmadığını, aksine dünyaya yaklaşmada temelli bir değişikliğin sonucu olarak meydana geldiğini iddia eder. "Kapitalizmin ve yayın teknolojisinde meydana gelen dönüşümlerin insan dilinde meydana getirdiği karşı konul- maz değişimler yeni bir imgelenmiş topluluk biçimine imkan tanımıştır", bu durum düşünmeye ve modern ulus aşamasına geçilmesini sağlamıştır.[15] Eric Hobsbawn, ulusun ilkel ve değişmez bir varlık olmadığını iddia etmiştir. Öznel unsur olan siyasal oluşumun ve nesnel unsur olan kültürel oluşumun yeterli bir açıklama getirmediğini ve her ikisinin de eksik olduk- larını ileri sürmüştür. Ulusun özel ve tarihsel bakımdan yakın döneme ait bir varlık olduğunu öyle ki yerel devletin özel bir türüyle, "ulus devlet"le ilişkili olduğunu ve bunsuz yapılan bir tartışmanın anlamsız olduğunu ileri sür- müştür.[16] Ulus kavramı, ulusçuluk kavramı bağlamında bir çözümlemeye tabi tutulmalıdır. Hobsbawn ve Gellner, ulusu meydana getirenin ulusçuluk olduğunu ileri sürmüşlerdir: "Bazen daha varlık öncesi kültürü alıp onu ulusa dönüştüren ulusçuluk, bazen de onu bir sonuç olarak ortaya çıkarır, fakat sık olarak varlık öncesi kültürü kendisi yazar"[17] Gellner ayrıca, "başka bir biçimden çok, ulusun bir çağın ulusçuluğu olarak tanımlanabileceğini"[18] ileri sürmüştür. Ulusçuluğun, "siyasal ve ulusal birliğin somutlanması (con- gruent) gerektiğini savunan siyasal bir ilke"[19] olduğunu ileri sürmüştür Gellner. Ulusçuluğun ulusa önceliği hususu, "ulusçuluk ulusu kendi bilincine varması için uyandırmaz: henüz daha varolmadığı halde onu davet (orijinal metinde italik. ç.n.) eder"[20] diyen Anderson tarafından da paylaşılır. 11 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Bohemya Doğumlu sosyolog Eugen Lemberg’in ulusçuluk tanımını uyarlayan Alter, ulusçuluğu "ulus ve egemen ulus-devletin hayati önemi haiz değerler olduklarnı savunan ve bir halkın veya bir insan topluluğunun büyük bir kısmını harekete geçirmeye çalışan bir ideoloji ve aynı zamanda bir siyasal hareket. olarak tanımlamıştır. Alter’e göre, siyasal bir güç olan ulusçuluk, "bireyin insan türünün bir üyesi olduğu ve bir dünya vatandaşı olduğu Aydınlanma Felsefesi”[21] ile karşılaştırılamaz. Elie Kedouri, ulusçu- luğu "19. yy. başlarında Avrupa’da geliştirilen bir doktrin" olarak tanımlar ve akabinde ulusçuluğun, kendisine ait bir yönetime sahip olmaktan memnun bir insan topluluğunun belirlenmesi için bir çıkış noktası olduğunu ve ülkede meşru güç kullanımı ve devletler topluluğunu doğrudan örgütlemeyi sağla- maya çalıştığını"[22] ileri sürer. Başka bir deyişle, Kedouri yegane meşru yönetim biçiminin ulusun kendini yönetmesi olduğunu kabul eder. Kürt Ulusçuluğu Kemal Kirişçi ve Gareth M. Winrow Kürtlerin snıflandırılmasının kolay olmayacağnı, çünkü "bölgeye dağılmış olduklarını ve bağımsız devlet geleneklerinin bulunmadığını"[23] ileri sürmüşlerdir. Kürtler arasındaki bölünmelerin ve kendilerini algılama konusundaki geniş bir aralığa yayılan görüş ve fikir ayrılıklarının "Kürtlerin Hroch’un çözümleme modeline göre gelişmenin C Aşaması’na tamamen girip girmediklerinin değerlendirilmesi- ni"[24] güçleştirdiğini ileri sürmüşlerdir. Kürtlerin ulus olup olmadıkları sorunu, çeşitli yaklaşım ve tanımların nasıl ele alındığına baglıdır. Kürt ulusçuluğu bakımından birkaç etken bir arada göz önüne alınmalıdır: 1. l639’dan Birinci Dünya Savaşı’na kadarki dönemde bölge Kürdistan olarak tanımlanmaktaydı ve Osmanlı ve İran imparatorlukları arasında bölünmüştü. 2. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Kürdistan dört devlet tarafından tekrar bölünmüştür. 3. Lozan (1923)’da çizilen sınırlarla birlikte Kürtler her bir devlette etnik bir azınlık olarak görülmüştür. 4. Nihayet, uluslar arası siyasal arenada Kürt sorununun çözümü etnik azınlıklar sorunu ile her bir hakim (occupant) devletin demokratik ilerlemesi bağlamlarında ele alınır olmuştur. 5. Hakim devletler kendi içlerinde Kürt kimliğini ve Kürt sorununu inkar etmişlerdir. Bu etkenler, hakim devletlerin akademik çevrelerinde Kürt kimligi konusunda sistematik araştırmaların yadsınmasına neden olmuştur.[25] Bu etken- ler, Kürt kimliğinin tanımlamaya yarayan Kürt kültürü, gelenekleri, dili ve tari- hinin sistematik erozyonunda önemli bir role de sahiptir. War. Zivistan 1999 12 --- Page Break --- Kürtlerin bir ulus mu? yoksa bir etnik köken mi? olduğu soyut bir sorundur. Bununla birlikte, Kürt ulusçuluğu bir vakadır. Ben, Gellner ve Anderson’un ulusçuluğun ulusa önceliği fikrini paylaşıyorum. Ulus, ancak ve ancak bir ulus-devleti inşa ettiği takdirde başarılı olacak olan ulusçuluğun bir ürünüdür. Yine belirtmeliyim ki, bir hareket eger bir ulus-devleti hede- fliyorsa ancak o zaman ulusçu hareket olarak sınıflandrılabilir. Ulusun ortaya çıkışı öznel ve nesnel unsurların diyalektik birliğine bağlıdır. Objektif unsur olarak, dil, gelenek, toprak gibi ortak özellikleri taşıyan bir insan grubu ancak ulusçu savaşım boyunca siyasal bir birlik olarak örgütlenerek sübjektif unsu- run devreye girmesi ile bir ulusa dönüşebilir. Öznel unsurun iki tane kesişen bileşeni kendi içinde barındırdığnı belirtmeliyim. Birinci olarak, ulusal bilinç ve kendini algılamayı içerir. İkinci olarak da, ulus başkaları tarafından tanım- lanmalı (other-defined)[26] ve başka siyasal kurumlar, örneğin bir diğer devlet tarafından, tanınmalı ki hedefine koyduğu kendi siyasi birliğini kurup koruyabilsin. Kürtler kendilerini etkileyen bütün olumsuz koşullara rağmen, ortak bir kültüre, geleneğe, coğrafyaya, özlemlere ve dile, yani nesnel unsura sahiptirler.[27] McDowall’in belirttiği gibi, Kürtler bir topluluk duygusuna sahiptirler, başka bir deyişle 19. yy.’ın sonları ile 20. yy.’ın başlarından itibaren, Türkler ve Araplarla aynı zamanda, kendilerini Kürt olarak algıla- maya başlamışlardır.[28] Bu topluluk duygusu modern Kürt tarihinin büyük bir bölümüne damgasnı vuran ulusalcı hareket olarak kendini ilan etmiştir. Bununla birlikte, Kürtlerin kendilerini bir siyasal birlik olarak dönüştürme istekleri başarıya ulaşmamıştır. Başarısızlığın nedeni, öznel unsurun olgun- laşmamış olmasıdır. Kürt ulusçuluğunun öznel unsuru olgunlaşmamıştır, çünkü: 1. Başkaları tarafından ve diğer siyasal kurumlar tarafından tanınmış değildir. 2. Yukarıda bahsettiğim olumsuz koşulların bir sonucu olarak, Kürt ulusçuluğu kendi sesini yerel hareketler olarak duyurmuştur. Yani, Türkiye’deki, Irak’taki, İran’daki ve Suriye’deki Kürt ulusçu hareketi olarak... Bu bölünme, Mahabad örneğinde, Kürt ulusçu hareketinin dayandığı güçler aşiretler olduğu halde, liderliği şehirli seçkinler ve entelijansiya tarafından yapılması ile daha derine gitmiştir . Sonuç olarak, Kürt ulusçuluğunun bu kadar zamandır Kürt toplumunu bir siyasal birliğe dönüştürmedeki başarısızlığının, öznel unsurun olgunlaş- mamasının bir sonucu olduğunu söylemek istiyorum. 13 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Bölüm-II KÜRTLER İRAN VE BÜYÜK GÜÇLER: 1941-1945 İran Kürtleri Kürdistan’ın ilk biçimsel bölünmesi, 1639 yılında Osmanlı ordusunun Şah İsmail Safevi kuvvetlerine Çaldıran’da galip gelmesi sonucu Sultan Murat ve Şah Abbas tarafindan imzalanan bir anlaşma ile Osmanlı ve İran imparatorlukları arasında gerçekleşmiştir.[29] Qasimlo, her iki imparator- luğun özerk Kürt beyliklerinin muhalefet gösterdikleri merkezi devletler arasında bir konsolidasyona gittiklerini belirtmiştir. Son 500 yıl boyunca Kürtler Isfahan (İran’ın eski başkenti)’a ve Tahran’a karşı sürekli olarak mücadele halinde olmuşlardır. En son özerk Kürt beyliği, Sinê vilayetinde 1865 yılında özerkliğini kaybeden Erdelan Beyliği’dir.[30] İran Kürtleri, 1880 yılında şeyh Ubeydullah liderliğinde, İran hege- monyasına karşı baş kaldırmışlar ve tüm Kürdistan’ın özgürlüğünü hede- flemişlerdir. İsyan, Urmiye ve Van gölleri arasındaki bütün bölgeyi özgür- leştirmeyi başarmıştır. Qasimlo, şeyh Ubeydullah İsyanı’nın bir bütün olarak Kürdistan’ın özgürlüğü ve birliğini hedefleyen ilk Kürt hareketi olduğunu belirtir.[31] İsyan, başlarda başarılı olmasına rağmen, İran ve Osmanlı ordu- larının ittifakları ile ezilmiştir . Yirminci yüzyılın başlarında, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen ardın- dan İran Kürdistan’ı Tahran’a karşı Şikak aşireti reisi Simko (İsmail Ağa) tarafindan liderliği yapılan bir başka büyük isyana tanıklık etmiştir. İsyan Urmiye Gölü’nün batısındaki bölgenin tamamını kurtarmaya çalışmış ve Kürdistan’ın tümünün bağımsızlığını talep etmiştir. İsyan, Simko’nun İranlı yetkililerin daveti üzerine katıldığı görüşmeler sırasında Uşnu’da İran asker- leri tarafından katledilmesinden sonradır ki, güçlükle yenilgiye uğratılmıştır. İran siyasal yaşamının en önemli gelişmelerinden biri, İngilizlerin desteği ile Rıza Şah’ın tahta çıkması olmuştur. Rıza Şah’ın ana siyasi hedefi, merkezi bir devlet kurmak ve modernizasyon yoluyla etnik grupları asimile ederek ulusal birliği sağlamaktı. Rıza Şah’ın Modernizasyon Programı ve Bunun İran Kürtleri Üzerindeki Etkileri İran, Birinci Dünya Savaşı’nda tarafsızlığını ilan etti. Bununla birlik- te, çeşitli güçlerin İran içine el atmaları merkezi hükümetin güçlükle kontrol altında tuttuğu merkezkaç güçlerini harekete geçirdi. İran’ın merkezi hükümetin zayıf düşmesinin önemli bir sonucu, aşiretlerin güçlenerek aşiret federasyonları kurma fırsatını yakalamaları oldu.[32] Rıza Şah, ulusal bir kimlik yaratmayı amaçlayan bir modernizasyon War. Zivistan 1999 14 --- Page Break --- programı başlattı. Rıza Şah tarafından başlatılan bu modernizasyon pro- gramı, dinsel etkiyi azaltmaya ve İran’ı yabancıların müdahalelerinden, aşiret ayaklanmalarından ve etnik farklılıklardan kurtarmaya dönüktü. Bunu başar- mak için, Avrupa tipi eğitim kurumları kurulacak ve fabrikalar, ulaşım ve iletişim ağları gibi modern ekonomik bir üstyapı oluşturulacaktı.[33] Ramazanî, modernizasyon programının yeni sosyal ve ekonomik grupların dogmasını hızlandırırken, toplumsal çelişkileri de derinleştirdiğini belirt- miştir.[34] Kürt bölgesi bu modernizasyon programında yer almıyordu, fakat yine de, belli bir oranda Kürtleri de etkilediğini belirtmiştir Yassin. Siyasal, ekonomik ve sosyal bir kurum olarak aşiretleri zayıflatmayı amaç edinen modernizasyon programının bir sonucu olarak, pek çok sayıda aşiret reisi Tahran’a ve İran’ın başka yerlerine sürgün edildiler; topraklarına el kondu ve kendi aşiretlerine karşı kullanılmak üzere rehine durumuna düştüler. Bununla birlikte, Lencowski’nin belirttiği üzere, Rıza Şah merkezi hükümetin aşiretler üzerinde otorite sağlaması bakımından başarılı olsa da, aşiretlerin temel yapıları olduğu gibi kaldı. Modernizasyon programı aşiretler arasında merkezi hükümete karşı önemli oranda bir düşmanlık yarattı. Bu düşmanlık, modernizasyon programının bir parçası olarak, Fars olmayan grupların, özel- likle Kürtlerin ve Azerilerin asimilasyonu nedeniyle ileride daha da derin- leşti. Modernizasyon programnın çekirdeğini, etnik yapı bakımından çoğul olan sosyal yapıyı bir tek halkı, ulusu, dili, kültürü ve siyasal otoritesi olan birleşik bir devlete dönüştürmek teşkil ediyordu. Bu amaca uygun olarak, İran parlamentosu 1928 yılında etnik grupların geleneksel giysilerini yasadışı ilan etti. Fars olmayan dillerin kullanılması engellendi ve sonuç olarak Farsların dışındakilerin okur-yazarlık oranı düştü. Merkezi hükümetin Farslaştırma ve asimilasyon politikası Kürdistan ve Azerbaycan’da aksi tep- kilerle karşılaştı; Kürtlerin ve Azerilerin etnik farklılıklarının bilincine var- masına hizmet etti.[35] Bu durum, merkezi hükümete karşı Kürtler ve Azeriler arasında düşmanlık doğmasıyla sonuçlandı. Ayrıca, bu kesimlerdeki eğitim, sağlık ve kamu hizmetlerindeki eşitsizlikler,[36] düşmanlığın yanısıra İran merkezi hükümetinin modernizasyon ve asimilasyon programına karşı yoğun bir hoşnutsuzluk ve tatminsizliğe de neden oldu. Bu rahatsızlık, Tahran’a karşı isyanlarda ve otonomi isteklerinde her fırsatta kendini dışa vuruyordu. 1920’lerden Anglo-Sovyet işgaline kadarki İran tarihi, sürekli mücadele ve isyanlarla dolu geçmiştir . Yassin ve Izady, Rıza Şah’ın modernizasyon programının "Türkiye, Irak ve Suriye’nin umarsız etnik-ulusal azınlklar arasından ulus-devletler yaratma"[37] şeklinde daha geniş bir bağlamda ele alınabileceğini belirt- mişlerdir. Mustafa Kemal’in liderliğindeki Türk Cumhuriyeti’nin modern- leşme ve batılılaşma politikası ile Rıza Şah’ınki birbiriyle çakışmaktadır. Bu 15 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- iki ülkenin ortak ayırt edici yönleri, bağımsız Kürt kimliğini parçalamak ve asimile etmek olmuştur. Bu nedenle, bu iki ülkedeki Kürt milliyetçiliğinin hemen hemen aynı zaman aralığında birlikte ortaya çıkmış olması şaşırtıcı değildir. Bütün Kürt isyanlarının ana özelliği, kendi kaderini tayin etme hakkının yaı sıra, kültürel ve demokratik hakları talep etmek olmuştur. Rıza Şah Rejiminin Sonu: İran İşgal Altında 25 Agustos 1941’de, İngiliz ve Sovyet güçleri sırasıyla güney ve kuzey- den İran’a girdiler. İran’ın Anglo-Sovyet işgalinin nedenleri sözde şeylerdi, bununla birlikte ana etkenler İran’daki Alman aktivitelerini engellemek ve İngilizlerle Amerikalıların Sovyetler Birliği’ne yardım yolunu olduğu kadar, Transkafkasya’daki petrol alanlarını da güvene almaktı.[38] İşgal nedeniyle Rıza Şah rejiminin Eylül 1941’deki düşüşü, İran’ı siyasal bir kaos ve karışıklık ortamında bıraktı. İran ordusu çözüldü ve aşiretler bu dağılan ordudan silah ve cephane alarak kendilerini silahlandırdılar.[39] Daha önce sürgün edilen ve kendi bölgelerinden zorla uzak tutulan aşiret reis- leri, kendi yerlerine geri döndüler ve yerel iktidarlarını tekrar ele aldılar. İşgalden sonra meydana gelen siyasal gelişmeler ve Rıza Şah’ın düşüşü, Kürtler arasında kendi geleneksel durumlarını tekrar tesis etmek açısından bir umut kaynağı oldu. İşgal altındaki İran’da merkezi hükümete karşı ilk direnişler, liderliği aşiret reisleri tarafından yapılan ve siyasal olarak örgütlenmemiş bir hareketti. Roosevelt, "karışıklıkların ana merkezlerinin Mahmud Han’ın müthiş bir hegemonya kurduğu Mîrivan ve Hewraman (Awroman) dağları ile uzun süre Irak’ta sürgün kalan Kama Reşîd Han’ın Saqiz ve Serdeşt’i içine alan bir bey- lik kurduğu Banê olduğunu"[40] belirtir. Tahran’a karşı aşiret direnişlerinin yanısıra, İran Kürdistan’ında ikinci bölümde incelemiş olduğum siyasal örgütlenmeler de ortaya çıkmıştır. İran’daki Kürt Aşiretleri Kürt aşiretlerinin Kürdistan’ın sosyal, politik ve ekonomik hayatında belirgin bir önemleri vardı. İran’ın işgalinin ilk günlerinde Kürdistan’daki politik gelişmeleri aşiretlerin belirlediği ve Kürt ulusal hareketini etkileyen hayati bir etken olduğu söylenebilir. Aşiretler, aynı zamanda büyük güçlerin de İran’daki politikalarını kabul ettirmek için en başta muhatap aldıkları güç- leri teşkil etmekteydiler. Sovyetler ve Britanya, aşiretlerin İran’daki güçleri ve önemlerini biliyorlardı. Roosevelt, merkezi hükümetin yokluğunda Sovyetlerin aşiretlerle doğrudan ilişkiler kurduğunu belirtir. Bunlar, kuzeyde Celalî’ler, Şahpur’un batısındaki dağlarda bulunan Şikakî’ler ve Rızaiye’nin batısmdaki Herkî’lerdir. Kirmanşah-Bağdat yolu civarını, İran Kürdistam’nın güney kesimlerini kontrol eden İngilizler, aşiretleri sessiz tutmuşlardır.[41] War. Zivistan 1999 16 --- Page Break --- Eagelton, İran Kürdistan’nında nüfusları 120.000 ile birkaç bin arasında değişen altmıştan fazla Kürt aşireti olduğunu söylemiştir. İran Kürdistanı’ndaki en önemli aşiretler şunlardı: Celalî’ler; 25.000 kişilik nüfuslarıyla, Kuzey Doğu’nun en uç kısmında, Türk ve Sovyet sınırlarının birleştiği kesimde konumlanmışlardır. Eagelton, bu aşiretin sonradan Mahabad Cumhuriyeti’ne arka çıkmalarını da tavsiye eden Rızaiye’deki Sovyet Konsolosu tarafından etki altına alındığını belirtmiştir . Şikakî’ler; 40.000 kişilik nüfuslarıyla o zamanki en büyük ikinci aşiret konumunda idiler. Bölgeleri, Azeri ve Kürt Cumhuriyetleri arasında sınır olan Hoy kentindeki Azeri Türklerini de barındırmaktaydı ve bir cephe teşkil etmekteydi. Diğer aşiretler, İran ve Irak arasında yerleşik olan 25.000 kişilik Herkî’ler, güneydeki 10.000 kişilik Milanî’ler, 5.000 kişilik Begzade’ler ve 8.000 kişilik Seyîd’ler idi.[42] Aşiretlerin Kürt ulusçu hareketinin örgütleri ile ilişkileri ve Cumhuriyetin kuruluşu ve yıkılışındaki nihai rolleri, ilgili bölümlerde tartışıla- caktır. İran ve İran Kardistan’ındaki Büyük Güçlerin Politikaları: 1941-1945 İran’ın ve İran Kürdistam’nın jeopolitik konumlarına bağlı olarak, araştırmamızın konusu olan bölge, kendi dış politikalarını ve çıkarlarını kabul ettirmek ve uygulamak bakımından Büyük Güçler için son derece büyük bir öneme haizdi. Eski Sovyetler Birliği’nin, İngiltere’nin ve ABD’nin dış politikaları ve bunların birbirleriyle, İran ile ve Kürtler ile ilişkileri bu çalışmanın önemli bir yanını teşkil etmektedir. Cumhuriyetin kuruluşu ve çöküşü, Büyük Güçlerin genelde İran ve özelde İran Kürdistanı’ndaki poli- tikaları ve birbirleriyle ilişkileri bağlamında çözümlenmelidir. Bununla bir- likte, benim vurgum, Kürtlerle yakın teması nedeniyle Sovyetler Birliği üzerinde olacaktır. 1- Eski Sovyetler Bir1iği’nin Kürt Politikası SSCB’nin Kürt politikası, onun Orta Doğu’daki çıkarlarının ve İngiltere, ABD, İran ve Türkiye gibi diğer güçlerle ilişkilerinin bir parçası idi. Geniş anlamda, SSCB’nin Kürtlere yönelik politikası iki aşamaya sahipti: İşgalden 1944’deki petrol krizine kadar; ve o tarihten Cumhuriyet’in çöküşüne kadar. Sovyet işgalinin ilk aşamasında, Sovyetlerin Kürtlere yönelik yak- laşımı onları korumak yönündeydi.[43] Sovyetler, İran kuvvetlerinin işgal bölgelerine girmelerine izin vermeyerek Kürtleri dolaylı olarak İran kuvvet- lerinden koruyorlardı. 1941’in sonlarında, dikkat çeken bir olay oldu. Sovyet 17 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Azerbaycanı yetkilileri, Mahabad’dan 30 kadar Kürt aşiret reisi, toprak ağası ve dinsel şahsiyeti davet ettiler.[44] Bu Kürt liderlerinin Bakü’ye davet edilmeleri, İngiliz ve İran yetkililerince Sovyetlerin bağımsız bir Kürt devleti kurdurma çabası olarak değerlendirildi. İngiliz diplomatik kaynakları İngiliz yetkililerin Bakü’de gerçekleşen davetin bağımsız bir Kürt devletinin çekird- eği için "bir merkezi kurtuluş komitesi kurmak" olduğuna inanıyorlardı.[45] İran Başbakanı da bu seyahatin "tehlikeli propagandalara katılmaları için eği- tilmeleri ve daha sonra Sovyet sistemi ile karışık ayrılıkçı eğilimler lehinde açık nümayişler yapacakları cahil vilayetlere geri gönderilmeleri amacıyla Bakü’de birkaç başıbozuk unsur için"[46] düzenlendiği kanaatindeydi. Sovyet yetkilileri, seyahatle ilgili İngiliz ve İran iddialarını reddettiler ve seyahatin öncelikle kültürel olduğunu ve hiçbir siyasal önemi olmadığını belirttiler. Gerçekten de, Sovyetlerin Kürt liderlerini bağımsız bir Kürt devle- tini desteklemek için çağırdıklarına ilişkin hiçbir kanıt bulunmamaktadır. Yassin, bu seyahatin “Sovyet Azerbaycanı yetkililerinin Kürt aşiretleri ile sürmekte olan barışçı ilişkileri korumak çabası”[47] olarak değerlendirmek gerektiğini belirtir. Eagelton’a göre de, delegeler fabrikaları, tiyatroları, sine- maları ve çiftlikleri gezerek birkaç gün geçirmişler ve Azeri Başbakan ile görüşmelerinde kendilerine Sovyet dostluğundan ve Kürt-Azeri kardeşliğin- den bahsedilmiştir.[48] SSCB’nin Kürtlere yaklaşımı, Sovyetlerin genel politikası ve savaşın ilk safhalarındaki İran’daki çıkarlarının ışığı altında değerlendirilmelidir. İran, SSCB için Almanlarla mücadeleleri bakımından bir can damarı duru- munda idi. Bu nedenle İran’nın güvenliği, özellikle de İran’ın kuzeyinin güvenliği SSCB için ileri derecede önemli idi.[49] Kuzey İran’ı korumak için, SSCB bölgenin güvenliği için işbirliği edilebilecek olan bölge güçleri ile işbirliğine gitmek zorundaydı. Kızıl Ordu bölgeyi korumak için yeterince güçlü olmadığından SSCB’nin yerel güçlerle işbirliği yapmaktan başka bir seçeneği bulunmamaktaydı.[50] Bu nedenle savaşın ilk evrelerindeki İran ve özellikle İran Kürdistanı’ndaki Sovyet politikası “Kafkaslar ve Azerbaycan’a çekilen Sovyet ordularının gerisini korumak ve İran Körfezi’nden tankerler- le gelen Amerikan yardımlarının kamyonlarla yukarıya aktarılmasını sürdürmek şeklindeydi. Bu nedenle, Sovyet politikası savaşın birinci yılında ve işgalin yarısına kadar dikkatli ve değişken bir seyir izleyerek elden geldiğince az sayıda kişi ve gruba müdahale edildi. Çünkü Türkiye’deki Miğfer Devletleri ajanlarının onları etkilemek istediklerine inanıldığı için Kürtlerin onlara ihtiyaç duymalarına neden olmak istenmiyordu.”[51] Sovyetlerin İran politikası ve Kürtlere yaklaşımındaki ikinci aşama, 1944’deki İran-Sovyet petrol krizi ile birlikte başladı. 1944 yılı boyunca hem Amerikan ve hem de İngiliz petrol şirketleri İran petrol rezervleri üzerinde War. Zivistan 1999 18 --- Page Break --- arama yapma imtiyazı almak istediler ve bu İran merkezi hükümeti tarafın- dan kabul edildi. SSCB de benzeri bir arama imtiyazı almak istedi, fakat İran Başbakanı tarafından ret edildi.[52] Hemen akabinde gelişen Sovyet-İran ilişkileri sonucu Sovyetler İran içişleri için yaşamsal denecek meselelere geniş çapta karışmaya başladı.[53] İran’a petrol aramaları için baskı uygula- mak amacıyla SSCB açıkça Azerileri ve Kürtleri desteklemeye başladı.[54] Böylece, Kürtlerle iyi niyete dayalı ilişkileri sürdürerek kendi kontrolleri altındaki bölgenin güvenliğini sağlamak şeklindeki önceki dönemdeki Sovyet politikası, Kürt taleplerine açık destek vermek şeklinde dönüşüme uğradı. Yine de, Sovyet politikasındaki bu değişimi, bağımsız bir Kürt devleti için çalışmak veya onu desteklemek şeklinde bir değişiklik olarak anlama- mak gerekir.[55] SSCB’nin bağımsız bir Kürt devletine taraftar olduğu biçi- mindeki iddia yanlıştır veya en azından İran’daki Sovyet varlığını dengele- mek için ABD’nin desteğini almaya çalışan İranlı yetkililerin bir abart- masıdır. Sovyetlerin İran Kürtlerine yönelik sınırları belli bir politikasının olmadığını belirtmek gerekir. Tahran’daki Amerikan Konsolosu, SSCB’nin Kürtler tarafından İran hükümetine yöneltilen tehdidi sömürmek konusundaki politikası kesin olmakla birlikte, SSCB’nin Kürtlere dönük politikasının belirsiz olduğunu belirtmekteydi.[56] Eagelton’a göre, SSCB Kürt taleplerini bağımsız bir Kürt Devletinden çok, Azerbaycan Cumhuriyeti bağlamında değerlendirmektey- di. Bakü’ye ikinci ziyaretlerinde, Kürt delegeleri Sovyet Hükümeti ile görüşmek taleplerini ileri sürdüler. Bu talepler “ayrı bir devlet ve SSCB’den para ve silah şeklindeki yardım”[57] isteklerini içermekteydi. Azeri Başbakan Bagirov, Kürt delegelerine ayrı bir Kürt Devleti kurmak için acele etmeye gerek olmadığı tem- bihinde bulunmuştur. Kürt Devletinin sadece İran’da değil Türkiye ve lrak’ta da bir halk hareketine dayanması gerektiğini ileri sürmüştür. Bu arada Bagirov, her nedense, “Kürtlerin özlemlerinin otonom Azerbaycan içinde başarıya ulaşabile- ceğini”[58] de ileri sürmüştür. Sovyetlerin Kürtlerin özlemlerini Azerbaycan içinde karşılama poli- tikası Mahabad Cumhuriyetinin kurulmasından sonra bile devam etmiştir. Kürt delegeleri Mart 1946’da[59] Tebriz’e Azerbaycan yetkililerini görmeye gittiklerinde, kendilerine Azerbaycan Cumhuriyeti ile birleşmeleri söylen- miştir.[60] Bununla birlikte, Kürt delegeleri Sovyet mantığını uygun bul- mamışlar ve şöyle demişlerdir: “Siz Ruslar bizden daha ilerisiniz ve bunun için biz size uyduk. Eger siz, bu duruma rağmen, bizi bizden ileri olmayan kimselere yöneltmekte ısrar ederseniz, bizim onlara uymak için hiçbir nedenimiz olamaz. Eger Kürtler zayıf oldukları için bir başka devletle birleşmek zorunda iseler. neden tekrar İran ile birleşmesinler?”[61] 19 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- II- İngiliz Hükümetinin Kürt Politikası Kürt aşiretlerinin önemine ve Kürdistan’ın İngilizlerin Orta Doğu’daki çıkarları bakımından jeo-politik konumuna rağmen, İngilizler Kürtleri doğru- dan desteklemekten kaçınmışlardır. Araştırma konusu yapılan süreçte İran’daki İngiliz dış politikası, İran merkezi hükümetini desteklemek ve merkezi hükümet üzerinden aşiretlere bazı reformlar sağlayarak İran Kürdistanı’ndaki karışıklıkları en aza indirmekti. İran Kürdistanı, özellikle, Almanlar 1941 yılında SSCB’ye saldırıp böylece Alman kuvvetlerinin Kafkaslara girmesi ihtimalinin İngiliz çıkar- larını tehdit etmesi ile stratejik bakımdan hayati derecede önemli olmuştur. İran Kürdistanı’nın bu önemine rağmen, Kürt taleplerine İngiliz desteğinin olmamasının nedenleri daha agır basmıştır. İngiliz heyetinin Tahran’da 1942’deki[62] bir toplantısında, İngiliz yetkililer dışişlerine İngiliz politikasını şekillendirmesini istedikleri önerilerini sunmuşlardır. Bu öneriler şöyledir: 1. İran merkezi hükümeti güçlendirilmelidir; 2. Merkezi hükümet aşiretlerle doğrudan kendisi ilgilenmelidir; 3. Aşiretlerin Miğfer Devletlerine karşı İngiliz savaş güçlerine yardım- ları önemsiz kalmaktadır [63] ve İngilizler aşiret kavgalarına karışmaktan kaçınmalıdır.[64] İngilizlerin Kürtlere yönelik politikaları, komşu devletlerin Kürt sorunu konusundaki duyarlılıkları bağlamında da bir çözümlemeye tabi tutul- malıdır. İngilizler, İran’daki Kürtlere bir yardım durumunda bunun Türkiye’yi Miğfer Devletleri yanında yer almak konusunda harekete geçire- ceğinden korkmuşlardır. Kendisi de bir Kürt sorununa sahip olan Türkiye, Kürdistan’ın her parçasındaki her türlü gelişmeye oldukça duyarlı idi. Bölgedeki İngiliz yetkililer, Türkiye’nin Kürt sorunu konusundaki kaygılarının “aşırı”[65] olmakla birlikte rahatlatılması gerektiğini, aksi tak- tirde Türkiye’nin “savaşa dönük politikası bakımından tepki gösterebileceği ve hatta bir Alman saldırısına direnişini bertaraf edebileceği”[66] şeklinde Dışişleri Bakanlığı’nı şiddetle uyarmışlardır. İngilizler, ayrıca İran Kürtlerinin otonomi veya bağımsızlık türünde herhangi bir durum kazanmaları halinde bunun, iki taraf arasında kuvvetli bağlar olduğu için, Irak Kürtleri üzerinde büyük etkisi olacağından da kork- muşlardır.[67] İngilizler Irak’taki Kürtlerin İran Kürdistanı’ndaki gelişmeleri yakından izlediklerine ve herhangi önemli bir başarını Irak’taki siyasal duru- mu karıştrıp sıkıntılara neden olacağına inanmaktaydılar.[68]68 İran’daki sıkıntıları ve karışıklıkları en aza indirmek için, İngiliz yetk- ililer merkezi hükümeti aşiretlere uzlaşmacı bir yaklaşım geliştirmesi için War. Zivistan 1999 20 --- Page Break --- çaba sarfettiler, Reader Bullard, örneğin, İran Başbakanına aşiretlerin şikayetleri ile ilgili bir soruşturma başlatılacağı sözünü içeren bir bildiri yayınlamasını önerdi.[69] Bullard, Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği tel- grafında, İngiliz politikasını şöyle özetlemiştir: “...Kürdistan’daki otoriteleri- ni yeniden kurmaları için İran Hükümeti'ni cesaretlendirmek ve bütün meşru şikayetleri takip etmek”[70] İngilizlerin girişimlerine rağmen, İran yine de uzlaşmacı bir politika ve reform yolunda bir adım atmadı ve sadece taktiksel manevralarla yetindi. III- ABD’nin İran Politikası ABD’nin özel bir Kürt politikası yoktu. Bu nedenle, ABD’nin Kürt sorununa ilişkin yaklaşımını ABD’nin bö1gede İran ve SSCB’ye yönelik politikaları bağlamında ele alacağım. George Lenczowski, ABD’nin İran politikasının `bütünlüğe saygı, içişlerine karışmama, ekonomik yardim ve tavsiyeye hazır olmak ve Açık Kapı doktrini gibi soylu ilkeler”[71] temeline dayandığını belirtmiştir. Lenczowski’nin iddiasının aksine, Yassin İran’ın egemenlik ve bütünlüğünün korunması konusuna İran’daki Amerikan çıkarlarının ışığı altında bakıl- malıdır. ABD’nin İran’daki politikasının temel ilgisini Amerika’nın Suudi Arabistan ile olan petrol konusundaki önemli gelişmeleri bakımından etkili sonuçlara neden olabilecek olan bir büyük gücün İran’a yerleşmesinin engel- lenmesi teşkil etmiştir.[72] İran’daki ABD politikası ülke üzerinde kontrol kurmak isteyen Sovyet girişimlerine karşı koymak için merkezi hükümetin güçlendirilmesi olmuştur. Elde bulundurma politikası olarak da adlandırılan bu politika, savaş sonrası dönem için de geçerli olmuştur.[73] Bu bölümü özetlemek bakımından, Mahabad Cumhuriyetinin yıkılıp gitmesinde birkaç nokta büyük derecede önemi haizdir: Birinci olarak; merkezi hükümetin modernizasyon ve asimilasyon pro- gramı Azeri ve Kürtler gibi etnik grupları yabancılaştırmış ve daha sonra da Tahran aleyhine ulusalcılığın düşmanca duyguların yükselmesine neden olmuştur. İkinci olarak; İran’ın İngilizler ve Sovyetler tarafından işgali, hükümeti desantralize etmiş (merkezsizleştirmiş) ve İran ordusunun dağıl- masına neden olmuştur. Merkezi hükümet tarafından tatmin edilmeyen ve hayal kırıklığına uğramış olan kesimler, bu durumdan yararlanmışlar ve kendilerini yönetmeyi istemişlerdir. Bu süreç, aşiret reislerinin dönmesi ve aşiretlerin dağılan ordunun silahlarına el koyarak hızla güçlenmesi ile ivme kazanmıştır. Üçüncü olarak; İran’daki büyük güçlerin çıkarları, hedefleri ve ilgi odakları önemlidir. Hem SB ve hem de Britanya, müttefiklerin savaş gücü 21 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- bakımından hayati derecede önemli olan savaş yardımlarını SSCB’ye ulaştır- mak için İran’ın korunmasını hedeflemişlerdir. SB ayrıca İran’daki petrol rezervlerine ilgi duymuş ve imtiyazlar almak için Kürt ve Azerilerin kendini yönetme veya otonomi gibi taleplerini kendi çıkarına kullanmıştır. Bununla birlikte, SB’nin Azeriler ve Kürtlere yönelik iki farklı politikası olmuştur. SB bir Azerbaycan Cumhuriyetinin teşkili ile daha çok ilgili olduğu için, Kürtlerin Azerbaycan içinde bir otonomi ile sınırlandırılmasını tercih etmişlerdir.[74] Büyük Britanya ve ABD, diğer yandan merkezi hükümetin güçlendirilmesinden yana olmuşlar ve Kürtlere herhangi bir destek ver- memekte ısrar etmişlerdir. ABD, SB’nin Kürtleri ve Azerileri desteklemek yoluyla Sovyetlere yakın bir İran hükümeti kurmak amacında olduğunu san- mıştır. Bu nedenle hem ABD’li ve hem de İngiliz yetkililer ve bazı akademisyenler yanlış bir şekilde Mahabad Cumhuriyetinin kuruluşunun SB tarafından planlanarak hayata geçirildiğini kabul etmişlerdir. Bölüm-III KÜRT ULUSÇULUĞUNUN YÜKSELİŞİ VE MAHABAD CUMHURİYETİNİN KURULUŞU Mahabad Kürt Cumhuriyetinin kuruluşu tarihsel bir olay olmuştur. Asıl mimarları Kürt milliyetçileri olmuştur. Kürdistan genelindeki ve İran özelindeki Kürt ulusalcı hareketi cumhuriyetin ortaya çıkmasında hayati rolü oynamıştır. Bununla birlikte, İran’daki siyasal durumdaki dramatik değişim ve büyük güçlerin birbirleriyle, İran’la ve Kürtlerle ilişkileri gibi iç içe geçmiş gelişmeleri dikkate almaksızın cumhuriyetin kuruluşunu tek başına Kürt ulusçuluğuna indirgemek yüzeysel bir bakış olacaktır. Bu bölümde Kürt milliyetçiliğini ve özellikle ileride Kürdistan Demokratik Partisi (KDP) olarak yeni bir biçim alacak olan Komela olmak üzere, Kürt örgütlenmeleri- ni incelemeye çalışacağım. Sonra da Kürt ulusçuluğunun büyük güçler, merkezi hükümet ve Azerilerle olan ilişkilerine göz atacağım. Komela’nın Oluşturulnası Mahabad uzun süren bir Kürt ulusçuluğu geleneğine sahip bir alan olmuştur.[75] 1942’deki İran’ın istisnai koşullarında Mahabad’daki Kürt ulusçuları Komela Jîyanewa’e Kurd’u, kısaca Komela’yı, yani Kürt Diriliş Dernegi’ni kurdular.[76] Komela’ya şehirli seçkinler ve entellektüeller liderlik etmişlerdir. Bunların çoğu Mahabad’da etkin şahsiyetlerdir. Parti üyeliği sadece Kürtlerle smırlı tutul- muş ve örgütlenme biçimi olarak gizli hücre tipi temel alınmıştır.[77] Komela’nın temel siyasal amacı Kürtlere otonomi kazandırmaktı ve siyasal yaynı Niştiman’da War. Zivistan 1999 22 --- Page Break --- yazıldığı gibi, nihai amacı parçalanmış olan Kürdistanı birleştirerek bağımsız bir Kürdistan kurmaktı. İran merkezi hükümetine verilen bir memorandumda Komela taleplerini şöyle formüle etmekteydi: 1. İran merkezi hükümeti 3 milyonun üzerinde bir nüfusa sahip olan Kürt bölgelerinde Kürt dilini resmi dil olarak kabul etmelidir, 2. Kürtçe, eğitim, idari ve adalet işlerinde resmi dil olmalıdır, 3. Kürdistan’daki devlet yetkilileri Kürt olmalıdır, 4. Kürdistan’dan elde edilen bütün mali kaynaklar Kürdistan’da okullar ve hastahaneler yapılmasına harcanmalıdır, 5. Bu talepler parlamentoya götürülmeli ve yasal statüye kavuşturul- malıdır, 6. Bunlar mevcut koşullardaki taleplerimizdir. Gelecekteki hedef, halkın meşru hakkı olan kendi kaderini belirleme temelinde kendini yönetmesidir. Bu konudaki görüşmeler savaş sonrasında yapılacaktır ve hiç şüphe yoktur ki, Kürtler kendi geleceklerin belirleyeceklerdir. 7. Kürt halkının kendi geleceğini belirlemesine izin verildiği takdirde, İran’a bir komşu gibi yaklaşılacaktır.[78] Komela ulusalcı bir partiydi ve İran Kürdistanındaki Kürt ulusal- cılarının harekete geçirmiştir. Komela’yı İran’daki Kürt hareketi içinde belir- gin kılan şey, onun Kürdistan’ın diğer parçalarıyla bağlantılarıdır. Kürdistan’ın dört parçasında bir ulusal hareket yaratmaya ve Kürdistan’ı birleştirmeye ver- ilen dikkat Komela’yı yerel bir hareket olmaktan ayrıp ona ulusal bir hareket karakteri vermekteydi. Bazı akademisyenler Komela’nın yerel bir hareket olduğunu ve Kürdistan’ın diğer parçalarıyla bağı olmadığını belirt- mişlerdir.[79] Bu doğru değildir. Komela ve Kürdistan’ın diğer parçalarındaki Kürtler arasındaki ilişkiler iyiden iyiye kurulmuştur. Komela ile Hîwa[80] arasında ilişkiler bulunmaktaydı; öyle ki, Mîrhac örneğinde olduğu gibi, Komela’nın oluşturulmasındaki aktif katılımcılar arasında Hîwa’nın bazı aktif üyeleri de yer almışlardır. Aynca Komela ve Türkiye Kürtleri arasında da ilişk- iler bulunmaktaydı. Komela’dan çıkan bazı kollar Irak ve Türkiye’de kurul- muşlardır. Komela’ya Kürdistan’ın bütün parçalarından Kürt temsilciler gelmişlerdir.[81] Bu gelişen ilişkiler sonucunda, sembolik bir anlamı olan Türkiye, Irak ve İran sınırlarının kesiştiği noktada, Dalan Par Dağlarında bir toplantı yapılmıştır. Bu toplantı Üç Sınır (Sê Sînor) Toplantısı olarak adlandırılmıştır. Kürt delegeler Peymanî Sê Sînor adlı bir pakt imzalamışlardır. Toplantının önemli yanı büyük Kürdistan’ın çıkarları için uygun destek sağla- mak, maddi ve insan kaynaklarını paylaşmak kararı olmuştur.[82] Büyüyen Kürt ulusculuğunun Büyük Kürdistan’a dönük yoğunlaşması, yerel güçleri olduğu kadar büyük güçleri de gerek Kürtlere yaklaşımları bakımından ve gerekse birbirleriyle ilişkileri bakımından ilgilendirmekteydi. Eagelton, “1944 yılı ile birlikte Komela’nın yeni olan faaliyetleri İran 23 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Kürdistanı’nın kuzeyinde, hem Mahabad yakınlarındaki tarafsız bölgede ve hem de Mahabad’ın kuzeyindeki Rus sınırına kadar olan bölgede yayılmaya başladığını”[83] belirtmiştir. Komela aşiretler içinde biraz taban bulmuştur. Eagelton’a göre, 1945 yılı ile birlikte neredeyse bütün Kürt aşiret reisleri ve pek çok ha1ktan kimse partiye katılmıştır. Bununla birlikte, bu durum tama- men doğru değildir. Komela aşiret reislerine ve toprak aga1arına çok eleştirel yaklaşmıştır. Bunlar partideki mevkilerden uzak tutulmuşlardır. Komela, aşiret reislerinin ve toprak ağalarının Kürtlerin geri kalmasının sorum1uları olduğuna inanmaktaydı. Bu nedenle Komela, “bir yandan Kürt entellektüel- leri ve şehirli seçkinler ile diğer yandan geleneksel seçkinler arasında fonksiyonel bir simbiosis (birleşme, ç.n.)”[84] yaratmakta başarılı olmuştur. Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) Kurulması Qasimlo, İran Kürdistam’ndaki demokratik hareketin mevcut siyasal yapı içinden çıktığını belirtmiştir. Çünkü, “daha geniş bir siyasal bakışa sahip kadrolara, zamanın gereklerine uygun bir siyasal programa ve onbinlerce üyeye önderlik edecek bir orgütlenmeye”[85] ihtiyaç bulunmaktaydı. Sonuç olarak 1945’de[86] Kürdistan Demokratik Partisi (KDP) adı verilen yeni bir parti kurulmuştur. KDP’nin kurulması meselesi bir hayli ihtilaflı bir konudur. Bazı akademisyenler, KDP’nin kuruluşunun Bakü’deki bir toplantıda Sovyet yetkililerinin işareti ile veya doğrudan direktifi ile olduğunu iddia etmişlerdir.[87] Kürtler ve SB arasında temasların olduğuna ilişkin şüphe olmamakla birlikte, yine de KDP’nin Sovyet direktifi ile kurulduğunu göstere- cek açık bir delil bulunmamaktadır. Yassin, KDP’nin kuruluşunun asıl olarak "Kürtlerin ulusalcı ve demokratik bir partiye olan ihtiyacında"[88] temel bul- duğunu belirtmiştir. Komela dağıldığında bütün Komela üyelerinin KDP’ye katıldığını ve Komela ile KDP arasındaki farkın sadece örgütlenme yapısında ve üyelikte olduğunu ve programatik, ideolojik veya siyasal düzlem bakımın- dan bir fark olmadığının ayırdına varmak önemlidir. Komela’dan farklı olarak, KDP halk içinde açık faaliyette bulunan legal bir örgüttür. Ve belki de daha önemlisi; KDP, toprak ağalarına ve aşiret reislerine eleştirel yaklaşarak onlara parti içinde yüksek mevkilerde görev vermeyen Komela’ya nazaran, aşiret reislerine ve toprak ağa1arına parti içinde önemli roller üstlenmelerine izin vermiştir. Bununla birlikte, Komela’dan KDP’ye geçişte siyasal bir değişim görmek mümkün değildir. Sekiz anahtar noktayı içeren KDP’nin programı bir karşılaştırmaya tabi tutulduğunda Komela’nınkiyle taşıdığı benzerlikler hemen fark edilebilmektedir: 1. İran’daki Kürt halkı kendi yerel işlerine kendileri bakmalılar ve İran sınırı içinde kendilerine bir otonomi verilmelidir. 2. Kendi ana dilleri ile öğrenim görmelerine izin verilmelidir. Kürt böl- gelerinde resmi idari dil Kürtçe olmalıdır. War. Zivistan 1999 24 --- Page Break --- 3. Ülke anayasası, bütün sosyal ve idari konular için seçilecek olan bölge temsilcileri için garantiler vermelidir. 4. Devlet yetkilileri yerel halktan seçilmelidir. 5. Köylülerin ve toprak sahiplerinin geleceklerini teminat altına alacak şekilde genel bir yasa ile her iki taraf arasında bir uzlaşma zemini sağlan- malıdır. 6. KDP Azerbaycan halkı ve Azerbaycan’daki azınlıklar (Asuriler, Ermeniler vs.) ile tam bir kardeşlik ve birlik için mücadele eder. 7. KDP; tarim ve ticaretin ilerletilmesini; sağlık ve eğitim hizmet- lerinin geliştirilmesini; Kürt halkının maddi ve manevi iyiliğinin artırılmasını ve Kürdistan’ın doğal kaynaklarının en iyi şekilde kullanılmasını görev bilir. 8. KDP, bütün ülkenin ilerlemesi için İran’daki bütün halkın siyasal eylemlerinde onlar için özgürlük talep eder.[89] KDP’nin bu programı, meşruluğa ve İran’ın bütünlüğüne bir dönüş olarak kabul edilmiştir. İran hükümeti KDP’nin kurulmasını ve programını nihai olarak SB’nin arkasında olduğu bağımsız bir devleti hedef alan ayrılıkçı bir hareket olarak değerlendirdiği için kutlamak konusunda endişeli davran- mıştır. İran hükümeti, Sovyetlerin ülkedeki varlığına ve Kürtlere dönük poli- tikasına ABD’nin desteğine ihtiyaç duymuştur. Ayrıca, Türkiye ve Irak’ın her ikisinin de oldukça duyarlı olduğu Kürt sorununa dikkatlerini çekmeye çalışmıştır. Daha önce de belirttiğim gibi, ABD’nin politikası İran’ın birliği- ni korumak ve burada hiçbir Sovyet kuruluşuna veya Sovyet destekli bir rejime izin vermemekti. Böylece, İran hükümetinin Kürt ulusalcı hareketi ve onun Sovyetlerle olduğu iddia edilen ilişkileri hakkındaki propagandaları İngiliz ve ABD’nin Kürt ulusalcı taleplerine muhalefet etmeleri konusunda önemli bir role sahip olmuştur.[90] Bu süreçte önemli bir gelişme meydana geldi. Kürt delegeleri Bakü’yü ziyaret etmekte iken, Mela Mustafa Barzanî, Irak Kürdistanı’ndaki bir Kürt milliyetçisi, ve onu izleyenler, Irak’tan çıkarak sınırı geçip İran Kürdistanı’na geçtiler. Barzanî, Nisan 1945’te bir isyana liderlik etmiş fakat İran’a doğru geri çekilmek zorunda bırakılmıştı. Onun İran sınırını seçmesinin nedeni, asıl olarak İran ordusunun varlığının kalmadığı ve Mahabad’a yol veren gelişmelerin yaşandığı İran Kürdistanı’ndaki durum hakkında bilgi sahibi olmasıdır. İbrahim Ahmed’in anılarına göre, İran Kürtleri Mela Mustefa Barzanî’nin bir İngiliz ajanı[91] olabileceğinden şüphelendikleri için önce O’nu hoş karşılamadılar. Bununla birlikte, Barzanî İran Kürdistanı’na geçmeden önce Komela ile temasa geçmiş ve yanındakilerle birlikte İran Kürdistanı’na geçme arzusunu ifade etmişti. Komela buna olumlu yanıt verdi.[92] Qazî Muhammed ile görüşmesinde Barzanî, Qazî tarafından hoş karşılanan savaşçılarını Kürtlük için fedai olarak verdi.[93] 25 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Mahabad Cumhuriyetinin Kuruluşu 1945 Ekimi’nin ortalarında İran Azerbaycanı’nda bir isyan patlak verdi. İsyanın başında Azerbaycan Demokratik Partisi (ADP) bulunmaktaydı. Silahlı ADP üyeleri ve gönüllüler, İran Azerbaycanı’nının en önemli kenti olan Tebriz’i ele geçirdiler. İran ordusu Tebriz’de konaklamış bulunuyordu. Tebriz’deki İran askeri müfrezeleri saldırıya uğradı ve silahsızlandırıldı, kamu binaları işgal edi1erek Tahran ile bağlantılar kesildi. Sovyet ordusu İran birliklerinden hiçbirine bö1geye girme izni vermedi. Kasım 1945’in sonu ve Aralık 1945’in başlarında ulusal bir konsey oluşturularak Azerbaycan Otonom Cumhuriyeti (AOC) ilan edildi ve yerel bir hükümet oluşturuldu. Bütün bu zaman boyunca, İran merkezi hükümetinin Azerbaycan ve Kürdistan’da hiçbir kontrolü yoktu.[94] İran ordusu içinde bulunduğu koşullarda etkisiz kalmıştı. AOC’nin ilanı, Kürtler için kendi ulusalcı gün- demlerini kabul ettirmek için bir örnek teşkil etti. İran Adalet Dairesi, Kürdistan’daki İran otoritesinin bu son sembolü Mahabad şehrinde ele geçiril- di ve bu İran otoritesinin Kürdistan’daki sonunu simgelemiş oldu. Kürdistan Demokratik Partisi’ni kurup Kürt ulusalcıları ve aşiret reisleri arasında da güçlenen Qazî Muhammed ve partinin ileri gelenleri Otonom Kürt Curnhuriyeti’ni ilan etmeye karar verdiler.[95] 22 Ocak 1946 günü, çok sayı- da Kürdün önünde, Qazi Muhammed Mahabad’ın Çarçira Meydanı’nda Kürdistan Curnhuriyeti’nin kurulduğunu ilan etti.[96] Qazi toplanan halka hitap ederken, günün önemini ve Kürtlerin birlik içinde bundan yararlanması gerektiğini vurguladı. Konuşmasında, ayrıca şah’ın İran Kürtlerini asimile War. Zivistan 1999 26 Barzani Kurmaylarıyla, solunda Cemilpaşazade Kadri (Resimler War Tarafından yerleştirilmiştir) --- Page Break --- etme politikasnı da lanetledi.[97] Qazi Muhammed Cumhurbaşkanı olarak ve Hacı Baba Şêx de Başbakan olarak seçildiler.[98] İran merkezi hükümeti ile Kürt temsilcileri arasında geçen görüşmeler bu cumhuriyet ilanından hemen önce bile sürmekteydi. Bu ilandan hemen kısa bir süre önce, merkezi hükümeti içinde meşru bir Kürt idaresinin[99] de yer aldığı Kürt talepleri tanımak konusunda ikna etmek için bir Kürt delegasyonu Tahran’ı ziyaret etmişti. İran hükümeti yine hareketsiz kalmış ve delegeleri tat- min etmemişti. Amerika’nın Tebriz’deki Konsolos yardımcısı Gerald Dooher ile yaptığı görüşmede Qazi Muhammed Mahabad Cumhuriyeti’nin statüsünün İran’mın bütünlüğü çerçevesinde bir iç hukuk kuralı teşkil ettiğini söylemişti. Ayrıca, Azeri komisyonunun merkezi hükümet ile hem Kürtler ve hem de Azeriler adına görüşmeler başlatacağını da söylemişti. Bununla birlikte, bu görüşmede Kürt sorunu tartışılmamıştı. 13 Temmuz 1946 günü, AOC temsil- cileri ile merkezi hükümet arasında 15 maddelik bir anlaşma imzalanmıştı. Bu anlaşmada, Kürt sorunundan sadece 13. Maddede bahsedilmişti: “Hükümet Azerbaycan’da yaşayan Kürtlerin bu anlaşmadan yararlanacaklarını kabul etmiştir ve hükümetin 22 Nisan tarihli kararnamesinin 3. Maddesine uygun olarak, Kürtler ilkokullarda beşinci sınıfa kadar Kürt dilini öğretebilecek- lerdir.”[100] Kürt sorununun AOC’nin bir iç işi konumuna indirgendiği açık hale gelmişti. Bu anlaşmadan tatmin olmayan bir Kürt delegasyonu Başbakan Qavam ile görüşüp Kürtler için merkezi hükümetten bazı tavizler koparmak için Tahran’ı ziyaret etti. Qavam bu delegasyona, Kürdistan’ın Azerbaycan’ın bir parçası olduğunu ve Kürtlerin bu nedenle Azeri hükümeti ile görüşmeleri gerektiğini bildirdi. Kürt ulusalcıları, bununla birlikte, Kürt Cumhuriyeti’ni Azerbaycan’dan ayrı olarak kurmaya istekliydiler. Kürdistan Cumhuriyeti ve Büyük Güçler Büyük Güçlerin Mahabad Cumhuriyeti’ne yaklaşımları bu çalışmanın önemli bir bölümünü teşkil etmektedir, çünkü bu Büyük Güçlerin, Kürtlerin ve İran’ın birbiriyle iç içe geçmiş karmaşık ilişkilerini ortaya koymaktadır. Mahabad Cumhuriyetinin geleceği bu karmaşık ilişkilere bağlı olmuştur. Daha önce de belirttiğim gibi, Sovyetlerin Kürtlere dönük ana poli- tikası, Cumhuriyetin kuruluşuna kadar, Kürtlerle iyi niyete dayah ilişkiler kurmak ve Kürt sorununu Azerbaycan meselesi eksenine sokmaktı. Eagelton, Roosevelt ve diğer akademisyenlerce paylaşılan Mahabad Cumhuriyetinin Sovyetlerin teşviki ve harekete geçirmesi ile kurulduğu varsayımı, bu varsayımı haklı kılacak açık bir delile dayanmamaktadır. Bu iki yazarın anlatımları kişisel yaşantılarına dayanmakta olup bunların birinci derecede kaynak oldukları savunulamayacağı gibi belli bir ihtiyatla da karşılanmalıdır. Diğer yandan Sovyet dışişleri belgelerinin Olga Jigalina[101] tarafından incelenmesi bize göstermektedir ki, Sovyetlerin İran Kürtleri bakımından bir- 27 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- inci derecede politikası, en azından ikinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar Kürtler iyi niyete dayalı ilişkiler yaratarak Kürt aşiretlerini ve Kürt ulusalcı güçlerini kontrol etmek ve Kürt ulusalcı özlemlerini Azerbaycan özerk Cumhuriyeti’ne entegre etmek olmuştur. Başka bir deyişle, SB’nin otonom bir Kürt Cumhuriyeti yaratmak gibi bir isteği olmamıştır. Ayrıca şu da açıktır ki, Sovyetlerin -Azeri örneğinde olduğu gibi- Kürt sorunuyla ilgilenmesi petrol imtiyazlarıı güvence altına almak amacıyla İran hükümetini zorlamak içindir. SB’nin bölgesini genişletmek ve Orta Doğu’yu etkilemek şeklin- deki ABD’li yetkililer tarafından da paylaşılan korku doğru bir temele dayanmamaktadır. Böyle yayılmacı hedefler söz konusu olsa bile, SB’nin kendi politikasını uygu- lamak için bağımsız bir Kürdistan için teşvik verdiğini teyit eden açık deliller bulunmamaktadır. Bütün işaretler göstermektedir ki, bırakın bağımsız bir Kürdistan’ı, otonom bir Kürdistan dahi bir Sovyet politikası değildi. Daha doğru bir anlatım, SB’nin Kürt sorununu Azerbaycan’a yönelik daha geniş politikasının çerçevesi içinde aldığı olabilir. Mahabad Cumhuriyeti’nin ilanı ve Onun Azerbaycan Cumhuriyeti’nden ayrı bir varlık olmaktaki ısrarı sovyet yetkilileri ve Cumhuriyet arasında tansiyonun artmasma neden olmuştur. Bir Kürt delegasyonu, Sovyet Azerbaycam Eğitim Bakanı Mirza İbrahimov ve Bakü’den General Qoliov ile görüşmek üzere Tebriz’e çağırılmıştır.[102] İbrahimov, Kürtlerin kendi hükümetlerini kurmak yerine AÖC ile birleşmeleri konusunda ısrarda bulunmuştur. Bununla birlikte Kürt delegeleri Sovyet öner- ilerini red etmiş ve kendi hükümetlerini işletmek konusunda ısrar etmişlerdir.[103] Hem SB ve hem de AÖC Kürtleri ikna çabasına devam etmişler ve Azeri Ulusa1 Konseyi’nde Kürt temsilcileri için beş sandalye ver- ilmiştir. Mahabad Cumhuriyeti’nin bu türden teklifleri red etmesi, SB’ne otonom cumhuriyet konusundaki Kürt taleplerini kabul etmekten başka çıkar yol bırakmamış, fakat bunu da resmi olarak ifade etmemişlerdir. Mahabad Cumhuriyeti’nin ilanından ve Cumhuriyet ile AÖC arasında yaşanan yüksek tansiyonlu geçen bir sürecin ardından bir diyalog süreci başlatıldı ve Qazî Muhammed ile Azeri Başbakam Cafer Pişravi arasmda 23 Nisan 1946’da bir anlaşma imzalandı.[104] Mahabad Cumhuriyeti ile SB arasındaki ilişkinin bir diğer önemli yanı da Sovyetlerin Bakü’deki toplantı sırasında sözünü vermiş olduğu askeri yardım konusu idi. Sovyet yetkilileri Kürtlere ağır toplar, tanklar ve başka askeri malzemeler verme konusunda söz vermişlerdi.[105] Gerek Curnhuriyetin ilanından önce ve gerekse de sonra, Kürtler SB’den sadece birkaç bin tüfek alabildiler, fakat tankları ve diğer agır mühimmatı alamadılar. Amerikan yetkilileri Mahabad Cumhuriyeti’nin büyük Kürdistan’ın bir çekirdeği işlevini göreceğini kabul ediyorlardı. Rossow, bunun İran, Türkiye, Irak ve Suriye Kürdistanlarının tümünü içine alacağını ileri sürmüştür.[106] Rossow, böyle bir yaratımın ancak Sovyetlerin eli altından çıkabileceğini ileri sürmüştür. Qazi Muhammed ve diğer kabine üyelerinin Irak ve Türkiye’deki War. Zivistan 1999 28 --- Page Break --- Kürtlerle işbirliği yapmak istemediklerini, ve Kürt sorununun ancak gerçek bir demokratik gelişme ve İran’daki çeşitli ulusal azınlıklara saygı gösterilmesi ile çözülebileceğini söylemelerine rağmen, Amerikalı yetkililer Qazi Muhammed’in emelinin büyük bir Kürdistan yaratmak olduğuna inanmaya devam ettiler.[107] Amerikalı yetkililerin kafalarında Mahabad Cumhuriyeti’nin Sovyet yörüngesinde olduğu şeklindeki kabul nedeniyle, ABD’li yetkililer ulusal azın- lıklara dönük İran politikasının bunlar tarafından hoş karşılanmadığını bildik- leri halde, ABD, Azeriler ve Kürtlerle olan çelişkilerinde İran merkezi hükümetini destekledi. ABD’nin İran’da aldığı pozisyon, İran ve Orta Doğu’daki geniş Amerikan çıkarları ve hedefleri bağlamında ele alınmalıdır. Daha önce de tartışmış olduğum gibi. Soğuk Savaş’ın erken dönemi ikinci Dünya Savaşı’nın sonunda başlamıştır. ABD, George Kennan tarafından formüle edilen bir kuşatma politikası uygulamıştır.[108] Kuşatma stratejisi, Lewis Gaddis’in belirttiği üzere, şu varsayıma dayanmaktaydı: “Sovyetler Birliği kalıtsal olarak yayılmacıydı ve komünist iktidarı fetihler ve devrimler yoluyla en üst düzeye çıkarmak istemekteydi. Sovyetlerin dünyaya hakim olmak hedefi sürekli idi ve amansızca karşı konmadığı taktirde başarıya ulaşa- bilirdi.”[109] ABD’li yetkililer şuna kani idiler ki, Sovyetler Birliği kalıtsal olarak yayılmacı idi ve ABD’nin görevi, Sovyetlerin "yayılmacı" politikalarını uygulamak için yeterli araçlara sahip olup olmadığına bakmaksızın, Truman’ın sözleriyle, "özgür uluslar"ı Sovyet komünizminin tiranlığından korumak- tı.[110] George Kennan, SB’nin Orta Doğu’daki hedefleri arasında bir Büyük Kürdistan kurmanın da yer aldığı düşüncesinde idi. Kennan, "Sovyetlerce silahlandırılan Kürtler"in Türk-İran sınırında Türk hükümetine sorun çıkara- bileceklerini ve bunun da bir Sovyet müdahalesi için neden teşkil edeceğini ileri sürmüştür.[111] Kennan ayrıca SB’nin Musul ve Kerkük’ü almak isteyen Irak Kürtlerini silahlandırdığını ve yine Kütlerin isteği ile müdahale olanağı kazanacağını ileri sürmüştür.[112] İçinde zengin petrol rezervlerini barındıran Kerkük’ü de içine alabilecek bir Büyük Kürdistan’ın yaratılması Irak hüküme- tinin düşmesine neden olabilir ve Batılı güçlerden ziyade SB’ne yakın olan bir hükümet ile başarıya ulaşabilir. Türkiye’nin bütünlüğü de tehlikeye girmiş olurdu, çünkü Kürtlerin büyük bölümü ve Kürdistan’ın en büyük parçası bura- da bulunmaktadır. Böylelikle, ABD’li yetkililer SB’nin bir Büyük Kürdistan yaratarak Orta Doğu’da kuvvetli bir üs elde edebileceğinden korkuyorlardı ve bunun da, "Irak’ın İran Körfezi’ne sıkışacağı ve Abadan petrol rafinerilerinin de hemen burada yattığı düşünüldüğünde"[113] ABD’nin bölgedeki çıkarları- na karşı büyük bir tehlike yaratacağını düşünüyorlardı. Sonuç olarak, İran ve İran Kürdistanı, ABD için Sovyetlerin Orta Doğu’daki yayılması bakımından büyük önem taşımaktaydı. Amerikan Devlet Departmanı, İran’ın bütünlüğünü 29 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- ve bir devlet olarak bağımsızlığını güvence altına almak; İran’ın içişlerine müdahalelerin önlenmesi için bir iç güvenlik yaratmak; İran ekonomisine gelişmesi için yardımda bulunmak; ve son olarak İran’da demokrasiyi hayata geçirmek için ABD’nin İran ile ilişkilerini tanımlayan bir politika çizdi.[114] ABD’nin İran politikası ve Mahabad Cumhuriyeti’nin SB ile ilişki- lerinin ABD’li yetkililerce yanlış algılanması sonucu, Cumhuriyetin ABD’den talepleri ele alınmadı. Qazi Muhamrned, Tebriz’de Amerikan Konsolos Yardımcısı Dooher’i kabulünde, ABD’nin Kürtlere yönelik politikasını ve Amerikalıların İran’a demokrasi getirmek isteyip istemediklerini anlamak iste- di. Qazi, Kürtlerin tek isteklerinin İran içinde bir otonomi olduğuna vurgu yaptı. Ayrıca Cumhuriyet için tarım, endüstri ve eğitim alanlarında ABD’nin desteğini istedi.[115] Bütün bunlara rağmen, konsolos yardımcısı Kürt talep- lerine herhangi bir olumlu yanıt vermedi. Mahabad Cumhuriyetinin kuruluşundan önce, Qazi Muhammed Britanya ile bazı ilişkiler kurmak istedi.[116] Qazi tarafından yetkili kılınan Ebdurehman Zebîhî ve Alî Reyhanî Tebriz’deki İngiliz Konsolosluğuna yak- laştılar. Bununla birlikte, İngilizlerin buna yanıtı hareketsiz kalmak ve tatmin etmemek şeklinde oldu.[117] İngilizlerin Cumhuriyet’e destek olmamasının nedeni, Britanya hükümetinin İran merkezi hükümetini desteklemesi ve 1941 yılından beri resmi İngiliz politikasını izlemesi idi.[118] İngilizlerin Cumhuriyetle ilgili olarak temel ilgileri Irak Kürdistanı’na olan etkileri teşkil etmekteydi. Irak Kürdistanı’nı inclemesi sırasında, Erbil’deki İngiliz Kuvvetleri Siyasal Danışman Yardımcısı olan H.M. Jackson, Irak Kürtlerinin şunları fark ettiğini belirtmiştir: 1. Azeri mücadelesindeki sorunlardan bir tanesi de Kürt bağımsılı- zlığıdır; 2. Dünyanın en büyük güçlerinden biri olan SSCB bu mücadelede aktif bir sempatizan durumundadır; 3. Mela Mustafa ve onun çevresindekiler özgürlük mücadelesinde kilit konumda bulunmaktadırlar.[119] İngiliz yetkililer yükselen Kürt ulusalcılığının taşıdığı potansiyel tehlikenin ve bunun sonuç olarak Irak ve Türkiye üzerindeki etkilerinin ayırtında idiler. Irak’ta yaşamsal çıkarları olduğundan, İngilizler yeni kurul- muş bulunan özerk Kürt Cumhuriyeti’ni desteklemeyi redettiler. BÖLÜM IV KÜRDİSTAN CUMHURİYETİ’NİN YIKILIŞI Mahabad Cumhuriyeti bir yıldan fazla sürmedi. Yıkılışı, iki önemli gerçeği ortaya çıkardı: Birinci olarak, dıramatik bir biçimde kendi sonunu hazırlayan İran’daki Kürt ulusçuluğunun zayıflığını gösterdi; ikinci olarak ise War. Zivistan 1999 30 --- Page Break --- şu noktayı açığa vurdu ki, Cumhuriyetin kaderi önemli oranda Büyük Güçlerin özelde İran ve genelde Orta Doğu politikalarına baglı idi. Bir başka deyişle, Kürtler uluslararası siyasal diziliş ve ittifakların yanısıra, kendi iç zayıflık- larının da kurbanı oldular. Cumhuriyetin çöküşünün temel nedeni, yine de, Sovyetlerin İran’dan çekilmesi olmuştur. Kürt Ulusçuluğu ve Cumhuriyet’in Yıkılışı Cumhuriyetin kuruluşu bilinçli eylemin ve Kürt ulusçularının ikinci Dünya Savaşı sırasında İran’ın Anglo-Sovyet işgalinin yarattığı olumlu koşullardan yararlanma çabalarının sonucu olarak gerçekleşmişti. Cumhuriyetin bir yıldan daha kısa süren hayatı boyunca, Kürt ulusçuluğu İran’daki Kürtler arasında birliği sağlamakta başarısız oldu. Birliğin saglana- mamasının en önemli yanı, aşiretlerin bundaki rolü idi. Aşiretlerin çoğunun Cumhuriyete destek vermesine ve reislerinin de KDP’ye katılmasına rağmen, Cumhuriyetin sonraki süreçlerinde aşiret desteği gevşemeye başladı. McDowall, aşiretlerin “askeri ve ekonomik yardımın anahtarını O elinde tuttuğu” için Qazi’yi desteklediklerini ileri sürmüştür.[120] Aşiretler Cumhuriyet’i bekleyen ani tehlikeyi fark ettiklerinde, ona olan desteklerini çekmeye başlamışlardır. McDowall, ayrıca aşiretlerin kendi ekonomik ihtiyaçlarunı göz önünde bulundurmak zorunda olduklarını da ileri sürmüştür: “Aşiret topraklarında yetişen temel ürün tütün idi, fakat İran’ın başka yerlerindeki pazarlara girmemeye başladıktan sonra ciddi zorluklar yaşamaya başladılar.”[121] Aşiretler Kürdistan’ın siyasal yaşamında önemli bir rol oynamışlardır. Onların önemi şu etkenlere dayanmaktaydı: i) Silahlı adam kaynağı Gerçekten de, Cumhuriyet’in en önemli kurumu olan bir Kürt ordusu kurmada anahtar role sahiptiler. ii) Aşiret fertleri eylemde reislerini takip ettiklerinden, Kürt ulusçuluğu- nun halk destegi aşiretlere baglı iii) Aşiretler Kürt toplumunun en büyük unsuru idiler. Aşiretler, önemlerine paralel olarak, Kürt ulusçuluğunun başarısı bakımından dikkate değer dezavantajlara da sahiptiler. İlk olarak; “hangi gücün destekleneceği konusunda aşiret reislerinin aşiret mensupları üzerinde- ki mutlak etkinlikleri”[122] vardı. Mahmud Osman, Cumhuriyetin yıklılşını çözümlemesinde, “aşiret kuvvetlerinin samimi olmakla birlikte, Cumhuriyetin önderliğinden ziyade aşiret reislerine bağlı olduğunu”[123] ileri sürmüştür. İkinci olarak; farklı aşiretler arasındaki sürekli çelişki ve rekabet Kürtler arasında ulusal bir birliği önlemiştir. Ve son olarak; aşiretler ister İran merkezi hükümeti olsun, isterse Kürt hükümeti olsun tabi olmak konusunda diren- mişlerdir. Aşiretlerin bu dezavantajları, Cumhuriyetin çöküşünde hayati rol oynamıştır. Mamaş ve Mangur gibi bazı Kürt aşiretleri, Cumhuriyeti destekle- meyerek Irak’a göçmüşlerdir. Bir başka örnek oldukça etkili olan Şıkakî 31 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- aşireti ve onun reisi Ömer Xan’dır; önceleri Cumhuriyet’te yer almış olmaları- na rağmen, Cumhuriyetin en zor anında İranlı yetkililerle temas kurarak Tahran’la ayrı bir ilişki talebinde bulunmuşlardır. Cumhuriyet’in çokça ihtiyaç duymasına rağmen aşiret desteğinin eksik kalması daha ,Kasım ayının başlarında ortaya çıkmıştır. İki Amerikalı yetkili, Dooher ve Allen, İran Başbakanı Qavam’a Kürt aşiret reislerinin kısa bir süre içinde Cumhuriyet’ten desteklerini çekeceklerini bildirmişlerdir.[124] Roosevelt, Kürt ulusçuluğunun çözümlenmeyen bilmecelerinden birinin “sadece liderleri değil, neredeyse bütün kadroları nispeten daha aydın şehir halkı içinden gelmesi gerekirken, askeri gücü her zaman sadece hükümet boşluklarında kazanıp kaybetmenin dışında hiçbir düşünceleri olmayan ve hiçbir eğitime de sahip olmayan aşiretlerden ve aşiret liderlerinden gelmek durumunda kalması”[125] olduğunu ileri sürmüştür. Qasımlo, Kürt demokratik hareketinin liderliğinin zayıf olduğuna vurgu yapmış ve yıkılışının nedenlerinden birinin bu olduğunu belirtmiştir. “Yeterince yetenekli ve yetişmiş siyasal ve askeri kadroların Cumhuriyetin varlık gösterdiği 11 aylık bir sürede oluşturulmasının imkansız olduğunu”[126] ileri sürmüştür. Cumhuriyetin Yıkılışı ve Uluslar arası Bağlantı Cumhuriyetin yıkılışı uluslararası politika bağlamında da bir çözümle- meye tabi tutulmalıdır. Sovyet silahlı kuvvetlerinin İran’dan çekilmesi, her iki cumhuriyet için de desteğin ortadan kalkması ve Azerbaycan’ın ani çöküşü Cumhuriyet’in yıkılması ile sonuçlanan başlıca dış etkenlerdi. Sovyet silahlı kuvvetlerinin İran’dan çıkması çeşitli birbiriyle bağlan- tılı etkenlerin bir sonucu idi. İlk olarak, SB İran’dan petrol imtiyazı alarak en önemli hedeflerinden birine kavuşmuştu. İkinci olarak; ABD ve Britanya’nın SB’ne İran’daki politikasını tekrar gözden geçirmesi için artarak baskı yap- ması gelmektedir. Son olarak da; SB’nin dış politikasıyla bağlantılı iç etken- leri ve ideolojik olarak durduğu nokta gelmektedir. İran Başbakanı Qavam, Sovyet hükümeti ile İran’daki silahlı Sovyet kuvvetleri ve Azerbaycan sorunu üzerinde görüşmeler yapmak için 19 Şubat 1946’da Moskova’yı ziyaret etti. Görüşmeler sırasında Sovyet yetkilileri üç öneri sundular: i) Azerbaycan’ın özerkliği tanınmalıdır; ii) Bir ortak İran-Sovyet petrol şirketi İran’ın kuzey illerindeki petrol kaynaklarını işlemelidir. iii) Bir miktar Sovyet silahlı gücü belirsiz bir süre için İran’da kalmahdır.[127] Bunlar, İran’ın bakış açısından açıkça kabul edilemez tek- liflerdi ve sonuç olarak iki hükümet arasında herhangi bir anlaşmaya varıla- madı. Bu görüşmelerin en önemli sonucu Qavam’ın petrol imtiyazlarının War. Zivistan 1999 32 --- Page Break --- Sovyet önceliklerinin en başında geliyor olduğunun farkına varması oldu. Yassin’in belirttiği gibi, “Qavam, Sovyetlerin petrol ve Azerbaycan olmak üzere her iki hedefe de kavuşmak istemekle birlikte, seçmek zorunda bırakıldığında petrole öncelik tanıyacaklarını hissetti.”[128] Qavam’ın Sovyet politikası konusundaki önerisinde haklı olduğu ortaya çıktı. Birleşmiş Milletlerden artarak gelen baskılar karşısında, SB sonunda Qavam tarafından ileri sürülen yeni tekliflere olumlu yanıt verdi. Bu yeni tek- liflerde, SB’ne verilecek olan petrol imtiyazı olmakla birlikte, Azerbaycan sorununun İran’ın bir iç meselesi olduğu ve İran otoritelerince ilgilenileceği noktası kuvvetle vurgulanıyordu. İki hükümet, 6 Mayıs 1946’da bir anlaşmaya vardılar. Sovyetlerin Kuzey İran’dan çekilmesini ve Azerbaycan meselesinden elçekmesini tek başına petrol imtiyazına bağlamak yeterli olmaz. Gözden geçirilmesi gereken başka etkenler de bulunmaktaydı. ABD hükümeti İran’daki gelişmeleri yakından takip etmekteydi ve Sovyetlerin İran’dan çek- ilme işlemini sıkıya almak konusunda hassasiyet gösteriyordu. Diğer yandan, İran hükümetini iki cumhuriyetle ve SB ile olan ihtilaflarında sıkı bir şekilde desteklemekteydi. Birleşmiş Milletler yoluyla ABD İngiltere ile birlikte SB’nin İran’daki politikasını gözden geçirmesi için baskı uygulamaktaydı. Kuşatma politikasının ışığında, sonuçta meydana gelen gelişmeler ABD’nin Orta Doğu'da kendi politikalarını etkin kılmak konusundaki kararlılığını göstererek Missouri savaş gemisini İstanbul’a gönderdi; ve SB’nin Yunanistan ve Türkiye’deki taleplerine karşı çıktı. ABD’nin SB’nin Orta Doğu'daki ilerlemesini önlemekteki kararlı poli- tikasına paralel olarak, Sovyetlerin İran’dan çekilmesini algılamakta iki büyük etkenin daha ele alınması gerekmektedir. Birincisi, SB diğer Batı Avrupa ülkeleri gibi ikinci Dünya Savaşı ile birlikte bir yıkıma uğramıştı. SB bir süper güç olarak ortaya çıkmakla birlikte, ABD’ye nazaran çok zayıf kalmaktaydı. Stephan Ambrose’un belirttiği gibi, ABD, “aşırı bir güce sahipti ve çok daha fazla miktarda gücü üretmek için çok boyutlu kaslarını germekteydi. Diğer uluslara oranla -endüstriyel üretimden içerideki siyasal istikrara kadar- her türlü güç bakımından bu kadar uzağa gitmiş olan ABD üstün olmanın keyfini çıkarmaktaydı.”[129] ABD askeri gücünü ve yeteneklerini Hiroşima’ya atom bombası atarak göstermişti. SB’nin ekonomik ve askeri kapasitesi, 1920’ler- den beri kapita1ist dünya ile barış içinde bir arada yaşamaktan ibaret olan SB’nin dış politikasına bağlı idi. SB’nin dış politikası çoğu zaman Batılı güçlerce yanlış yorumlanmıştı. Zannediliyordu ki, SB’nin ana hedefi Lenin’den ve eski Bolşevikler’den miras kalan dünya çapındaki sosyalist devrimi gerçekleştirmekti. Bolşeviklerin bir Dünya Sosyalist Devrimi’ni bek- ledikleri ve Sovyet devriminin başka devrimler tarafından, özellikle de Batılı kapitalist ülkelerin devrimleri tarafından izleneceğini sandıkları doğruydu. 33 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Bu anlamda tamamen yanlış sayılmazlardı. Avrupa boyunca devrimci kalkış- malar olmuştu, fakat yine de hepsi yenilgiye uğratılmışlardı.[130] Kapitalist dünyadan izole edilmiş ve iç Savaş ile yıkıma uğramış durumda iken, Sovyetlerin ve Bolşevik Parti’nin bürokratikleştirilmesi süreci başladı. Devrimci Sovyetler Birliğinin bürokratik bir rejime dönüşümü, Sovyet poli- tikasında ve Dünya Devrimi üzerinde hatırı sayılır etkiye sahip oldu. SB’deki bürokratik rejimin ana odağını, bürokratik kurumlarını ve çıkarlarını koru- mak oluşturdu. İktidarda kalmak için kapitalist dünya ile ekonomik ve siyasa1 ilişkiler kurmak zorunda kaldılar. Sonuç olarak, Bolşevikler Dünya Devrimi perspektiflerini terk ettiler. Bu süreç Anglo-Sovyet ticaret anlaş- masına kadar eskiye dayanmaktaydı.[131] Bu anlaşmaya göre, SB Britanya İmparatorluğu’nun kontrolü altındaki Asya’da hiçbir hareketi desteklemeye- cek veya cesaretlendirmeyecekti. Bu Sovyet dışişleri çıkarlarının Bolşeviklerin Sovyet Devriminin erken dönemlerinde öncelik tanıdıkları sosyalizmin enternasyonal ilkelerine hakim olmasının başlangıcı oldu.[132] SB’nin 1920’lerin başlarından bu yana dış politikalarının bir gereği olmadıkça devrimci hareketleri destekleme çabasına girmediğini söylemek yanlış olmayacaktır. Stalin tarafından Üçüncü Enternasyonal’in sona erdirilmesi bu gelişmenin inkar edilemez bir sonucu idi. Sovyetlerin Kürtlere ve Azerilere yaklaşımı bu bağlamda incelenmelidir. SB kendi iç ve dış istikranını Kürtler ve Azeriler uğruna tehlikeye atmazdı. Azerbaycan’ın hiçbir direniş göstermeden çöküşünün de Sovyetlerin mesele üzerindeki suskunluğuyla bağı olduğu da söylenmiştir. Tahran’daki Amerikan elçisi. “Sovyet destek birimlerinin Azerbaycan’ı desteklemekteki başarısızlığının, Azerbaycan rejiminin büyük bir hızla çökmesinden kay- naklanmış olabileceğini”[133] belirtmiştir. Azerbaycan’ın ani çöküşü Mahabad Cumhuriyeti’ni etkilemiştir. Bu durum hem aşiret reisleri ve hem de Kürt hükümeti bakımından Azerbaycan’a olan Sovyet desteği ile karşılaştırıldığında, İran otoriteleri karşısında yıkılmalarının kaçınılmaz olduğu hususunda ikna edici olmuştur. Kürtler SB’nin kendilerini destekle- meyeceği ve bu destek olmaksızın İran güçlerine karşı direnmenin imkansız olduğu konusunda inandırılmışlardı. Qazî, 5 Aralık"ta İran ordusuna karşı olası direniş yollarını tartışmak için "Savaş Konseyi"ni toplantıya çağırdığın- da, birkaç Kürt lideri konuyu ortaya getirip Kürt Cumhuriyeti’nin kaderinin Azerbaycan’daki gelişmelere bağlı olduğunu söylemişlerdi.[134] Sovyet desteğinin yokluğunda ve ABD ile Britanya’nın Azerbaycan ve Kurdistan ihtilafları, İran merkezi hükümetini aktif olarak desteklemeleri ve Azerbaycan’ın ani çöküşü, Mahabad Cumhuriyetine İran ordusu tarafından kuşatılmaktan başka bir yol bırakmamıştı. War. Zivistan 1999 34 --- Page Break --- SONUÇ Mahabad Cumhuriyeti’nin kurulması Kürt ulusçuluğunun ondokuzun- cu yüzylın sonlarından itibaren gelişen bir özlemi idi. İçeride, İran merkezi hükümetinin asimilasyoncu ve Persleştirici politikaları sonucu ortaya çıkan Kürtlerin hoşnutsuzluğu ve dışarıda ise 1941’deki Anglo-Sovyet işgali ve bunun sonucu iktidarın desantralize etmesi olumlu koşullar yaratmış ve özlemlerine kavuşmak, yani kendi kaderini tayin için zemin sağlamıştır. Mahabad Cumhuriyeti sadece 11 ay boyunca var olabilmiştir. Bununla birlikte, bu kısa süre içinde dahi ekonomi, eğitim ve askeri alanlarda önemli gelişmeler kaydetmiştir. Kürt dilinde eğitim ve öğretim birincil derecede önem taşımaktaydı. Şîno, Bokan ve Mahabad kentlerinde yeni okullar inşa edilmiştir. Cami imamları Kürtçe vaaz vermişlerdir. Mahabad’da bir ulusal kütüphane kurulmuştur. Cumhuriyet için bir ordu örgütlenmiştir. Eagelton’un anlatımına göre, ordu 13.000 kişiden oluşmaktaydı. Cumhuriyetin Savunma Bakanı ise bu rakamı 45.000 olarak vermekteydi. SB’nin armağanı olan bir radyo istasyonu kurulmuştur. Mahabad Cumhuriyetinin tarihi, Kürt sorunu hakkında bugün de geçerli olan birkaç gerçeği açığa çıkarmaktadır: Bu gerçekler şunlardır: 1. Kürt sorunu uluslararası bir sorundur ve Kürdistan’daki herhangi bir gelişme Türkiye, Irak, İran, Suriye, ABD, Britanya ve eski SB’ni ilgilendirmektedir. 2. Mahabad Cumhuriyeti Kürt ulusalcılığının bir göstergesidir. Modern Kürt tarihinde ilk kez bir hareket açıkça tanımlanmış hedefleri, bir programı ve siyasal bir yapısı olan siyasal bir örgütlenme tarafından yönetilmiştir. Aşiretler, şehirli seçkinler ve dini liderler gibi Kürt toplumunun çeşitli kesimlerini tek bir ulusal neden etrafında birleştirmeyi amaçlamıştır. Bu birleşme sınırlı ve kısa ömürlü olmakla birlikte, yine de çok önemli idi. 3. Cumhuriyetin ilanı kendi başına kararlı bir eylemin sonucudur, çünkü geçmişte olduğunun, en azından 19. Yüzyılın başlarından itibaren İran Kürdistanı’nda olduğunun aksine, hareketin bir aşiret kalkışması olmadığını, ulusalcı bir karaktere sahip olduğuna vurgu yapmıştır. Cumhuriyetin lider- lerinin İranlı yetkililerce idam edilmesi, hareketin bu ulusalcı karakterini yok etmeyi amaçlamıştır. 4. Mahabad Cumhuriyeti, iki Büyük Güç olan ABD ve İngiltere’nin Orta Doğu’da statükodan ve onun korunmasından yana olduğunu kanıt- lamıştır. Bu iki gücün Orta Doğu politikasında, bırakın bağımsız bir Kürdistan’ı, özerk bir Kürdistan’a bile yer olmamıştır. Britanya, Irak’ı kon- trol ettiği için Kürt sorunu ile doğrudan bir bağa sahipti. İran Kürdistanı’ndaki gelişmeler Irak Kürtleri üzerinde etkili olmaktaydı. Irak’taki iki önemli kent, Musul ve Kerkük Kürt bölgesi içinde kalmaktaydı 35 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- ve ulusalcı bir hareket İngiliz çıkarları açısından bir tehlike teşkil etmektey- di. İngilizler Kürt ulusalcılarının ittifak için SB’ne eğilim duyduklarını bilmekteydiler. İngilizler Kürt ulusalcılığına şüphe ile bakmaktaydılar ve SB’nin Kürt kartını kullanarak bölgedeki etkisini artırmasından korkuyor- lardı. İngilizler gibi, ABD de SB’nin Kürt ulusalcılarını etkisi altına almak istediğine inanmaktaydı. Kuşatma stratejisi uygulamak için ABD Sovyetlerin Orta Doğu’daki olası yayılma politikasına karşı kararlı bir tutum geliştirdi. SB’nin İran’daki Azeri ve Kürtlere açık ve gizli desteği ve SB’nin poli- tikasının ürünü olarak görülen iki cumhuriyetin kurulması sonucu Amerikalılar bu iki cumhuriyet ile olan ihtilafında açıkça İran merkezi hükümetini desteklediler. iran’nın bütünlüğü ve bağımsızlığı ABD için önemliydi, çünkü İran SB’nin Orta Doğu’yu etkilemesini ve buraya girmesi- ni engelleyebilirdi. 5. Ne ABD ve ne de Britanya Orta Doğu’da Kürt sorunu ile ugraşan dört devleti karşılarına almak istememekteydi. Kürdistan’ın Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Türkiye, İran, (İngiliz mandası altındaki) Irak ve Suriye tarafından resmi olarak bölünmesinden beri bu devletler hangi parçada olur- sa olsun Kürt sorununa duyarlı olmuşlardı ve Kürt ulusalcılığını önlemek ve Kürt isyanlarını bastırmak için birbirleriyle işbirliği yapmışlardı. 1924’den bu yana Kürdistan tarihi bunun delilleri ile doludur. Kürt halkına herhangi bir desteğin bu dört devleti karşıya almak anlamına geleceğini söylemek yanlış olmayacaktır. 6. SB’nin Orta Doğu’daki politikası açık olmaktan çok uzaktı. Uzun süreden beri inceleme konusu yapılan süreçle ilgili Sovyet dökümanları yayınlanmamıştır. 1941 ve 1947 yılları arasındaki süreç, bununla birlikte, göstermektedir ki, SB’nin başta gelen ilgisi kendisi için Almanya ile savaşın- da hayati olan İran üzerinden gelen ABD ve İngiliz yardımının güvenliği için İran’ı korumak; ve İran’dan petrol imtiyazları koparmak olmuştur. SB’nin başlarda Azeri ve Kürtlere verdiği destek kendi hedeflerine ulaşması bakımından sadece elini kuvvetlendirmek içindi. SB’nin Azeri ve Kürtlere verdiği destek yine de bir ayrıma tabi tutulmalıdır. Sovyetlerin Kürtlere ilişkin baştaki politikası onlarla iyi niyete dayalı ilişkiler kurmak ve onlara Azerbaycan içinde yarı özerk bir konum kazandırmaktan ibaretti. Kürt sorunu Azerbaycan’a bağlı tutulmuştur. Bu süreç boyunca ABD ve Britanya SB’nin Kürtlere ilişkin politikasını yanlış yorumlamışlardır. SB’nin Orta Doğu’daki hedeflerine ulaşmak için bağımsız bir Kürdistan yaratmaya çalıştığını var saymışlardır. Şüpheleri açık delillere dayanmamış, sadece yetkililerin önyargılarına dayanmıştır. Bunların doğru olmadığı bugün kanıt- lanmıştır. 7. İnceleme konusu yapılan süreçteki İran’ın resmi politikası, War. Zivistan 1999 36 --- Page Break --- Sovyetlerin İran’daki varlığını dengelemek, ABD’nin desteğini kazanmak için olmuştur. İran, Sovyet varlığını dengelemek ve ABD veya Britanya’nın Kürtleri desteklemesini önleyerek Kürt Cumhuriyeti ile etkili bir şekilde uğraşmak için ABD ve Britanya’nın Sovyet destekli Kürt ulusalcılığı şüphe- si ile oynamıştır. İran ayrıca Türk hükümetinin İran Kürdistanı’ndaki gelişmeler karşısındaki ilgisini uyandırmayı da başarmıştır. 8. Cumhuriyetin yıkılışı Kürtlerin bazı zayıf noktalarını açığa vurmuş- tur. Birincisi; Kürt toplumunun aşiretsel yapısı ve aşiretlerin içlerinde barındırdığı dezavantajlar onun yıkılmasında belirgin bir rol oynamıştır. Bazı aşiretler Cumhuriyet’te hiç yer almazken, bazıları da Sovyet ordusunun geri çekilmesi ve İran silahlı kuvvetlerinin yaklaşması gibi olumsuz gelişmeler sonrasında onu terk etmiştir.[135] İkincisi; siyasal örgütlenme şehirli seçkin- lerden ve entelijansiya tarafından yürütülürken, silahlı gücün ana gövdesi parti liderliği veya hükümet yerine kendi aşiretlerinin reislerine bağlı olan aşiret mensuplarından oluşturulmuştu. Bu nedenle, parti liderliği veya hükümet hayati bir karar almadan veya bir eyleme geçmeden önce aşiret çıkarlarını hesaba katmak zorunda kalmışlardır. İlk Kürt Cumhuriyeti yok olmuştur, çünkü: 1. Uluslar arası destek bulamamış, aksine iki büyük güç olan ABD ve İngiltere Kürt taleplerini geri çevirmiş ve İran merkezi hükümetini destek- lemişlerdir. 2. SB güçlerini Kuzey İran’dan çekmiş ve iki cumhuriyeti destekle- mekten vaz geçmiştir. 3. Kürt Cumhuriyeti’nin kendi içindeki zayıflık yıkılmasında belirgin bir rol oynamıştır. 4. İran iki ana politikadan oluşan akıllıca bir diplomasi örneği göster- miştir: Bir yandan Sovyet tehditini kullanarak Sovyet varlığına karşı ABD’nin desteğini kazanırken, diğer yandan da iki cumhuriyetle etkili bir şekilde bir iç meselesi olarak uğraşabilmek için Sovyetleri İran bölgesinden çıkarmak amacıyla ABD ve Britanya’nın tasvip etmemesine rağmen Sovyetlere petrol imtiyazları vermiştir. Mahabad Kürt Cumhuriyeti modern Kürt tarihinde önemli bir süreç idi ve böyle de kalmıştır. Mahabad ve O’nun liderleri uzun süre Kürtler tarafın- dan hatırlanacaktır. İngilizceden Türkçeye çeviren: Mustafa GÜNEŞ 37 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Dipnotlar: [1] Kürt milliyetçiliğinin Sovyetler tarafından yaratıldığı veya harekete geçirilip geliştirildiği düşüncesi, esas olarak ABD’li yetkililer tarafından dile getirilmiştir. Bununla birlikte, bu görüşte olan akademisyenler de olmuştur. Bu düşünce, İran’ın resmi yaklaşımıyla da uygunluk teşkil etmektedir. Bkz. ROSSOW, R. Jr.; "The Battle of Azerbaijan", The Middle East Journal, cilt:10, no:1, Kış ]956, ss.18-21. İRANI, G.R.; American Diplomacy: An Option Analysis of the Azerbaijan Crisis, ]945-1946, Strategic Studies Institute, US Army War Coollege. YASSIN, B.; Vision Realily: The Kurds in the Policy of the Great Powers, 1941 -1947. Lund University Press. isveç, 1995. s.177. ROOSEVELT. A.; "The Kurdish Republic of Mahabad", Yayına Hazırlayan: Gerard Chaliand. A People Without Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books Ltd., Londra. 1993. ss.125-127. Bu düşüncedeki genel literatür bakımından bkz. YASSIN. B.; Vision or Reality. s.165- 177. [2] YASSIN, Vision or Reality. s.143. [3] Bu iddianın aynntılı bir dökümü için bkz. BEŞİKÇİ, İsmail; Kürtlerin Mecburi Iskanı, Komal Yayınları , Ankara, 1977. BEŞİKÇİ, İsmail; Türk Tarih Tezi ve Kürt Sorunu, Komal Yayınları, Ankara, 1977. BEŞİKÇİ, İsmail; Cumhuriyet Halk Fıkrasmm Tüzüğü (1927), Komal Yaymları, Ankara, 1978. Ayrıca bkz. KİRİŞÇİ, K./ WINROW, G.M.; The Kurdish Question and Turkey: An Example of Trans-state Ethnic Conflict, Frank Cass, London, 1997. [4] CANOV AN, M.; Nationhood and Political Theory. Edwar Elgar, Cheltenham, UK, 1996, s..50. [5] Ulusalcılığı sınıflandırma teorilerinden bazıları aşağldaki gibidir: * siyaset felsefesinde ulusalcılığın norrmatif teorisi, * medyada yaygm olan siyasal aşınlık anlamında ulusalcılık teorileri, * modern ulusların doğuşunu tartışan medeniyet teorileri, * ulusalcılığın modernizasyon teorileri, * ulusların varllığını olduğu gibi kabul eden tarihselci teoriler, * devletleşme teorileri, * global sistem veya global düzen teorileri, bu tür bir sınıflandırma için bkz. TREANOR, P .; Structures of Nationalism. Sociological Research Online, vol. 2, No: 1, <http://www.socresonline.org.uk/socresonline/2/1/8.html> [6] DEUTSCH, K.W.; "Nationalism and Social Communication", Yayma Haz. John Hutchinson & Anthony D. Smith, Nationalism, Oxford University Press, Oxford-New York, 1994, s.28. [7] age., s.29. [8] ALTER, P.; Nationalism, Edwar Arnold, London, 1985, s. ll. [9] ALTER, ulus’u, "tarihsel olarak dili, kültürü, dini, siyasal doğasl nedeniyle kendi birliği ve beraberliğinin ve ortak çıkarlarının bilincine varmış sosyal topluluk" olarak tanımlar. "Ulus, siyasal olarak kendi kaderini tayin etme hakkını talep eder veya zaten çoktan bir ulus-devlet olmayı başarmıştır." age., s.17. [10] YASSIN; Vision or Reality..., s.27. [11] SMrm. AD.; National Identity, Penguin, Harmondsworth, Middlesex, 1991, s.14. [12] GELLNER, Ernest; Nations and Nationalism, tıpkı basım, Basil Blackwell, Oxford, 1984, s.7. [13] age. S. 7 [14] ANDBRSON, B.; Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, London, 1983, s.15. [15] age. S. 49. [16] HOBSBAWN. B.J., Nations and Nationalism since 1780: Programme. Myth. Reality. War. Zivistan 1999 38 --- Page Break --- Cambrjdge University Press. Cambridge. 1990. ss.9-10. [17] age. s. 10 [18] GELLNER, Nations and Nationalism. s. 55 [19] age. s.1 [20] ANDERSON. Imagined Communities. s.15. [21] ALTER. Nationalism, …, s. 9 [22] KEDOURIE, ELIE. Nationalism, tıpkı basım, Hutchinson University Library, London, J971. s. .9. [23] KIRISCI & WINR.OW. The Kurdish Question. ... s. 24 [24] age. s.24 "Hroch. ulusal bir hareketin üç ayrı yapısal aşamasından bahsetmiştir. A Aşamasında, entelektüel seçkinler bir grup insanın linguistik, kültürel, sosyal ve muhtemel tarihsel yönlerini incelemeye başlar. Sonraki B Aşamasmda, politize olmuş aktivistler, pro- fesyonel entelijansiya bu ilksel entelektüel yönelimleri alıp kitlelerin ulusal bilinç bakımından uyanmalarına çalışırlar. C Aşama ile birlikte, kitlesel ulusal hareket meydana getirilir." age. s.11 [25] Bu dört devletin akademik çevrelerinde resmi düzeyde Kürt kimliğinin inkarı nedeniyle, ya Kürt sorununa gözlerini kapamışlardır, ya da resmi devlet yaklaşımının propagandaslm yapmışlardır. Kürtler üzerine yapılan sosyolojik araştırmalar bile, İsmail Beşikçi örneğinde görüldüğü gibi cezalandrılmıştır. Beşikçi, yaptığı sosyolojik araştırmalar nedeniyle hayatının çoğunu hapiste geçirmek zorunda kalmıştır. [26] KIRISÇİ & WlNROW. The Kurdish Question. ...s.5 [27] Bazılarının Zazakî’yi farklı bir dil olarak kabul etmesine rağmen, Kürt dilinde dört fark- lı lehçe vardır: Kurmancî, Loranî, Soranî ve Zazakî. Bununla birlikte, çoğunluk Kurmancî lehçesini anlamakta ve konuşmaktadır. bkz. RIZGAR. B., Kürtçe Dersleri, Londra, 1.993. [28] McDOWALL, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris. London -New York, 1.997, s. 2 [29] GHASSEMLOU. A Kürdistan Üzerine Yazılar, 3. Bası, iletişim Yayınları, İstanbul, 1995. s.206-212. [30] GHASSEMLOU, A.. "Kurdistan in İran", A Peoplu Without haz. Gerard Chaliand, ss.104- 113. [31] age., s.104-113. [32] YASSIN. Vision or Reality s.53; ayrıca bkz. AZIMI. F.. İran: The Crisis of Democracy. St. Martin’s Press. New York. 1989. s. 4. [33] Y ASSIN. Vision or Reality s.56. [34] RAMAZANÎ. R. İran’s Foreign Policy 1941-1973: A Study of Foreign Policy in Modernising Nations. University Press of Virginia, Charlottesville. 1975, s.419. [35] 35 bkz. YASSIN, Vision or Reality..., s. 57; ayrıca bkz. GHODS, M.R.. İran in the Twentieth Century: A Political History. Adamantine Press Ltd.. London, 1989. s. 7. [36] Modernizasyon süreci boyunca Tahran dışındaki illerin hiçbirinde üniversite kurulmadı, hatta ilk ve ortaokullar bile bu ilin dışında çok az bulunmaktaydı. [37] YASSIN. Vision or Realily. s58. [38] Winston Churchill şöyle der: "Sovyet hükümetine her türlü ikmali geçirme ihtiyacı ve kuzey yolunun aşırı güçlükleri ve daha başka stratejik olasılıklar, İran üzerinden Rusya ile tam bir iletişimi zorunlu kılıyordu. İran petrol alanları birincil bir etkendi. Aktif ve çok sayıda Alman misyonu Tahran’a yerleşmişti ve Almanların prestiji yüksekti. Irak’taki isyanın bastırılışı ve Suriye’nin Ingiliz ve Fransızlar tarafından işgali, dar boyutlarda olmakla birlikte yine de Hitler’in doğu planlarını bozuyordu. Ruslarla elele tutma fırsatına sıcak bakıyorduk ve onlara ortak bir girişim önerisi gotürdük." Aktaran. YASSIN. Vision or Reality. s.63. [39] 39 EAGELTON. The Kurdish Republic. ... s. 14. [40] ROOSEVELT. The Kurdish Republic. ... s. 123 39 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- [41] ROOSEVELT. The Kurdish Republic s. 122. [42] EAGELTON . The Kurdish Republic s. 16. [43] YASSIN, Vision or Reality ..., s. 82. [44] Eagelton’a göre, bu şahsiyetler arasında Qazî Muhammed, Macîd Han, Ali Ağa Emir Azad ve oğlu Ömer Aliar, Haci Baba Şeyh, Reşîd Beg, Zero Beg, Taha ve Seyid Muhammed Sadık bulunmaktaydı. Bunların tümü, ya güçlü bir aşiretin ya da bir dinsel grubun temsilcileriydiler veya Qazî Muhammed örneğinde olduğu gibi halk üzerinde önemli ölçüde etkili kimselerdi. [45] From the British legation in Tehran to the Foreign Office, Jan 14, 1942, FO 371/31388, Persia 1942, (London, PRO) [46] From Eden to Bu11ard, Jan 21, 1942, FO 371/3194, Persia, 1942, (London, PRO) [47] YASSIN, Vision or Reality..., s. 83. [48] EAGELTON, The Kurdish Republic..., s. 23. [49] J.N. Westwood’a göre, eski SSCB’ye yapılan yardım, “yedi milyon Sovyet işçisinin üre- timine eşdeğerde idi. Savaşın sonunda Sovyet hava kuvvetlerinin yaklaşık altıda biri ithal mallarından edinilmiş bulunuyordu. Yakıt, telefon telleri ve kaliteli metaller gibi bazı kalem mallar o zamanlar Yaşamsaldı." WEST - WOOD, J.N., Endurance and Endeavour; Russian History 1812-1992, Dördüncü Basım, The Short Oxford History of the Modern World, Oxford University Press, 1993, s. 335. [50] From Bullard 10 Bevin, FO 371/52667, Persia, 1946 (London, PRO) [51] EAGLETON, The Kurdish Republic..., s. 14. [52] Ekim 1944’de, Sovyetler. Dışişleri Halk Komiseri Yardımcısı Sergei I. Kavtaradze aracılığıyla Sovyet hükümeti adına resmi olarak Kuzey İran’da, Azerbaycan’dan Horasan’a kadar uzanan 200.000 kilometrekarelik bir alanda petrol arama talebinde bulundu. [53] YASSIN. Vision or ReaIity..., s. 111 [54] Sovyetlerin Kürtlere dönük politikasında sadece petrol kriziyle bağlantılı olmadığnı, ayrı- ca savaşın Mütlefikler lehine seyir almasıyla da baglantılı olduğunu belirtmek gerekir. [55] Genel istihbarat tarafından hazırlanan “Rusya ve Kürtler” başlıklı bir İngiliz diplomatik raporuna göre, bağımsız bir Kürdistan kurmak için SSCB’nin bir çabası olduğunu düşün- mek için hiçbir gösterge bulunmamaktaydı. Bu rapor “Kürt bagımsızlığı için doğrudan bir Rus desteğine ilişkin hiçbir gösterge bulunmadığının altı çizilebileceği” belirtmekteydi. FO, 371/52702. Persia, 1946, (London, PRO, 1946) [56] YASSIN. Vision or Reality..., s. 157. [57] EAGELTON. The Kurdish Republic s. 44. [58] EAGBLTON. The Kurdish Republic s. 44. [59] Bu delegeler arasında Qazî Muhammed, Başbakan Hecî Baba Şêx, Savaş Bakam Seyfi Qazî, Eğitim Bakanı Menaf Kerîmî bulunmaktaydı. Ayrıntılı bilgi için bkz. EGELTON. The Kurdish Republic s. 76. [60] EAGELTON. The Kurdish Republic s. 76. [61] EAGELTON. The Kurdish RepubJic s. 76. [62] Elçilik personelinin dışında, Irak ve İrandaki İngiliz Kuvvetlerinin Komutanı, Hindistan Başkomutanı da bu toplantıda bulunmuştur. [63] FO 371/27244, Persia 1941, (London, PRO, 1941) [64] İngilizler aşiretlerle uğraşmakta yatan güçlükleri bilmekteydiler. Mezopotamya ve Hindistan’da aşiretlerle ilgilenme konusunda deneyim edinmişlerdi. [65] FO 371/31388, Persia, January 25, 1942, (London, PRO, 1942) [66] From the British Legation in Tehran to the Foreign Office, Jan 22, 1942 FO 371/31388, Persia, 1942 (London, PRO, 1942) [67] Araştırma konusu yapılan dönemdeki İran ve Irak Kürtleri arasındaki bağlar, kendisi de aynı War. Zivistan 1999 40 --- Page Break --- dönemde Irak Kürdistanında önemli bir kimse olan İbrahim Ahmed tarafından ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bkz, AHMED, Ibrahim, "The Republic of Kurdistan: A Personal Memoir", The International Journal of Kurdish Studies, [özel sayı: "The Kurdish Republic"] c.11, s.I-2, 1997 , s. 9-32. KADRÎ CEMÎLPAŞA (Zinar Silopî), Doza Kurdistan (Kürdistan Davası): Kürt Milletinin 60Yıllık Esaretten Kurtuluş Savaşı Hatıraları, Öz-GeYayınları, 2. Bas.Ankara, 1991. [68] Bkz. YASSIN, Vision or Reality..., s. 81. Ayrıca bkz. McDOWAlL, A Modern History , s. 232. [69] From Bullard to Eden, March 16, 1942, FO 371/31390, Persia 1942, (London, PRO, 1942) [70] FO, 371/31388, Pesia, Jan 9, 1942, (London, PRO, 1942) [71] LENCZOWSKI, G., Russia and lhe West in İran, ]918-1948: A Study in Bjg Power Rivalry. Ithaaca Press, New York, 1949, s. 279. Ayrıca bkz. YASSJN, Vision or Reality..., s. 105. [72] YASSJN, Vision or Reality..., s.106. [73] 1946’nın başlarında George Kennan, Kremlin’den Washington’a ünlü Uzun Telgraf’ını göndermiştir. Kuşatma politikasının teorik temellerini formüle eden bu telgraf olmuştur. Kuşatma politikasının amacı, komünizmin yayılmasını önlemekti. Çünkü bunun Amerika’yı içteki zayıflıklarının etkisiyle çökertebileceği veya bir rejim olarak yok ede- bileceği düşünülmüştür. Gaddis, kuşatma politikasının geçmiş pratiklerden geniş ölçüde ayrılmaları içerdiğini belirtmektedir. Bu, SSCB ile artık hiçbir uyuşmazlığın gizlenmeye- ceği; SSCB’ye hiçbir taviz verilmeyeceği, yani Sovyetlerin gelecekteki hedeflerini savun- mak için Amerika’nın “bir çizgi çekeceği” anlamına gelmekteydi. Kuşatma politikası için daha fazla bilgi için bkz. Major Problems in American Foreign Policy: Documents and Essays, yaylna hazırlayan: T.G. Paterson, 3. Basl, 1989. GADDIS, JL., Strategjes of Containment, Oxford University Press, 1982. MORGAN, WJ., Beyon the Ljberal Consensus, Hurst & Company, London 1994. AMBROSB, B.S., Rise to Globalism: American Foreign Policy since 1938, Penguin Books, 7. Basl, 1993. [74] JlGAL1NA, O.. "The Lessons of Mahabad". (İngilizce bir özet ile Rusça), The International Journal of Kurdish Studies. s. 73-94. Prof. Olga Jigalina. 1969 yılından beri Moskova’daki Rusya Bilimler Akademisinin Doğu Araştırmaları Enstitüsünde tarih kürsüsünde ders vermektedir. Bu makalesinde Mahabad Cumhuriyeti dönemindeki Sovyetlerin Kürtlere yönelik politikasını inceleme konusu yapmıştır. Kendisi, daha önce ne bir yerde yayınlanmış ve ne de ulaşılabilmiş Sovyet belgelerine ulaşmıştır. Bununla bir- likte, dergide yayınlanan makalesi Rusça ile yayınlanmış, sadece bir İngilizce özet sunul- muştur. [75] GHASSEMLOU (Qasemlo, Kasemlo). Kurdistan in İran. s.73-94. [76] Kasımlo. Komela’nın İran Kürdistanındaki ilk siyasal örgüt olduğunu belirtmiştir. Bununla birlikte, bu tamamen doğru değildir. Yassin’in belirttiğine göre. daha 1939’da “Komela’yî Azadîxwazanî Kurdistan”ın, yani Kürdistan özgürlükçüleri Derneği’nin kurulmuş, fakat popüler olmayı başaramamıştır. bkz. YASSIN. Vision or Reality, s. 144. [77] Kurulduktan altı ay sonra, üye sayısı tamamı Mahabad’da olmak üzere yüze çıkmıştır. Üyelerin üye olmak için bir yemin etmesi gerekmekteydi. Bu yemin şöyleydi: “-Kürt ulusuna ihanet etmemek; -Kürtlerin kendi kendilerini yönetmesi için çalışmak; -yazı1ı ya da sözlü hiçbir sırrı dışa vurmamak; -hayat boyu üye kalmak; -kadın-erkek bütün Kürtleri kardeş ve bacı olarak kabul etmek; -Komela’nın izni olmaksızın başka bir parti veya gruba üye olmamak.” Aktaran. EAGELTON. The Kurdish Republic, s. 34. [78] Aktaran: YASSIN, Vision or ReaJity s. 145. Yassin’in aktardığı kaynak: HUSAMI. K.. Komarî Demokratî Kurdistan ya Xudmuxtarî(Kürdistan Demokratik Cumhuriyeti veya Otonomi), 2. Bası, Azad Yayınevi, Stockholm. 1986. 41 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- [79] ARFA, H., The Kurds: A Historical and Political Study, London, University Press, s.73. [80] Hîwa, 1930’lardan beri aktif olan Irak Kürtlerinin bir siyasal partisiydi. [81] Eagelton. 1941 ve 1945 yılları arasında "Irak’tan Hamza Abdullah ve Wurdî’nin, Suriye’den Diyarbakırlı Cemil Pşa’nın torunu Kadrî Beg’in, ve Türkiye’den Qazî Mela Wehab’ın Kürt liderleriyle görüşmek için Mahabad’ı ziyaret ettiğini" belirtir. BA(B.1ON, The Kurdish Republic..., s. 36. [82] EAGELTON, The Kurdish Republic s. 36. Ayrıca bkz. YASSJN, Vision or Reality..., s. 146. [83] EAGELTON. The Kurdish Republic s. 35. [84] YASSIN. Vision or Rea]ity, s. 149. [85] GHASSEMLOU. Kurdistan in İran. s. 106. [86] KDP’nin kuruluş tarihi ihtilaflıdır. Eagelton ve Roosevelt’e göre, tarih Kasım 1945’tir; yani Kürt delegelerinin Bakü ziyaretinden sonradır. Yassin, bu ihtilafın KDP’nin kuru- luşunun Sovyetlerin sayesinde olduğunu ve Sovyet yetkililer tarafından Komela’nın önüne konduğunu iddia edenlerin bu seyahatten sonraki tarih olan Kasım 1945’e vurgu yaptık- larını ve aksi görüşte olanların da bu tarihi seyahatten önceki bir tarih olan Ağustos 1945 olarak vurguladıklarını belirtmiştir. Diğer yandan, Hlıdır Göktaş, Qasimlo’nun İran Kürdistan Demokratik Partisi (İ-KDP)’nin kuruluş tarihini Irak Kürdistan Demokratik Partisi (I-KDP)’nin kuruluş tarihiyle karıştırmış olabileceğini söylemiştir. I-KDP’nin kuruluş tarihi Ağustos 1946’dır. Bkz. EAGELTON. The Kurdish s. 56; ROOSEVELT. The Kurdish s. 127; YASSIN. Vision s. 150; GÖKTAş. Hıdır. Kürtler-II: Mahabad’dan 12 Eylül’e. 2. Basım. Alan Yayıncılık. İstanbul [tarih yok]. s. 30. [87] bkz. EAGELTON. The Kurdish s. 45; ROOSEVELT. The Kurdish, s. 127. [88] YASSIN, Vision or Reality..., s. 151. [89] GHASSEMLOU. Kurdistan in İran, s. 106. [90] YASSIN. Vision or Reality..., s. 154-158; ENTESSAR, N., Kurdish Ethnonationalism, Lynne Reinner Publishers, Bou)der, London. s.20; ARFA, H., The Kurds..., s. 80. [91] Kürt delegeleri Bakü’deki ziyarette iken, Barzani ve onu izleyenlerin İran sınırını geçtik- leri haberini aldılar. Azeri Başbakan Bagirov, delegeleri Barzani’nin bir ingiliz ajanı ola- bileceği yönünde uyardı. Bkz. EAGELTON. The Kurdish s. 54. Barzani’nin KDP ile ilişk- ileri ve İran Kürdistanı’ndaki durumu ile ilgili bütün ayrıntıları için bkz. AHMBD, İ., A Personal Memoir s. 18-23. [92] YASSIN, Vision or Reality..., s.157. [93] EAGELTON. The Kurdish..., s. 56. [94] FO, 371/52369, Iraq, 1945, (London, PRO, 1945) [95] Roosevelt’e göre, “15 Aralıkta aşiret reislerinin, yeni Kürdistan Demokratik Partisi’nin liderlerinin, Mela Mustefa’nın, makineli tüfeklerle mücehhez ve bir cipte bulunan üç Sovyet yetkilisinin katıldığı bir mitingde Kürt halkının hükümeti ilan edildi ve Kürt bayrağı göndere çekildi." ROOSEVBLT, A., The Kurdish..., s. 129. [96] EAGELTON, The Kurdish..., s. 63; R.OOSEVELT, A., The Kurdish..., s. 129. [97] Qazi Muhammed’in konuşmasının tam metni için bkz. Kurdistan, no:10, 4 Şubat 1946; Kurdistan, no: 11, 6 Şubat 1946; ayrıca bkz. YASSIN. Vision or Rea1ity..., s. 162; EAGELTON, The Kurdish..., s. 63. [98] Curnhuriyet kabinesinin diğer üyeleri şunlardı: Savunma Bakanı: Mehmet Huseyn Seyfi Qazî; Haberleşme Bakanı: Kerîm Ahrnedî; Kültür Bakanı: Menaf Kerîmî; içişleri Bakanı: Mehmed Emîn Mueynî; Dışişleri Bakanı: Hecî Rehman Elhanzade; Ulaştırma Bakanı: Esmaîl Elhanzade; Ekonomi Bakanı: Hecî Mustefa Dawudî; Ticaret Bakanı: Ahmed Elahî; Tarim Bakanı: Mahmud Velîzade; Sağlık Bakanı; Seyid Mehmed Eyubî. Kadri CEMİLPAŞA, Kürdistan Hatıralan..., s. 172. War. Zivistan 1999 42 --- Page Break --- [99] Research Department. FO. "The Kurdish Problem". March 22. 1946. 371/52369. 1raq. (London. PRO. 1946) [100] EAGELTON. The Kurdish, s. 94. [101] bkz. Bölüm II ve dipnot: 74. [102] EAGELTON, The Kurdish, s. 76. [103] bkz. Bölüm II s. [104] Anlaşma 7 madde içermekteydi ve bunlar şöyleydi: Madde 1: İki parti tarafından gerekli görüldüğü taktirde, her ikisinin bölgesinde de resmi tem- silciler akredite edilecektir. Madde 2: Azerbaycan’da Kürtlerin sayıca Azerilerden fazla olduğu yerlerde Kürtler devlet dairelerine alınacak ve bunun tersi de Kürdistan için geçerli olacaktır. Madde 3: Her iki hükümet, ekonomik sorunlarla ilgilenmek üzere bir Ortak Ekonomik Komite oluşturacaklar ve bu Komitenin kararları her iki tarafın başkanları tarafından inceleme altı- na alınacaktır. Madde 4: Gerekli gorülen hallerde askeri bir ittifak oluşturulacak ve gerekli yardlm karşlllk\1 olarak verilecektir . Madde 5: İran Hükümeti ile yapılacak her türlü görüşme her iki tarafın onayı halinde yürütülebilecektir. Madde 6: Azerbaycan Hükümeti kendi bölgesinde Kürtlerin kültürel ve dilsel ilerlemesi için adımlar atacaktır ve bunun tersi de Kürdistan’da geçerli olacaktır. Madde 7: İki halk arasındaki tarihsel kardeşliği bozmak isteyenler veya kendi ulusal birliğini yıkmaya çalışanlar her iki ulus tarafından cezalandırılacaktır. Aktaran: EAGELTON. The Kurdish s. 82. [105] Bakü’ye ikinci ziyaretlerinde. Kürt delegelerine Sovyet Azerbaycanı Başbakanı Bagirov tarafından "tanklar, kariyerler, makineli tüfekler ve tüfeklerden oluşan askeri malzemelerin Mahabad’a gönderileceği" sözü verildi. EAGELTON. The Kurdish s. 45. [106] From Rossow to the Secretary of State. Jan 2. 1946. DSDF. 891.001 . 246. (Washington. D.C. National Archive) [107] From Geral Dooher to the Secretary of State. April 26. 1946, DSDF, 891.0014-2646. (Washington, D.C. National Archive) aynca bkz. YASSIN, Vision or Reality..., s. 168. [108] bkz. Bolüm II ve dipnot: 73. [109] GADDIS, Strategies of Containment. Oxford University Press, 1982, s. 99. [110] İngilizlerin Moskova Büyükelçisi Frank Roberts. "Sovyetler Birliği her ne kadar bütün araçlarla kendi etkisini çevreye yaymaya çalışsa da, dünya devrimi artık onun programının bir parçası değildir ve Birliğin içindeki koşullarda da bu devrimci geleneğe dönmek için cesaret verici hiçbir şey yoktur" diye yazmıştır. Aktaran: Origins of the Cold War: The Novikov. Kennan and Robert’s Long Telegrams of 1946, yayma haz. K.M. Jensen, US Institute of Peace. Washington, 199156. [111] From Kennan to the Secretary of State, March 17, 1946. FRUS. 1946, cilt 7. s.363. Aynca bkz. YASSIN, Vision or Reality..., s. 181. [112] From Kennan to the Secretary of State, March 17, 1946. FRUS, 1946. cilt 7. s. 363. [113] YASSIN, Vision or Reality s. 183. [114] Policy of Information Statement on İran prepared by the Department of State. July 15. 1946. FRUS. 1946. cilt VII, s.507. [115] From Dooher to the Secretary of State, April 26, 1946, DSDF, 891.()()14-2646. NA. Aynca bkz. From the British Embassy in Tehran to the Foreign Office. Nisan 28. 1946, FO 371/52702, İran 1946, (London, PRO. 1946) [116] EAGELTON. The Kurdish..., s. 61. [117] EAGELTON, The Kurdish.., s. 61 43 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- [118] İngilizlerin 1941’den itibaren İran politikası için bkz. Bolüm II. [119] Deputy Assistant Political Adviser. Arbil, Tour notes Rawenduz-Rayat, 6-9 January, 1946, (Siyasal Danışman Yardımcısı Vekili, Erbil. 6-9 Ocak Rewanduz-Rayat Gezi Notlan) FO 371/52369, Iraq 1946. (London, PRO) [120] McDOWAIL. A Modern History..., s.244. [121] McDOWAIL, A Modern History s.244. [122] YASSIN. Vision or Reality..., s. 189. [123] OSMAN, M,. "The Mahabad Experience: Lessons Learned. Lessons Lost". The International Journal of Kurdish Studies. c.l. sa.I-2. 1997. ss. 63-68, [124] YASSIN. Visin or Reality s. 190. [125] ROOSEVELT. The Kurdish s. 136. [126] GHASSEMLOU. Kurds in İran s. 110. [127] YASSİN, Vision or Reality..., s. 205. [128] YASSİN. Vision or ReaJity s. 205. Ayrıca bkz. From Allen to the Secretary of State, September 6, 1946, FRUS, 1946, c.VIII, s. 514. [129] AMBROSE, Rise to Globalism: American Foreign Policy since 1938, 7. Basım, Penguin Books, 1993. [130] Bolşevikler, Rus devriminin kaderinin Avrupa Devrimi’ne bağlı olduğuna inanmaktaydılar. Leon Trotsky, çok iyi bilinen çalışmalarından biri olan Sonuçlar ve Olasılıklar’da “Avrupa pro- letaryasının doğrudan devlet desteği olmadan Rusya işçi smıfı iktidarda kalamaz ve geçici olarak aldığı üstünlüğü süregiden bir sosyalist diktatörlüğe dönüştüremez” diye yazar. (TROSKY, Leon, Results and Prospects, New Party Publications Ltd., London, 1982, s. 26.) Lenin de sık sık Avrupa Devrimi argümanını tekrar etmiştir: “en ufak şüpheye yer bırakmayacak denli açık- tır ki, devrimimizin nihai zaferi, yalnız başına kaldığı taktirde, başka ülkelerde devrimci hareketler olmadığı taktirde, imkansızdır” (CARR, EH., The Bolshevik Revolution 1917-1923, c. l, Penguin Books, London, 1969, s. 53.) Bolşeviklerin Avrupa Devrimi beklentileri temelsiz bir beklenti değildi. Gerçekten de, savaş sonrası yıllarda Bolşeviklerin öngörüleri tamamen doğru çıkmıştı. Avrupa’nın tamamında devrimci kalkışmalar olmaktaydı: “Bütün bir Avrupa devrim ruhuyla dolmuş durumda. İşçiler arasında sadece derin bir rahatsızlık değil, kızgınlık ve savaş öncesi koşullara isyan duygusu da bulunmaktadır. Avrupa’nın bir ucundan diğer ucuna mevcut düzenin siyasal, ekonomik ve sosyal bütün boyutları kitleler tarafından sorgulanmak- tadır.. (GEORGE, L.’den aktaran: REES, J. Defence of October., International Socialism, s.52, Ekim 1991.) [131] JOLL., J., Europe Since 1870: An International History, Penguin Books, 1982, s. 261. [132] Sovyet dış politikası, uluslararası sosyalizm ve Kürt sorunu bakımından ayrıntılı bir inceleme için bkz. PİROZ, B., Mahabad Kürt Cumhuriyeti, [yaymlanmamış makale], 1995. [133] Aktaran: YASSIN, Vision or Realjly s. 200. [134] EAGELTON. The Kurdish s. 111-112. [135] From British Consulate General, Tabriz to Tehran, September 1l,1946, FO. 371/52702. Persia, 1946. (London. PRO, 1946) BİBLİYOGRAFYA BİRİNCİL KAYNAKLAR İngiliz Diplomatik Yazlşmalarl: Public Record Office (London, PRO, 1.941.-1.946) Foreign Office 371 Series: /27244, Persia, 1.941. /31.388, Persia, 1.942 War. Zivistan 1999 44 --- Page Break --- /31.390, Persia, 1.942 /31.394, Persia, 1.942 /52369, Iraq, 1.945 /52702, Persia, 1.946 ABD Ulusal Arşivleri, Wahington, D.C.: Department of State’s Decimal. File (DSDF): I. 942-1. 946: 891.00/1.827, NA 891.00/1837, NA 891.00/1871, NA 891.00/1.880, NA 891.00/2008, NA 891.00/3037, NA 891.00/3053, NA 891.00/1-246, NA 891.00/2-945 & 2-2445, NA 891.00/4-2646, NA 891.00/5-445, NA 891.00/5-545, NA 891.00/1.1-1.446 & 21.45, NA Birleşik Devletler Dış ilişkiler (Foreign Relations of the United States -FRUS), Diplomatik Yazışmalar, Yakın Doğu ve Afrika, cilt: VII & VIII. (Government Printing Office, Washington, D.C., 1969) İKİNCİL KAYNAKLAR. (Alfabetik Sırada) -; Major Problems in American Foreign Policy: Documents and Essays, Yayma Haz. T.G. Paterson, 3. Basl, 1989. -; Origins of the Cold War: the Novikov, Kennan and Roberts’ Long Telegrams’ of 1946, Yayına Hazırlayan: K. M. Jensen, US Institute of Peace, Washington, 1991. ALTER., P.; Nationalism, Edward Arnold, London, 1985. ANDERSON, ES.; Rise to Globalism: American Foreign Policy since 1938, Penguin Books, 7. Bası, 1993. ANDERSON, B.: Imagined Communities: Retlections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, London, 1983. ARFA, H.; The Kurds: A Historical and Political Study, University Press, London, 1966. AZİMİ. F.: Iran: the Crisis of Democracy, St. Martin’s Press, New York, 1989. BAKSİ, Mahmut; Kürt Tarihi, Stockholm, 1972. BEŞİKÇİ, İsmail; Kürtlerin Mecburi iskanı, Komal Yayınları, Ankara, 1977. BEŞİKÇİ, İsmail; Türk Tarih Tezi ve Kürt Sorunu, Komal Yayrınları, Ankara, 1977. BEŞİKÇİ, İsmail; Cumhuriyet Halk Fırkasının Tüzüğü (1927), Komal Yayınları, Ankara, 1977. BRUINESSEN, Martin Von; Kürdistan Üzerine Yazılar, 3. Bas., İletişim Yayınları, İstanbul, 1995. CAMMACK., P./ POOL, D./ TOROOFF, W.; Third World Politics: A Comparative Introduction, 2. Bas, The John Hopkins University Press, Baltimore, 1993. CARR, B. H.; The Bolshevik Revolution: 1917-1923, vol: I, Penguin Books, London, 1969. CANOVAN, M.; Nationhood and Political Theory, Edwar Elgar, Cheltenham, UK, 1996. EAGLTON, W.; The Kurdish Republic of 1946, Oxford University Press, London, 1963. ENTEESSAR, N.; Kurdish Ethnonationalism, Lynne Reinner Publishers, Boulder, 45 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- London. 1992. GADDİS, J:L.; Strategies of Containment, Oxford University Press, 1982. GHASSEMLOU, A.; "Kurdistan In Iran", Yayma Hazırlayan: Gerald Chaliand, A People Without Country: The Kurds and Kurdistan, Zed Books Ltd., 1993. GHODS, M.R.: Iran in the Twentieth Century: A Political History, Adamantine Press Ltd., London, 1989. GELLNER., Ernest; Nations and Nationalism, Tıpkı Basım, Basil Blackwell, Oxford, 1984. GÖKTAŞ, Hıdır; Kürtler II: Mahabad’dan 12 Eylül’e, 2. Basım, Alan Yayrncılık, İstanbul, 1991. GOODWIN, B.; Using Political Ideas, 3. Basım, John Wiley & Sons, Chichester -I New York, 1992. HOBSBAWN, B.; Nations and Nationalism since 1780: Programme, Mythe, Reality, Cambridge University Press, Cambridge, 1990. REES, J.; "In Defence of October", International Socialism, No: 52, Ekim 1991. JOLI, J.; Europe since 1870: An International History, Penguin Books, 1982. KADRİ CBMİL PAŞA (Zınar Silopi); Doza Kurdistan (Kürdistan Davası): Kürt Milletinin 60 Yılık Esaretten Kurtuluş Savaşı Hatıraları, 2. Basım, Öz-Ge Yayınları, Ankara, 1991. KEDOURIE, E.; Nationalism, tıpkı basım, Hutchinson University Library, London, 1971. KIRISCI, K. / WINROW, G.M.; the Kurdish Question and Turkey: An Exampleof Trans- state Ethnic Conflict, Frank Class, London, 1997. LENCZOWSKI, G.; Russia and the West in Iran, 1918-1948: A Study in Big Power Rivalry, Ithaaca Press, New York, 1949. McDOWAIL, David; A Modern History of the Kurds; I.B. Tauris, London -New York, 1997. MORGAN, W.I.; Beyond the Liberal Consensus, Hurst & Company, London, 1994. OLGA, J.; "The Lessons of Mahabad", The International Journal of Kurdish Studies, Special Issue, vol: II, No: 1 & 2, 1997, s. 73-94. OSMAN, M.; "The Mahabad Experience: Lessons Learned, Lessons Lost", age., s. 63-68. PIROZ, B.; "Mahabad Kürt Cumhuriyeti", yaymlanmamış makale. ROHAT; Kürdoloji Biliminin 200 Yıllık Geçmişi 1787-1987, Komkar Yayınları, 1987. ROOSBVBLT, A. Jr.; "The Kurdish Republic of Mahabad", Yayına Haz. Gerald Chaliand, A People Without Country: The Kurds and Kurdistan, Zed Books Ltd., London, 1993. RAMAZANI. R; Iran’s Foreign Policy 1941-1973: A Study of Foreign Policy in Modernising Nations, University Press of Virginia, Charlotesville, 1975. RIZGAR, B.; Kürtçe Dersleri, Londra, 1993. ROSSOW, R. Jr.; "The Battle of Azerbaijan", The Middle East Journal, vol. X, No:1, Kış -1956. SMITH, AD./B(HUTCHINSON, J. (ed.); Nationalism, Oxford University Press, Oxford - New York, 1994. TREANOR, P.; Structures of Nationalism, Sociological Research Online, vol. 2, No: I, <http:www .socresonline.org.uk/socresonline/2/1/8.html> TROTSKY, Lev; Results and Prospects, New Party Publications Ltd., London, 1982. WESTWOOD, J.N.; Endurance and Endeavour: Russian History 1812-1992, 4. BasIM, The Short Oxford History of the Modern World, Oxford University Press, 1993. YASSIN, B.; Vision or Reality?: The Kurds in the Policy of the Great Powers, 1941-1947, Lund University Press, Sweden, 1995. War. Zivistan 1999 46 --- Page Break --- Yakın Tarihimizde Doktor Şivan ve Said Elçi Olayı* Şakir EPÖZDEMİR Bana göre, bu olayın yakın tarihimize ışık tutacak önemli bir yeri vardır. Acı ve çirkin bir örnek olmasına rağmen; şayet doğrular yazı1ıp bel- gelenemez ise, bu durum, yalan ya da yanlışlarla çok daha kötü bir manzara teşkil edecektir . O1ayı yorumlamadan, tüm çıplak1ığıyla ortaya koymak lazımdır. o1ayın kahramanları iki ayrı siyasal oluşumun liderleridir ve ikisi de maale- sef hayatta değildirler. Bu durumda, olaya yakından tanık1ık eden bu siyasi oluşumların en üst düzeylerinde görev alan kişilerin gördüklerini, şahit olduklarını ve gerçeğe yansıyan belgelerini açıklamaları gerekir. Bu olayda iki taraf vardır. Bunlardan birisi; Said Elçi yani Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi (TKDP) taraftarları, diğeri de, Dr. Şıvan tarafı yani Türkiye’de Kurdistan Demokrat Partisi (T-KDP) taraftarlarıdır. Bu iki parti- nin yazılış şeklindeki tek değişiklik, “de” anlamını ifade eden (-) ekidir. Bu iki partinin siyasi programlarında elbette fark1ı1ıklar vardır. TKDP Prog- ramı; “hukuk nizamından yana olup, sonuna kadar demokratik bir çizgiyi hedef almaktadır” Doktor Şıvan’nın T-KDP’sinin Programı ise, daha radi- kaldir ve ne kadar gizlenmek istense de, bu Program’ın, Marksist bir hedefi vardır. Ancak, bu partilerin tabanı, aynı tabandır ve bu tabanda bulunanlar arasında, fikir ayrılıkları “yok denilebilecek” noktadadır. Bundan dolayıdır ki, her iki partinin tabanları arasında, bu olayla ilgili olarak, hemen hemen hiç bir münakaşaya şahit olmadık. Sanki, her iki taraf da olayı aynı düzeyde algı1adı1ar. İslam’da olduğu gibi; “katil”e ve “maktul”a aynı mesafede üzüldüler. Ben buradaki örneklemeye, islam’daki sehabelerin kavgasından yola çıkarak, başvurdum. (1) Yoruma girmemek için hemen konuya dönelim. Ben bu olayın ger- çekten aydınlanabilmesi için, “altı kişinin tam bilgilerine başvurulması gerek- tiğine” inanıyorum. Bu altı kişinin; üçü Dr. Şıvan tarafı, diğer üçü de Said Elçi tarafı olmalıdır. Dr. Şıvan tarafından: a) Reşo Zilan, b) Soro, c) (* Şakir EPÖZDEMİR’in bu yazısı, WAR’ın 5-6. sayılarında Kürtçe olarak yayınlanmıştır. Okurların isteği üzerine aynı yazının Türkçesini de bu sayıda yayınlıyoruz.) War. Zivistan 1999 47 Dosya --- Page Break --- Kurdo’nun gördükleri ve yaşadıkları çok önemlidir. Bu üç şahıs da, 1968’ den başlayarak 26/11/1971’de noktalanan güne kadar, Dr. Şıvan’nın ya- nın- dadırlar ve üst düzey görgü şahitleridirler. Said Elçi tarafı olarak da; Feqi Hüseyin Sagnıç, Derviş Akgül ve ben- deniz Şakir Epözdemir, bu olayın, başından sonuna kadar canlı şahitleriyiz. Nasıl ki, biz üçümüz bu olayın tüm yönlerini aynı boyutta bilemiyor, kendi açılarımıza yansıyan gelişmelerin birer aşamalarını çok daha iyi biliyorsak, yukarıda takma isimleriyle zikrettiğim Dr. Şivan tarafı arkadaşlar da, Dr. Şıvan olayının birer dönemini ve birer kısmını çok iyi biliyorlardır. Elbette, söz konusu bu 6 kişinin gözlerinden kaçan olaylar da vardır. Şurada burada bilgilerine başvurulabilecek kişiler de olabilir. Dr. Şıvan’nın IKDP sorumlularıyla veya IKDP’nin askeri kanadındaki kimi yetkilileriyle irtibatını bilmeyebilirler. Tüm bunların yanısıra, IKDP’nin tesbitleri de önemlidir. Belki, hala açık1anmamış şeyler de vardır. Olayların i1k başladı- ğı sıralarda, tesbitler, çok sathi ve basit idi. Bir defa, ya Dr. Şıvan IKDP’nin Zaxo bölgesindeki “İsa Sıwar” düzeyinde yönlendiriliyordu veya Dr. Şıvan, onları kendi etki alanına almış durumda idi. Benim açımdan, benim Partim’in lideri olan Said Elçi’nin, o günkü telaşından hiç bir şey anlamış değilim. Söylemek icap eder ki, O’nun Suriye’ ye giriş ve çıkışı çok hızlı... Bize hiç danışmadan, Ahmedê Hıso ile Mıhemedê Begê’yi, yanına alarak, yola çıkıyor. Suriye’deki dostlarımızın, O’na adeta yal- varırcasına “gitme, acele etme, bir müddet burada kal, sana ihtiyacımız var , seninle konuşacaklarımız var” demelerine rağmen, onları dinlemiyor. Rahmetlinin acelesi vardır. Acaba, neden?.. Musul Kapısı’ndan geçemeyince, hangi cesaretle Zaxo’ya gidiyor?.. Bunların hepsi birer soru işareti... Eğer, yukarıda önerdiğim 6’lar, tarafsız bilgi birikimlerini ortaya ko- yarlarsa, bu olayın görünen ve görünmeyen boyutlarının, %90’ı ortaya çıkar. %10 kısmını da, her iki liderin kendi siyasi örgütlerine haber vermeksizin, kendi kafalarında şekillenen projeler ve neticeye varmıyan kendi teşebbüsle- ri olarak ilave etmek gerekir . Olayın üzerinden 27 yıl geçti. Birçok yorum yapıldı ve yazılar yazıl- dı. Bu yazılardan benim görüşüme göre, iki tanesi önemlidir. Şerafettin El- çi’nin, Rifat Ballı’nın hazırladığı KÜRT DOSYASI’ındaki açıklamaları tama- men doğrudur.* *(Bkz: Rıfat Ballı Kürt Dosyası 2.Baskı).” Açıklanan olaylar doğrudur” diyorum. Yorumları, kendisinindir. Zira, henüz bu olay netleşme- diği ve bazı şeyler henüz söylenmek istenmediği için, yorumlar da eksik kalmaktadır. Ayrıca, Mahmud Lewendi’nin ÇİRA DERGİSİ’nin 8. sayısı’nda, Doktor Şıvan ile ilgili olarak, bir belgeler dökümü vardır. Bu belgeleri mut- laka değerlendirmek lazımdır. Bunların hepsi, benim önerilerimdir. Bana düşen görev, bildiklerimi, 48 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- gördüklerirni bu kağıda dökmektir. Yoruma Sıra gelince, yorum da yaparım... Ne var ki, işin iç yüzü ortaya çıkmadan yapılan yorumlar, bizi yan1ışa götürebilir. Ben 1965’te Diyarbakır’ın Gazi Köşkü’nün bahçesinde, kuruluşuna karar verilen TKDP’nin kurucu üyelerinden biriyim. Bu Parti, 5 kişi tarafın- dan, 11 Temmuz 1965’te kuruldu. Bu 5 kişiden ibaret olan Kurucular Kurulu, daha sonra 21 Agustos 1965’de, 6 kişi’ye çıktı. Rahmetli Faik Bucak’ın işti- rakiyle Parti Programı’nın altına, şu takma isimlerle imzalarımızı koyduk: Zınar: Başkan, Peşmergeyê Welat: Sekreter, Evindarê Welat: Mu- hasip, Dûrnas, Jîrek ve Bendeyê Welat, üyeler’dir. Sırasıyla isimlendirirsek: Faik Bucak, Said Elçi, Sakir Epözdemir, Dûrnas (adının açıklanmasını istemiyor), Derviş Akgül ve ömer Turhan’dırlar. Bu 6 kişiye ilaveten, 1968 yılı başında Feqi Hüseyin Sagnıç da, Merkez Komitesi’ne alınmış idi. Ancak, Merkez Komitesi öyeliği, Feqi’ye tebliğ edilemeden tutuklandık. 1968 yılının 20 Ocağı’nda yakalandık. 11’i tutuklu, 5’i tutuksuz olmak üzere, 16 sanıklı bir “TKDP Davası” başladı. “Antalya Davası” diye bilinen bu dava ile biz, Dr. Şıvan’la tanıştık. Feqi Hüseyin Sağnıç, tutuksuz yargı- lanan sanıklardan biriydi. Said Elçi, Ömer Turhan, Derviş Akgül ve Şakir Epözdemir (ben), tutuklu olarak yargılanmaktaydık. Demek ki, Merkez Ko- mitesi olarak, komple cezaevinde idik. (tabii, Feqi hariç.) Dûrnas arkadaşı- mız, hem asker idi, hem de askere giderken görevini bırakmıştı. FaikBucak ise; Ağustos 1966’da katledilmiş idi. Biz Antalya Cezaevi’nde tutuklu iken, Dr. Sait Kırmızıtoprak (Dr. Şıvan), İsparta’da sürgünde idi. Diyaloğumuz burada başladı. Ancak bu diya- log, sadece Dr. Şıvan, Said Elçi ve Feqi Hüseyin Sagnıç arasındaydı. Bu diyaloğumuzun, 6 aylık süresine cezaevi dönemi dersek, diğer 78 aylık süre de, 1969’daki tahliye oluşumuzdan sonraki zaman diliminde devam etti. Bu konuda Said Elçi’den hiçbir bilgi almadık. Ancak, arasıra Feqi Hüseyin Sagnıç’tan aldığım bilgiye göre; Dr. Şıvan’la birlikte 20-30 kişi Güney’e gönderilecek ve orada eğitilecekti; bu grubun çoğunluğu partimiz mensupla- rından seçilerek yollanacaktı. Dr. Şıvan’da dahil, bütün bu kadro, gelip bi- zim partimizin bünyesinde yer alacaklardı... Hazırlıklar çok uzadı, gidegide bir kişi bizim partiden, 6-7 kişi de Şıvan’nın grubundan Güneye geçtiler. Bu arkadaşların geçişlerinden yaklaşık 6 ay sonra; Kürtler, Irak’ta Otonomi’ye kavuştular. Savaşta yararlı olan bu grup, IKDP yöneticileri ve askeri yöneticiler tarafından itibar kazanmışlar- dı. Dr. Şıvan, bu itibara bakarak, bize rest çekti. Feqi Hüseyin Sağnıç ve Said Elçi 1970’de, Dr. Şıvan’la birkaç kez görüştüler, konuştular, tartıştılar ve bir neticeye varamadılar. 1971 yılı başında bizler, (yani Parti’nin Kurucular Kurulu ve Koma Navkom üyeleri) akıllarına geldik! War. Zivistan 1999 49 --- Page Break --- Şark Matbaacılık ve Gazetecilik A.Ş.’nin, 1971 Diyarbakır toplantısı günü, biz hepimiz, (Dûrnas da dahil olmak üzere) Diyarbakır’da toplandık. Toplantı, gecenin geç vakitlerine kadar devam etti. Feqi ve Said Elçi, ge- lişmeleri izah ettiler. Doktor, onları yanıltmıştı. Bizim hesabımıza, Güney’e giden doktor, kendi Partisi’ni kurmuş ve bizi resmen aldatmış idi. “Çözüm nedir? Ne yapılmalı?” diye, soruluyordu. Benim o geceki çözüm önerim şu idi: ..Arkadaşlar, biz bu Parti’yi kur- duğumuzda, Dr. Şıvan’a güvenerek mi kurduk? Biz, bu Parti’yi, halkımıza ve kendimize güvenerek kurduk. Biz, özellikle 1967’de çok iyi neticeler aldık. 1968 yılına girdiğimizde de, Suriye’den gelen Reşidê Hemo’nun tecrübele- rinden yararlanarak, örgütümüzü güçlendirdik. Biz, en iyi süreçte iken yaka- lanarak, tutuklandık. Cezaevinde ve Türk Mahkemeleri önünde en iyi sına- vı verdik. Tabanımıza karşı ayıp sayılabilecek herhangi bir şey yapmadık. Tabanımız duruyor. Bu potansiyel, daha da büyümüş. Ben, daha Antalya Ce- zaevi’ndeyken söy1üyordum, yine aynen tekrar ediyorum: Lütfen, biz işimi- zi yapalım! Orgütümüzü belli bir noktaya getirirsek, Doktor da, dünya da bizi kabul eder; yok eğer, zayıf bir noktada isek, zaten kimseye yaramayız. Doktor ve onun örgütüyle kesinlikle sataşmaya girmeyelim; dost kalmaya ö- zen gösterelim ve işimize baka1ım.” Benim bu teklifim kabul gördü. özellikle, Dûrnas arkadaş beni destek- ledi. Dûrnas arkadaşın söylediklerini aynen aktarıyorum: “Ben, Şakir’in de- diklerine aynen katılıyorum. Gaye, biraz demokrasi ve özgür1üğe kavuş- mamız ise, bunu ha biz gerçekleştirmişiz, ha Şıvan... Fark etmez; yeterki ha1kımız, bir an önce amacına ulaşsın! Sizin söylediklerinize göre; Şorış (Irak Kürdistan Devrimi) Doktor’u destekliyor veya bazı yöneticilerinden cesaret alıyor! Eğer, böyle bir olgu varsa, bizim Doktor Şıvan’la sürtüşmem- iz doğru olmaz. Zira, onları da karşımıza almış oluruz ki, biz, böylesine ağır bir yükü taşıyamayız. Ben Doktoru, hepinizden daha iyi tanırım. Benim haberim olsaydı; işin başında bu ilişkinize mani olurdum. Bir defa, Doktor, çok kaprisli bir kişiliğe sahiptir. Kürdistan Devrimi’nin sempatisini de almışsa, artık onu durdurabilecek hiç bir kuvvet yoktur. Boşuna onunla uğraşmaktansa, kendi Parti faaliyetlerinize başlayın ve güçlenmeye bakın.” Arkadaşlar oybirliği ile bunu kabul ettiler. Said Elçi ve Derviş Akgü1 bir teklif getirdiler. Nüfuzlu ve aynı zamanda bizce tereddütle karşılanması gereken bir kişi Hac’dan dönerek Güney’e uğramış ve üst düzeyde misafir olmuştu; bu kişi ile ilgili kuşkularımızı bildirmek için bir mektup yazılmış idi. Bu mektubu, IKDP’ye ulaştırmak istiyorlardı. Biz, “gerek yok” dedik. özellikle, Dûrnas arkadaş bu mektubu göndermenin taraftarı değildi. O, “ne Zaxo’daki yöneticilerle ne de Şıvan’la muhatap olmamızın doğru olmayaca- ğını” düşünüyordu. Ama, Derviş ile Said arkadaşlar ısrar ettiler. Zira, mek 50 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- tubu gotürecek kişi de mahkum imiş; oraya iltica etmek istiyormuş. O ki- şinin, kim olduğunu hatırlamıyorum. Adı geçen kişi mektubu götürdü; İsa Sıwar’a ulaştı, ama kötü haberler- le gerisingeriye dönmek zorunda kaldı. İsa Sıwar, mektubu açmadan yırtmış ve çok sinirlenerek, şunları söylemiş: “Git söyle, bir daha Derviş ve Sa- id’ten ne mektup gelsin, ne de adamlarını buraya yollasınlar. Biz Dr. Şıvan ve Partisi’nden başkalarını tanımıyoruz.” demiş... Bu sözlerden dolayıdır ki, bir paniktir başladı. Panik, Nisan 1971’de başlamıştı; Mayıs’ta beni, Dr.Şıvan’la görüşme- ye gönderdiler. Yine, Şıvan’nın peşine düştük. Parti çalışmaları, başka bir bahara kaldı. Ben, Silopi’de Çeko ile buluşarak, Şıvan’nın Karargahı’na git- tim. Biz oraya varmadan Doktor haber salmış: “Durmasınlar , Çeko ve Şa- kir Türkiye’ye dönsünler, biz burada bu1uşuruz.” demiş. Bunun üzerine, biz de Hakkari üzerinden Türkiye’ye döndük. Döndükten 5-10 gün sonra, Doktor Tatvan’a geldi. Ben, O ve Feqi, bir gece sabaha kadar münakaşa ettik. O, bizim hiçbir önerimizi kabul etmedi ve adeta bize dikte ettirircesine şun1arı söyledi: “Çok fazla deşifre oldukları için Derviş ve Said hariç, merkezdeki bü- tün arkadaşlarınızın, bizim Parti Merkezi’nde görev almalarında sakınca gör- müyorum. Said Elçi bizim büyüğümüzdür. Gelsin Meqer’de otursun, bizi yönlendirsin veya Avrupa’ya gitsin, bizi temsil etsin ya da Türkiye’de evin- de otursun. Derviş Akgül de, bir müddet evinde otursun veya Irak’a geçsin; orada çalışmalara devam etsin. Bunu yapmıyorsanız; sizin yolunuz başka, bizim yolumuz başkadır.” Böylece, görüşmemiz noktalandı. Doktor Şıvan’la gorüştüğümüz günü, şimdi tamıtamına hatırlayamıyorum. Ancak, gorüşmemizle, 12 Mart 1971 Muhtırası’nı izleyen “BALYOZ HAREKATI” arasında 23 günlük bir zaman vardı. Biz Feqi ile bir sonraki gece oturup, arkadaşlarımızla görüşmek ve Doktor Şıvan’la görüşmemizin sonuçlarını kendilerine anlatarak, bir karara varma geregi üzerinde durduk. Feqi, Said ve Derviş ile görüşecekti. Ben, Ömer ve Dûrnas’la temas kuracaktım. Galiba, aradan 2 veya 3 gün geçmişti. Biz, daha arkadaşlarımızla görüşmeye gitmeden, 12 Mart BALYOZ HAREKATI ile ilgili tutuklamalar başladı. Bu sırada, Feqi de tutuklandı. Ben, Erzurum yolu ile Adana’ya gittim. Adana’da Derviş Akgül ile karşılaştım ve Said Elçi’nin eşi Saime Hanım’ın, Adana’da Bahattin Seydaoğlu’nun evine misafir geldiğini ögrenerek, Derviş’le gidip, kendisiyle görüştük. Ben ve Derviş, Said Elçi’nin Suriye’ye geçtiği haberini de, ilk olarak, Saime Hanım’dan öğrenmiş olduk. Bu tarih; takriben 24-25 Mayıs 1971’dir... Benim Suriye’ye veya Irak Kürdistanı’na geçmeye hiç niyetim yoktu. War. Zivistan 1999 51 --- Page Break --- Derviş arkadaş ısrar etti; gidemesem de, kendisinin mutlaka gideceğini bili- yordum. Derviş arkadaşı yalnız bırakmak istemediğim için, mecburen ben de, kendisiyle birlikte gitmeye karar verdim. Derken, yolculuk başladı. Yolculuğu, aynı otobüsle değil; ayrı ayrı oto- büslerle yaptık. Derviş’i bir gün önce gönderdik; ertesi gün de, ben ve Mela Yunus Kaya birlikte yola çıktık. Yolculuk boyunca, güvenlik nedeniyle, hiçbir şekilde birbirimizin isimlerini karşılıklı olarak telaffuz etmemek için, takma isimlerimizi belirledik ve biribirimize bu takma isimlerimizle hitap ettik. Cizre’de belirli bir noktaya geldiğimde, bana soruldu: .. “Selaheddin Siz misiniz?” “Evet” dediğimde, “Derviş’in Suriye’ye geçtiğini ve beni de hemen O’nun yanına götürebileceklerini” söylediler. Biz, hemen karşı tarafa geçtik. Dicle’nin Xabur’a kavuştuğu noktadaki sınıra yakın bir köye vardık. Köyde rahmetli Cigerxwin, Reşidê Hemo ve Hemidê Haci Derviş beni karşıladılar. Ben daha oturmadan, Derviş Akgül kulağıma eğilerek; “Said Elçi’nin kayıplara karıştığını” söyledi. Suriye’ye vardığımız ve Said’in kayıp haberi- ni aldığımız gün, tarih, 8 Haziran 1971 idi. Biz, iki hafta Suriye’de kaldık. Said ile ilgili araştırmalar yaptık. Mela Yunus’u, Zaxo’ya gönderdik. Ahmedê Hıso’yu görüp, geniş bilgi aldık ve Said Elçi’nin Zaxo’ya gittiğini, IKDP’nin bölge binası’nda misafir kaldığını ve oradan ayrılarak, Dr. şıvan’nın kaldığı Dışêş’e doğru götürüldüğünü öğrendik. Bu bilgileri değerlendirdikten sonra, Said Elçi’nin izini takip etmeye, arkasından gitmeye ve O’nu bulmak için, çareler aramaya karar verdik. Dehamê Miro’nun, Qiyadeya Muwaqqat (geçici komite) örgütü, bizi 23 Haziran 1971’de Musul’a götürdü. Musul’da Derviş’ten ayrıldık. Ben ve Yunus Kaya, Zaxo’ya hareket ettik. Derviş ise, Gılala’ya gitti. Derviş ile vedalaşırken bana; “Şıvan’ın yanına gitmenin yalnış olacağını, Dr. Şıvan’ın beni de öldürebileceğini” söyledi. O ana kadar, Said’in öldürülebilineceği ih- timali dahi, kimsenin aklından geçmemişti. Bu nedenle, Derviş’in bu sözle- rine biraz kızarak; “Derviş, ben seni akılı biliyordum!” dedim. Derviş: “şimdi, kimin akıllı, kimin deli olduğu belli olacak!” diyerek ayrıldı. Mela Yunus Kaya ile birlikte Zaxo’ya geldiğimizde, evvela, Mıhemedê Palolu’ya uğradık. Mela Mıhemed, rahmetli Said’i Parti Merkez Binası’nda ziyaret etmiş; O’nun, Çeko ve Brûsk ile görüşmelerine şahit olmuştu. Ben, Mela Mıhemed’e, Dr. Şıvan’ı sordum ve “hemen O’na ulaşmak istediğimizi” beyan ettim. Me1a Mıhemed; “Doktor’un Gı1a1a’da o1duğunu, O’nu hemen göre- 52 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- bi1mek için de, Zaxo Bö1gesi IKDP Başkanı Osman Qazi’den izin kağıdı a1mam gerektiğini” söy1edi. Bunun üzerine, ben hemen Parti Merkezi’ne koştum. Osman Qazi’nin, evinde o1duğunu öğrenince, evine gittim. Kendisiy1e, bu konuyu görüştüm. “Hemen Dr. Şıvan’a u1aşmak istediğimi, bunun da çok aci1 o1duğunu, Said E1çi’nin arkadaşı o1duğumu; Doktor’la bir1eşebi1mek, dayanışma içinde o1mak ve dost ka1abi1mek için, Said’in inciti1memesi gerektiğini” an1atarak; “edindiğimiz bi1gi1ere göre, Said’in bir aydan beridir kayıp o1duğunu, Zaxo’ya ge1dikten Sonra 3 gün Parti Merkezi’nde misafir ka1dığını...” söy1edim. Osman Qazi; yeminbi11ah ederek; “Said’i görmediğini, eğer Parti’de misafir o1muş o1saydı, bundan mut1aka haberi o1acağını, oysa böy1e birşeyden haberdar o1madığını...” be1irttikten Sonra; “...bana da ta1ep ettiğim izin kağıdını veremiyeceği için üzgün o1duğunu; benim yapabi1eceğim en iyi şeyin de, benim Dışêş’e, Şıvan’nın Meqeri’ne gidip, Doktor’u orada bek1emek o1duğunu...” söy1edi. Osman Qazi’nin bu söz1eri, mora1imi bozdu. İtiraf edeyim ki, birkaç saat önce, Derviş’ten ayrıdığıma binpişman o1muştum. Hemen, te1efon ya da te1grafla, Derviş’e u1aşmak istiyordum. Osman Qazi’den ayrıldıktan sonra, doğruca, Mela Mıhemedê Paloluya gittim. Hoca, (yo1 parası bana ait o1mak üzere) Gılala’ya bir kurye gönder- di. Kurye ile Derviş’e gönderdiğim mektupta, özet1e şun1arı yazmıştım: “Derviş! Dr. Şıvan, Gıla1a’dadır. Osman Qazi, Kürdistan’ın başına yemin ederek, Said E1çi’den haberdar o1madığını söy1üyor. Ben, bi1mecburi Doktor’un Meqeri’ne gidiyorum. Doktor’un a1eyhinde konuşma ve kendine iyi bak, dikkat1i o1! “ Mektubu yazdıktan sonra aynı gün, Parti’nin tahsis ettiği bir pikap1a yola çıktık; belli bir yere vardıktan sonra, geri ka1an mesafeyi de yayan o1a- rak yürüyerek Şıvan’ın Meqeri’ne vardık. Abdülkerim Ceylan başta o1mak üzere, orada birçok arkadaşla karşılaştık. Ben, sorunu Abdü1kerim’e açtım. Hoca; bana hiç inandıracı ge1meyen, uyduruk şey1er söy1edi. Söy1edik1erine bakılacak o1ursa; Said’ten haberi yoktu. Be1ki de, tekrar Türkiye’ye dönmüştü! Falan, Filan! Meqer’de, Doktoru bek1emeye başladık. Doktor faz1a gecikmedi. İki gün sonra ge1di. Doktor’un, sanki her tarafta ku1ak1arı vardı. Bizim, Suriye’ye geçtigimiz günden başlayarak, “ne yaptığımızı, kim1er ile temas kurduğumuzu, neyin peşinde olduğumuzu” bi1iyordu. “Neyin peşindesiniz? Biriniz Gıla1a’da, biriniz Zaxo’dasınız... Suriye’deki Parti1er ile top1antı1ar düzen1iyorsunuz!...” diyerek, daha ben War. Zivistan 1999 53 --- Page Break --- hiçbirşey söylemeden, O, beni sorgulamak istedi. Onu iyice dinledikten sonra; “Bak Doktor! Biz, durup dururken, keyfimiz için tur düzenlemedik. Seninle Tatvan’daki görüşmemizin hemen akabinde tutuklamalar oldu. Said’in de, Suriye’ye geçtiği haberini alarak, arkasından Suriye’ye gittik. Orada da, Said’in, Suriye’den Zaxo’ya geçtiğini ve kayıplara karıştığını öğrenerek, bir araştırma yaptık. Bizim tesbitlerimize göre; Said Elçi’nin pas- aportu olmadığından dolayı, arkadaşı Mıhemedê Begê ile birlikte, Zaxo’dan Irak Kürdistanı’na girmiş. 3 gün, Zaxo IKDP Bölge Binası’nda misafir olarak kalmış. Misafir kaldığı Zaxo IKDP Bölge Binası’ndan, bir pikaba binerek ayrılmışlar ve bu pikap, buraya doğru, yani sizin bulunduğunuz bu istikamete doğru yol almış ve 3 saat sonra, pikap geri dönmüş. Bu duruma göre, Said’in, büyük bir ihtimalle senin buraya getirildiği imajı doğuyor ve bu ihtimal, güç kazanıyor.” dedikten sonra, arkasından şunları ekledim: “Bak doktor! Benim bu söylediklerim ve ifade ettiğim tesbitler; yalnız ben ve Derviş tarafından bilinen tesbitler değildir. Bu gerçekleri, Suriye’de- ki bütün Kürt misyonları, siyasi örgütleri biliyor. işte, bizi buraya kadar ge- tiren olay budur .” Bu anlatımlarım üzerine, Doktor çok sinirlendi ve haykırarak şunları söyledi: “ Yahu! Siz, neden bu adamın peşindesiniz? Bu adam, zaten hasta bir adam. Büyüklük kompleksini taşıyan, megalomanyak’ın biri... Bununla, ulu- sal mücadeleler verilemez; bu adam, yarım adamdır. Bir kere, bu müca- şeleyi sağlıklı götürmeye, tıbben müsait değildir. Nedir beklentiniz? Bu adama nasıl umut bağlıyorsunuz?” Doktor, bu sözleriyle, rahmetli Said’i adeta, çürüge çıkartmış oluyor- du. Doktor’un bu söylediklerini dinledikten sonra, güldüm ve; “Bak Doktor! siz neden sinirleniyorsunuz? Biz, seninle Tatvan’da bir noktaya vardık. Bizim bereberliğimiz veya dost kalmamız için, biribirimizi incitmememiz lazımdır. Peki... Said Elçi, Türkiye’den kaçarak buraya sığınıyor ve kayıplara karışıyor. Kayıp olan kişi, bizim Genel Sekreterimiz’dir. Biz, bunun peşinden gelmezsek, onun akibetini araştırmazsak, olur mu? Biz, gözümüze birşey olmasını istiyoruz, ama Said’in incinmesini istemiyoruz. Bunda herhangi bir ayıp var mı?” dedim. Bu konuşmadan sonra, Doktor çok yumuşak bir ses tonuyla, şunları söyledi: “Bak Şakir! Ben tek başıma karar veremem. Yetkili arkadaşlarım 15 gün sonra dönecekler. Oturur karar alır ve Said’i bulmaya çalışırız. Senin okumayı ne kadar sevdiğini biliyorum. Sen de, bu arada oturur birşeyler oku- muş olursun. Zaten, şu anda Türkiye’ye dönmenin imkansızlığı da ortadadır.” Bu diyolog neticesinde, Doktor’un vaatlerine inandım. 15 günlük bir 54 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- süre çok uzun olmasına rağmen, Said’in hayatta olduğu umudu ile birlikte, baskı altında olmadığı kanaati bende hasıl oldu. Hatırladığım kadarıyla, biz bu konuşmayı, 25 Haziran 1971 dolay- larında yapmıştık. Yine, hafızam beni yanıltmıyorsa, 13 Temuz’a kadar, Dr. Şıvan’ın bu sözüne güvenerek bekledim. Şıvan’ın tüm arkadaşları döndü. Bir hafta boyu, seminerler, konferaslar verildi; gelenler dağıldı ve 13 Temmuz gecesi saat: 23.’te, peşmerge Meqer’ının nöbetini tutan bir nöbetçi, kendisi Suriye’li idi beni uykudan uyandırdı ve “Doktor’un beni beklediğini” söyle- di. Ben ve rahmetli Mela Yunus, birlikte aynı odada yatıyorduk. Kalktım, giyindim ve Dr. Şıvan’ın çalışma odasına gittim. Şıvan, Soro, Kurdo, Çeko ve Zendo oturuyorlardı. Doktor söz aldı: “Biz arkadaşlar kendi aramızda bir karar aldık. Biz, senin etkili oldu- gun Bitlis-Siirt yörelerinde, örgütsel çalışmalarımıza katkıda bulunabilece- ğini düşünerek, senin bu konudaki görüşünü almak istedik. Ne diyorsun? Bu konuda bize yardımcı olacak mısın?” dedi. Bu sözler karşısında, gerçekten şoke olmuştum. Biraz düşündükten sonra, Doktor’a döndüm; “Bak Doktor! Benim büyük bir kariyerim yoktur. Ben, diplomat değilim. Çok zengin bir iş adamı da değilim. Ben, aşiret ağası da değilim. Benim, söylediğin bölgelerde, gerçekten bir rolüm varsa, çevrem beni seviyor ve sayıyorsa, bunun tek sebebi vardır; o da, benim fedakar- lığımdır; benim hiçbir kimsenin sırtından menfaatlerimi savunmadığımdır. Beni, uykumdan uyandırıp, buraya çagırdığnızda; bugün 20 gündür bana verdiğin sözün beklentisi içinde sessiz sedasız beklediğim Said Elçi ile ilgili bir haber alacağımı düşünmüştüm. Şimdi de, ben araştırıp, akibetini öğren- mek istediğim Partimin Genel Sekteri hakkında, verilen söze rağmen hiçbir bilgi alamıyacağım, üstelik, bu konuda bana hiçbirşey söylenmeyecek ve Genel Sekreter’im kayıplara karışacak, ben de gelip, senin Partin ile birlikte örgütlenme çalışmalarına girişeceğim!... Söyler misin bana, o dediğin böl- gelerde, böyle bir durumda benim rolüm, kıymetim ve itibarım kaç paralık olur?!” dedim. Bunun üzerine, Doktor, arkadaşlarına dönerek, “ Haa, arkadaşlar! ger- çekten, Said Elçi hakkında bilginiz var mı?” diye sordu. Arkadaşlarının maşallahları vardı. Bir konuşan Zendo (Abdülkerim Ceylan) idi. O da, “Vallah, haberimiz yoktur.” dedi. Bunun üzerine Doktora döndüm: “Bak Doktor! Siz geçen gün bana dediniz ki, Derviş Akgül, Gılala’da Serok ile sadece 4 dakika görüşebilmiş. Buradan Gılala’ya Dervişê Sado’nun 4 dakikasını görebiliyorsun, ama Said Elçi’yi, senin en yakın arkadaşların Zaxo’dan a1ıp, buraya getiriyorlar; Said Elçi kayıplara karışıyor, senin habe- rin olmuyor ve 20 gündür ben bu sebepten dolayı burada bekletiliyorum, hiç War. Zivistan 1999 55 --- Page Break --- mi bu arkadaşlarına sormadın da, şimdi, ‘haa arkadaşlar! Gerçekten Said Elçi hakkında bilginiz var mı?’ diye soruyorsun? Bak! Abdulkerim arkadaş buradadır. Geçen gün kendisiyle birlikte, Eshed Xoşewi’yi Bamerni’de ziyaret ettiğimizde, Eshed, kendisine yine sordu ve şunları söyledi: “benim duyumlarıma göre, Said Elçi ve arkadaşlarını, Çeko ile Brûsk Zaxo’nun Par- ti Binası’ndan almışlar, sizin o tarafa götürmüşler”, “demişti.” dedim. Arkasından da Zendo’ya dönerek; “Peki Zendo, bak! Çeko buradadır; siz, hiç Çeko’ya sormadınız mı? Hiç merak etmediniz mi? Said Elçi’nin hiç değeri yok mu? dedim ve sonra da Doktor’a dönerek; “Bak Doktor! Eğer Said Elçi toprakta gömülü ise, nerede olduğunu biliyorsun.” dedim. Doktor’a söylediklerimin Kürtçesi şöyledir: “Eger, Saîd Elçî, di bin erdê da bî dîsa tu dizanî.” Bu konuşmalar sırasında, Zendo’ya, Eshed ile neler konuştuğumuzu ve Eshed’in bizzat Zendo’ya, ‘Benim duyumlarıma göre, Said Elçi ve arkadaşını, Çeko ile Brusk Zaxo’nun Parti Binası’ndan almışlar, sizin o tarafa götürmüşler’dediğini hatırlattım. Zendo da, beni tastik etti; “doğrudur, Eshed bunları söyledi” dedi. O sırada, Soro, Zendo ‘nun sözünü keserek; “Eğer, Eshed bunları söylemişse, buraya bir nokta koymak lazım” demişti. Bütün bu tartışma1ar ve yapılan konuşma1ar neticesinde, Şıvan biraz da1dı. O, benim sağımda, Çeko da solumda oturuyorlardı. Artık, benim yüzüme bakmak istemedi veya bana öyle geldi. Çeko’ya bakarak beni ceva- plandrıyordu: “Peki, madem ki bu kadar ısrar ediyorsun, seni yanına götürelim. Ar- kadaşlarımız, yarın Musul’a gidip, zahire getirecekler. Gidip geldikten son- ra, seni Said ile buluştura1ım.” dedi. Ben, bu konuşma esnasında soluma döndüp, Çeko’ya baktığım da Çeko’nun da Doktor’u onaylamakta olduğu- nu gördüm. Tabii, bu onaya sevinmiştim. Çünkü Çeko, Doktor’un hem i- kinci adamı, hem de Kulplu Etmankî’lardan olduğu için, benim dünürüm sa- yı1ırdı. Hernedense, onun onayı, bana rahat1ık verdi. Ben, kimlerin gidece- ğini sordum. Çeko ile Alişer’in gideceklerini söylediler. Saatimi, tamir ettir- mesi için Çeko’ya verdim ve uyumaya gittim. O gece çok mutlu oldum ve gerçekten rahat uyudum. Ertesi gün öğ1enden sonra voleybol oynandı. Ben, seyirci idim. Oyun bittikten sonra, Şıvan bana yaklaştı, biraz dolaşmamızı istedi. Onunla birlik- te, Meqer’in karşısındaki yamaçlara tırmandık; bir saat kadar dolaştık, soh- bet ettik. Oradan, kuzey yönündeki bir vadiyi gösterdi. Bu vadinin orman- ları, çok sık ve yemyeşildi. “Buranın güzel suları olduğunu ve bir gün gi- dip, orada bir koyun keserek eğleneceğimizi” söyledi. Tam da, bu sırada bir arkadaşı koşakoşa gelip Şıvan’ı çağırdı. Meqer’e döndüğümüzde, Eshed’in gönderdiği peşmergeler, O’nu bekliyorlardı. Kendisine bir mektup uzattılar. 56 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Şıvan, mektubu okuduktan sonra, Zendo’ya dönerek; “Eshed Xoşevi’ nin torununun hasta olduğunu, acele kendisini istediğini, hemen gitmesi gerekti- ğini” söyledi ve getirilen katıra binip, Bamerni’ye doğru yol aldı. Doktor, gün batmadan önce, Bamerni’ye hareket etmişti. Ertesi gün, yine Eshed Xoşevi’nin peşmergeleri bir mektupla geldiler. Bu defa, mektup Şıvan’dan geliyordu. Zendo, mektubun içeriğini bize izah etti. Doktor, biz- den, “yanımıza hiç birşey almadan, hemen Dışêş’i terk edip, Bamerni’ye ha- reket etmemizi” istiyordu. Gerekçesi de, güya, bizim yerimiz tesbit edilmiş, bonbardıman olma ihtimali varmış, daha içerilere taşınacakmışız” idi. Biz, hemen yola çıktık. Galiba, yaya olarak gelecek durumda olmayan Zendo, Dıjwar ve Brûsk ile çocukları, Meqer’i daha sonra terk ettiler. Biz, Metinan Dağı’nı aşarak, Bamerni’ye indik. Bizi, Bamerni merke- zinde bir eve götürdüler. Çok büyük bir bina idi. Bu ev, Şeyh Abdullah Ba- merni’nin evi imiş. Şeyh, devrime karşı olduğundan, devrim, bu evi ve bü- tün arazisini kamulaştırmıştı. Bize, akşam yemeğini burada verdiler ve he- pimiz, Şeyh’in Divanı’nda yattık. Sabahleyin, saat: 09.00 sularında, Mela Mustafa Barzani’nin özel istihbarat Bölge Sorumlusu Mela Hemdi ve Doktor Şıvan’ın birkaç arkadaşı birlikte, bizim bulunduğumuz eve geldiler. Hepimiz toplandık. Mela Hemdi, çok rahat bir eda ile ve heyacanlı bir şekilde, bu çirkin ve uğursuz olayı anlattı. Mela Hemdi’ye göre; suçlular, suçlarını itiraf etmişler; tanıkların ifade- leri alınmış, maktullerin gömülü olduğu mezarlar tesbit edilip, açılmış ve teşhis konularak, bu olay doğrulanmıştır. Bu açıklama, herkesin üzerinde şok etkisi yarattı. Manzara, çok feci idi. Mela Hemdi gittikten sonra, bir peşmerge geldi, “beni Eshed Xoşevi’nin çağırdığını” söyledi. Kaldığımız konak ile, Eshed’in Karargahı arasındaki mesafe, 35 km. idi. Rahmetli Xoşevi’nin huzuruna çıktığımda, yanında Mela Hemdi vardı. Eshed, benim Said Elçi’nin arkadaşı olduğumu biliyordu. Çünkü daha önce, Zendo ve Baran ile birlikte kendisini ziyaret etmiştik. Daha o zaman, bizzat kendisi Zendo’ya, “Said Elçi’nin Çeko ve Brûsk tarafından, Zaxo’dan alınıp, götürülmüş olduğunu” bizlere söylemişti. Bu nedenle, bana; “Neden, o gün sesinizi çıkartmadınız?” diye sordu. Ben de; “O gün, haddimi aşmak istemediğimi, ayrıca, her iki Said’in de, biribir- lerinin arkadaşları olduklarını, birbirlerini sevdiklerini, Said Elçi ile ilgili bir sorunun, Dr. Şıvan’a götürülmesinin daha doğru olabileceğini, bu yüzden de kendilerine yük olmak istemediğimi” söyledim. Eshed Xoşevi, çok mütevazi ve dürüst bir insandı. Konuşmalarım kar- şısında, adeta duygulandı. “Türkiye Kürtleri’ne minnet borçlarının olduğunu ve böyle bir problemle uğraşırken, rahatsız olamayacaklarını” söyledi ve ba- na şu soruyu sordu: “Dr. Şıvan diyor ki, Said Elçi, casus olduğu için öl- dürt- War. Zivistan 1999 57 --- Page Break --- tüm. Siz, buna ne dersiniz?” Ben de; “Said Elçi’nin hayatı dahil, her şeyini ha1kına adadığını. Doktor’un böyle bir ithamda bulunmasının, çok yakışıksız olduğunu. Doktor’un kendi kaprisini tatmin etmek ve rakipsiz kalabilmek için, böyle- sine büyük bir hatayı işlediğini; öldürenlerin, gerekçe ileri sürebilmek için, ölenlere kötü yakıştırmalarda bulunmak mecburiyeti altında kendilerini his- settikleri için, böyle şeyler ileri sürdüklerini” söyledim ve Dr. Şıvan’ın bizim ile olan ilişkilerini anlattım. Eshed Xoşevi, benden bu konuda, bir yazılı rapor istedi. İstediği rapo- ru, aynı günün akşamı misafir olduğumuz Divan’da yazdım ve ertesi gün götürüp kendisine verdim. Yine rahmetli Eshed’in tavsiyesi ve nazik ricası üzerine, Doktor Şıvan ve arkadaşlarıyla birlikte Gılala ‘ya gittim. Şimdi biz, yine olayın açıklandığı 15 Temmuz 1971 gününe dönelim. Benim Eshed ile görüşmem bittikten sonra, O’nun katibinden, kağıt kalem a- lıp dönmek üzereyken, Selim Xoşevi (Eshed’in yüzbaşı rütbesindeki oğlu) yanıma gelerek, çok nazik bir şekilde; “Kekê, eger uygun görürseniz, Dr. Şıvan sizi görmek istiyor.” demişti. Ben de biraz düşündükten sonra, görüş- meye karar vermiştim. Bunun üzerine, Selim Xoşevi, önüme düşerek, Ka- rargah Binası’nın arkasındaki bir merdivenden yukarıya çıkmış. Kapısı dama açılan tek bir odanın kapısını açarak içeriye birlikte girmiştik. İçeriye girdiğimizde, Doktor ve Merkez Komitesi’ndeki arkadaşları orada idiler. Oturur oturmaz, Doktor Türkçe olarak; “Şakir, sizin beni haklı olarak, çok kınadığınızı tahmin ediyorum.” dedi. Ben de; “Doktor! Bu işi, kınamakla, bağırıp çağırmakla artık düzelte- meyiz. Ancak, ben bu kapıdan girerken, aklıma gelen tepkimi açıklayaca- ğım; başka da birşey demiyeceğim” dedim. Ve, o gün Dr. Şıvan’a. aynen şun- ları söylediğimi çok iyi hatırlıyorum: “Bak doktor! Ben demin bu odaya girerken, kendi kendime dedim ki ‘keşke o gün, Said Elçi’nin katledildiği gün, ben de O’nunla birlikte olup, şu anda toprağın altında yatmış olsaydım, ama sizin karşılaştığınız bu durumu, gözümle görmeseydim. Çünkü sen, ne yaptığının farkında mısın Doktor? Doktor! Sen Said Elçi’yi oldürtmekle, sadece, Said Elçi ve arakadaşını öldürtmüş olmadın, sen, kendin de intihar ettin! Sen, sadece kendi kendini intihar ettirseydin yine iyi! Doktor, sen iki hareketi de boğdun. Sen hem bizim TKDP’ini, hem de kendi Partin olan T-KDP’yi boğdun. Artık bu siyasi hareketler de sizlerle beraber mevtundur.” demiştim. Bu sözleri söyledikten sonra, Dr. Şıvan’la bu konuda herhangi bir şey ne konuştum, ne de tartışmak istedim. Yine de, Doktor, bir şeyler söylemek istiyordu. Söyledikleri ise özetle şunlar oldu: “Bak Şakir! Ben, doğru bir şey yapılmış olduğu iddiasında değil- 58 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- im ve bu olayı tartışmayacağım. Hatta bu olayı, zaten şu anda doğru da bul- muyorum. Ancak, bu olaya sebebiyet veren Said Elçi’nin tutumunu, anlat- mak zorundayım. Said’in Musul Kapısı’ndan Zaxo’ya dönmek zorunda kaldığı gün, yanında sadece Mehemedê Begê yoktu; onlarla birlikte bir de, Ahmedê Hıso vardı ve pasaportlu idi. Ahmet, Musul’dan girdi, Said ve arkadaşı da, Zaxo’ya döndüler. Aynı gün ve saate Ziya şerefhanoğlu da, Beyrut’tan uçakla Bağdat’a indi ve Gılala’nın yolunu tuttu. Benim yaptığım istihbarata göre; daha Türkiye’de bu komplo hazırlandı. Ahmedê Hıso , Beyrut’a gönderildi; Ziya Şerehanoğlu ile görüşüldü, randevulaşılarak, hep birlikte Gılala’da Serok ile görüşüp, bizi buradan söküp atma planının peşine düştü1er. Bu arada, ‘Said Elçi’nin Zaxo’da olduğu’ haberi geldi. Ben, Çeko ve Brûsk arkadaşlar, O’nu getirmek, ikna edip, bizim Meqer’imizde misafir etmek üzere gittik. Ben, Zaxo Parti Binası’na gitmedim. Daha sonra, onlara kavuştum. Biz, çok yalvardık, ama Said’i bir türlü caydıramadık. Bunu başaramayınca; ben ve Çeko, KARAR’ı verdik. Ben, Parti’nin Polit Büro Sekreteri’yim, Çeko’da Polit Büro üyesi’dir. Biz, ikimizin ‘karar verme yetkisi’ vardır. Biz, KARAR’ı verdik ve bir hafta sonra da, yine Said’in geri adım atmayacağını görünce, İNFAZ ettirdik.” dedi ve gözlerimin içine bakarak; “Kusura bakma, eğer Said Elçi’nin arkasından benim babam da gelseydi, babamı da, hiç gözümü kırpmadan öldürürdüm. Çünkü, artık, ok yaydan çıkmıştı. Ve, yine biz inanıyorduk ki, biz burada bir tohum ekmişiz, bu tohum yeşerecek ve halkımız özgürlüge kavuşacak. Yanlış, düşünebiliriz, ama buna inanıyorduk.” dedi. O, bana bu mesajı iletmek ve benden özür dilemek istemişti. Bir de, bu tür bir diyalog ile, durumu hafifletmek gibi bir sürü gayeleri vardı. Şıvan’ın kafasında bir çok tilki, bir arada dolaşıp, duruyordu. Doktor, bu arada, bir-iki kez ,”İs (İsa Siwar), ne yapıyor?” diye, So- ro’dan İs’i sordu. Soro; “ Ne bileyim!” dedi. Sonra da Doktor; “Bu operasyon, çok erken başladı. Bu operasyon, mutlaka olacaktı, ama bu kadar çabuk değil.” dedi ve arkadaşlarına dönerek; “Bakın arkadaşlar, Şakir arkadaş haklıdır! Bizim siyasi misyonumuz bitti. Bundan sonra atacağınız her adım, sizlere pahalıya patlar. En az, 4 yıl hiç bir faaliyette bulunmayınız ve parti çalışmalarını durdurun. Zira, Türkiye’deki Kürtlere de, bir Dahamê Miro bulunur.” dedi. (**) Selim Xoşevi ayağa kalktı, ben de kalktım ve dışarı çıktık. Ertesi gün, Dr. Şıvan ile bizim siyasi diyaloğumuzu ve işin gelişim hikayesini, Eshed Xoşevi’ye yazılı rapor olarak verdiğimde, rahmetli Eshed, benden “Gılala’ya kadar gitmemi, rahmetli Mela Mustafa Barzani ve idris’e de, görüş ve düşüncelerimi aktarmamı rica etti. Eshed, çok zor durumdaydı. Çünkü, işin War. Zivistan 1999 59 --- Page Break --- başında, Doktora kefil olmuş olan, kendisi idi. Burada bir açıklama daha yapmam gerekmektedir. Çünkü, okuyucu- ların bu o1ayın tarihi krono1ojisini bilmelerinde yarar vardır. Said Elçi’nin. Zaxo’ya geliş tarihi: 23 Mayıs 1971 dir. 25 Mayıs 1971’de. Dr. Şıvan ve arkadaşları. O’nu götürüp. Qumriye Kampında tutuk- luyorlar ve Tilki Selim ile Mahmudê Hesenka’ya teslim ediyorlar. Said Elçi ve Mıhmedê Begê’nin infazları. 1 Haziran 1971’de yapıllyor. Bu o1ayın. açığa çıkış tarihi ise, 15 Temmuz 1971 dir. Aynı gün, Çeko’yu Musul’a gi- derken veya dönerken. arkadaşıyla birlikte Bamerni’de gözaltına alıyorlar ve Dr. Şıvan’ı Eshed Xoşevi’nin torunununu tedavi etmek için Bamerniye ça- gırdılar. Biz de 16 Temmuz 1971 tarihinde, Bamerni’ye geldik. 17 Tem- muz 1971 günü Mela Hemdi açıklama yaptı ve 18 Temmuz 1971’de de Dr. Şvan’ı Gılala’ya yolladılar. Şimdi de, bu noktadan sonraki gelişmeleri aktarmaya çalışacağım: Eshed Xoşevi’nin ricası üzerine, ben de, Doktor Şıvan ve arkadaşlarıyla bir- likte Gılala’ya gitmeyi kabul ettim. Bamerni’den, Gılala’nın bir turistik merkezi o1an ve yaz aylarında Barzani’nin Karargahı durumunda bulunan Haciumran Kasabas’na Hamilton yo1uyla gidiyorduk. Çok güzel manzaralı ve asfaltlı bir yo1du. Bamerni’den saat: 09.00’da ayrılmıştık. Mele Hemdi konvoyu yönetiyordu. 3 landrower ile yo1a çıkmıştık; Mela Hemdi ve 2 landrower, Dıhok’ta bizden ayrıldılar, biz tek bir landrower ile yo1umuza devam ettik. Çeko önde oturuyordu; yo1 boyunca ne bir tek kelime ko- nuştu, ne de yüzünü bizden tarafa çevirdi. Selim Xoşevi, bizim ile beraber- di. Muhafızlar da vardı. Ne var ki, bunların hiçbirisi konuşmadı. Soro da ikinci sırada otuyordu; o da konuşmuyordu. Ben zaten hiç konuşabilecek halde değildim. Nasıl konuşabilecektim ki... Artık konuşabilecek herhangi bir şey kalmamıştı. Sanki kendimi mezardaki bir ö1ü gibi hissediyordum. Yine de herşeye rağmen teselli bulduğum ve beni, o derin kederden uzaklaştırabile- cek şeyler de vardı. İlk olarak. yüzlerce kilometre uzunluğundaki özgür bir Kürdistan Parçasında idik. Şehirleri, köyleri, askerleri ve komutanları ile herşeyi Kürt olan bir yapı vardı. Bu benim çok hoşuma gidiyordu ve bu duygular içinde teselli bulabileceğim şeyleri düşünüyordum. Sersing, Mesire-i Selaheddin, Dihok, Musul, Erbil, Şeqlawa derken. Geliyê Eli Begê’de akşam oldu. Bu yolculuk boyunca Dr. ıvan’ın bana anlattıkları hala kulaklarım- dadır. O söylüyor, ben dinliyordum. Tüm derelerin, tepelerin ve dağların bir olayı vardı. Kürdistan, tarih gibiydi. Dr. Şıvan, sanki türistik bir seyahatte, mihmandarlık ediyordu ve bana anlatıyordu. O, sanki insanların beyinlerini okuyordu. Dünyadaki en büyük merakımın; doğa, oğafya ve tarih olduğnu keşfetmişti. 60 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Selim Xoşewî, Şeqlawa’nın çok güzel ve turuistik bir lokantasında, bizlere akşam yemeği yedirdi. Yatsı vakti, Haciürnran’da idik. Haciümran’da, bir otelin önünde durduk ve otele çıktık. Dört yataklı bir odada yerleşir yerleşmez, elbiselerimi hiç çıkarmadan yatağıma uzandım. Zaten, hepimizin üzerinde, peşmerge kıyafetleri vardı. Sabahleyin uyandığımda, güneş doğmuştu. Soro, yatağında oturmuş, sigarasını tüttürüyordu. Kendisine, Dr. Şıvan’ı ve Çeko’yu sordum. Bana; onları, gece gelip, “Mektebi Siyasi (Polit Büro) den istiyorlar” diyerek götür- düler. Şıvan giderken, senin karyolanı salladı, ama sen uyanmadın; selam bıraktı.” dedi. Bundan sonra (18 Temmuz 1971), zannedersem Ağustos sonuna kadar, biz Sora ile birlikte bu otelde kaldık. Otel sahibi, Soranlı Mam Ebdullah isminde bir kişiydi. 15-20 günde bir, para istiyordu. Biz devlet misafirydik, ama devlet, bizim otel ve yemek paramızı doğrudan doğruya otele ödemiy- ordu. Biz gidip, bir arzname sunuyorduk; arznamemiz, ilgili makama intikal ettikten sonra, 15-20 Dinar alıyor ve bu parayı da Mam Ebdu1lah’a veriyor- duk. Hatırlayabildiğim kadarıyla, bu para talebini, 2-3 kez yineledik. İlk gittiğimiz günün akşamına doğru Derweşê Sedo ile görüşmüştük. O, hemen Türkiye’ye dönüyordu ve benim İdris ile görüşeceğimi biliyordu. Bu görüşmeyle ilgili olarak bana tavsiyelerde bulunmuştu. Ne var ki, maale- sef ben, Musul’da O’nu dinlemediğim gibi, Haciumran’da da dinlemedim. O zamanlar, Kürdistan Otonom Bölgesi’nde, Irak’lı olmayanlar için, bir nevi izin kağıdı düzenlenirdi. Arapça, “Ademi Tearrüt” gibi adlandırılan bu izin kağıdı olmadan, hiçbir yabancı dolaşamazdı. Irak askerleri, peşmergelerle birlikte, belli noktalarda kontöroller yaparlardı. Ben Haciumran, Derbend, Navpırdan, Gılale, Çemçamal gibi bir böl- geyi, çok rahat dolaşabiliyordum. Bu dolaşmalarım sırasında, hiç kimse bana birşey sormadığı gibi, herhangi bir engellemeyle de karşılaşmıyordum. Ne var ki, burada olduğum süre içinde, kendimi hep gözaltındaymış gibi hissediyordum. Çünkü, sürekli olarak gözetleniyorduk. Soro’nun, bana bu konuda çok yararı oldu. Çünkü Soro, Soran Bölgesi’nde savaşa katı1mış olduğu için, çoğu komutanları ve istihbaratçıları tanıyordu. “Mêzeke! Kek Şorış, eva îstıhbaratê Serok yê taybeti ye, eva istihbaratê Partiyê ye” diye, beni sık-sık ikaz ederdi. Ben de, ona göre, kendime çeki düzen verirdim. Haciümran, bana bir üniversite kadar ders verdi. Hayatta görmeyi tasavvur ettiğim Kürt Devleti’ni, görmüş gibiydim. Daha önceleri, “Kürtler devlet olunca, sevki idareyi nası1 yaparlar” diye hep merak ederdim. Şimdi, bu olguyu, yaşayarak görüyor ve öğreniyordum. Bununla birlikte, “devletin de olsa, devletine doğruları söylemeyeceksin” gerçeğini de anlıyordum. Sözün kısası, siyaseti bırakacak kadar, bu üniversitede tahsil yaptım. Birçok tarihi War. Zivistan 1999 61 --- Page Break --- şahsiyetleri, burada gördüm; Hejar ve Hemin gibi şairlerle tanıştım. Cemil Mıho’yu tanıdım; arkadaş olduk ve ilginç yanlarını kaleme aldım; inşallah bir gün bir kitapta yayımlanır. Okuyuculardan özür dilerim! Bir an kendimi Haciumran büyüsüne ve Haciumran gerçeğine kaptırarak, belki de fazla ayrıntıya girdim. Şimdi, ası1 konuya geliyorum: Haciumran’daki ilk günümde, Selim Xoşewî geldi; beni otelden alarak, “gel seninle Karargah’a gidelim, seni orada, bazı Serekhêz (Komutan) arkadaşlarla tanıştırayım” dedi. O güzel insan Selim Xoşewî ile birlikte Karargah’a gittik. Beni, Eli Xelil Binbaşı başta olmak üzere, 5-6 komutanla tanıştırdı. Komutanların çoğu, Soran Bö1gesi’nden idi. Kahvaltı yaptıktan sonra, Ali Xelil’in teklifiyle dışarı çıktık ve “serê kaniyê” denilen kocaman bir pınarın başına gittik. Meyvalar alındı; oturup, meyvalarımızı yerken; Eli Xelil Xoşewî, benden bir kişiyi sordu. Sorulan kişi hakkındaki olumsuz kanaatlerimi belirtince, benim ile oradaki komutanlar arasına, adeta bir buz dagı girmiş gibi oldu. Bu konuşmalardan sonra, bir tek kelime dahi sohbet etmeden ayrıldık ve bir daha görüşmedik. İki defa Dr. Mahmud Osman’la, iki defa da, Birêz İdris Barzani ile gö- rüştüm. Dr. Mahmud Osman’ın hoşuna gittim; ama, rahmetli idris’i üzdüm. Bunun için ben, hem idris Barzani nezdinde, hem de kendi arkadaşla- rım tarafından yanlış anlaşı1dım. Ne var ki, komutanların bana sorduklan ki- şi, daha sonra (1975’lerden sonra) MİT ajanı çıktı. Ama, bu ajan kişi, o gün- lerde herkesin gözbebeği idi ve yine o günlerde, bana sorulan soru üze- rine; ben, bu kişi ile ilgili olumsuz kanaat beyan etmiş ve o kişiyi küçük düşür- müştüm!.. Bu olay da, şöyle cereyan etmişti: Komutanlar bana, “bu kişi, Said El- çi ile akraba olduğunu söylüyor” diye sormuşlardı. Ben de, bu beyanda bu- lunan kişiyi yalanlayarak; “ hayır, bu kişi ile Said Elçi akraba değiller; biri Kırmanç, diğeri ise, Zazadır. Biri Bingö1’lü, diğeri Diyarbakır’lıdır. Biri beg, diğeri de halktandır.” dedim ve ipler, tam da burada koptu. Belki me- rak edenler olur, ama ben, sözkonusu kişinin ismini, açıklamak istemiyorum. Söz konusu kişinin adını, bu kişiyi kayırdığım için değil, onu amcalarının ve damadının hatırı için, şimdilik açıklamıyorum. Haciumran’a gidişimizin üçüncü gününde, Dr. Mahmud beni kabul etti. Her nedense, beni Soro ile birlikte kabul ediyorlardı; ben de buna bir mana veremiyordum. Kek İdris de, her iki kabulünde, ikimizi beraber karşı- lamışdı. Mahmud Osman’la, bizim Parti’nin tarihçesini, Antalya Mahkemeleri’ni konuştuk ve bu sohbetimiz esnasında kendisine; Şıvan ile ilişkilerimizin başlamasını ve Parti’mizin kana1ıyla 1969’da bir grup 62 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- arkadaşıyla birlikte Güney’e geçişlerini, Dr. Şıvan’ın kendi Partisi’ni kurup bizi dışlamasını ve kendisiyle yaptığımız görüşmeleri anlattım ve sonuçta gelinen nokta hakkında bilgi verdim. Gelinen noktadan sonra, yapılması gereken iki konuyu ısrarla işledim. Bunlardan birisi; “behemehal örgütsel ça1ışmalarımızın desteklenmesi”; ikincisi de, “Dr. Şıvan - Said Elçi Olayı’nın, derin bir araştırmaya tabi tutul- ması gerektiği” idi. Bu araştırmanın da; “Avrupa’dan, Beyrut’tan; Suriye, İran, Türkiye ve Irak Kürtleri’nden oluşturulacak bir uzman heyet tarafından yapılmasını” önerdim. Oluşturulucak heyetin, yapacağı inceleme ve araştır- maları sonucunda hazırlayacağı raporun, Serok Berzani’ye sunulmasını ve nihai kararın, Mela Mustafa’nın takdirlerine bırakılmasını, önerime ilaveten belirttim. Bu önerimi desteklemek için de, eğer sizler, bu tür bir araştırma ve inceleme yapmadan ve böyle bir yöntem izlemeden, bu insanları ceza- landırırsanız; yarın Kürtler, “birini diğerine öldürttüler; sonra da öldürteni, öldürdüler” diyecekler. Bunu Kürtçe söylemiştim. Çeviri olarak naklederken, belki tam anlamını veremedim diye, Kürtçe söylediklerimi de, aynen burada naklediyorum: “Siba Kurd bêjin yek bi destê yekî dane kûştin, yê din jî wan kûşt.” tabir aynen budur. O gün, ben bunları söylerken ve söz konusu önerilerde bulunurken, özellikle, Dr. Şıvan’ı savunma niyeti içinde değildim ve Şıvan’ı savunma- dım, zaten savunulabilecek yanı da yoktu. O gün, söz konusu önerilerde bu- lunurken, açıkça şunları da söyledim: “Bu önerilerimden, Dr. Şıvan’ı savunur durumda olduğum anlaşıl- masın. Ben, Dr. Şıvan’ı savunmam, savunmaya hakkım da yok. Ancak, benim Partim bir karar a1ırsa ve Said Elçi’nin ailesi de bu karara iştirak eder- se, bu konuda, belli bir irade ortaya çıkar; yoksa, benim şahsen böyle bir hakkım ve haddim de yoktur.” O sırada, Dr. Mahmud bana; “Meseleye aynen senin gibi bakıyorum. Sen, bu anlattıklarını yazarak, Kek İdris’e verirsen, iyi olur.” dedi. Bunun üzerine, ben de iki sayfa1ık Yazılı Arzname’mi Doktor Mahmud’a u- zattım. Doktor, almadı. “Bana randevu alacağını, söz konusu Yazılı Arzname’mi, bizzat kendi tarafımdan, Kek İdris’e verilmesinin daha yarar1ı olacağını” söyledi. Ertesi gün, rahmetli İdris, beni yine Soro ile birlikte kabul etti. Yazılı Arznamem’i, kendisine verdim. Kısa bir görüşme yaptık; bize ertesi gün görüşmek üzere randevu verdikten sonra, yanından ayrıldık. O gece, benim verdiğim arznameyi okumuş. Ertesi günü, verdiği ran- devu üzerine, tekrar yanına gittik. Oturur oturmaz, “bu sorunun incelenme sine gerek olmadığını, zaten meselenin açık ve bariz bir şekilde ortada o1- duğunu” söyleyerek, sebepleri saydı. Ben de, iddialarını çürütmeye çalış- War. Zivistan 1999 63 --- Page Break --- tım. Bunun üzerine, benden bir süre Haciurnran’da kalmamı istedi. Ben de, orada kala kaldım. Daha sonra arkadaşlarım geldiler. Dûrnas ve Derviş, beni ateşe tutular. Benim, “Dr. Şıvan’ı savunduğumu” iddia ettiler. Durumu, gerçekten çok sevdiğim ve saydığım bu arkadaşlarıma, bir türlü anlatamadım. Öylesine bir hava estirilmiş idi ki, arkadaşlarımın gözünde, düşman gi- biydim. Önce, olayları anlata anlata; arkadaşlarımın ilk duyduklarından ka- pıldıkarı gerilimi yumuşatmaya çalıştım; “bir Donkişot gibi ortaya çıkıp, Dr . Şıvan’ı savunmaya soyunmamın mümkün olamayacağını, benim böyle bir şey yapabilecek kişilikte olmadığımı bildiklerini de”, kendilerine anlatarak, onları yavaş yavaş ikna ettim. Bana, “Biz giderken, sana da izin isteyeceğiz” dediler. Daha sonra gördüm ki, beni orada bırakarak, gitmişler. Doğrusu, bu duruma çok kız- dım. Bunun üzerine, hemen Navpırdan’a gittim; doğrudan doğruya Dr. Mah- mud’a çıktım. Doktor ile ilk gorüşmemizde, “Kurmanci bilip bilmediğini” sormuştum; bildiğini söyleyince, Kurmanci şivesiyle konuşmuştum. Bu seferki gidişimde, konuşmama şöyle başladım; “Doktor, siz daha önceki gorüşmemizde Kurmanci lehçesi’ni bildiğinizi söylemiştiniz. Eğer, bilmiyor idiyseniz, neden beni o gün konuşturdunuz.” Doktor da, o gün ‘Kurmanci lehçesi’ni bildiğini ve o günkü konuşma- yı çok iyi anladığını’ söyledi. Ben de ‘peki’ diyerek, “Ben, ne zaman, Dr. Şıvan’ı savundum ve Doktor’u öldürmeyin dedim” diye soru yönelttim. Dr. Mahmud, çok inandırıcı bir şekilde; “arkadaş, sen mücrim değilsin. Eğer, mücrim olmuş olsaydın, sen de şimdi, Şıvan ve Çeko’nun yanında olurdun. Senin arkadaşların rica ettiler, ‘bu sorun çozülünceye kadar, senin burada tutulmanı istediler’ biz de kabul ettik.” Ben de; “Madem ki, benim arkadaşlarımın istekleri sizce kabul görü- yor; öyleyse, ben de sonsuza kadar burada kalmaya razıyım. Çünkü, biz yıl- larca, kendimizi sizlere kabul ettirememiştik, demek ki, bundan sonra bizim siyasi örgütümüz, sizin kabulünüze mazhar olmuştur.” dedim. Dr. Mahmud, deneyimli bir siyasetçiydi. Benim, “ne demek istediği- mi” hemen anladı ve duraksamadan tepki göstererek; “Hayır! bu, ‘Partinizi kabul etmişiz’ manasına gelemez. Sizin Genel Sekreteriniz, bizim sorumlu- luk alanımızda katledilmiş ve senin arkadaşların, bizden çok küçük bir istek- te bulundular; bu da bizim için çok basit bir istek; niçin kabul etmiyelim ki...” Ve nihayet, çok sevdiğim ve saydığım arkadaşlarım, bana kıymadılar; yanlışlarını anladılar veya yanlışımı hoş gördüler, gelip beni aldılar ve Tür- kiye’ye getirdiler. Bana göre, halkımız çok büyük değerler kaybetti. Said Elçi ve Dr. Şıvan ve arkadaşları. 58 ve 68 kuşaklarının yetiştirdiği önemli önderler idil- 64 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- er. Atılan hatalı ve yanlış bir adım, verilen acımasız ve hissi bir karar büyük sıkıntı1ar yaşattı ve 12 Eylül öncesi kargaşada, meydanın boş kalmasına neden oldu. Yine bana göre; söz konusu olay, sadece Said’leri ve Said’lerin Parti- lerini boğmadı; aynı zamanda, halkımızın geleneksel ve demokratik müca- dele tarzını da şaşırttı. Meydanlar, ortaokul ve lise talebelerine kaldı. (1) Siirtli molla Halil’in “Nehcıllenam, kitapcığında kürtçe olarak şu şiir yer alıyor”. NEHCILLENAM, bir nevi öğüt ve islami kurallar hakkında bilgilerden meydana gelir. Aslen Hizanlı olan ve Siirtli Mela Xelil diye bilinen bu bilge Sahabelerin Savaşları için aynen şun- ları söyliyor: “Ji herba Sahaban nekin qal û qîl/ Buheştîne hem qatîl û hem qetîl’. Anlamı, Sahabelerin kendi aralarındaki Savaşları çekiştirmeyin iki taraf da cennetliktirler . (*) Dr. Şıvan’ın arkadaşlarının, gerçekten de, 1975 yılı dolaylarına kadar ciddi bir faaliyette bulunmadıklarını gözlemlediğimi de zikr etmek isterim. (**) Bitirirken, bilgi edinilebilmesi için şu notu da kayd etmek istiyorum: Dr. Şvan, Çeko ve Brûsk, 26.11.1971’de, ölümle cezalandırıldılar. Brûsk, başlangıçta, Bamerni’de Eshed Xoşevi’ nin yanında kalmıştı. Şıvan ve Çeko’dan 50 gün sonra, Gılala’ya getirilerek, Rayet Hapishanesi’nde tutuklandı. War. Zivistan 1999 65 --- Page Break --- Yakın Tarihimizde Said Elçi – Dr. Şıvan Olayı Derwêşê SADO Bana göre, tarihimizin en acımasız ve en çirkin hareketi olan, Said Elçi, Dr. Şıvan olayı bugüne kadar yazılmalı ve açığa çıkarılmalıydı. Bunun açıklanmasını özellikle, Dr. Şıvan’ın yakın arkadaşlarından beklerdim. Bugüne kadar, böyle bir görevi yerine getirmeyişimin başlıca nedeni¸ polemiklere ve siyasi sürtüşmelere meydan vermek istemeyişimdendir. Bu konuda bugüne kadar yazılmış ve söylenmiş pek çok şeyin içinde, bu olayın tüm gerçekliği sadece, Rafet Ballı’nın sorularını cevaplandıran ve Kürt Dosyası adlı kitabının 2. Baskısı’nda yer alan Şerafettin ELÇİ’nin açık- lamalarında ve Şakir Epözdemir’in War Dergisindeki açıklamalarında yeralmıştır. Bunun dışında yazılmış ve dile getirilmiş olanlar ise ne yazık ki, olayın gerçek tanığı olmayanlarca kendi çıkarları doğrultusunda dile getir- ilmiştir. Ben, bilindiği gibi, Said Elçi’nin Genel Sekreteri bulunduğu Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi (TKDP) kurucularından ve Merkez Komitesi üyelerinden biri idim ve de hayatta kalan ve bu olayla ilgili bilgileri olan üç arkadaştan biriyim. Olayın ortaya çıkartılmasında en büyük rolü oynayan kişi olmamdan dolayı da, kendi açımdan bildiklerimi, objektif olarak ortaya koy- manın gerekliliğine inanıyorum. Zira; bu olay, yalan-yanlış rivayetlerle yorumlana yorumlana gerçeklerden uzaklaştırılabileceği gibi, gelecek kuşak- ların kafaları da gerçeği yansıtmayan anlatımlar ve yalanlarla doldurulabilir. Bu olayın, Said Elçi tarafı olarak yaşayan tanıkları; Ben, Durnas ve Şakir Epözdemir’in yakın tanıklığıyla, bizim açımızdan bilinen yönleri itibariyle aydınlatabilecek bilgilerimiz, gördüklerimiz, ilişkilerimiz ve bir sürü çabalarımız vardır. Biz bunları yazdıktan ve kamuoyuna sunduktan sonra, Dr. Şıvan’ın arkadaşlarından bir çoğu da hayatta olduklarına göre, onların da bu olayı, tarafsız ve objektif bir şekilde açıklamalarında yarar vardır. Dr. Şıvan, arkadaşımız Said Elçi ile Antalya Cezaevi’nde ilişkiye girdi. Bu ilişkiyi Faqi Hüseyin kurdurttu. Feqi, o sıralarda Antalya Davası’nın tutuksuz sanıklarındandı. Isparta’da bulunan Dr. Sait Kırmızıtoprak’la temas War. Zivistan 1999 66 Dosya --- Page Break --- kurarak, onu Said Elçi ile buluşturup, ilişkilerini sağladı. Said Elçi bize, yani ( bana, Ömer Turhan ve Şakir Epözdemir’e ) hiçbir açıklama getirmedi. Biz 25 Şubat 1969’da tahliye olduktan sonra, bu ilişkilerden haberdar edildik. Doktor bizi kullanarak Irak Kürdistanı’na gitmeyi hedeflemiş. Güya, bizim partimize profesyonel eleman yetiştirecekmiş, emrimize amade imiş gibi laflarla, Said Elçi’yi ikna etmiş. Biz tahliye olduktan sonra, yıl sonuna kadar Feqi’nin ve rahmetli Said Elçi’nin çalışmaları neticesinde Ekim/1969’da, Dr. Şıvan dahil 6 kişilik küçük bir grup Irak’a gönderildi. Biz, Irak’taki bu grup ile ancak Nisan 1970 tarihinde temas kurabildik. Evvela Feqi gitti Dr. Şıvan’la görüştü ve kötü haberlerle döndü. Daha sonra, Said Elçi gitti, bir netice alamadan geldi. Bizim çabalarımız, 1971 baharına kadar sürdü. Şıvan, bize iltihak edeceğine, kendi partisini kurmuştu ve bizden, partimizi feshederek kendisine katıl- mamızı istiyordu. Bizim biraraya gelme çabalarımız sürerken, 12 Mart 1971 Darbesi ile Türkiye’de sivil yönetim askıya alındı. Bu askeri darbeden sonra, Mayıs ayında meşhur Balyoz Harekatı ile tutuklamalar ve kaçışlar başladı. Ben, Adana’ya geçtim. Orada Şakir Epözdemir ile karşılaştım. Yine, o sırada rahmetli Said Elçi’nin hanımının ve çocuklarının Adana’da Bahattin Seydaoğlu’nun evinde misafir oldukları haberi üzerine, Şakir ile birlikte yengemizi ziyarete gittik. O gün (tahminen 23-25 Mayıs günleri olacak) Saime hanımdan, Said’in Suriye’ye geçtiğini öğrendik. Bunun üzerine, Şakir ile birlikte Suriye’ye geçmeyi kararlaştırdık. Biz, 08/06/1971 günü ayrı ayrı olarak Suriye’ye geçtik. Ben daha önce gitmiş ve Hemid ê Haci Derwêş’e haber göndererek, O’nunla birlikte arkadaşı Reşidê Hamo ve büyük Kürt ozanı Cigerxwin’in konuk olduğum Mezrê köyüne gelişlerini sağlamıştım. Ben, Said Elçi’nin Suriye’den Zaxo’ya geçtiğini burada arkadaşlardan öğrendim. Daha sonra Şakir Epözdemir geldi, olayı değerlendirdik ve hemen o gece Durnas arkadaşımızı da Suriye’ye getirttik. Sonuçta, bizimle beraber Suriye’ye geçen Tatvan’lı Mele Yunus Kaya’yı Zaxo’ya yolladık. Biz, Mele Yunus’u 10 gün bekledik. Bu arada Said Elçi ile buluşmak üzere Musul’da bekleyen Ahmedê Hısso, Said Elçi ile görüşemeden Irak’tan döndüğünde biz kendisini de dinledik. Biz bu arkadaşların Irak’ta Said Elçi’den hiçbir haber alamadıklarını söylemesi üzerine, Said Elçi’nin başına mutlaka kötü şeylerin gelmiş olabileceğine kanaat getirdik. O’nu araştırmak üzere 20/06/1971 akşamı Kenanê Agit ve Mecidê Haco yardımıyla Şakir Epözdemir ile birlik- te Irak’a geçtik. Musul’da iken, ben Gılala’ya bağlı Hacıümran’da bulunan Serok Barzani’ye gitmek ve olayı açığa çıkartmak isterken, Şakir Arkadaşım’da olayı, Dr. Şıvan kanalıyla araştırmayı uygun buldu. Biz bu karar üzerine Musuldan ayrıldık. Şakir, Mele Yunus ile birlikte Zaxo yolunu tuttu. Ben de, Gılala’ya bağlı KDP’nin siyasi Polit Büro Merkezi 67 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Navperdan’a gittim. O sırada Dr. Mahmud Osman politbüro üyesi idi. Dr. Mahmud Osman’a gittim. Said Elçi’nin Zaxo’da kayıplara karıştığını söyley- erek araştırmasını talep ettim. Dr. Mahmud, Zaxo’nun Bölge Komitesi Başkanı ve İlçe Kaymakamı olan Osman Qazi’ye bir telgraf çekti. Ertesi gün, telgrafa cevap geldi. Osman Qazi, “Said Elçi’nin, 23-24-25 Mayıs 1971 gün- lerinde Zaxo’da misafir kaldığını ve 25 Mayıs’ta da Brüsk ve Çeko tarafın- dan Parti’nin Yerel Merkezi’nden alınarak, Dr. Şıvan’ın Meqeri’ne (Kampına) götürülmüş olduğunu” beyan etmişti. Bunun üzerine, Behdinan Mıntıkası Başkomutanı Eshed Xoşewi’ye telgraf çekilerek; “Said Elçi’nin, Dr. Şıvan’ın Kampı’nda olduğu ve Dr. Şıvan ile Said Elçi’nin, derhal Mektebê Siyasi (Politbüro)’ye gönderilmesi” talimatı verildi. Birkaç gün sonra, Mam Eshed Xoşewi’den gelen cevabi tel- grafta; “Said Elçi’nin, Dr. Şıvan’ın Kampı’nda olmadığı ve Dr. Şıvan’dan aldığı bilgiye göre, Said Elçi ile aralarındaki anlaşmazlığı aşamadıklarını, bu yüzden de Said Elçi’nin, Türkiye’ye döndüğü” belirtilmekteydi. Gelen bu telgraf cevabı üzerine, Said Elçi’nin hayatta olamayacağı endişesine kapıldım. Dr. Mahmud’a; “Said’in Türkiye’ye dönmesinin imkan- sızlığını, şayet Türkiye’ye dönmüş olsa idi, bundan bizim haberimizin ola- cağını” uzun uzun anlattım. Çünkü, biz Cizre’ye uğramış ve 8 Haziran’da Suriye’ye geçmiştik. Said’in döneceği yol da, bu yol olduğuna göre, Said Elçi’nin de Türkiye’ye bu yoldan dönmesi gerekirdi. Böyle bir durumdan da, herkesten önce Silopi ve Cizre’deki arkadaşlarımız haberdar olacaklardı. Benim bu ifadelerimden, Dr. Mahmud da telaşa kapıldı ve ertesi gün, beni rahmetli İdris Barzani ile buluşturdu. İdris Barzani ile ilk görüşmem kısa sürdü ve ertesi gün görüşmek üzere bana randevu verdi. Ertesi günkü görüşmemizden sonra, onun da endişe ve kuşkuları ciddi olacaktı ki, 13 Temmuz 1971 günü beni, Serok Barzani ile görüştürdü. Serok Barzani ile bu görüşmemiz, akşam saat 20.00’de Hacıümran’daki misafirhanesinde gerçekleşti. Bu durumu kendilerine detaylı olarak arz ettim. Beni çok iyi dinledi. Bana Behdinan mıntıkasının başkomu- tanı Mam Eshed Xoşewi’ye iletilmek üzere bir mektup verdi. Mektupta; “Said Elçi, Dr. Şıvan ve arkadaşlarının derhal Hacıümran’a gönderilmesi” talimatı vardı. Mektuptaki bu talimatın yanı sıra, “Eğer, Dr. Şıvan’ın söylediği gibi, Said Elçi Türkiye’ye dönmüş ise, Dervêşê Sado’nun Türkiye’ye gidip Said Elçi’yi getirmesine yardımcı olmaları, Said Elçi’nin gelmesi durumunda Dr. Şıvan ile birlikte hepsinin Hacıümran’a gönderilme- si” emri de yer almaktaydı. 14 Temmuz 1971’de Parti’nin Genel Sekreteri Habib Mıhemmed Kerim’le birlikte Erbil’e kadar geldik. Erbil valisi Abdulwahhab Etruşi, öğlen yemeğini yedirdikten sonra, bize bir Land Rover tahsis ederek, 6 peşmerge War. Zivistan 1999 68 --- Page Break --- muhafızlığında Musul’daki “Leqê Yekê”ye gönderdi. Ali Sincari, oranın sorumlusuydu. O sırada, Ali Sincari’nin Musul’un dışında olması nedeni ile, O’nun yardımcısı Fadıl Mirani, beni Bamerni’ye kadar götürüp, geri döndü. Orada, Serok Mela Mustafa Barzani’nin mektubunu Mam Eshed Xoşewi’ye verdim. Mektubu okudu. Akşam saatlerinde oraya vardığım için, o akşam yapılabilecek bir şey yoktu. Yemek yedikten sonra, satranç oynadık ve Mam Eshed Xoşewi, beni erken yatırdı, istirahat etmemi söyleyerek ayrıldı. Sabah kalktığımda, bölgedeki bütün komutanların ve Parti’nin yerel sorumlularının Bamerni’ye getirilmiş olduğunu gördüm. Komutanlar arasın- da İsa Sıwar ve Eli Xelil’in yanı sıra, Parti’nin Zaxo Bölge Komitesi Başkanı Osman Qazi’de vardı. Soruşturmayı, rahmetli Mam Eshed Xoşewi yürütüy- ordu. Komutanlardan aldığı bilgi; sadece, “Said Elçi’nin, Çeko ve Brüsk tarafından Dr. Şıvan’ın Kampı’na götürüldüğü” düzeyinde idi. Mam Eshed Xoşewi bana bunları anlatarak, fikrimi aldı. Ben de; “Said Elçi’yi Dr. Şıvan’ın Kampına götüren Land Rover sürücüsünün getirilmesini” talep ettim. Landrover sürücüsünü getirdiler. O da ifadesinde; “Said Elçi ve Dr. Şıvan’ın adamlarını, arabanın ulaşabildiği Hêzil Nehri’nin kenarına kadar götürdüğünü” söyledi. O sırada, nehirin öbür tarafında, benim akrabalarım olan Dr. Şıvan’ın emrindeki Selim Tilki ve Mehmudê Hesenka’nın Dr.Şıvan’ın Kampı’na yakın Kumri Kalesindeki silah deposunda nöbetçi olduklarını bildiğimizden, bunların olaydan haberdar olabileceğini düşündüm. Mam Eshed’den, “bu akrabalarımın da çağrılmasını” talep ettim. Mam Eshed, Dr. Şıvan’a bir mektup yazarak, bu adamları istedi. Mektubu götüren kişi, Bamerni’den çıkar çıkmaz, Selim Tilki’ye rastlıyor ve “Eshed’in kendisini çağırdığını” bildiriyor. Bu nedenle, Selim Tilki çok kısa bir sürede geldi. Önce Mam Eshed görüştü. Sonra da benimle görüştürdü. Çünkü, Selim Tilki kendisine bilgi vermemişti. Selim Tilki’ye durumu sordum. Ne var ki, Selim Tilki bana cevap vereceğine, akıl vermeye başladı. “Buralarda, adam vurma ile sinek vur- manın farksız olmadığını, benim fazla ileri gitmemem gerektiğini, buralarda ne aradığımı” söyleyerek, bu işin pek fazla peşine düşmememin benim için daha iyi olacağını adeta tehditvari bir havayla söylemişti. Ben de kendisine; “Bak Selim! Biz akrabayız ama, benim için önce- likli olan Kürt’lüğümdür. Şayet, bu işten malumatın olduğu halde, bize bilgi vermezsen ve daha sonra ortaya çıkarsa, emin ol ki, seni elimle öldürürüm.” dedim. Selim Tilki, daha önceleri benim çabalarımla Güney’e geçmiş ve barınma olanağı bulmuştu. Hem, kendisine olan bu yardımlarımdan dolayı vefasızlığı içine sindiremedi, hem de Mam Eshed’in bana gösterdiği büyük 69 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- ilgiden korkarak, bana; “Bildiğimi Eshed Xoşewi’ye izah edeceğim” dedi. Durumu, Mam Eshed’e arz ettim. “Selim Tilki’nin bir şeyler bildiğini, O’nu sıkıştırdığı takdirde, bazı şeyleri öğrenebileceğini” belirttim. Mam Eshed, Selim Tilki’yi hemen çağırttı ve benim de hazır bulunduğum o anda kendisine; “Eğer bu konuda bir şeyler bildiği halde bilgi vermiyorsa, ileride bu olay ortaya çıktığında, kendisinin bu olay hakkında malumatı olduğunu gösteren emareler bulunursa, kesin olarak ölümle cezalandırılacağını” söyle- di. Selim Tilki, Mam Eshed’e; “Burada olan olayların, sizin bilginizin dışında olmasına imkan var mı?” diye sordu. Mam Eshed; “Nasıl olmaz! Elbette benden habersiz olaylar da ola- bilir.” dedi. Bu laf üzerine Selim Tilki, “Dr. Şıvan’ın, Said Elçi’yi nasıl tutuklat- tığını, daha sonra alıp infaz ettirdiği yere götürüldüklerini, Said Elçi ve Mıhemedê Begê’nin öldürülüşlerini” açık bir şekilde izah etti. Selim Tilki’nin ifadesi aşağı-yukarı şöyle idi; “Bir gün, Dr. Şıvan, Çeko ve Brüsk tanımadığım iki kişiyi (Said Elçi ve Mihemedê Begê) getirip, nöbetçi olduğumuz cephanelikte hapsettiler. Bize, bu adamların Türk Casusları olduklarını söylediler. Onlara Dikkat etmemizi ve tahkikatları bitinceye kadar, muhafaza etmemiz gerektiğini emrettiler. Ayrıca, Çeko’yu da bizim yanımızda bıraktılar ve Çeko, infaz gününe kadar buradan ayrılmadı. Bir hafta sonra (Anlatılana göre 1 Haziran 1971 günü), Dr. Şıvan ve Brüsk tekrar geldiler. Bu adamları çıkardılar ve götürüp infaz ettiler.” Bu olaydan sonra, Mam Eshed Xoşewi, hemen Dr. Şıvan’ı “Torununun çok hasta olduğunu ve çok acele yetişmesi gerektiğini” beyan eden bir mek- tupla Bamerni’ye çağırdı. Dr. Şıvan, gün batımından sonra Bamerni’ye ulaştı ve tutuklandı. Aynı gün, Çeko ve Brüsk’ü de Mam Eshed Dıhok’ta tutuk- latarak getirtti. Ertesi gün de, Dr. Şıvan’ın diğer arkadaşlarını Bamerni’ye getirdiler. Bu arada, Selim Tilki ile beraber kalan Mehmudê Hesanka’da geldi ve Selim Tilki’nin ifadelerini aynen teyid etti. Mam Eshed Xoşewi’nin bana anlattığına göre, aynen ve harfiyen Dr. Şıvan’ın ifadesi şöyle imiş; “Ben davaya ihanet ettim. Ben siyasi bir hareketi götürebilecek kapa- sitede değilim. Parti’nin benim hakkımda vereceği kararı kabul ediyorum.” Bu sözleri üzerine, Dr. Şıvan, Çeko ve Brüsk ile birlikte tutuklandılar ve ertesi gün Gılala’daki Rayet Hapishanesi’ne gönderildiler. Ben, Bamerni’den Dıhok’a kadar Mam Eshed ile birlikte gittim. Beni başkasına emanet etmek istemedi. Dıhok’tan, Dıhok Valisi Haşim Eqravi ile War. Zivistan 1999 70 --- Page Break --- birlikte makam arabasıyla Hacıümran’a döndüm. Daha sonra, İdris Barzani, Serok Barzani’nin “TKDP’nin yazılı görüşünü istediğini” söyledi. Ben de bunun üzerine Türkiye’ye geldim. Türkiye’deki arkadaşlarla görüştük ve bir heyetle Hacıümran’a geldik. Serok Mustafa Barzani’ye görüşümüzü yazılı olarak sunduk. Ben, Durnas, Ramazanê Haşim, Tahir ve Mela Şebap bu heyette idik. Ancak, Serok Barzani’ye sunduğumuz arzname, iki imza taşıyordu. Bu imzalar benim ve Durnas’ın imzaları idi. Bu yazı özetle, “Parti olarak intikam peşinde olmadığımızı, fakat, böyle bir olayın bir daha olmaması için suçluların cezasız kalmamalarının arzusunda olduğumuzu, ancak Kürt çıkarlarının neyi gerektirdiği konusunda en doğru ve yerinde kararı verebilecek Serok Barzani’nin bu yolda vereceği her türlü kararına hiçbir itirazımız olmayacağı” şeklinde idi. Ancak, bu dönemde, TKDP’nin dışında Türkiye’deki pek çok kişi tarafından da suçlu- ların cezalandırılması isteğini taşıyan mektuplar da Serok Barzani’ye gön- derilmiş idi. Dr. Şıvan, Çeko ve Brüsk Soruşturmanın başladığı 15 Temmuz 1971’den itibaren muhakeme boyunca tutuklu kaldılar. Sonuçta, mahkeme onları suçlu bularak, idamlarına karar verdi. Verilen bu karar, Serok Barzani’nin başkanlığı’nda toplanan KDP Merkez Komitesi’nce onaylandıktan sonra 26 Kasım 1971 tarihinde infaz ettirildi. Tüm bu olaylardan sonra, Dr. Şıvan’ın Deşiş’deki kampı kapatıldı. Said Elçi’nin 23-24-25/Mayıs/1971 tarihlerinde KDP’nin Zaxo Mahalli Komite Merkezi’nde iken Dr. Faik Savaş’ın amcasının oğlu Mele Abdullatif Savaş, Dr. Faik Savaş’ı görmek için KDP’nin Zaxo Mahalli Komite Merkezi’ne geliyor ve orada Said Elçi’yi görüyor. Said Elçi ona, “Ben Dr.Şıvan’ın kampından döndükten sonra seni Gılala’ya götürüp Dr. Faik Savaş ile görüştüreceğim” diyor. Ancak, Said Elçi geri dönmeyince 10 gün sonra Mele Abdullatif Savaş Dr. Şıvan’ın kampına gidiyor. Dr. Şıvan, Abdullatif Savaş’ın Said Elçi’nin kendi kampına geldiğini bildiği için derhal onu kurşuna diziyor. Ancak bu olay, Dr. Şıvan’ın infazından sonra açığa çıktı. Bu arada, Kampın kapatılmış olması üzerine, hepsi oradan ayrıldılar. Bu dönemde Dr. Şıvan’ın pek çok arkadaşının Suriye’ye ve Suriye üzerinden Avrupa’ya geçmelerine yardımcı oldum. Zaten, Dr. Şıvan’ın parti tabanının büyük çoğunluğu, bizim partinin daha önceki üye ve sempatizanlarından ibaretti. Bu konuda karşılıklı olarak herkes polemiğe ve sürtüşmeye girmem- eye özen gösterdi. Ancak, bugüne kadar gösterilmiş özenin aksine, biz yaşayan tanıkların dışındaki, bazılarınca gerek basın yoluyle gerekse de toplum içinde kendi çıkarları doğrultusunda bu tarihi gerçek tahrif edilmek- tedir. Bu nedenlerle gerçeğin yaşayan tanığı olarak kamuoyuna bu açıkla- 71 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- mayı yapmayı kendi adıma bir görev olarak görüyorum. Ve tek dileğim, böylesine yanlış ve acı bir olayın bir daha tekerrür etmemesidir. Olayların Gelişiminin Kısa Kronolojisi Okuyucuların bu konuda bilgi edinebilmeleri için, bu olayın kronolo- jisini aşağıda sıralamayı yararlı görmekteyim; 08/Haziran/1971 Ben ve Şakir Epözdemir, Said Elçi’nin arkasından Suriye’ye geçtik. 20/Haziran/1971 Mela Yunus Kaya ile Ahmedê Hısso’nun Irak’tan Said Elçi ile ilgili olumlu bir haber getirememesi üzerine Şakir Epözdemir ile birlikte, Kenanê Agit ve Mecidê Haco’nun yardımlarıyla Irak’a geçtik ve Tılehfer’de kaldık. 21/Haziran/1971 Tılehfer’den Musul’a geçtik ve aynı gün Şakir Epözdemir ve Mela Yunus Kaya Zaxo üzerinden Dr. Şıvan’ın Kampına yola çıktılar. Ben de aynı gün, Gılala’daki Siyasi Politbüro Merkezi Navperdan’a gittim. 2/Temmuz/1971 Hacıümran’da İdris Barzani ile görüştüm. 13/Temmuz/1971 Hacıümran’da İdris Barzani ile 2.nci defa görüştüm. Aynı akşam Serok Mustafa Barzani ile aynı yerde görüştüm. 14/Temmuz/1971 Serok Mustafa Barzani’nin verdiği mektup ile Bamerni’de bulunan Mam Eshed Xoşewi’nin yanına gittim. 15/Temmuz/1971 Said Elçi’nin öldürülmüş olduğu ortaya çıktı. Önce Dr. Şıvan Tutuklandı. Aynı gün Çeko ve Brüsk de tutuklandı. 16/Temmuz/1971 Tutuklular Gılala’daki Rayet Hapishanesi’ne gönderildiler. 11/Ağustos/1971 TKDP Parti Görüşü yazılı olarak Serok Barzani’ye verildi. 26/Kasım/1971 Mahkeme sona erdi. Dr. Şıvan, Çeko ve Brüsk suçlu bulundu ve idam cezasına mahkum edildiler. KDP’nin Merkez Komitesi’nce onaylanan hüküm saat 20.00 de infaz edildi. 12/12/1998 War. Zivistan 1999 72 --- Page Break --- Dr. Şıvan-Said Elçi Olayı* Şerafettin ELÇİ Siz hem Sait ELÇİ’yi hem de Dokdor Şıwan’ı tanıyordunuz. Tabii savundukları çizgileri de biliyordunuz. Neydi aralarındaki farklılıklar? ELÇİ: Dr. Şıwan (Sait Kırmızıtoprak) bilgili, üretken bir zekaya sa- hip, Marksist ideolojiyi iyi kavrayıp benimsemiş, atak bir karaktere sahipti. Ruhi dengesi pek sağlıklı değildi. Çabuk sinirlenir, fevri hareket ederdi. Ne zaman nerede, ne yapacağı belli olmazdı. Aşırı derecede kendini beğenmişti. Pek çok kez de kibar ve sakindi. Kürt sorununa Marksist açıdan yaklaşırdı. Mücadelede Leninist-Stalinci yöntemi benimsemişti. Kısa yoldan, silahlı ihtilalle sonuca varabileceğini düşünüyordu. Yolu üzerinde gördüğü her engeli acımasızca yok etmekte sakınca görmezdi. İktidarı kendisi için isterdi. En samimi arkadaşını kullanıp harcayabilirdi. Ya Sait Elçi? ELÇİ: Sait ELÇİ, Kürt ha1kına sevda derecesinde tutkundu. Benliğini yalnızca Kürtlük kaplamıştı. Bir an bile tereddüt etmeden kendini halkına feda etmeye hazırdı. Hep mutluydu. Umudunu bir an bile yitirmezdi. Kürt halkının mutlaka özgürlüğe kavuşacağına ve Ortadoğu’da önemli bir yer ala- cağına inanırdı. Katıksız bir mi11iyetçiydi. Kürt halkının hiçbir ferdine kin beslemezdi. Sadece davaya inanmayanlara hayret eder ve acırdı. Kürtlerin kötülerine bile anlayışla bakar, kötülüğü onlarda değil, onları bu hale düşüren egemenlerde arardı. Bunların kendileri olmazsa bile, ilerde çocuklarının Kürtler için kazanım olacağını söylerdi. Kürt sorunu bir sınıf sorunu olarak görmezdi. Etkileyici ve cesur bir hatipti. Hiçbir davada savunmalarında ödün vermezdi. Düşüncelerini pervasızca açıklardı. Muhatabı ilk anda ürkse bile, mutlaka konuşmalarından etkilenirdi. Heyecanlı yapısına korkusuzluğuna rağmen Kürtler zarar görmesin diye, onları mücadelenin ön saflarına zaman- sız sürmezdi. Sabırlı bir şekilde demokratik mücadeleyi yeğ1er, en son çare olarak silahlı mücadeleyi düşünürdü. * Bu yazı, Şerafettin ELÇİ’nin bilgisi dahilinde Rafet BALLI’nın “KÜRT DOSYASI” adlı çalışmasının 2. baskısından alınmıştır. Bak. S. 607-608-609-610 (Y.N.). War. Zivistan 1999 74 Dosya --- Page Break --- Dr. Şıwan neden ayrı bir parti kurma yoluna gitti? TKDP’den neden ayrıld? ELÇİ: Yukanda da belirttiğim gibi, Dr. Şıvan ihtiraslı ve iddialı bir insandı. İhtirasları aklından önceydi. Kestirme yoldan, ihtilalci yöntemle, Türkiye Kürdistan’ında Marksist Leninst bir devrim gerçekleştirebileceğine inanıyordu. Gerek amaçlanan hedefler, gerek yöntem ve gerekse TKDP’nin temkinli tavrıyla istediği sonucu elde edemeyeceğini düşünüyordu. Bu ne- denle, kendi düşünce ve yöntemlerine uygun, kendi liderliğinde bir parti kurma gereğini duydu. Dr. Şıvan, hiçbir zaman TKDP’li olmadı ki, par- tiden ayrılsın. Dr. Şıvan’ın TKDP’li görünmesi bir taktiktir. TKDP ara- cılığıy- la Irak’a gidip orada bir mevzi edinmek, Barzani’nin desteğine sahip bir görünüm altında taban edinmek için TKDP’yi kullandı. Başka türlü mesafe alması mümkün değildi. Diğer pek çok Kürt aydını gibi halktan kopuktu. Ancak TKDP kanalıyla ve Barzani’ni adını kullanarak Kürt halkı arasında örgütlenebilirdi. Bu amaca ulaşmak için Antalya’da TKDP’nin davası sırasın- da tutuklu bulunan Sait ELÇİ’ye yaklaşıyor, güvenini kazanıyor, onun vize- siyle Irak’a yerleşmeyi sağlyor. Kanımca, Dr. Şıwan, daha Irak’a gitmeden bu planları kafasında hazırlamıştı. Dr. Şıwan ELÇİ’yi, Barzani de Dr. Şıwan’ı öldürttü. Araştlrmalarınıza göre ELÇİ ve Şıwan’ın öldürülmeleri nasıl cereyan ediyor? Mesut Barzani, Dr. Şıwan’ı kurşuna TKDP dizdi diyor. Bu iddia doğru mu? ELÇİ: Bu konuyu açıklama fırsatı verdiğiniz için teşekkür ederim. Bu olayda bir sürü insan, olayı bilen bilmeyen, kulaktan dolma bazı bilgilerle olayları çarpıtarak, kendi siyasi görüşlerine göre yorumlayarak, çoğu kez taraf tutarak, kamuoyunu yanlış bilgilendirmişlerdir. Bu olayı en iyi bilen birkaç kişiden biriyim. Bir bölümünün yakın tanığı, bir bölümünün çok ya- kın izleyicisiyim. Kürt siyasi tarihinin çok dramatik ve talihsiz bu sayfasının kamuoyunca saglıklı bilinmesinde büyük yarar vardır. Zira bu olayın sonraki dönemlerde, Kürtler arasında bölünme ve çatışmalarda payı büyüktür. Kırmızrtoprak, Antalya’daki ziyaretleri sırasında ELÇİ’ye güven veriyor, onu ikna ediyor. Partinin ilkelerini benimsediğini, ELÇİ’nin emrinde çalış- maya hazır olduğunu belirtiyor. Dr. Şıwan Irak’a nasıl gitti? ELÇİ: Antalya’daki TKDP davasında ELÇİ ve arkadaşlarının tahliye- sinden sonra, 1969 yılı ortalarında, Kırmızıtoprak ve bir grup arkadaşın Irak’a gönderilmesi kararlaştırılıyor. Bundan iki amaç güdülüyor: 1. Savaş 75 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- ha1indeki Irak Kürt1erinin doktor ihtiyaç1arına katkıda bu1unmak. 2. Irak’ta kuru1acak bir kampta TKDP eleman1arını eğitmek. Bu amaç1a Kırmızıtop- rak ve bir grup arkadaş TKDP’nin onayıyla ve on1arın adamı olarak Irak’a gönderiliyor. Dr. Şıwan kendi partisini Irak’ta mı kurdu? ELÇİ: Dr. Kırmızıtoprak Irak’ta “Dr. Şıwan” kod adını alıyor. Yete- nek1erini kullanarak kısa sürede Irak’ta Kürtler arasında iyi yer ediniyor. “Kelha Kumri” de hastane ve kamp olarak kullanılan bir yere sahip oluyor. Bu yer Türkiye’nin sınırlarına yakın, Irak-KDP’nin merkezine uzak bir yerdir. Dr. Şıwan iyice yer edinip güvendiği arkadaşlarını da yanına toplayınca, yeni bir parti kurmaya karar veriyor: “Türkiye’de Kürdistan Demokrat Partisi.” isim olarak TKDP ile sadece aralannda bir “de” eki farkı var. İlk sıralar bunun yeni bir parti olduğunun kimse farkına varmıyor. Dr. Şı wan, Irak’taki itibarını ve Barzani’nin adını kullanarak Türkiye’de örgüt- lenmeye başlıyor. TKDP, bu durumdan son derece rahatsız. ELÇİ’nin bu iki başlı görünümü ortadan kaldırma girişimleri sonuç vermiyor. Bu arada, 12 Mart askeri müdahalesi, peşinden Balyoz Hareketi, TKDP yoneticilerinin Türkiye’den uzaklaşmalarını gerektiriyor. 19 Mayıs 1971’de ELÇİ Su- riye’ye geçiyor. 23 Mayıs’ta da Irak’taki Zaho kentine gidiyor. Amacı, Bar- zani’nin karargahına gidip, iki ayrı TKDP sorununu Barzani’ye açmak, so- runa çozüm bulmaktır. Sait ELÇİ’ nin kafasındaki çözüm neydi? ELÇİ: ELÇİ ve TKDP’nin çözüm formülü şudur: Ya iki TKDP bir- leşmeli, ya da bunlardan biri faaliyetini durdurup diğeri faaliyetini sürdür- melidir. Barzani’nin hakemliğinde TKDP, her çozüme razıdır. O günlerde ufak bir sorun nedeniyle Irak yönetimiyle I-KDP’nin arasında bir gerginlik var. Zaho’daki sorumlular, bu nedenle yolların güvenli olmadığını, birkaç gün beklemesi gerektiğini söylüyorlar. Sait ELÇİ, bu bir kaç günü değer- lendirmek ve belki de “Dr. Şıvan’la aramızda bu sorunu çozebiliriz” umuduyla onun yanına gidiyor. Dr. Şıvan’a haber veriliyor. 25 Mayıs’ta Dr. Şıvan’ın arkadaşları Çeko ve Brüsk, ELÇİ’y’ Zaho’daki parti merkezinden alıp beraberlerinde götürüyorlar. ELÇİ ve beraberindeki Nusaybin’li Mu- hammedê Begê’yi Dr. Şıwan’ın kampına değil de, kampın yakınında depo olarak kullanılan yere hapsediyorlar. Bu depoda görevli bulunan Tilki Selim (*)* Tilki Selim o günlerde adı Güneydoğuda çok sık duyulan, adi suçlardan aranan bir kanun kaçagıydı. ve Kurtalanlı Mahmut’a muhafaza için teslim ediyor- lar. Teslim ederlerken de söyledikleri şu: “Türkiyeli iki casus yakaladık, parti merkezinden emir gelene kadar bunları iyice muhafaza edin.” War. Zivistan 1999 76 --- Page Break --- Sait ELÇİ’ nin öldürüldüğü nasıl çıkarıldı? ELÇİ: Bir hafta sonra da 1 Haziran 1971’de Dr. Şıvan, Çeko ve Brüsk, ELÇİ ve arkadaşını, elleri bağlı olarak bir tepeye çıkarıyor, ilkin ELÇİ’yi sonra da arkadaşını tabancayla öldürerek oracıkta gömüyorlar. TKDP’nin iki kurucu ve merkez yürütme kurulu üyesi de Barzani’nin ka- rargahında ELÇİ ile buluş- mak üzere, Suriye üzerinden Irak’a geçiyorlar. 21 Haziran günü Musu1’a varıyor1ar. Biri Zaho üzerinden Şıvan’ın kampına, diğeri doğrudan Barzani’nin karargahına gidiyor. Karargahta ELÇİ’nin Irak’a ge1diğinden kimsenin haberi yok. Bunun üzerine TKDP’li arkadaşı Jîrek, durumdan şüpheleniyor. Olayın hikayesi uzun... Çok uzun ve tehlikeli araştırma sonucu, Jîrek, ELÇİ’nin öldürülmesi olayını ortaya çıkarıy- or. Dr. Şıvan, ilkin cinayeti inkar ediyor. ELÇİ’nin Türkiye’ye geri döndüğünü söylüyor. İnkar edilemeyecek deliler ortaya çıkınca, suçunu ikrar etmek zorun- da kalıyor. Büyük bir ihanet işlediğini itiraf ediyor. ELÇİ cinayetinin ortaya çıkması ve cesedinin bulunması 15 Temmuz’a rastlıyor. Cinayet ortaya çıkınca Irak-KDP ne yapıyor? ELÇİ: Barzani olayı duyunca adeta şoke oluyor, beyninden vurulmuşa dönüyor. “Nasıl olur da Sait ELÇİ gibi bir yurtsever, güvenli yer olarak seçtiği ve sığındığı benim egemenliğim altındaki Kürdistan topraklarında adi ve çirkin bir şekilde öldürülebiliyor” diyor. Bu olayı onuruna indirilmiş bir darbe olarak kabu1 ediyor. Dr. Şıvan, Çeko ve Brüsk, Kuzey Cephesi Komutanı Eshad Hoşewi’nin Bamernê köyündeki karargahından a1ınıp parti genel merkezi bölgesinde bulunan Rayet cezaevine naklediliyorlar. Olay ortaya çıkınca TKDP’nin tavrı ne oluyor? ELÇİ: Barzanî, TDKP’nin bu konudaki talep ve görüşünün alınması talimatı veriyor. Bunun üzerine, cinayeti iz1eyip ortaya çıkaran Jîrek, Tür- kiye’ye dönüyor. TKDP; Jîrek’le birlikte beş kişi1ik heyeti Irak’a gönder- meye karar veriyor. Ağustos ayında da bu heyet Irak’ta parti genel mer- kezine gidip temaslara başlıyor. Bu arada, bu adi cinayeti duyan pek çok parti1i ve partisiz Türkiyeli Kürt, olayı kınayan ve fai11erin cezalandırılma- sını isteyen mektup1arı Barzani’ye gönderiyorlar. Irak Kürdistanı’na giden beş kişilik TKDP heyeti, gerekli temas ve incelemeleri yaptıktan sonra, heyette bulunan partinin kurucularından Dûrnas ve Jîrek imzasıyla Irak-KDP genel merkezine hitaben yazılı bir talepname sunuyorlar. Bu talepnamede ELÇİ’nin öldürülmesi olayı şiddetle kınanıyor. Bu olayla Irak-KDP’sinin itibarının önemli oranda sarsıldığı belirtiliyor. Olayın fail1erinin yargılanıp hakettikleri cezaya çarptırılmaları, aksi takdirde Irak-KDP’sinin şüphe altında 77 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- kalacağı belirtiliyor. Buna rağmen Barzani’nin bütün Kürtlerin 1ideri olduğu, Kürt çıkarlarını herkesten fazla düşünüp bunun sorumluluğunu taşıdığını, en isabetli kararın kendisi tarafından veri1ebileceği ve bundan kimsenin şüphe edemeyeceği, son takdir hakkının Barzani’ye ait olduğu, liderin vereceği kararın TKDP tarafından saygıyla karşılanacağı belir- tiliyor. Heyetteki 4 kişi Türkiye’ye dönüyor, Jîrek Irak’ta kalıyor. Dr. Şıwan ELÇİ’nin öldürülmesini nasıl izah ediyor? ELÇİ: Dr. Şıwan ve arkadaşları yargılanıyorlar, daha önceki soruştur- mada ve mahkeme esnasında suçlarını ikrar ediyorlar. Bu cinayetin büyük bir hata ve davaya ihanet olduğunu, pişmanlık duyduklarını itiraf ediyorlar. Dr. Şıvan’ın cinayet için gösterdiği gerekçe şu oluyor: Ben Türkiye Kürdistanı’nın kurtuluşu için büyük bir proje kurdum. Bu konuda çok me- safe aldım. ELÇİ’nin Barzani’ye gidip durumu izah etmesi halinde tüm fa- aliyetlerim durdurulacak, projem suya düşe- cekti. Böyle büyük bir projenin gerçekleşmesi için ELÇİ’nin ortadan kaldırılması gereğine inanıyordum. Yargılama sonunda Şıvan, Çeko (Hikmet Buluttekin) Brûsk (Hasan Yıkılmış) suçları sabit görülerek idam cezasına çarpıtılıyorlar. Cezalar, 26 Kasım 1971’de infaz ediliyor. Burada şunu belirteyim Dr. Şıvan’ın faaliyetlerinden Barzani’nin haberi yoktu. Haberdar olduğunda, faaliyetleri durduracağından kuşku duyulmama1ıdır. Zira Barzani, kendi topraklarında Türkiye’ye yönelik faaliyetlere müsaade etmezdi. Arka bahçesi saydığı Türkiye ile ilişkilerini boz- mamaya özen gösterirdi. Ne var ki, hangi açıdan bakılırsa bakılsın ELÇİ cinayetinin bir mazereti ve gerekçesi olamaz. Masum, yurtsever bir insanın katillerinin mutlaka cezalandırılmaları gerekiyordu. Adalet bunu emrediyordu. Mesut Barzani, Dr. Şıwan, TKDP yargılayıp idam etti diyor. ELÇİ: Mesut Barzani’nin, “Dr. Şıvan’ı TKDP yargılayıp ölüm ceza- sına çarptırdı” şeklindeki beyanı gerçeği yansıtmıyor. Mesut Barzani’nin böyle bir beyanda bulunacağına da ihtimal vermiyorum. Bir yan1ış anlaşıl- ma var. Evet TKDP cinayetin ortaya çıkmasını sağlamış, faillerinin yar- gılanıp ceza- landırılmasını talep etmiş, hatta bir yetkilisi hazır olmuştur. An- cak TKDP’nin Irak’ta yargılama yapıp cezalandırmaya ne yetkisi, ne de gücü bulunmaktadır. War. Zivistan 1999 78 --- Page Break --- Bûyera Dr. Şıvan-Said Elçî* Mahmud Lewendî Li vir ji bîrûbawerî û xebata wî ya siyasî bêtir, ezê li gor ew belgeyên ku me ji Gurgîn girtine, bi awayekî kronolojîk jiyana wî binivîsim û wan bel- geyan belav bikim da ku ji bo ew kesên ku pêşde xebateke hê berfirehtir li ser vê nifşê û bi taybetî li ser Dr. Şıvan bikin, bibe a1îkar. Dr. Şivan(Sait Kırmızıtoprak) di 1935-an de li gundê Cîvarik (Sarıyayla) hatiye dunyayê. Gundê Cîvarikê girêdayî nahîyeya Hakîs (Büyükyurt)ê ya qeza Nazimiyê ya wîlayeta Dêrsimê (Tuncelî) ye. Navê bavê wî Abbas navê diya wî jî Zuhre (Zöhre) ye. Dr. Şivan piştî xwendina xwe ya destpêkê, ew qismê navendî û lîseyê li Balikkesîrê dixwîne. Di îlona 1955-an de dîploma lîseyê bi dereca herî baş digire. Di 16.10.1956-an de li Unîversiteya Îstenbolê, Fakulteya Tibbiyeyê dest bi xwendina tibiyeyê ( doktorî) dike. Di 1961-an de Fakulteya Tibbiyeyê temam dike. Her weha wê salê jî dizewice. Navê jina wî Îsmet Özevcek e. Di 1962- an de Xwedê kurekî dide wan. Navê wî jî datînin Dara. Di îlaneka biçûk a ku di rojnama Dîcle-Firat’ê de (no:3, 1. 12. 1962) derketiye de di derheqê vê yekê de weha hatiye nivîsîn: “Ji desta nîvîskarên me Saît Kirmiztoprak û Îsmet Kirmiztoprak re kurek çêbûye. Navê wî Dara danîne. Em ji Dara re jiyaneke dirêj hêvî dikin û dê û bavê wî pîroz dikin.” .(b. Li Kurdistana Bakur û Li Tirkiyê Rojnamegeriya Kurdî, 1989,r. 137) Ji 15. 03. 1963. heta 01. 06. 1963 û dîsa ji 15. 01. 1964 heta 01. 03. 0964-an li Îstenbolê li cem Dr. Îsmet Soydan demekê ji bo fêrbûna rontgenê kar dike. Demekê (0965) jî li Yunakê (Qezayeke Konyayê) doktoriyê dike. Li wir di 16. 03. 1965’an de ehliyeta şofêriyê digre. Di bûyera 49-an de (Çileya Paşîn 1959) li gel gelek welatperwerên kurd tê girtin. Ew jî bi wan re demekê di hefsê de dimîne. Lê mahkemeya wan heta 1968-an berdewam dike. Piştî ku cezayên wan tê birrîn, wî sirgûnî Îspartayê dikin. Ji rojnameyên wê demê mirov fêm dike ku li wir li gel * ÇİRA, Kovara Kultirî (Kovara Komeleyên Kurd Li Swêdê) hejmar: 8, zıvıstan 1996. War. Zivistan 1999 79 Dosya --- Page Break --- Şewket Turan ew dîsa xebata xwe ya sîyasî berdewam dikin. Mesela, rojna- ma Yenî Înkîlap’a ku li Îspartayê derdikeve, li ser wî û Şevket Turan gelek nivîsên menfi belav dikin (b. belgeyên ji rojnama Yenî Înkîlap, 22. 11. 1976). Di 1967-an de wek “yedek subay” diçe eskeriyê. Her di dawiya wê salê de, muracaatî bûrsekê dike daku bikaribe li Fransayê di warê doktoriya xwe de bixwîne. Muracaata wî tê qebûl kirin. Her wê salê dikeve îmtihanê û bursekê jî qezenç dike. Di 1968-an da pasaporta xwe digre. Li gor pasaportê carê çûye Yûnanîstanê. Dîsa li gor belgeyeke din ku sefareta Fransayê jê re şandiye, di 1968-an de divê çûbe Beyrûdê. Di 1968-an de carê diçe Kurdistana Başûr û di havîna 1969-an de vedi- gere. Piştî xebat û lêkolîneke kurt, di 29-ê Hezîrana 1969-an de li Ankarayê, li “Gazî Mahallesî”yê li gel 14 kesên din partiya Demokrat a Kurdistanê Li Tirkiye (Tûrkîye’de Kurdîstan Demokrat Partîsî) ava dikin. Dr. Şıvan jî dibe sekreterê vê partiyê. Navên ku bi kar anîne: Ferîdûn, Hurmuz, Dr. Şıvan, Dr. S. A. Şıvan. Di havîna 1971-an de serokê TKDP-yê Saît Elçî tê kûştin. Karbidestên Kurdistana Başûr yên wê demê ji vê kûştinê, Dr. Şıvan, Brûsk (Hasan Yıkılmış) û Çeko (Hikmet Buluttekin) berpirsiyar dibînin. Û li gor gotina hevalên Dr. Şıvan yên wê demê; Dr. Şıvan û Brûsk û Çeko bi biryara mahkemê, di 26. 11. 1971’ê de tên kûştin. Lê, çi kûştina Saît Elçî be û çi jî awayê kûştina wan be, bi temamî ne zelal e. Li gor hinekan Dr. Şivan û hevalên xwe bi destê MİT-a Tirkiyê û hin berpirsyarên herêmî yên Kurdistana Başûr yên wê demê hatine kûştin. Li gor hinekan jî ew yekser ji alî mahkemeya Şoreşa Kurdistanê ve hatine kûştin. Lê li gor beyanên PDK-Iraqê ya wê demê, bi destê hin kesên tarî û hin berpirsyarên PDK yên herêmî hatine kûştin. Dîsa dîtinek din jî heye ku Dr. Şıvan goya dixwest li Kurdistana Bakur dest bi şerê çekdarî bike, lê hinek ji vê yekê ne razî bûne, ji ber wê bi kom- ployekê Saît Elçî dane kûştin û ev sûc kirine hustuyê Dr. Şivan û hevalên wî. Lê her bi çi awayî dibe bila bibe. Di vî warî de yên ku herî baş zanin hevalên wî yên wê demê û berpirsiyarên PDK-Iraqê yên wê demê ne. Divê ku ew bi xwe van meseleyan veneşêrin û bin cil nekin. Ji ber ku hin mese- leyên weha ne ku ewê dijminatiya nava hêzan û şexsan zêde bike, belkî bibe dersek, tecrubeyek ji bo şexsiyetên me yên siyasî, bibe tecrubeyek ji bo tevgerên me yên siyasî. 80 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- TRAJEDIYEKE DÎROKÎ: BÛYERA SEÎD ELÇÎ Û DR. ŞIVAN Îbrahîm GÛÇLÛ Di dîroka gelê kurd de, gellek bûyerên tirajedîk, nexweş, tarî û qirêj hene. Mirov dikare bibêje, ku dîroka gelê Kurd, dîrokeke trajedîk e. Di van salên-qonaxa dawî de, bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan jî, bûy- ereka gellek tirajedîk e. Wek tê zanîn, ku Seîd Elçî û Dr. Şivan, du serok û berpirsiyarên tevgera Kurdên li Tirkiye’yê bûn. Ew du serok û berpir- siyarên tevgera gelê Kurd, di sala 1971-an de hatin kûştin. Lêbelê kûştina wan bi destê dijmin nebû. Ew kûştina, bi gotineka demên dawî ya siyasî, “xwekûştin” bû. Ji wan salan heta îro, di hewîrdora bûyera trajedîk ya Seîd Elçî û Dr. Şivan de gellek mûnaqeşe û şîroveyên cûrbecûr hene: Ji wan mûnaqeşe û şîrovan piranî, karektera spekûlatîf şik û şiphe ne. Dîsa piraniya wan mûnaqeşe û şîroveyan bi devkî bûn: Li pişt deriyan û di civat û civînên teng de dihatin ser zimên: Wê demê jî, van mûnaqeşe û şîrovan bûyer zelal nedikir û wek ceribandinek tirajedîk jî, fêyde nedigîhand tevgera Kurdan. Di vê merhelê de, mûnaqeşeya li ser vê bûyerê hatiye qonaxeke nû û di vê pirsê de pêvajoyeke nû dest pê kiriye. Helbet di vê pêvajoyê de pirtûka Ku Hûseyîn AKAR ji bona vê bûyerê nivîsandiye, rolekê teşwîkî lêhist û negatîvêya vê pirtûkê, berpirsiyariya dîrokî ya wan kesên, ku ji bûyerê agah- dar û terefgirin, anî bîra wan. Ez di wê nêrîn û baweriyê de me, ku ew mûnaqeşeya li ser vê bûyerê pêwîst e û her çiqas mûnaqeşeyeke, ku dereng dest pê kirî be jî, pozîtîv e. Binperdbkirina Vê Bûyerê Çi Zirar Da? Di ser bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan re, ji 27 salan zêdetir wext derbaz bûye. Ev 27 sal bo Kurdên li Tirkiyeyê û tevgera wan, salên gelek girîng bû. Lewma tê zanîn, ku piştî serîhildana Dersimê, yanî piştî salên 1940-ê tevgera Kurdên li Tirkiyeyê şikesteke mezin û darbeyeke ne însanî xwaribû û ji bona Kurdan bê bizaviyekê û bê dengiyekê dest pê kirî bû. War. Zivistan 1999 81 Dosya --- Page Break --- Di navbera salên 60-î û heta di destpêka salên 60-î de, Kurdên li Tirkiyeyê bi pêşengiya ronakbîr û xwendevanan dest bi livandinekê kirin. Beşek rewşenbîrên Kurd di nav tevgera çep ya Tirkiyeyê de, beşekî wan jî di sala 1965-an de Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiye’yê (PDKT) damezrandibûn. Feqet “bihara yekemîn û ya duyemîn a Tevgera Kurdên li Tirkiyeyê”, di sala 1970-ê û 74-an, rengekî nû, rêxistinî û kûtlewî qezenc kir: Tevgera Kurdên li Tirkiyeyê bi nasnameya millî, neteweyî bi her aliyê xwe ve derket holê... Di vê demê de, Tevgera Kurd û endam-damezrêner û berpirsiyarên tevgerê hewcedarî hevdu dîtin, pêwendî û rastiyên dîrokî bûn. Hezar mixabin, bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan di vê qonaxê de sedema girîng, yekem a nav tevgera Kurd bû. Bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan kêmtirîn di navbeyna du gurup û rêxistinên Kurd de bûbû sedema dijminatî û nakokiyeke îlkel û edetî. Ev dijminatî û nakokî bi rastiyan û bi ronîkirina bûyerê dikarî ji holê rabibûya. Hezar mixan çanda (kultura) siyasî ya paşvemayî ya wê rojê; tere- fgiriya edetî, kevnare bû sedem, ku ew bûyera ronî nebe. Di vê pirsê de helbet kesên berpirsyar, ew kesên ku ev bûyera ji nêzîk de dizanîn, zanyar û teref bûn. Bi taybetî jî ew dema, ku van kesan bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan îstîs- mar kirin, xwestin ku li ser laşên wan bi metodeke îstîsmarî tevgerên siyasî çê bikin, wê demê pirs hate qonaxeke xetertir. Baş tê zanîn, ku du terefên siyasî, di wê demê tu caran nehatine cem hev. Nexwestine ku vê bûyerê bi rê û metodeke medenî ji holê rakin. Dema ku ev rê û metoda bihata meşandin, ew kelem û astengiyên li pêş tevgera Kurd bi awayekî û bi dereceyekê ji holê radibû; pêwendiyên qadroyên siyasî germtir û geştir dibû. Dîsa jî ew dijminatî û nekokiya di navbeyna du terefan de, negihîşte kûştinê. Gorî baweriya min, sedem çi dibe bila bibe, ew helwesta sax û sihat hîn kirin û hereket kirin, bû. Mûnaqeşe nekirin û ronînekirina bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan, bes di navbeyna du gurup û terefan de, nebû sedemê dijminatî û nekokiyê. Ji vê yekê girîngtir, li hemberî tehlûkeyên mezin yên pêşerojê, qadroyên tevgera Kurd bêpusula (bêrêber) hişt. Tewra bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan, di nav Kurdên li Tirkiye’yê de destpêka kûştina hundirî û nav xwe bû. Ronîkirin, mehkûmkirina vê bûyerê, di nav tevgera Kurd de zanyariyeke nû, demokratîk û modern diqewimand. Ev zanyariya, li hemberî birakujiyê dikarî bibûya barîkatekê. Hezar mixabin ji bona, ku bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan ronî nebû û tehlûkeya birakujiyê ji aliyê qadroyên siyasî yên Kurd ve nehata fehm kirin, 82 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- piştî salên 1974-an, ku “Bihara Duyemîn a Tevgera Kurd” bû, tevgera Kurd nasnameyeke nû qezenç dikir. Hîn bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan ronî nebûbû û birîna birakujiyê sax û derman nebûbû di dilê Kurdên Tirkiyeyê de, bi hezaran Kurd û qadroyên hêja û fedekar, piştî vê bûyerê jî hatin kûştin. Bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan jî encamek derxist holê, ku çanda siyasî di nav demê de, bi ronîkirina bûyerên dîrokî, bi afirandina fikrên nû û demî çê dibe. Û her çanda siyasî jî, nabe modern û demokrat. Ji Ronîkirina Bûyeran Ra, Tirs Ne Hewceye! Dema ku bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan qewimî, ez di girtîxana leşkerî a Diyarbekirê de bûm. Agahdariyên bi sihat û bê teref nedihatin girtîxaneyê. Feqet, girêdayî ew agahdariyên bê sihat û biteref, mûnaqeşeyeke fireh û kûr li ser bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan hebû. Hezar mixabin, ew mûnaqeşeyan metodîk û ilmî nedihatin meşandin. Mûnaqeşe li pişt deriyan dibû. Armanca van mûnaqeşeyan, gorî bîr û baw- erîya min, çareserkirin û dermankirina pirsê ne, tewanbarkirina (sûc- darkiri- na) kesan û komikên siyasî bû. Wek min li rêzên jorîn jî diyar kir, vê helwestê û metodê zirar dida tevgera Kurd. Piştî ku em bi “Ef’a Giştî” ji hepsê azad bûn û ew qadroyên Kurd yên li derveyî welêt vegeriyan, tevgera Kurd li Tirkiyeyê berve geş bûn, rêx- istîbûn û xurtbûnê çû, dîsa li ser bûyerê ev metoda ne modern û pişt derî domand: Qadroyên siyasî hevûdu tewanbar dikirin. Heta îro jî, ev metod û çandiya ne modern û kevnare dom dike. Di nav demê de, ev çandiya ne modern, karaktereke felsefîk, sîstematîk, otorîter û. faşîzan qezenc kir: Demokratîkbûn bi her awayî, ji nav qadroyên kurd ji holê rabû. Qadroyên kurd: 1- Bi endîşe û şik a ku zerarê nedin tevgera kurd, 2- Encama tirsê û kûştinê, rastî mûnaqeşe nekirin; şaşî rexne nekirin û dernex- istin holê. Heta wusa bûye, ku şaşiyên tevgera kurd, Kurdan û bi taybetî jî şaşî, zirarên Ku PKK’ê dane mûnaqeşe kirin, qedexe bûye. Di vê qonaxê de mûnaqeşe û ronîkirina bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan, her çiqas dereng be jî, pozîtîv û pêwîst e. Di vê pirsê de du nerîn hene, ku pêwîste mirov li ser raweste û zelal û ronî bike. Ew herdu nerên jî, ji niyetên baş, ji endîşe û şikên welatparêzî derdikevine holê: Lêbelê gorî bîr û baweriyên min şaş in. Gorî nerînekê, gelo çima di vê qonaxê de ev pirsa hate rojevê û tê mûnaqeşe kirin? Li pişt van mûnaqeşeyan, niyeteke xerab, ku zirarê bide Kurdan heye?: Vekirî bê îfade kirin, ev nerîna di vê mûnaqeşeyê de bîna prowakasyonê digere. War. Zivistan 1999 83 --- Page Break --- Wek min li rêzên jorîn jî got û nivîsandiye, mûnaqeşeya vê pirsê pêwîst bû û dereng maye. Tevgereka millî û civakî, bi mûnaqeşeyên vekirî û ilmî pêş dikeve. Qadroyên tevgerên millî û civakî bi ronîkirina bûyerên dîrokî û rojane dewlemend dibe û pêşiya xwe dibîne. Ev nerîna dilsoz, di destpêka bûyerê de jî dihate ser zimên. Lêbelê bûyer li pişt deriyan jî dihat mûnaqeşe kirin û dibû sedema sucdarkirina kes û guruban. Ji bona vê yekê, mûnaqeşeyên vekirî, ilmî û modern tu zirarê nade civatê û tevgera Kurd û qadroyên wê. Gerek ew ji mûnaqeşeyên vekirî netirsin. Helbet her mûnaqeşeyek jî, xwediyê armancekê ye. Lê wek tê gotin, şîrovekirina armanca mûnaqeşeyan jî ne ku pirr, hîç ne rast e. Lewra bi mûnaqeşeyên rast û şaş; îlmî û neîlmî; metodîk û nemetodîk em dê bigi- hîjin qonaxên rast, durîst û bi fêyde. Ji aliyê teknîkî de jî, dema ku mirov hê vê nerînê binêre û şirove bike, ne rast e. Lewra tê zanîn, ku pirtûka Hûseyîn AKAR bû sedem, ku ev mûnaqeşeya vebe. Her çiqas nerînên şaş yên Hûseyîn AKAR, bû serkaniya vê mûnaqeşeyê jî, baş bû. Gorî nerîna duyemîn jî: Gelo ev mûnaqeşeya bila nebe sedemê jinû- va beşbûn û dijminatiya qadro û siyasiyên Kurd? Mirovatî dê piştî salekê, dest bi sedsala (qerna) 21-an bike. Dema ku em tê da, dema zanyarî û teknolojî ye. Di vê demê de tu kes, hêz û heta dewletek nikare pêşiya rastiyan bigre û binperde bike. Ev rastiya ji bo qadro, rewşenbîr û sîyasiyên Kurdan jî wesa ye. Ji bona vê yekê, mûnaqeşeya li ser bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan, gerek qadro, rewşenbîr û sîyasiyên Kurd netirsîne. Ev mûnaqeşeyan dema, ku bi duristî û îlmî domand, gorî baweriya min yekîtiyê xurttir dike. Bi wîcdan hereketkirina siyasî û rewşenbîrên Kurd re rê vedike û ew barên dîrokî yên li ser milên wan radike. Ew kes, qadro û rewşenbîrên di vê bûyerê de terefbûn, mirovên xwediyê ceribandinên xurt, zanyariyeke kûr û dewlemend in. Ew, îro, ji duho baştir û zêdetir dizanine, ku çi dikin. Ew, helbet mirovên xwediyê hîs in. Lêbelê ew hîs a bi hukukî û edalet hereket kirina wan re nabe astengekê. Ew dê ciyê xwe gorî rastî û sîstema demokratîk a dipejirînin, tespît û tayîn bikin. Heger qadro, rewşenbîr û sîyasiyên Kurd, hîn gorî rastiyê ne, gorî hîsên xwe dê hereket bikin, bila wê bikin. Ew jî, sewiye û têgihîştina wan û milletê diyar dike. 84 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Dr. Şivan Kî Bû, Dema Ku Çûbû Başûrê Kurdistanê Xwedîyê Rêxisyinekê Bû, Yan Na? Wek tê zanîn û bi giştî ji aliyê rewşenbîrên kurd ve tê pejirandin (qebûl kirin), ku piştî tevger û serîhildana Dersimê, Tevgera Kurd hate tewandin, bê dengî, bê hereketî dest pê kir; mij û ewrên reş daketin ser axa Kurdan. Helbet rewşenbîrên kurd, ji vê yekê ne memnun û eciz bûn. Di dinyayê de, di wê demê de, ku şerê Cîhanî yê Duyemîn qediya bû, gelek mîllet azad bibûn û bibûn xwediyê dewletan; rejîma nû ya sosyalîst tesîsa xwe maddî û manewî fireh kiribû û li Çînê, “Şoreşa Millî û Demokratîk” di bin pêşengiya Partiya Komunîst û serokê wê Mao Ze Tung de pêk hatibû. Di sala 1959-an de, bi tesîra bûyerên dinyayê û pêşketin, guherand- inên serkanî-dînamîk yên kurdî, rewşenbîrên kurd, ketibûn nav tevgereke civakî-kulturî û livandineke meşrû û sivik. Lêbelê ew livandina, ji aliyê Komara Tirkiyeyê ve, hat tewandin û 50 rewşenbîr û xwendewanên Kurd, di hepsên leşkerî de hatin zîndan kirin: Ev doz pişt re bi “DOZA 49- an” hate bi nav kirin. Dr. Seîd Kırmızıtoprak jî yek ji wan 49 rewşenbîrrên Kurd bû. Piştî ku çû Başûrê Kurdistanê wek navê mûstear û rêxistinî, Dr. ŞIVAN bi kar anî. Ji bona vê yekê jî, jenerasyona nû ya xort, Dr. Seîd Kırmızıtoprak, bi navê wî yê rêxistinî nas dikin. Dr. Seîd Kirmizîtoprak, ji “Doza 49-an” ceza girt û sirgûn bû. Piştî ku ceza girt, qasî ku ez dizanim di tu partiyan de bi aktîfi kar nekir. Lê belê di kovar û rojnameyên Kurd û Tirk de, nivîsar nivîsandin. Di Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TÎP) de kar nekir. Lê belê wusa diyar bû, ku bi gurubên xort yên Kurd, ku li metrepolan dijiyan re xwediyê pêwendiyan bû. Dîsa wê demê bi Partiya Demokrat a Kurdistanê a Tirkiye’yê (PDKT) re û bi taybetî bi sekreterê giştî yê partiyê Seîd ELÇİ’re xwediyê pêwendiyan bû. Sala 1969-an, ji bo Kurdan saleke girîng bû. Lewra pirsa Kurd, bi fikir û bi rêxistin derdikete ser qada (seheya) hukukî, legal: Bi taybetî jî li bajarên metrepolê, li Enqereyê û Stenbolê pirsa Kurd legalîze dibû . PDKT, di sala 1965-an de hatibû damezirandin. Tesîra xwe, bi tay- betî, di xwepêşandinê (mîtîngên) salên 1967-69-an dabû der û dorên xwe. Li axa Kurdan pêşbûna xwe diyar dikir. Hêdî û hêdî li ser gurubên biçuk yên Kurd, ku li bajarên metrepolê dijiyan tesir dikir . Beşek rewşenbîr û xwendewanên Kurd jî di TÎP-ê de xebata xwe dimeşandin. War. Zivistan 1999 85 --- Page Break --- Di wan salan de pirsa Kurd, kete rojeva tevgera çep. Ew teori û nerînên, ku heta wê rojê ji bona pirsa Kurd hatibûn parastin, bersiva hew- cedariyên pirsa Kurd vedikirin. Ji bona vê yekê rewşenbîr û xwendewanên kurd, hewcedariya konsepteke nû ya fikrî û rêxistinî dîtin: Di sala 1969-an de, pêşî li Enqereyê, pişt re li Stenbolê û bajarên Kurdan (1970), DDKO hate damezirandin. Di vê pêvajoya pirsa Kurd de, Seîd Kirmizitoprak xwediyê rolekê nebû, an jî mirov dikare bibêje, ku xwediyê roleka mezin û diyar nebû. Ahmet KOT AN (Reşo ZÎLAN) û Hîkmet Buluttekin (Çeko), hîmdar û damezrênerên DDKO-ya Enqereyê bûn. Piştî ku DDKO hat damezirandin demeke kurt, ew herdû hevalan dev ji Enqereyê berdan: Lewra Ahmet Kotan di nav xortên Kurd de mirovekî xebatkar, aktîf, jêhatî û xwediyê tesîreke fikrî û rêxistinî bû. Ya Çeko nebe jî, di demeke kurt de valahîya A. Kot An xwe da derva. Derket holê ku herûdu hevalan çûne Başurê Kurdistanê. Wek îro Kek Şakir Epözdemîr behs dike, wê demê jî, di çûyina wan a Başûrê Kudistanê de sê nerîn hebûn. Gorî nerînekê, Dr. Seîd Kirmizitoprak û hevalên bi wî re çûne Başûrê Kurdistanê, bi alîkariya PDKT-ê û lêbelê xweser (serbixwe) çûne Başûrê Kurdistanê. Ewê li wir xebateke xweser bikin û di encamê de partiyekê ava bikin. Nerîna duyemîn jî ew bû, ku Dr. Seîd û hevalên bi wî re çûne Başûrê Kurdistanê, endamên PDKT-ê ne û girêdayî PDKT-ê de xebateke taybetî û perwerdekirinê bimeşînine. Nerîna sêyem ew bû, ku herûdu teref dê yekîtiyê bi dar xin. Gelo wê demê pratîk û jiyana siyasî ya Kurd çi nîşan dida, pêwîst e, ku mirov li wê binêre. 1- Di nav DDKO-yan de gurubeke xurt ya xebateke îllegal, çekdar û “Şoreşa Millî û Demokratîk a Kurd” diparastin derketibû holê. Ew guruba jî, çep û sosyalîst bû. Piştî demekê jî, bi dengekê bi “ŞIVANCÎTIYÊ” ew guru- ba dihate bi nav kirin. Ew guruba, li dijî, TÎP-ê ew kesên DDKO damezrandibûn û milletper- weriya PDK- T-ê bûn. 2. Di havîna 1970-yî de DDKO biryara xebata herêmî dabû. Ji bona vê yekê gurubên DDKO-yê çûbûn herêmên Kurdan. Dema ku vegeriyan, ji kon- septeke nû ya derveyî TÎP-ê, DDKO-yê û PDKT-ê behs dikirin. Di wan danûstandinan de derketibû holê ku beşek endamên komîta Merkezî û endamên Komîteyên Herêmê yên PDKT-ê jî angajeyî (hevgirê 86 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- dayî) guruba Şivan bibûn û propagandeke taybetî dikirin: Feqî Hûseyinê Tatwanî yek ji wan kesên diyar bû. Feqî Hûseyîn beriya, ku kûştina Seîd ELÇÎ jî bê bihîstin, ji Dr. Şivan re hevalbend qezenç dikir. Piştî ku mirina Seîd ELÇÎ zelal bû, jibo partiya Şivan (Partiya Demokrat a Kurdistanê li Tirkiyeyê-PDK) dixwest endaman qezenç bike û di eynî demê de ji bona ciyê Çeko, Brûsk û Şivan bê dagirtin, li eleman û qadroyan digeriya. 3. Di sala 1970-yî de, wek her deman mûnaqeşeyên hatin û nehatina cuntaya (darbeya) leşkerî hebû. Ji bo darbeyê pêngav dihatin avêtin. Ji bona ku azadî û demokrasiya nisbî ya heyî ji holê rakin, qanuneke nû, Qanûna Parastina Qanûna Esasî dihat xwastin, ku ji Meclisê derbas bikin. Hêzên çep û demokratîk jî li dijî vê qanûnê bûn. Bi taybetî jî, ev qanûna jibo Kurdan û welatparêzên Kurd gelek girîng bû. Ji bona vê DDKO-yê jî biryar da, ku li dijî vê qanûnê derkeve û beşdarî xebata hevdijiya vê qanûnê bibê. Ji bo organîzekirina vê xebatê, DDKO-ya Enqereyê civînek pêk anî. Ji derveyî endam û berpirsiyarên DDKO-yê rewşenbîrên Kurd yên li metre- polan û yên li Herêmên Kurd bûn jî beşdarî civînê bibûn. Ew rewşenbîrên ku ji herêmên Kurd hatibûn, ji xebateke cihê ya rêx- istinî kiribûn. Bi taybetî jî, Endamê Komîta Giştî û Sekreterê Giştî yê TÎP- ê Dr. Tarık Zîya EKÎNCÎ ji tehlûkekê behs dikir. Digot ku “ew tehlûkeye çek- dar, maceraperest û çeprew e.” Qesta wî û wan jî, tevger û rêxistina Dr. Şivan bû. Ew bûyer jî derdix- in holê, ku dema Dr. Şivan çûye Başûrê Kurdistanê, ne xwediyê partiyekê be jî, xwediyê rêxistineke teng e û piraniya hevalên bi wî re çûne jî, ji vê rewşê agahdar nînin. Bûyer, helwesta Dr. Şivan û yên hevalên wî û agahdariyên, ku min û reya giştî ya Kurd ji hevalên Dr. Şivan û berpirsiyarên PDK li Tirkiyeyê gir- tine, piştî Dr. Şivan çûye li Başûrê Kurdistanê bi cîh bûye, wek grubek û rêx- istineke xweser/serbixwe hereket kiriye. Di nav pêvajoyeke kurt de Dr. Şivan xwestiye, ku mesafeya xwe ya PDK-a Tirkiyeyê, Seîd ELÇÎ veke. Wek min li rêzên jorîn jî behs kir, beşek hevalên Dr. Şivan dema ku çûbûn Başûrê Kurdistanê, li Tirkiyeyê ji derveyî PDK a Tirkiyeyê û Seîd Elçî ne: Ew di nav xortên Kurd de xwediyê rêxistinekê ne. Navê vê rêx- istinê KAK (Komela Azadiya Kurdistanê) e. Lê belê zêde ji Seîd Elçî û ji partîya wî ne dûr in. Dema ku bi Dr. Şivan re ew çûne Başûrê Kurdistanê, bi armanc, raman û dilsoziya yekîtiyê çûne. Lêbelê piştî, ku çûne Başûrê Kurdistanê û di nav xebat û demê de dîtine, ku Dr. Şivan ji armanca yekîtiyê dûr hereket dike û gruba xwe ji aliyê rêxstin de dixwaze hişk û bigihîjine formeke partiyeke xweser, ji Dr. Şivan vediqetin û dûr dikevin. War. Zivistan 1999 87 --- Page Break --- Ez di vê baweriyê de me kek Reşo Zîlan di derheqa vê pirsê de xwediyê agahdarî û zanyariyeke kûr û fireh e. Min, Seîd Elçî Û Dr. Şivan Çiqas Nas Dikir? Pêwendiya min bi qadroyên sîyasî yên kurd û rewşenbîrên Kurd re, di sala 1967-an de, bi xwepêşandina yekemîn a ku Kovara Ötûken û Millî YOL, yanî nijadperestên Tirk hat protesto kirin ve dest pê kir. Di sala 1967-an de dema ku ez li Zanîngeha Huquqê li Enqereyê bûm xwendevan, ew pêwendiyên min pêş ketin. Bi taybetî jî dema, ku ez bûm damezrêner û hîmdarên DDKO-ê û berpirs di DDKO-yê de, danûstandin û pêwendiyên min, bi qadroyên kurd re xurttir, kûrtir û firehtir bû. Di wê merhelê de min, Seîd Elçî û Dr . Şivan jî nas kir. Lêbelê bi wan re danûstandin û pêwendiyên min, dûr û dirêj nebû; bi hev re em beşdarî xebatekê jî nebûn: Min, Seîd Elçî du caran û Dr. Şivan carekê dît. Helbet rewş û îmkanên min, ji derveyî hevdîtin e, girêdayî xebat û pozîsyona Seîd Elçî, hîn zêdetir bû, ku wî nas bikim. Seîd Elçî, her çiqas ji aliyê grub û rewşenbîrên kurd ve dihat rexnekirin û îdeolojî û felsefe-siyaseta wî nedihat ecibandin jî, hemû rewşbîrên kurd û gel, ji wî hez dikir . Seîd Elçî, kurdperwerekî gelek bi heyecan û dilsoz bû. Di pêwendiyên xwe de nerm, bi ilim û maqul bû. Her demê li yekîtiya kurdan digeriya. Ji bona wî, ji îdeolojî-felsefeyan girîngtir, kurdperwerî bû: Kesekî ne çep bû. Beşek rewşenbîrên Kurd di wê rayê de bûn, ku ew li dijî çepîtî, sosyalîzm û çepan e. Lêbelê dema, ku min naskir ez çep bûm, di wî de min ew karater nedît. Ew ne çep û ne sosyalîst bû, lêbelê wî xwe wek kesekê “rast” bi nav nedikir. Seîd ELÇÎ her çiqas beşek çepên/sosyalîstên kurd yên di TÎP-ê de xebat dikirin, ji yekîtiyê û ji kurdperwerên ne sosyalîst xwe didan aliyekî jî, wî dixwast ku pêwendiyên “çep” û “rast”an germ û xurt bibe Bi taybetî jî dema, ku şert hatin guhertin û ji bo pêwendiyên du tere- fan têgihîştin û mecbûriyetî hatin holê, di “Doğu Kalkınma Mitingleri- Xwepîşandanên Pêşvebirin, Pêşxistina Rojhelatê” de, pêk hatina lihevkirina çep û “rast”an de, rolekî girîng lêhîst. Piştî ku DDKO hate damezirandin, pirsa Kurd kete rojeva siyaseta çep û giştî ya Tirkiyeyê, ew pêwendî û lihev kirin hatibû merheleke nû û girîng. 88 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Çep û “rast”an bi hev re biryar dan, ku Şark Yayıncılık Ve Gazetecilik A.Ş. - Şîrketa Anonîm A Rojnamevanetî Û Çapemenetî A Şark.. damezrînin. Wusa diyar dikir ku Seîd ELÇÎ ne êrîşker û ne xwediyê îhtîrasê bû. Dr. Şivan, çep û sosyalîst bû. Jêhatî û xwediyê zanyariyeke dîrokî, çep bû. Mirovekî gelek bi heyecan, bi îxtîras û ji xwe razî bû. Dema ku min bi wî re danûstandin kir, aliyekî wî yê nevekirî, yan jî, ji aliyê min ve nedihat îzah kirin û hê nayenaskirin hebû. Ew aliyê Dr. Şivan, him mirov ber bi xwe dik- işand û him jî mirov ji xwe dûr dixist. Hezar mixabin wusa dîyar dikir, ku armanc û ramanên wî ji mirovan girîngtir û muhîmtir bû... Taybetiyeke wî ew bû ku her dem bibe mirovê yekem, helbet di siyasetê de jî, wusa diyar bû, ku çavê wî li serokî bû; Ji bona serokî jî, xwediyê potansiyelekê bû. Helwestên wî, helwesta mirovekî çep û radîqal; mirovekî edetî yê ku şerfiroş û şerker bû. Ew taybetiya wî ya serokî, heyecanî û şerkerî; helbet ji bona wî feq- kemînek jî çêdikir: Ew feqa jî ew bû, ku ji bona bigihîje armancên xwe, rê û rêbazên çanda Şerqî bimeşîne û pêk bîne. Dema ku di wan de jî bi ser nekeve, zorê bi kar bîne. Ew nerînên min, helwesta wî ya ku beriya biçe Başûrê Kurdistanê; di pêwendiyên wî qadroyên siyasî de û piştî ku çûye başûrê Kurdistanê di xeba- ta wî de, tên dîyar kirin û îspat kirin. Dema ku xebata Dr. Şivan ya wê demê bê lêkolîn û şirovekirin du-sê xalên girîng tên holê: 1 -Dr. Şivan, ji bona ku qadroyan bikişîne nav xebata xwe, gelek qadroyên siyasî tehdît kirine û zor daye wan. 2- Dr. Şivan, gelek kesên li dijî hevûdu di xebat û rêxistina xwe de rêxistiye û gihandiye hev. Van kesan jî, ji hevûdu agahdar nekiriye. Ji bona wê jî, dema ku li ciyan jî ew rastiya derketiye holê, beşek kes ji berpersiyariyê bi awayekê jakobenî dûr xistiye û komîte fesih kiriye. 3- Dr. Şivan, gelek qadro, endam û berpirsi- yarên Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyeyê, hevlên Seîd Elçî rêxstiyê, bi gruba xwe hevgirêdana wan pêk aniye. Îzin daye, ku endametiya wan jî dualî dom bike. Gorî baweriya min û min her demê jî ew parastiye, ku ew pozîsyon û helwestê, ji bûyera trajedîk a Seîd Elçî û Dr. Şivan re şert pêk anîne, zemîneke qirêj ava kiriye. Min, Bûyer Kîngê, û Li Ku û Çawa Bihîst? Ez, jibo ku berpirsiyar û serokê DDKO-ya Enqereyê bûm, di Îlona War. Zivistan 1999 89 --- Page Break --- 1970-yî de bi grubek endam, damezrênerên DDKO-yê û rewşenbîrên kurd ve li Enqereyê hepis bûm. Mehkeme hîn li Enqereyê didomand, Muxtiraya 12- ê Adara 1971-an hat dîyar kirin. Di 26. 4. 1971-an de, DDKO hatin qedexe kirin û berpirsiyar, endam û damezrênerên DDKO û hevalbendên TÎP-ê kûtlewî hatin hepis kirin. Di encamê de ji aliyê karbidestiya leşkerî-siwîl ve biryar hat girtin, ku ew kes û grubên girêdayî pirsa kurd hatine hepis kirin û dê bên mehkeme kirin, li Diyarbekirê bên civandin. Di meha şeşan de (1971); ez, Mûmtaz Kotan, Sabrî Çepîk û Nezîr Şemikanlî, em ji hepisxaneya Enqereyê çûn hepisxana leşkerî ya Diyarbekirê: Lewra ji wan kesên di sala 1970-yî de hatibûn hepis kirin, bes em çar heval di hepsê de mabûn, hevalên din yên bi me re hatibûn hepis kirin (Dr. Tarik Zîya Ekîncî, Nivîskar û muftî M. Emîn Bozarslan, Canîp Yildirim- Huquqzane-, Musa Anter); hatibûn tehlîye kirin. Dema ku em çûn hepisxaneya Diyarbekirê, xwedî bîr û bawerî û rêx- istinan kes û grup ji hevûdu veqettiya bûn: Her çiqas sedî-sed nebe jî, heval- bendên Seîd Elçî û Dr. Şivan jî wek du grubên cihê siyasî xwuya dikir. Di wê atmosferê de, pirsa yekîtiya PDK a Tirkiyeyê û hevalên Dr. Şivan dihat qise kirin û li ser sedemên biserenketina yekîtiyê axiftin dibû, şîroveyên cûr be cûr dihatin kirin. Di nav vê pêvajoyê de, kûştina Sedîd ELÇÎ li nav hepisxaneyê bi awayekî nizim bela bû. Wextekî dirêj neçû, ewuqatên me ew nûçeya tra- jedîyek gîhandin me. Di eynî pêvajoyê de, Wezîrê Derve yê Komara Tirkiyeyê jî diyar kir, ku hemwelatiyên wan li Îraqê, li Herêma Otonomiyê hatine kûştin; ew dax- uyaniya bi rêya radyoyan hat belav kirin. Beriya agahdariya radyoyê, ev bûyera trajedîk wek bombayekê hatibû girtîxaneyê, bi radyoyê eynî bûyer wek bombayekê ketibû nav gelê Kurd. Piştî wê demê, bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan vekirî, kûr û dirêj hat mûnaqeşe kirin. Ev mûnaqeşeyan bûn sedem, ku nerînên cihê û cihê; terefên cûr be cûr derkevin holê. Lêbelê di wan mûnaqeşe û terefgirtinê de, helwestê subjektîf (şexsî), neobjektîf û terefgîr giraniyek çê dikir. Girêdayî mûnaqeşeyên nav girîtxaneyê sê nerîn, teref û balê fikrî-şexsî derketibûn qada hepisxaneyê. Nerîna yekem ew bû, ku “Dr. Şivan ajanê dewletê bû. Ji bona pêşiya tevgera welatparêz a Kurd bigre, çû, an jî hate şandin Başûrê Kurdistanê. Di encamê de Seîd Elçî kûşt...” Ev nerîna ji aliyê hevalbendên PDK a Tirkiyeyê dihat parastin. Bi tay- 90 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- betî jî, ji aliyê Awuqat Yusuf EKÎCÎ ve dihat belav kirin. Girêdayî vê helwestê ez û kesên din têgihîştin, ku Ewuqat Yusuf EKÎNCÎ, hevalbend û endamê PDK a Tirkiyeyê ye. Awuqat Yusuf Ekinci, piştî ku ji hepsê hat berdan, dev ji Kurdîtiya siyasî berda. Ez wê demê di wê nerînê de bûm, ku jiber du sedeman Yusuf EKÎNCÎ dev ji kurdîtiyê berdabû hebûn. Yekem sebep, ew tirs û zehmetiya rejîma 12 Adar a 1971-ê bû. Sedema duyem, ku bûyera trajedîk a Seîd ELÇÎ û Dr. Şivan bû. Feqet dema ku Yusuf Ekinci hate kûştin, min maneyeke taybetî neda kûştina wî. Ji bona ku Yusuf kurdîtiyeke vekirî û rêxistinî nedikir, kûştina wî ji bona min bû şokekê. Ez di wê baweriyê de me, ku ji bona piraniya qadroyên siyasî yên kurd jî, tesîr kir. Helbet di vê nerînê de terefgîriyeke xurt û hîsî hebû. Nerîna duyem ew bû, ku “Seîd Elçî ji aliyê Dr. Şivan ve nehatiye kûştin. Seîd Elçî û Dr. Şivan, ji aliyê berpirsiyarên PDK a Iraqê û otonomiyê ve hatine kûştin. Ev bûyera, ji bona pêşiya tevgera Kurd ali Tirkiyeyê û bi taybetî jî, ji bona pêşiya Tevgera Çekdar a Dr. Şivan bê girtin, hat qewimandin. Lewra, ew bi emir û daxwaza Tirkiyeyê hat çêkirin û berpirsiyarên Otonomiyê û PDK a Iraqê bi Tirkiyeyê re dost, hevalbend û xwediyê pêwendiyan e...” Ev nerîna jî terefgîr û nerîna hevalbendên Dr. Şivan bûn. Nerîna biçek bêterefgirî û objektîf xwîya dikir ew bû: “Dr. Şivan, Seîd Elçî kûşt, pişt re jî berpirsiyarên otonomiyê dadgehê şiklî ava kirin û cezayê kûştinê dan Dr. Şivan. Bi vî awayî, berpirsiyariya otonomiyê bi kevirekî du çivîk xistin.” “Berpirsiyariya Otonomiyê nedixwestin, ku tevgereke çekdar li Tirkiyeyê bi destê Kurdan pêk bê. Dr. Şivan xwe ji bo karekî çekdar amade dikir. Lêbelê Dr. Şivan xwediyê îxtîras bû û ji derveyî xwe tehmûlî tu serok û rêxistina nedikir. Berpirsên otonomî û PDK a Iraqê jî ev yeka dizanîn û Dr. Şivan nas dikirin. Ji bona vê jî, Dr. Şivan baş bi kar anîn...” Ez jî, encama agahdariyên min girtibûn-digirtin, ji pêvajoya bûyerê, xususiyeta ew kesên hatibûn kûştin û pêwendiyên wan, taybetiya wê demê, gihîştibûn qeneeta sêyem. Dîsa dema, ku em di hepisxaneyê de bûn û van mûnaqeşeyan dom dikir, li Diyarbekirê belavokek belav bibû. Di wê belavokê de dihat diyar kirin, ku kûştina Seîd ELÇÎ plan û qomploya komûnîstan e. Ez şaş nebim, navê çend sosyalîstan jî di belavokê de dihat nivîsandin. Gorê agahdariyên Kek Şakir Epozdemîr, serkaniya vê nerînê PDK a Iraqê û Îdrîs Berzanî ye. Lewra wî, bi Soro (Nazmi BALKAŞ) re, ji Îdrîs Barzanî ev nerîna guhdarî kiriye. Lê gorî belgeyên min di sala 1980-î de War. Zivistan 1999 91 --- Page Break --- dîtibûn û xwendibûn, serkaniya vê nerînê Soro (Nazmî BALKAŞ) ye: Çima serkanî Soro ye, ezê di rêzên pêş de diyar bikim. Em, di sala 1975-ê, 13-ê Tîrmehê de bi ef’a giştî, ji hepisxaneyê azad bûn. Ew hevalên ku di dema bûyera Seîd Elçi û Dr. Şivan de li Başûrê Kurdistanê bûn, vegeriyan welêt. Bi vegera wan, dîsa li ser bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan gengeşî germ û geş bû. Ji wan hevalan beşekî wan hîç nedixwest qise bike: Ew kesan, dikarim bibêjim, ku ji tevgera kurd bi tesîra vê bûyera trajedîk dûr ketin. Hevalbendên Dr. Şivan zêde qise nedikirin. Dema ku qise dikirin, wê demê jî berpirsiyarên PDK a Iraqê û otonomiyê bi awayekî giştî sucdar (tewanbar) dikirin. Hevalbendên Seîd Elçî, jî ew nerînên xwe yên, ku min li rêzên jorî anîbûn ser zimên, dîyar dikirin. Bi kurtî dikarim bibêjim, ku guhartineke mezin bi giştî, di wan salan de jî nehat holê. Di wê demê de bes bîr û reyên Ebdulkerîm Ceylan ê farqînî, ji bo min vekirî û zelal, objektîv dihatin. Di navbeyna min û Ebdulkerîm de, piştî van salan dostanî, hevaltî û hevgirêdaneke gelek baş, hêja pêk hatibû. Navbeyna wî û hevalên Dr. Şivan yên kevin û nû, qet ne baş bû. Lewra nerînên wî, ji wan cihê bû. Lêbelê kek Ebdulkerîm Ceylan, zêde nêzîkî hevalên Seîd Elçî jî xwîya nedikir: Yan jî ez wusa dizanime. Kek Ebdulkerîm Ceylan, di derheqa vê bûyerê de gelek tişt ji min re behs kir. Lêbelê ji bona, ku ew nûha bi xwe ne sax e, ew nerînên wî ez bi detayan bînim ser zimên, mûmkin e, ku ez bibim sedemê spekûlasyonekê. Lê ji nerînên wî netîceten tiştên ez pêşkêş bikim ew in: “Seîd Elçi, ji aliyê Dr. Şivan de hate kûştin. Dr. Şivan bi îxtîras bû û Dr. Şivan bû qurabana îxtîrasa xwe. Hezar heyf, ku encama îxtîrasa Dr. Şivan, kurdan du serokên xwe wenda kir. Dr. Şivan bû qurbana îxtîrasa xwe. Dema ku biryara kûştina Seîd Elçî hatibû dayin, piraniya endamên Komîta Merkezî û Bûroya Polîtîk tune bûn: Mirov dikare bibêje, ku Şivan ev biryara bi serê xwe daye, bi yek-du hevalan jî daye qebûl kirin. Piştî ku bûyer deşîfre bû û derket holê, piraniya endamên komîta merkezî ya PDK li Tirkiyeyê ecizbûn û hevdijîtiya xwe diyar kirin...” Ew pirsa min ya ku di derheqa rola berpirsiyarên PDK a Iraqê û otonomiyê de ji bona bûyerê, bersiva wî ew bû, ku “rolekî wan î diyar, min bi xwe tesbît nekiriye. Ez nikarim, bêbextiyê bikim...” Lêbelê ev bersiva wî jî, di vê pirsê de nerînên min nediguherandin. 92 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- Belgeyên Ku Min di 1980-î de Dîtibûn Piştî 12-yê Adara 1971-an, Necmeddîn BÛYÛKKAYA’yê Siwêregî jî derbasî Başûrê Kurdistanê bibû. Gorî wî ji min re behs kiribû û bûyera nîşanî min dida, Necmeddîn BÛYÛKKAYA beriya ku derbasî axa Başûrê Kurdistanê be, ne endamê PDK li Tirkiyeyê, yan jî ne hevalbendê Dr. Şivan e: Lewra her Kurdekî siyasî yê li Stanbolê gişî baş dizanî, ku hevalbendên Dr. Şivan bi tundî û xurtî li dijî Necmeddîn bûn û ji bona Necmeddîn ji kar û xebatên DDKO-yê Stanbolê dûr bixin hewl didan. Necmeddîn, piştî diçe Başûrê Kurdistanê demekê dibe endamê partiya Dr. Şivan. Dema ku ji Ewrupayê jî vegeriya welêt, wek berpirsiyarekî di dereca yekem de, ji bona PDK li Tirkiyeyê ji nû va ava bibe, bê rêxistin kirin, rolekî mezin lêhîst. Feqet, qasî ez dizanim di sala 1977-an, anjî dest pêka sala 1978-an de, bi hevalên xwe re kete nav hevcûdayîyekê û ji partiyê veqetiya, yan jî hat bi dûr xistin. Ez û Necmeddîn jî, piştî salên 1967-an hevalên hev bûn. Ez û ew, em di FKK’ê, TÎP-ê de endam bûn. Di sala 1969-an de, ez li Enqereyê û ew jî li Stanbolê bû damezrênêr û berpirsiyarên DDKO-yê. Di dawiya sala 1977-an de bi wesîleya yekîtiyekê pêwendiyên me dîsa nêzîk bû. Di navêna 1978-an de, piştî Rizgarîyê de cûdabûn çê bû, pêwendiyên me nêzîktir bû. Di salên 1978, 79 û 80-yî de, ez û ew, em gelek caran bi hev re çûn, beşa Kurdistana a Îranê, Iraqê û Suriyeyê. Di havîna sala 1980-yî de, ez û ew, em çûn Qamişloyê û li mala dostekî bûn mêvan. Ew dostê me, dostekî hevalên Dr. Şivan bû û mirovên, wî yên malbatî li herêma Kurd a Tirkiyeyê hebûn. Piştî bûyera Seîd Elçi û Dr. Şivan hevalên Dr. Şivan hatine li Qamişloyê man e, wê demê berpirsiyarên PDK li Tirkiyeyê, arşîva partiyê li cem wî dostê me hiştine: Wî jî bi salan parastiye. Pişt re gihîştibû wê qenatê, ku ew hevalên xwediyê emanetê, dê emanetê negirin; ew arşiva anî teslîmî min û Necmeddîn kir. Min ji bona ku xwe xwediyê arşîvê nedidît, min arşîv negirt. Lêbelê Necmeddîn ji bona ku xwe berpirsiyar qebûl dikir, arşîv girt. Lê belê wê jî di arşîvê de bijartinek kir, belgeyên pêwîst girtin. Belgeyên din li cem wî dostê me ma. Pişt re ew belgeyan, ji aliyê Mahmud LEWENDÎ ve hatibûn girtin û li Swêdê hatin çap kirin. Min pişt re ji çend hevalan re ji wan belgeyan behs kir û piştî ku li ser navê Necmeddîn pirtûka Kalemimden Sayfalar ji aliyê birayê wî ve hate çap- War. Zivistan 1999 93 --- Page Break --- kirin, ji bona ku agahdariyên şaş di pirtûkê de hebûn, min ji wan belgeyan, vekirî jî nebe behs kir. Pêşî, Necmeddîn ew belgeyan ji çav derbas kirin. Dema ku wî ew bel- geyan ji çav derbas dikirin, reng û şiklê wî dihat guhartin. Min jî wê demê fêm kir, ku di hundirê belgeyan de agahdariyên girîng û balkêş hene. Pişt re, ji bona ku wî daxwaz kir, min jî ew belgeyan xwendin. Di nav belgeyan de sê belgeyên pirr girîng hebûn. Ezê vekirî behsa wan bikim. Lê beriya wê ez dixwazim du-sê tiştan zelal bikim: Lewra ew berpirsyariya min a dîrokî li hemberî Necmeddîn e jî. 1- Ez li wir têgişîtim, ku agahdariya Necmeddîn ji biryara kûştina Seîd ELÇÎ tune ye. Lewra ew hîn di vê baweriyê de bû ku Seîd Elçî ji aliyê Dr. Şivan de nehatiye kûştin. Dema belgeyên heyî xwendin, ew jî şaş ma... 2- Me li ser bûyer û belgeyan qise kir. Min got, ku “di zelalkirina bûy- era Seîd Elçi û Dr. Şivan de hûn xwediyê berpirsiyarî û îmkanan bûn. We, ew berpirsiyariya xwe ya dîrokî bi cîh neanî. Bi wê helwestê, we li hemberî Seîd Elçî û tevgera Kurd, gunahkarî kir. Ji wê girîngtir jî heger we helwesteke berpirs diyar bikira, mûmkin bû, ku ew xwîna di vê demê de tevgera kurdan da tê rijandin, pêşî dê lê bihata girtin... Ez di wê baweriyê de me, îro jî wext ne dereng e. Piştî ku ev belgeyan ketin destê te berpirsiyariya te hîn zêdetir û dîrokî bû. Pêwîst e ku tu ev belgeyan belav bikî...” Bersiva wî wê demê ew bû, ku dê van belgeyan belav û çap bike. 3- Hezar mixabin, piştî demekê di helwesta Necmeddîn de guhartin çêbû. Necmeddîn, ji bona ku ji berpirsiyariyê bireve, xwe bide aliyekî; sedem çêkir û got ku “ev belgeyan hatine dizîn.” Ew kesê dizî jî, ez, an jî hevalekî min bû. Heger ew belgeyan di destê min/me de bûna, heta nûha me dê çap bikira. Yan jî min dê di vê merhelê de çap bikira. 4- Ez îro jî di wê baweriyê de me, ku heger Necmedddîn sax bûya, wîcdana wî jî piştî van mûnaqeşeyan dest ne dida, ku belgeyan di destê xwe de bigre: Wî dê ew belgeyan çap bikira 5- Ew belgeyan di nav arşîva Necmeddîn de ne. Arşîva wî jî, li Swêdê li cern birayê wî ye. Birayê wî girêdayî wê arşîvê, li ser navê Necmeddîn pirtûkek çap kir. Naveroka Wan Belgeyan Çi Bûn? Helbet ji bona, ku belge ne di destê min de ne, ezê bes bi giştî behsa naveroka wan bikim. Helbet ew nerînên min jî, dê bi nerînên ew kesên, rast 94 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- e rast û yan jî endîrek di nav bûyerê de bûn ve bên qontrol û mûnaqeşe kirin. Ez dixwazim ji sê belgeyan behs bikim. 1- Broşûra ji Aliyê Brûsk ve Hatibû Nivîsandin Brûsk di wê demê de ji bona qadroyên partiyê broşûrek nivîsandiye. Ew broşûra, 30-40 rûpel e. Di broşûrê de ana1îza ordî û bûrokrasiya Komara Tirkiyeyê dike. Di wê broşûrê de, ji pêwendiyê PDK a Tirkiyeyê û Seîd Elçî û qadroya wî ya dewletê û îstîxbaratê dike. Lê dema ku behsa van tiştan dike, gorî ku dihat bîra min, gellek bi ustayî behs dike: Tê bîra min, ku ew ustadîya di broşûrê de min pêşkêşî bala Necmeddîn Büyükkaya kiribû. Ew nerînên ku di dedreheqa pêwendiya PDK’a li Tirkiyeyê de ji aliyê Şakir Epozdemîr ve, di hejmara 5-6-an ya WAR’ê de tê ser zimên, ku “Dr. Şivan xwediyê wê reyê bûye, ku PDK-a Tirkiyeyê bi îstîxbaratê re di nav pêwendiyekê de ye, jî rast nîşan dide. 2. Biryara Bûroya Polîtîk Bi destnivîsê sedemên biryara kûştina Seîd Elçî bi du yan jî bi sê rûpelan hatibû girtin. Ew destnivîsa, gorî Necmeddîn dîyar kiribû, destnivîsa Dr. Şivan bû: Lewra min dest nivîsa Dr. Şivan û Çeko û Brûsk nas nedikir. Di binê biryara kûştina Seîd Elçî de, îmzayên Dr. Şivan, Çeko û Brûsk hebûn. Di eynî belgeyê û biryarê de, muxalefeta (dijderketinê) çend kesan ji biryara kûştina Seîd ELÇÎ re bi destnivîseke cûda hatibû nivîsandin. Cûdabûna nivîsa muxalefetê (dijderketinê), wê demê pirsa ku anîbû bîra min ew bû, ku piştî deşîfrebûna (diyarbûna) kûştina Seîd Elçi û girtina Dr. Şivan, ji alîyê Çeko û Brûsk , hatiye nivîsandin. Ew kesên li hemberî biryarê dijderketîbûn, qasî tê bîra min; Melle Mehmud OKUTUCU, Melle Ebdulkerîm CEYLAN, SORO û KURDO bûn. 3. Nameya Soro ( Nazmi Balkaş): Piştî kûştina Seîd ELÇÎ û hepiskirina Dr. Şivan, Brûsk û Çeko, SORO nameyek ji serokatiya otonomî û PDK a Iraqê re nivîsandiye. War. Zivistan 1999 95 --- Page Break --- Ev nivîsa, destnivîsareke, sê û yan jî çar rûpel in: Helbet ji bona ku SORO sax e, dikare di vê pirsê de agahdarî bide. Lewra, ev, ji bo Soro, berpirsiyariyeke dîrokî ye jî. Di nameyê de tiştên tên ser zimên û tên diyarkirin ew in: a) Dûr û dirêj pesnê Seîd ElÇÎ tê dayîn û rola Seîd ELÇİ di tevgera Kurdên li Tirkiyeyê çi ye de agahdarî dide. Soro êşa xwe di derheqa kûştina Şivan de dîyar dike. b) Ji xususiyetê Şivan bi negatîfi behs dike. c) Bûyerê bi plana komûnîsta girê dide. Ji navê çend komûnîstên Kurd yên wê demê diyar bûn tê behs kirin. Ew komûnîstan: Dr. Tarik Zîya EKÎNCÎ (Hevbajariyê Soro ye), Nacî KUTLAY, Canîp YILDIRIM û kesên din bûn. Di nameya Soro de hevgirêdana Dr. Şivan û van komûnîstan tê diyar kirin. Tê gotin, ku Dr. Şivan, bi plan û bi zanyarî ji aliyê komûnîstan de hatiye şandin. Encama vê planê Seîd Elçî hatiye kûştin...” Şakir Epozdemîr jî di nivîsara xwe de diyar dike, ku dema ku ew, Soro û hevalekî din diçin cem Îdrîs, wî gotiye, ku “.. kûştina Seîd ELÇÎ plana komûnîstan e...” Wek min li rêzên jorîn behs kir, wê demê li Diyarbekirê di derheqa vê pirsê de belavokek hat belav kirin, di wê belavokê de jî, ew nerî- na tê ser zimên. Gorî bîr û reya min, Ew nerîna, ku dibêje “kûştina Seîd Elçi plana komonîstan e” li cem Îdrîs Berzanî û serokatiya otonomiyê û partiyê de çê bûye, encama nameya Soro ye. DI ENCAM DE Bûyera Seîd Elçî û Dr. Şivan, bûyereke trajedîk û dîrokî ye. Bi vê bûy- erê, tevgera kurd li Tirkiyeyê, darbeyeke mezin xwar. Dîsa bi wê bûyerê dijminatiyeke nexweş di nav tevger û qadroyên kurd de pêk hat: Bû asteng ku qadroyên kurd nêzîkê hevûdu bibin, bi hev re yekîtiyê pêk neînin û xebatê bi hev re nekin. Li ser vê bûyerê mûnaqeşeyeke vekirî û di standartên-pîvanên medenî de nekirin, bû sedem ku birakujî li Tiriyeyê fireh û kûr bibe; gelê Kurd û qadroyên siyasî li hemberî birakûjiyê, bê çek, bê pusula û zanyarî bimîne. Di vê pirsê de nerînên cûda-cûda hene. Ew jî gerek gelek tebîî û nor- mal bê qebûl kirin. Dema ku ew nerînan bên pêşkêş kirin, nûqteyên (xalên) mişterek û nerînên hevbeş dê derkevin holê: Di encamê de ev hel- westa dibe sedem, ku ew êş û nekokiyên nav qadroyên siyasî ji holê radibe. Qismek qadroyên siyasî di wê nerînê de ne, ku kûştina Seîd ELÇÎ jî, ya Dr. Şivan jî plan û qomploya serokatiya otonomiyê û yan jî beşek berpir- 96 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- siyarên PDK a Iraqê yên herêmên Zaxo-Duhokê ne. Gerek ew nerînan jî bên pêşkêş kirin. Gorî lêko1în, guhdar û xwandina min, ez gihîştim wê reyê, ku Dr. Şivan bi xwe di dereca yekemîn de berpirsiyar e. Ew îxtîrasa wî û ew reya wî ya otorîter, ku ji derveyî xwe serok, rêxistin nasnake bûye sedem, ku biryara kûştina Seîd ELÇÎ bigre. Lêbelê mûmkin e, kesên ku ew teşwîk kiribin jî hebin. Lêbelê berpirsiyariya wan bingehî û di derece yekem de nîne. Tiştekî gelek vekirî û zelal heye, ku wek tê behs kirin, planeke merkezî li holê nîn e. Mahkemekirina Dr. Şivan li herêma Otonomiyê, gelek normal û huquqî bû. Lewra, otonomî beriya her tiştekî mecbûr bû, ku li herêmê otorî- ta huquqî saz bike. Di bûyerê de kesê hatiye kûştin serok, yan jî sekreterê par- tiyeke kurd û yê beşeke din e. Bi bûyerê vîcdana gelê kurd darbeyeke mezin xwariye û bê edaletiyek hatiye holê. Lêbelê di encama mahkemekirinê de biryara kûştinê, gelek giran û ne di cîh de bû. Di vê merhelê de her çiqas dereng jî ketibe, belav kirin û pêşêkêş kiri- na belgeyên dadgehê yê mahkemekirina Dr. Şivan vatiniyeke dîrokî ye. Di vê pirsê de jî PDK a Iraqê berpirsiyar e. 02. 01.1999 War. Zivistan 1999 97 --- Page Break --- SAİD ELÇÎ’NİN ÖLDÜRÜLME OLAYI* CUDÎ (Ömer ÖZSÖKMENLER) (Cudi 1970’lerde Şıvan’ın T’de-KDP saflarında yer aldı. Şıwan’ın öldürülmesinden az sonra bir Türk sol hareketine katıldı. Güvenlik gerekçe- siyle asıl adnı açıklamadığımız Cudi, Şıwan’ın öldürüldüğü dönemde Kuzey lrak’taydı. 22 Agustos’ta yaptığımız görüşme özetle şöyle.) *** Dr. Şıwan Türkiye’ de KDP’yi ne zaman kurdu, biliyor musunuz? Cudî: Ben katılmadım. Ama kuruluş kongresinin İstanbul-Harem’deki bir otelde 1969’da yapıldığını bi1iyorum. Programı neydi bu partinin? Cudî: Bağımsızlığı ve silahlı mücadeleyi savunan bir örgüttü. Otonomiyi değil de bağımsızlığı savunması yönüyle de, sanıyorum, bütün Kürt partileri arasında ilkti. Siz Kuzey Irak’ a ne zaman gittiniz ? Cudî: 12 Mart Muhtırası’nın (1971) ardından ilan edilen sıkıyönetim- le (6 Nisan) birlikte aranmaya başlayınca, Haziran’da Irak Kürdistanı’na geçtim. Elçi’ nin öldürülme olayı naslı ortaya çıktı ? Cûdî: Öldürülme olayını başlangıçta kimse bilmiyordu. Eylül orta- larıydı sanıyorum. Şıvan, Zaho’ya yakın Bamernê’de bulunan kampımıza geldi. Tedirgindi. Oturdu, Mustafa Barzani’ye karşı çıkanları hainlikle suçlayan bir broşür kaleme aldı. Türkçe ve Kürtçe. Hedef Talabani’ydi. (* Bak. Kürt Dosyası, Rafet BALLI. S. 614-615-616.) War. Zivistan 1999 98 Dosya --- Page Break --- Elçi’nin öldürülmesi ortaya çıkınca, Barzani’nin tepkisini hafîfletmek için böyle yaptığını sonradan anladık. Şıwan broşürlerle birlikte gitti. Birkaç gün sonra Irak-KDP’den bazıları geldi. Esad Hoşevi’nin kampına davet ettiler bizi. Kampta kaç kişiydiniz? Cudî: 33 kişiydik. O günlerde Irak-KDP’de iki numara olan Hoşevi’nin kampında bizi Türkiye Kürdü olan bir istihbarat yüzbaşısı karşıladı. Böyle, böyle dedi. “Şıvan Elçi’yi öldürttü.” Bir kısmımız inanmadı. Şıvan’nın el yazısı ifadesini gösterdiler. Gerçekten Elçi’yi öldürdüğünü kabul ediyordu. Olayı Irak- KDP’ye Tilki Selim haber veriyor. Tepkiniz ne oldu? Cudî: İstihbarat yüzbaşısı Şıvan’nın tutuklandığını ve yargılanacağını söyledi. Bir kısmımız buna karşı çıktık. “Bu bizim iç sorunumuzdur, Irak- KDP’ karışamaz” dedik. Onlar ise, “Elçi büyük bir Kürt yurtseverdir. Onun öldürülme- si bütün Kürtleri ilgilendirir. Bu meseleyi bizzat Serok (Mustafa Barzani) inceleyecek” dediler. Biz bir süre Bamernê’de kaldık. I-KDP, aranmayanların Türkiye’ye dönebileceğini söyledi. Ayrılanlardan sonra kampta 17 kişi kaldık. Daha sonra kendi başına kampı terketmeler oldu, sayımız 4’e indi. Necmettin Büyükkaya, ben, Soro ve Kurdo kaldık. Şıvan’ın akıbetini araştırmadınız mı? Cudî: Soro’yu I-KDP’nin merkez karargahının bulunduğu Gilala’ya gön- derdik. Onu 10-15 gün oyalıyorlar. 1972 kışı idi ga1iba. Sonunda Aziz Akrawi adlı yetkili, (ki sonradan Bağdat yönetimine sığındı), “Şıwan öldürüldü. Siz de gidin canınızı kurtarın” diyor, Soro dönüp durumu anlattı. Biz de kamptan ayrıl- mak istedik. Hoşevi bizi oyalamaya başladı. “Ace1e etmeyin” dedi. Sonunda “Soro kalsın, siz gidin” dediler. Bu iki olayı nasıl değerlendirdiniz o zaman? Cudî: Bunlar, bölge hükümetleri arasında denge tutturmaya çalışan Mustafa Barzani’nin politikasının sonuçlarıydı. Bana göre, Şıwan’ın öldürülme- si, Türk hükümetine verilmiş bir tavizdi. Zaten o günlerde Suriye’den Salah Bedrettin, İran’dan Kasımlo, ayrıca Talabani ve Kürt şairi Cigerxun da Barzani’nin Gilala’daki karargahında bir nevi gözetim altında tutuluyordu. Amaç, dediğim gibi, bölge başkentlerine güven vermekti. Size göre Şıwan Elçi’yi neden öldürttü? Cudî: Aslında Elçi Türkiye Kürtleri arasında fazla etkili değildi. Onun partisi, dar bir arkadaş çevresi içinde taraftar bulmuştu. Oysa Şıwan’ın partisi, aydınları da 99 War. Zivistan 1999 --- Page Break --- kendisine çekmeye başlamıştı. İşte bu dönemde Osman Gazi ve Îsê Suwar gibi Barzanici kumandanlar, “Barzani senin yerine Sait Elçi’yi ikame etmek istiyor” diye Şıwan’ı dolduruyorlar. Şıwan da bundan aşırı bir şekilde tedirgin oluyor. Bir de Şıwan, öldürtmeden önce Elçi’nin ifadesini alıyor. Bu ifade hiç ortaya çıkmadı. Sonradan duyduklarımıza göre, Şıwan, Elçi’nin Türk istihbaratına çalışmasa bile onun tarafın- dan kontrol edildiği kanaatine varıyor. Şunu kesinlikle belirtmek isterim ki, kimsede Elçi, Türk istihbaratına çalışıyor diye bir kanaat yoktu.Aksi haksızlık olur.Ama Çeko ve Brûsk, Şıwan’ın karizmasına karşı koyamıyorlar. Olayı şimdi nasıl değerlendiriyorsunuz? Cudî: Her olayı, dönemi ve şartları içinde değerlendirmek lazım. Günümüzün önyargıları ile geçmişe bakamayız. O günlerde, zaman zaman benim de Şıwan’ın eylemini haklı bulduğum o1muştur. Ama şimdi bakıyorum, Sait Elçi, Kürt gruplarının bugüne gelmesinde mütevazi de olsa katkısı inkar edilemeyecek biri. Şıwan da Kürt davasına gönülden inanmış, çoşkulu bir devrimciydi. Elçi olayı sadece onun kafasından çıkmadı. Yukarıda da bahset- tiğim gibi tahrikler var. Kendini aşırı bir şekilde motive etme, inanma var. Kendi yargılarına aşırı güvenme var. Kendi statüsünü feda ederek Irak’a giden, ö1ümü kucaklayan, kendine aşırı güvenen biri Şıwan. Bana göre eksik bilgi ve deneysi- zlikten kaynaklanan Kürt tarihinin üzücü bir olayı bu. Kişileri suçlamaktansa, ders alınması gereken bir olay. Olayın sorumluluğunu Barzanilere yükleme eğilimindesiniz... Cudî: Barzani, bö1ge dengelerini kollayarak varlığını sürdürrneye çalışan bir liderdi. Bö1gedeki muhalif güçlere, bunlara Kürtler de dahildir, dayanmak yerine, başkentlerle ilişkiyi tercih ediyordu. Bu hareketleri kontrol etmeye, ılımlı bir noktada tutmaya çalışıyordu. Kendi milliyetçi, ulusal kurtuluşçu pozisyonunu koruyor gözük- mek için bir yandan ılımlı denebilecek, bö1ge hükümetlerini fazla rahatsız etmeyen hareketlerle ilişkisini koruyordu, diğer yandan da Marksizan karakterli ve radikal çizgi izleyen Kürt gruplarını tasfiye politikası güdüyordu. Bunun en bariz örneği Şıwan olayıdır. Şıwan ve arkadaşları ö1dürülerek ve arkasından da birtakım tedbirlerle T’de- KDP tasfiye edildi. Buna ek olarak İran-KDP lideri Kasımlo’nun, Suriye Kürt Sosyalist Partisi lideri Salah Bedrettin’in, Cigerxun’un Gilala’da gözaltında tutul- maları bu çerçeve içinde değerlendirilmelidir. Bu liderlerin orada tutulmalarının sözde gerekçesi, bütün Kürt örgütlerinin kendi aralarındaki birliği sağlamaktı. Bu kongre hiçbir zaman yapılmadı. Ama liderler bir yıl kadar gözetim altında tutuldular. Sonra da, kendi ülkelerine değil, Avrupa’ya yo landılar. Mücadele alanlarından böylece koparılmak istendiler. War. Zivistan 1999 100

Giriş seçenekleri

Kovara WAR – Hejmâr 7

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3