Kovara WAR – Hejmâr 2

KÜRT HALK ŞARKILARI İÇİN KÜÇÜK BİR POETİKA* Remezan ALAN Bugün Kürt halk edebiyatı ve müziği hakkında, kavramsal bir dille konuşmak ve bu konular üzerinde kuramsal bir dağarcık oluşturmak, deveye hendek atlatmakla eşdeğerde. Çünkü kuramsal çerçevesi oluşturulmuş bir Kürt "halkbilim"i yok. Bu konuyla meşgul olmak, sancılı bir süreci göze almak demek. İtiraf edey- im ki bu sancıyı ben, yazının başından sonuna değin yaşadım. Bir kere müziğimizin yaratıcıları olan "dengbef'ler üzerine biyografik bir çalışma yoktu. Onların tarihsel gelişimini inceleyen folklorik bir çalışma da yoktu. Ve dahası Kürt halk şarkılarının derlendiği bir metin çalışması da-eğer üstat Cegerxwın'in "Folklora Kurdı" adlı mütevazi yapıtını saymazsak!- yoktu bildiğim kadarıyla veya vardı da ben habersizdim. Sözün özü, öngördüğüm bir çalışmanın uzağına düştüm biraz. Yine de yukarıdaki başlığa denk düşecek bir kuramsal çalışma için, elimdeki ve yakınlarımdaki Kürtçe kasetlerin çoğunu-dengbej geleneğine bağlı olanlarını taramaya çalıştım. İşe, bu şarkıların aktörleri üzerine birkaç söz söylemekle girişelim. Tarihsel Gelişimi İçinde Dengbej Kültürel kimliğin sözl.ü yapısı, yazı ile geç tanışmış veya tanıştığı halde, onunla hemhal olmamış ya da yazı yoluyla kendilerini ifade etmeleri engellenmiş toplumların belirgin özelliğidir. Böyle toplumlar- da "bireysel söylemler" geç oluşur ve genel olarak varolan birikim "anonim" düzeyde kalır. İmgelem, belli türlere sıkışır; edebi çeşni kısır ve azdır. Birikim diğer kuşaklara k u 1 a k yoluyla taşınır. Toprağa ve onun değerlerine denk düşen bir yaşantının ürünü olan bu imgelem, varlığını uzun yıllar değişmeden veya çok az değişerek sürdürür. Bu, söz toplumlarının yazgısıdır. * Poetika: Şiir teorisi. War Payiz 1997 11 --- Page Break --- Ancak bu süreç, kendi içinde şu yönü de barındırır: Kültürel doku korunur! Yılların acımasızlığına ve başka kültürel odaklara direnç gösterir ve bu yolla otantikliğini korur. Bu da, bir varoluşun ruhunu ortaya koymada önemli kolaylıklar sağlar. Kanımca, Kürt halk şarkılarının incelenmesiyle bir Kürt tipolojisi oluşturmak ve oradan, onun yaratıcı yönüne mihenk taşı olan eğilimleri tanımlamaya çalışmak olası. Bunu olanaklı kılan da kuşkusuz dengbejlerdir. Kürt tarihinin karanlık dönemlerinden bugüne sarkan bu arkaik alanın en önemli aktörüdür dengbej . O, hemen hemen bütün toplumlarda başlangıçta büyücülük, hekimlik, din adamı ve ozanlık işlevlerinin tümünü kendinde toplayan "özel" biriydi. Daha sonra işbölümünün gelişmesiyle ozanlık hariç, diğer görev- lerini yitirdi; daha doğrusu bu görevler işbölümü içinde uzmanlık kazanan başkalarınca devralındı. Herhangi bir kanıtımız olmadığı halde, Kürtlerde de aynı tarihsel yazgının tezahür etmiş ola- bileceğini a priori olarak kabullenebiliriz. Zira Thomson haklı olarak şöyle diyordu: "Ozan, tarih öncesinde hem ozan, hem bilici, hem de rahip- ti." I Toplumdaki işbölümünün derinlik kazanmasıyla elinde sadece "ozanlık işlevi" kalan dengbej, Kürtlerde feodal bir ilginin odağı olmaya devam edecektir. Zira o, mirler ve aşiret reisleri ile begler tarafından korunup esirgenecektir artık. Öyle ki bu ilişki organikleşecek ve dengbej, falan mirin ya da aşiretin dengbeji olarak adlandırılacaktır. Nitekim Kürt dengbejlerinin piri sayılan Evdal8 2.eynik.8- Siirt taraflarında Evdale Zeyne olarak anılır- bir strandax, "Ez dengbeje Sirmelı Memed Paşe bfim"2 diyecektir. Yani ozan, artık koruyucusunun sofrasındadır; mirinin, paşasının veya beginin huzurunda ve ziyafetinde çığırtacaktır şarkısını. Bu süreç, belki de dengbejliğin profesyonelleşeceği ilk evre.:!~ı, ilk başlangıçtır. Çünkü ozan, 'sanatçı' kişiliğe evrimleşecektir bun- dan böyle. Nitekim 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yarı 1: George Thomson: "Tarihöncesi Ege II", Paye) Yay. Çev. Celal Üster (s. 232). x : Şarkı , türkü. 2: "Ben, Sürmeli Mehmet Paşa'nın ozanıydım. " 12 War Payiz 1997 --- Page Break --- bağımsız ve bir tür özerk Kürt emirliklerinin tamamen çözülme- si ve ona bağlı yaşam tarzının değişmesi, okuma-yazma bilmeyen, ancak müthiş bir bellek gücüne sahip bu insanların gezginci bir yaşamı terketmelerini doğuracak ve onları düğünlerde, şölenlerde çalgıcılık/şarkıcılık-yani mutriplik- yapmaya zorlayacaktır. Daha önce mirinin destan ve savaş havalarını bir tür vakayinameyle bel- geleyen- bu epiklerde ayrıntılı bir betimleme göze çarpar hemen dengbej, şimdi kendi sorunlarıyla başbaşadır. En azından geçindirmek zorunda olduğu bir ailesi vardır, çünkü bohemya bitmiştir artık. Bu evre, aynı zamanda dengbejin, şair ve besteci kimliğinin geliştiği evredir. Ancak bu değişim, epik geleneten kopma yüzünden, dengbejin toplumsal saygınlığını sarsacaktır. Çünkü düğünlerde çalgıcılık yaparak geçimlerini sağlamaya çalışan bu insanlar, "hafif meşrep" görülmeye başlanacaktır. Yani bir bakıma, epik geleneğin bozul- ması, dengbejden intikam alır gibidir. Öte yandan, sözlü kültürün en önemli taşıyıcıları olan dengbejler, Gelenek'xi, usta-çırak ilişkisi içinde ileriye taşıyorlardı. Kendisine gelene değin, ulusal geleneği k u 1 a ğ a d a y a 1 ı bir dikkatle öğreniyor, sonra hamurunu bu mayadan yoğuruyorlardı. Yani usta-çırak ilişkisi genellikle eşzamanlı bir mekana dayanmıyordu. Çünkü Kürtlerde kurumlaşmış bir müzik eğitimi yoktu.3 Dengbej veya dengbej adayı, mayası şiir ve müzik olan ulusal geleneği, Homerosoğulları kavlince işliyorlardı. Onlar da Homerosoğulları gibi babadan oğula devrolunan bir sanatı değiştirmekten çok, yetkinleştirmeyi yeğliyorlardı. İçlerinde yaratıcı sanatçılar olmasına rağmen, yeteneklerini, kesin yenilikler getirmek yerine, Gelenek'e incelik ve uyum kazandırmakta kullanıyorlardı. Fakat bunun bile, çok şey olduğunu ileriki sayfalarda göreceğiz. Esasen, elinin altındaki "stran dağarcığı", kendisini yerel veya ulusal bir dengbej kılmaya yetiyordu. Çünkü bu, son derece çeşitli ve renkli bir mirastı. Dengbej adayı da, meslektaş ataları x: Burada Gelenek'ten kastım, tarihsel süreç içinde oluşmuş stran dağarcığıdır. 3: Ayrıca dengbejler ile E.Xanı, F. Teyran, E. Harırı gibi klasik şairler arasındaki ilişkiden de bihaberiz. Osmanlıda bu ilişki ozan aleyhine "hakir görme" eğili mindedir. Hor görülür aşık geleneği, hatta klasik şairler birbirlerinin yapıtlarını küçük düşürmek için "Karacaoğlaıı Türküsü" diye niteliyorlardı. War Payiz 1997 13 --- Page Break --- tarafından oluşturulmuş bu birikime saygılıydı, ama onu tamı tamına taklit ettiği de söylenemezdi. Çünkü gelenek içinde sesi- ni oluşturmaya çalışmak bugün olduğu gibi dün de önemliydi sanatçı için. İçinde "sapma"yı da barındıran bu arayış çabası, sonuçta anonim kabuğu zorluyor ve ona bireysel beğeninin ruhunu katıyordu. Yoksa az sonra göreceğimiz gibi, anonim olan Kürt halk şarkılarındaki o bireysel doku ve tadı nasıl açıklayacağız! Fakat ondan önce, bu şarkılara farklı kimlikler kazandıran söylemlere değinelim biraz. Kürt Halk Şarkılarının Söylemleri Tüm karmaşıklığına rağmen, Kürt halk şarkılarının iki söylem etrafında oluştuğunu söylemek yanlış olmaz. Bu özellik o kadar tipiktir ki, oradan bir ruh ve kimlik üzerine çözümlemelere gir- meniz bile mümkündür, ancak biz bunu psikologlara ve sosy- ologlara bırakacağız ve şimdilik bu söylemlerin Kürtlerde şu varoluşları imlediğini söyleyeceiz: Sevinç ve acı, zafer ve yenil- gi, coşku ve hüzün ... Yanlış anlaşılmasın, her duygu bir söyleme denk düşüyor, demiyorum. Söylem düzeyinde her birinin, kendi- sine bir söylem ürettiğini söylüyorum. Peki hangi söylemlerdir bunlar ve özellikleri nelerdir? I-EPİK SÖYLEM: Kahramanlıkçı söylemdir. Temel özelliği "anlatımcı" olmasıdır. Ardzamanlıdır, yani anlatılanların 'geçmiş' te kaldığı izlenimi, belirgindir. Bu yönüyle tarihsel olan'ı kuşanır epik söylem. Özellikle insanı çevreleyen varlıkları-doğa, atlar, silahlar, düşmanlar v .b. betimler. Bu o kadar arkaik ve yaygın bir söylemdir ki, Kürt müziği üzerine çalışma yapanların hemen dikkatini çekmiştir. Öyle ki bunlardan Mehrdad R. İzadi, Kürtlerin en yaygın kullandıkları geleneksel makam 'Kürt gamı'yani 'bayat-ı Kurdi'dir, demekte ve bu makamın İspanyolların flamenko ya da Antik Yunan'ın 'dor' makamına denk düştüğünü söylemektedir4. Christian Poche de-ki o bu makama 'Kord' diyor- aynı fikirde; üstelik o, bir adım daha atarak şöyle demektedir: 4: Bkn. "Kürt Müziği " Aveşta Yay. "Kürtler ve Müzik" bölüm, (s. 26) 14 War Payiz 1997 --- Page Break --- "Kord ile dor makamı arasındaki benzerlik kesinlikle bir rast- lantı değildir. Bu bağlamda aşağı yukarı M.Ö.1200 yılında Elen ülkesinin Dorlar tarafından işgalinin, Dorlar gibi Hint-Avrupa kökenli ve kuzeyden gelmiş olan Medler'in oraya çıkışı ile yakın döneme rastladığına dikkat çekmek yerinde olacaktır. Ve Dorlar da Medler gibi, güçlerini tümüyle savaşçı bir toplum yapısından alıyorlardı. Neticede, Heraclides Ponticus'un Dor şarkısı hakkında yaptığı 'erkekçe ve heybetli bir karaktere sahip, neşeye yabancı, gevşekliği reddeden, kasvetli ve enerjik' şeklindeki tanım, Kord'a mükemmel bir biçimde uyar görünmektedir."5 Görünen o ki, Kürtlerde yaygın bu söylemin Antik Yunan'da dora denk düştüğüdür. Yaşadıkları ülkenin coğrafik koşullarından ötürü Kürtlerin sert ve savaşçı bir mizaca sahip olmaları, bu söylemin sosyolojik arkaplanını oluşturur. Bu söylem zafer ve başarının, hem bireysel hem toplumsal eylemlikte, betimlendiği ozanlık geleneğinden gelir. Özellikle yakın zamanlarda, Kürt bey- lerinin merkezi otoritelere -örneğin Osmanlı ve Fars- karşı koyuşlarını ya da bizzat Kürtlerin kendi aralarındaki çatışmalarda ortaya çıkan bireysel üstünlükleri işler. Dengbejlerin savaşı kut- sama babındaki "şer xweş b0n"6 deyimi de bu geleneğe dayanır. Kürt halk ozanlarının bu türe yatkınlığı, kanımca, bu söylemin arkaikliğinden kaynaklanmakta. Çünkü geleneksel miras, neredeyse son biçimini kazanmış bir dil malzemesine kavuşmuştur. Yani bu malzemelerin kalıplarını başka ve hatta tamamıyla yeni epiklere uyarlamak, bu yolla doğaçlama yapmak, bir çeşit kolaylaşmıştır. Sıfatlar, simgeler, benzetmeler gibi dil grupları, yeni bir doğaçla manın kalıbı durumundadırlar. Bu, dengbeje doğaçlama yapma fırsatı sağlar. O yüzden Thomson şöyle diyordu: "Eğer ozan, koşuk dilini konuşma dili kadar kolay kulla- nabiliyorsa, elinin altında, konusuna uygun düşen tüm olayları, ilkel yaşamın tüm törelerini ve süreçlerini kapsayan bir gelenek- sel kalıplar dağarcığı bulunduğu için yapabiliyordur bunu ."7 5: Bkn. a.g.,. " Kürt Mü z iğ i " bölümü (s. 67-68) 6: "cengin kıvamlanması " . 7: G. Thomson, a.g.y. (s. 276) W ar Payiz 1997 15 --- Page Break --- e ~•b•~ .. ,. ---------------1 K.orbln•r:. 1------------- cı>,- ~~~•"' II- LİRİK SÖYLEM: Bu söylem, heycansal ve duygusal bağlamının söylemidir. eylem yerine içsellik başat-öğedir. Lirik Geleneksel kalıplar dağarcığının, bütün bir söz sanatları dizisi olduğu unutulmamalı. Dengbej, bu söz sanatlarını iyi bildiğinden silahların ışıltısını, kahramanın meydan okuyuşunu, cenk anını ve diğer eylemleri görkemli bir betimlemeyle sunar: "Seglawi tewle deraniye Zına Entabi ser pişte şidandiye Rima Hewesi ber de çiklandiye Şure Bedirxan Bege pe de aniye Bi qewda şfiri girtiye fi hejandiye Nav wi eskere gran ketiye."8 veya "Sere Şipane Xelate Rimmeni riman e Çingena şuran e Hirıne hespan e Hewtena kurre baban e."9 Böylece epik söylem, kendisini defalarca üretmenin yolunu bulmuş olur. Epik kökenli stranlarda, benzetme ve diğer söz sanatlarının birbirine yakınlığı sanırım belirttiğimiz gerçekle bağlantılı. Öte yandan anlatımcı ifade, epik'i betimlemeye yönlendirir. Eylem halindeki kahramanı çevreleyen doğanın tanıtımı öncelikli bir yer tutar böylece. Betimlemeler, eşya ile doğanın insan açısından taşıdığı anlamı dışlaştırır. O yüzden lirik söylemdeki soyutlaşmış imge düzeni, epikte daha yalındır ve gerçeğe de daha yakındır. Bu yanıyla epik imgelem, kendi nesnel ayrıntılarının bütünüdür, denilebilir. 8: Aşiq Selfuı8 CizM'nin seslendirdiği "Mırzft" epiğinden alınma. Bu arada yanlış anlaşılmasın, alıntı yaptığımız dengbejlerin malı değil bu stranlar; biz bu dengbej- lerin adını da zikredelim istedik ve özellikle gençlerde bir ilgi uyandırmak istedik. 9: Yine "MirzG" epiğinden. 16 Wax Payiz 1997 --- Page Break --- "Lirik şaırın duygu ve düşünceleri, herşeyden önce imgesel dille cisimleşir. Oysa epikte ve dramatikte düzenlenişin en önem- li yanları, kişiler sistemi, süje kuruluşu ve nesnel olarak meydana getirici ayrıntıların düzenidir."IO Örneğin, "lawke Deştanı" adlı strandaki şu bölüm, imgesel- liğini kişiler sistemi ve kuruluşundan alır: "Lawke Deştanı hej tefal e Kopal kire şGr, beri çeperi kire mertal e Heta dange evare heft kuştin Hefte dı jı bere wan da pal e ." ı ı Ayrıca betimleme bölümündeki nesneler, söylemin ruhsal kon- umunu da açıklayıcıdır ve bu yönüyle simgesel anlamlar taşır. Örneğin aşağıdaki bölüm, az sonra başlayacak bir cengin gerili- mini yansıtmakta ne kadar da açıklayıcıdır. Hasmı Zorav Beg'e şöyle seslenir Lawke Deştanı: "Eze cozdan denime ser hesanı Eze sere te kime kele şivanı" 12 Unutmadan söyleyeyim, epik söylemli Kürt halk şarkılarında anlatım, izlenimci ve öyküseldir; karşılıklı konuşmalar yaygındır; dramatik yapı belirgindir. O yüzden bu stranlar, teatral bir kur- guya sahiptir. Canlı, hızlı ve gerilimli bir üslupla okunmaları ardındaki gerçek de budur. Uzun alıntılar yaparak konunun yoğunluğunu dağıtmak istemiyorum, o yüzden epik söylemin bu yüzünü merak edenlere Eme Goze, Lawke Deştant, Sofi Brahfm "e Gijani, Mfrz(l, Sfsile, Koçero gibi stranları incelemelerini öneririm. 10: Gennadiy N. Pospelov. "Edebiyat Bilimi II", Çev. Yılmaz Onay Bilim ve Sanat Yay. (s. 114). 11: İsa Berwari adlı dengbejden alınma . 12: L Berwarı' den alınma. War Payiz 1997 17 --- Page Break --- söylemi yaratan özne, büyük ve ayrılmaz düşlemlerin uzağında ve birey leşmiştir. O yüz den Pospelov, "lirikte sanatsal bilginin asal nesnesi ,konuşan kişinin kendi karakteridir ve öncelikle de onun iç dünyası, içsel-düşünsel yaşam kavrayışı ve yaşama ilişkin heye- cansal yaklaşımıdır." 13 demektedir. Yılların anonim örtüsünü taşısa da lirik söylemli Kürt halk şarkıları, incelmiş bir zevki barındırır. Onu bugünün duyarlılığına, epiğe göre, taşıyan başlıca özellik budur. Ancak bu bireysellik, toplumsal temelden ayrı, kendinden menkul bir öz değildir; o, topluluğun ruhunda özerk olan'a evrilen süreci temsil eder. Ondaki güçlü imgesellik bu temele yaslar. Örneğin, "başkalarının aşkı. 'gecenin güııdüzü'ne dönüşürken, kendisininki. korku ve karaıılıklar ülkesine teba olduğunda", mod- ern şiirin en karmaşık imgelerinden birini yarattığını görürüz dengbejin: "Evinika xelke kete şeva roje Ya min G dilber kete tirs G lerze G şeva tari" 14 Yine bir halk şarkısından alınma aşağıdaki bölümde bireysel seçiciliğin, kafiye ve kafiye düzenine-abccba-nasıl yansıdığına bir dikkat edelim hele: "Ehmedo Roni, heyran tu ne meri ne hekimi Li bala dile min ev dala X wede da Taviyek ji taviyen bihare Meha gulane, nisan G adare Li ser sing fi bere min evdala X wede da Ne dixurici ne dibarı."ıs Bu biçim beğenisi, lirik söylemde önemli bir öğedir. Yani epiğin aksine, disipline olmuş bir biçimden sözedilebilir lirik için. Ayrıca epiğin uzun soluklu manzum yapısına karşılık, lirikte rafine olmuş ve haliyle kısalmış bir biçim vardır. Bunda, mirin veya begin destan anlatıcılığından kopup geniş halk kitlelerinin 13: G.N. Pospelov, a.g.y. (s.101) 14: Kawts Axa adlı dengbejden alınma. 15: Nızamettin Ariç'ten. War Payiz 1997 --- Page Break --- sanatçılığına evrilen dengbejin tarihsel yazgısını görüyorum. Bu durum, toplumsal değişimin bir işareti olarak da yorumlanabilir. Çünkü varlık alanını korusa da epik, artık eskisi kadar "büyük- evren" değildir o, zira o etkinliği başkası üstlenmiştir. Aşk, ölüm, ayrılık, sıla, sevinç, acı vb. konuların duygusal söylemi lirikte, k a d ı n s ı bir ruhtan söz etmek olası! Özel- likle aşk ve ayrılık temalı şarkılarda bu ruh belirgindir; ondaki genel atmosfer epiğin aksine-epik erildir ve bir eylemi içerir- son derece hüzünlü ve ağlamaklıdır. Esasen sevince dayalı düğün havalarında da aynı ruhu sezinlemek mümkün; onların "şuh" ve "işveli" nameleri kadınsıdır. Epiğin eril yönünü güçlendiren bir özellik de "tahlilci" bir gözleme dayanmasıdır. Toplumsal çatışma ve çelişkiler, taraflı bir gözlemk ele alınır ve yargılanır. Oysa lirikte çelişkileri tekilleştiren ve aynılaştıran senkronik bir yön vardır ki, bu da, kadın duygusallığıyla ilgilidir. Gerçi bu söylemler arasındaki farklılıkları örneklerle kanıtla- .,,. mak biraz zor; zira elde halk şarkılarının hiç değilse sözlerini kapsayan bir çalışma yok. (Yazının başında bu sıkıntıya değinmiştim.) Ama bu stranların yapısındaki ruhu, sezgisel olarak böyle tasnif etrr.ek, bana hiç de yadırgatıcı gelmiyor. Şu ana kadar bellegimde yer edinmiş halk şarkılarımız, bu dualist tasnife uygun. Ama asıl ilginci, bu söylemlerin, söz sanatları düzeyinde gösterdikleri renkliliktir. Onlardaki şiirsel doku ve imgeler siste- mi, gerçekten de incelenmeye değer. Epik ve Lirikte Sanatsal Gösterim Türleri Bütün söz sanatlarının temelinde analoji vardır. Analoji, insan eylemlerinin doğaya koşutlanmasıdır; yani gibi alına bağlantısı geliştirmektedir. Doğanın, insanın iç dünyasıyla geçici, ama ben- zerlik temelinde yer değiştirmesidir. Bu yönüyle analoji, insanın kendi içsel deneyimleri üzerine geliştirdiği bir soyutlamadır. Sinsi insanın yılana, kurnazının tilkiye, kötü niyetlinin çakala, korkağının tavşana, kabasının ayıya... benzetilişi, halk imgele- mindeki doğal bir sözsel sanat Oart verbal) oluştan çok, soyut- lanan olay ya da davranışın gözlemlenmiş bir gerçeğe dayan- masıdır. Analojik düşünme burada başlar ve ınsanın, doğadaki War Payiz 1997 19 --- Page Break --- olay ve ilişkileri kendi ilişkilerine koşut kılması eylemiyle örtüşür. O yüzden bütün söz sanatları veya sanatsal gösterim türleri için, büyük benzerlikler ve küçük farklılıklardan söz edilebilir yalnızca! Kürt halk şarkılarındaki bu gösterim türlerinden bazılarına -en azından benim tespit ettiklerime- bir göz atalım: a) Benzetme: Sanatsal söylemin ilk ve en kapsamlı türüdür. Doğa görüngülerini benzerlik temelinde insan eylemleriyle özdeşleştirmedir benzetme. Bu yüzden ona "düz karşılaştırma" da denilebilir. İlkel toplumda bu özdeşleştirme veya karşılaştırma inancı:ı. dayalıydı. Doğanın, içindeki varlıklarla kopmaz bir bütünlükte varolduğu öngörülüyordu. Öyle ki 'şimşek', hem fırtına tanrısının görüntüsünü, hem kötücül bir işareti, hem de göksel bir yılanı karşılıyordu. Elbette bu senkretik algılama zamanla çözüldü; kendi doğasıyla dışındaki doğayı özdeşleştirmeyi inanç ekseninden çıkarttı insanoğlu. Ancak o benzerliğin çağrışımsal temelini yaşattı. Her dilde oldugu gibi Kürtçe' de de benzetmeyi belirgin kılan söz grubu ilgeçlerdir; en çok kullanılanları wek (weka, wey, weye), mina, qasi, qey vb. dir. "Terş ı1 talane bave min gelek a Weka pelçime dar ı1 deviya." 16 "Guliye yare mina çaven ber bihare Hev girtine fitil fitil tene xare." 17 "Kuro ! Zira ve te dime Mina zirave roviyan."ıs 16: Miradko! alıntı. 17: Aram8 Tigran'dan alıntı. 18: Miradko'dan. 20 War Payiz 1997 --- Page Break --- bölümlerinde sırasıyla, zenginliğin ağaç yapraklarına; yarin saçlarının gürlüğünü, baharda çağıldayan su kaynaklarına; ve korkak bir tutumun tilkiyex koşutlanması alışılagelen benzetmel- erdir. Özellikle insan davranışlarının, tarih içinde gözlemlenmiş hay- van özelliklerine koşutlanması, düz karşılaştırmanın en çok başvurduğu soyutlanmalardandır. Aşağıda, bir epikte, kavgadan kaçan amcanın eylemi aynı koşutlukla dışlaştırılır: "Here mame mino, Gidiyo, gidye dine, Tu ye ber delinge jine, Malxirabo qey tu rovı yı Biçı bikevı kune!"l9 Yine aşağıdaki örnekte, doğaya koşut kılmaktan doğan güzel benzetmelere rastlarız: "Ve sibe Simbele Emine Evdila mina teyre tawıs Reş bi le naye; Tu bigerı hidfide Tirkiya O Suriya O Fransawıye Weka min Nafyaye Meş ordeke, c1em bi gule, keınax kewroşk:iye, noq moriye, gerc1en mekewe · Wile kuro, je der naye."20 Benzetmenin, ilgeçlerin yol göstericiliğine dayanması, sadece bir evreyi oluşturur; daha doğrusu benzetmede ilk evreyi gösterir. Öte yandan dengbejlerden alıntılar yaparken, ilgeçleri gereksin- meyecek kadar çoklukta başka benzetmeler keşfettim. Üstelik bu benzetmeler, modern şiire yaslanacak kadar yetkin bir soyutlamayı x: İlginçtir, Kürtçe'nin semantiği içinde 'tavşan' değil de 'tilki' korkaklığın benzetisidir. 19: Isa Berwarı'den 20: İsive Evdirhman'dan alıntı. War Payiz 1997 21 --- Page Break --- içeriyorlardı. Bu da bana, benzetmenin daha gelişkin olduğu başka bir evreyi gösteriyordu; daha doğrusu düz karşılaştırmayı aşan başka bir evreyi. Üstelik bunlar, saymaca bir mazmunculuktan da uzaktılar. Öyle sanıyorum ki bu durum, bir sanatsal gösterim türü üzerinde dahi olsa, halkın imgelemindeki bir evrimi gösteriyordu. O örneklerden birkaçını aşağıya alıyorum: "Çaven te kaniya kilan Singe te baxçe gulan."21 "Navteng xezala min."22 "Kewa min gozel e, qız e Sere govende dileyıze ."23 "Lawiko Mele İsa Qeytane deve kısa."24 "Şfire Şame (me), li pişta te me."25 "Gewre, nav xezalan diçera."26 b) İmgesel Koşutluk:: İmgesel koşutluk, insan eylemlerinin ve duygularının doğadaki süreçlerde ve bu süreçlerin biçimlerinde tasarlanmasıdır. Bu yönüyle benzetmeye benzer, ancak aralarındaki belirgin fark, imgesel koşutluğun benzerlik amacı taşımamasıdır. Başka bir deyişle, benzetmenin dilsel araçlarından -örneğin ilgeçlerden- sıyrılıp kendine simgeci bir alan oluşturur imgesel koşutluk. 21: Ge l erı, yani anonim. Hangi dengbejden alıntıladığımı hatırlamıyorum 22: Gelerı. 23: Arame Tigran'dan. 24: Ge l erı. 25: Gfilistan'dan alıntı. 26: M. Arife Cezrawi'daıı alıııtı. 22 War Payiz 1997 --- Page Break --- Örneğin perişan, muhacir ve fırtınalarda savrulmaya yazgılı bir kişiliğin hüznü bakın nasıl anlatılır: "Ax de waye gidi bilbilo We baye lexist helin tev xirakiro Perişana, sewiyo, mihaciro Ti bi hisreta helina keviro."27 Şimdi burada, perişan, öksüz ve muhacir olup da kendisini fırtınalardan koruyacak bir yuva isteyen bülbül mü, yoksa . insan mı? Yine hüzünlü bir aşk öyküsünde -Meryema File u Eliye QolemetranaX sığınan aşıkları almaya gelen kişi; "Şeve di bu, min xewna xwe de ditiye Coteki kevokan firiye, hatine cem te lıse." 28 diyecektir. Yine başka bir stranda, . bir gelin, ailesinden gelen bir kara haber üzerine, onların yazgılarındaki daimi trajikliği, turnalarla imgesel koşutluk kurarak anlatır: "Here qulingo ! Qulingen mala babe min şewiti ji we ten bi şeş ın Bere xwe dane sere zozane serhed e jorın kela çiyan we dimeşin Brinen qulingen dinya aleme bi sal ı1 miyan bi Brinen qulingen mala babe min evdala Xwede, sal ı1 dozde miyan je diherike xwina reş in."29 c) Simge: Nesneler dünyasının saklı bir benzeşim içinde, insan dünyasının yerine konmasıdır. Bu kapalılık, simge ile onun gösterdiği şey arasındaki nedenselliği ikinci plana atar. Kürt halk şarkılarında, bu soyutlamanın gerektirdiği imge, son derece özgüldür ve çoğunlukla bir sözcükte yoğunlaşır. Örneğin; 27: Aram 'dan . x: metran:keşiş, papaz. 28: M . Arife Cezrawi'den. 29: Salihe Şirnexi'den alınma . War Payiz 1997 23 --- Page Break --- .,rb~O , -~ --------------\.OKD.,ll>ln•~:. ı------------- ~,.toıc-•"- "Ve sibe kaxeze mm fi bave Şikri Ber pişta min rebena Xwede derketı, kete ave Ne keseki xwudan xera, evi xopan fi gunden me de nine Kaxeze min fi bave Şikri derxe, bide tave."30 Burada "kaxez (kağıt)" sözcüğü, saklı bir benzeşimi çok-katlı bir anlama dönüştürüyor. Çünkü ortak bir yazgının-kendisinin ve kocasının- önlenemez bir biçimde kopuşunu, kağıdın, elden kayıp suya düşmesi ve ıslanan kağıdın da hiçkimse tarafından alınıp güneşe tutulmaması olarak anlatılır. Kürt halk şarkılarında saymaca (tekrarlayıcı) bir mazmuncu- luğun olmadığını daha önce söylemiştim; bu yargıyı simge için de söylemek mümkün. Zira mazmunlaşmış bir simgeler sistemi göremedim incelediğim sitranlarda. Hatta onlardaki bireysel doku- nun diğer söz sanatlarından daha derin olduğu bile söylenebilir. Örneğin, keder getiren bir olay şöyle simgeleşir bir sitranda: "Ez çfime li ser kaniya xeme."31 'Bave Behcet' stranının bir yerinde, onun ölümü şöyle simgeleşir: "Derbek li bejn fi bala Bave Behcete min xistine Sere ve sibe xerab kirin helina."32 Sevgiliyi görmek olanaksızlaşltığında, dağlar daha bir yükselir ve güller derlenmez olur: "Çiya bilind e, te nabinim Gul sor bfine, ez naçinim."33 Özellikle toprağa bağlı bir toplumun evlatları tarafından yaratılabilecek ve belki de ancak onlar tarafından lezzeti algılan abilecek şu bölüme ne demeli: "Kewa gozel xeyidiye Refen kewa nagerine."34 30: Cemale Şirnexi ' den alınma. 31: Eyaz Ytlsif'ten alınma . 32: Cegerxwin'in "Folklora Kurdı" adlı kitabının 189. sayfasından. 33: Gelerı . 34: Gelerı. 24 War Payiz 1997 --- Page Break --- Başka bir stranda ise dengbej, sevgilinin herkese feyz dağıttığı sevgisinden, kendisine sadece bunak güzler ayırdığını söyler ve bu vefasızlığı şöyle anlatır: "Xelke re bihara sorgOl O rengin e Ji min evdale Xwede re pır e, payız e."35 Bir başka yerde ise, her türlü meyvenin olduğu bir bahçede, aşksız geçen zamanın tatsızlığı ve doyumsuzluğu şöyle simgeleşir: "Me rezkı candi bu reş rubaro Hemi xox O mişmiş O hinaro, Eve heft sale min O bejnika bilind timam buye Rezke me gaha bere xweo Min O bejnika bilind ter je nexwaro."36 d) Eğretileme: Eğretileme, İnsana dair içsel süreçler ile doğaya dair süreçleri kişileştirmedir. Bunlar, günlük konuşmalar içinde şiirsel yönlerini yitirerek-çoğu zaman-birer 'ölü mecaz'a (dead metaphor) dönüşmüşlerdir: vizzena bagere, sere çiyan, çepilen tave, bejna darex ... Ancak Kürt halk şarkılarında eğretilemenin, yine de şiirsel tadını büyük ölçüde korudğunu ve soyutlama gücünü yitirmediğini görmekteyiz. Aşağıdaki örneklerde olduğu gibi: "Poze zinara Merdına şewitı berf O ba ye."37 "Keçke gunde we bedew in Xorte gunde me helandin."38 35: Gelerı . 36: İsive Evdirhman'dan. x: rüzgarın uğultusu, dağların başı , güneşin kolları, ağacın boyu ... 37: Gelerı. 38: Memoy8 Silo'dan. W ar Payiz 1997 25 --- Page Break --- "Sere mm deşi, dile min xeme da Ava qoca Diyarbekra şewiti radibe te Cizira Botan Diçe Muisila şewiti serejer a."39 Sevgilinin nazından kaynaklanan bir yanbakışın, nebula etkisi göstererek aşığı hastalandırdığı ise şöyle anlatılır: "Ji ewren te qizka baş Dilke min e nexweş."40 e) Abartma: Aslında abartma için özel bir bölüm düşünüyordum başlangıçta. Çünkü halk şarkılarında-hem lirik, hem epikte- zengin bir bolluğa ve defalarca üretilebilecek bir yatkınlığa sahipti abartma. Örnekler boldu ve kuramsal açılımlar yapmaya olanak sağlıyordu. Ondaki soyutlama sınırı, heyecansal bağlanıma denk düşüyor ve bir tür sınırsızlığa meyletmek istiyordu. Yani "söyleyen", kendi doğasının dışına çıkmak istiyordu. Ancak bu farklılığa rağmen abartma yine de, diğer söz sanatları gibi insanın kendi doğasını tanımlama ve adlandırma çabasıydı. O yüzden abartma diğer söz sanatları bir alt başlık olarak sunmayı uygun buldum. Bir tanım yapmak gerekirse abartma, doğanın, doğaüstüleştir ilmesidir, denilebilir. Başaka bir deyişle, · gerçekliği tanımlamada duygusal ve düşünsel özdenetimin gönüllü yitirilmesidir. Çünkü gerçekliğin alışılagelen sınırlarından belli bir sınırı imliyor. Aşkı, kini, kahramanlığı, fedakarlığı, hüznü, güzelliği ... anlatırken deng- bej, gerçekliğin çaplarını grotesk bir biçimde büyütüyor. Örneğin, yöresindeki bir ırmağın suyunun tatlılığını anlatırken onu, neredeyse kevseıi kılabiliyordu dengbej: "Ava şete me şerbet e."4' Veya bir gönül kırıklığı, "Şı1şa dile min sikesti Cebbar nabi."42 şeklinde ebedileştiriliyordu adeta. 39: M. Silo'dan. 40: Geler'i. 41: Meyrem Xan'dan. 42: GGlistan'dan. 26 War Payiz 1997 --- Page Break --- Yine övgüde tarafını tuttuğu kişiyi heybetli bir kaya yapa- biliyordu dengbej: "Sofi Mele Brahime Gijani Kuçe kuçe merani."43 Abartma bir heyecansal bağlanım olduğuna göre, dilin, konuşan/söyleyen tarafından k e y f i kullanışından söz edilebilir mi? Elbette. Çünkü duygusal özdenetimi yitirmek, öznede heye- cana yolaçan özerk bir zamanı gerektirir ki bu da, bireysel ve geçici olanı imler. Tam da Genel Dilbilim Dersleri'nde dil'in (langue) karşısına söz'ü (parole) koyan Sausseure'nin, söz'ü, bireysel ve önemsiz olarak tanımladığı bir bölüm aklıma geliyor! Esasen bütün heycansal bağlanımlarda, anlamsal katmanın, dilin denetiminden sıyrılması ve bireyselleşmesi doğal bir sondur. O yüzden Kürt halk şarkılarında abartma, dengbejin kişisel beğenisinin çokça sindiği bir gösterim türüdür, diyebiliriz. "Gava ez bimirim tiye were ser min, Tiye wi fistane xwe ye spi çem çem kefen bike ber min, Tiye cote kezika bike werise darbesta min, Gava mi bibin qebristane gran, ti bi Xwede ki, were cem min, Bele gava her se melayekete Rebbil Aelmine ezmana nazile erdan bi were ser min Belki bo xatire çave reş O belek, demene sorguli, çeka rihe şirin berda ser min."44 Yukarıdaki dizeler hayata ne kadar da bağlı! Sevgilinin elbis- esi, sureti, dinsel inanç ve gelenekler... Can, ruhlar alemine göçse de sevgilinin "mesihi" teveccühü onu hayata döndürmeye yeter, diyor dengbej . Ve son dizede benzersiz bir imge yakalıyor, onu çevirme geregı duyuyorum: "Belki o kara gözlerinin ve gül yanağının hatırı için (Tanrı), ruhun şirin elbisesini giydirir bana (yine)." 43: İsa Berwarı ' den. 44: Fadile Ci.zııi'den alınma. War Payiz 1997 27 --- Page Break --- Yine çokça bilinen bir stran olan Hesenık:o'da, ayrılığın acısı ve kan ağlayış, Ase tarafından bütün doğanın sorunununa dönüştürülür: "Hesen heyran, zozane jorın heta vira Xwına sor rijaye ser kevira."45 Tutsaklığın acısı ve sürekliliği ise, Xalo stranında şöyle dışlaşır: "Bele, bende Romiyan bendeki gran e Desten min dare kelemçe de rizın e."46 Bir başka stranda ise kendisini sevdiğine adayışın grotesk abartısı şöyle dile getirilir: "Canıka Mihemede min çal e Li her çar nigan benal fi bebizmar e W'eze rabim xirxale nigen xwe, Bazine desten xwe, Qerenfila poze xwe Canıka Mihemete xwe ra bikim nal unalmizmarce. Canıka Mihemede min e bi dengın re Ez parkura X wede rabim De pirçika sere xwe bihonim Je ra bikim duvhevsar e ."47 Epik stranlarda ise atışma, meydan okuma, övgü ve sövgü bazen en uca götürülür ve doğal olarak söz, coşkunun ve kendin- den geçişin alanına kayar: " Ege derbeka te hebı tu derba xwe mi weşıne Tu bere xwe bide Lawke Deştanı ka meranıya wı heye, an tu nıne. 45: M . Silo'dan. 46: Kaw'is Axa'dan. 47: I. Evdirhman'dan. 28 War Payiz 1997 --- Page Break --- Xwe ber derben mm bigre haa! Derba min a peşi sed meri ne "48 Nesnel gerçekliğin çaplarını büyüten abartma, özellikle lirikte çocuksu bir ironi de taşır. Örneğin aşağıda olduğu gibi: "Eze rabim sewdaliya male re xaniki avayike Min go şeven nive şevan Eze herme tewafa singan ı1 beran. Qanuna Rome li mi rabi Ü her çar melayikete Rebbil Aleme ezmanan nazile erdan bi, Pe keran ı1 kuçan, beranan ı1 kopalan, dasukan ı1 biviran, Edi min li ser singen we nadin alike."49 Son olarak lirik abartıdan birkaç güzel örnek daha sunalım: "Kil ı1 kildane min ketin ave."so "Kilen siphane li te nayen Emre xwede çave te reş in."sı "Birhe nare qeytan e Eniya gewre meydan e."52 "Zerzeyneba Şikakı Te kofi ji bare gakı hero hero li avakı ."53 48: İ. Berwari'den. 49: Fadil-e Ciziri 50: Geleri 51: Geleri 52: Geleri 53: Cevgerxwin. War Payiz 1997 29 --- Page Break --- Halk Müziği Üzerine: Kürt halk müziğinin melodik yapısı üzerine ayrıntılı açıkla malara ve kaynak taramalara girişecek değilim; bu, yazının amacının dışına çıkmak olur. Ben sadece bu müziğin bazı eğilim lerini adlandırmak ve o eğilimleri kavramlaştırmak -becerebilirsem eğer- istiyorum. 1- Kürt halk şarkıları öyküsel bir yapıya dayanır. Bu öykü- lerin, değişiklik gösteren ritmik yapılar ve bazan yöreselliğin yön verdiği doğaçlamalar içinde oluştuğunu söylemek yeni bir şey olmasa gerekx; ve yine bu müziğin, okur-yazar olmayanların etkinliğiyle geliştiğini ve belli bir metinsellikten uzak olduğunu söylemek de! Ama bu özellikleriyle Kürt halk şarkılarının balad'a denk düştüğünü söylemek yeni olmasa gerek. Evet, Ortaçağ Avrupası'nda kısa anlatısal halk şarkılarının genel adıydı balad ve az önce sıraladığım tüm özellikleri taşıyordu. Ve genel olarak olağanüstü olayları, insanın etkileyici eylemlerini ve aşkın trajik sonunu imliyordu halk baladı. Yeni sözcüğün en rafine anlamıyla Kürt halk müziği, bir balad geleneğidir; daha doğrusu şarkının öyküsel yapısı, ritmik değişkenliği, doğaçlamaya dayanması, okur-yazar olmayanlarca oluşturulması gibi özellikleri karşılayan "balad" dışında, başka bir sözcüğü bilemediğim için öyle diyorum. il- Kurdistan' a 19. yüzyılda uğramış seyyahların bu müzikle ilgili en temel gözlemleri şu olmuştur: "Dinamik" ve "Melankolik" _54 Gerçekten de bu müziğin hamurunda coşku ve hüzün belir- gin öğelerdir. Ve bu öğeler, yukarıda kuramsal çerçevesini çizm- eye çalıştığım e p i k ve 1 i r i k söylemlerle bağlantılıdır. Esasen bu özellik, Kürt halkının tarihsel yazgısıyla da ilgilidir. Zira onun tarihi; isyan ve ihanetlerin, zafer ve yenilgilerin, sevgı ve nefretlerin, kavuşma ve ayrıl ıkların ... tarihidir. x: Kurdistan'ın her yerinde müzikal yapısı stadartlaşmış bir Hesenıko, Ezdin Şer, Eme Goze, Koçero , Zembilfroş vb. sitrana rastlamak oldukça güç. (s.41) . 54: Bkn. Thomas Boıs: "Kürtlerden Bilgiler" 30 War Payız 1997 --- Page Break --- I fil- Daha önce bu müziğin aktörlerinin dengbejler olduğunu söylemiştik. Dengbejler, genel olarak ladini (dindışı) konuları terennüm ederler. Dengbejin yanında bu müziğin bir aktörü daha vardır: Derweş ! Derweşler, genellikle din büyükleri hakkındaki menkıbeleri, Kürt isyanlarında başı çeken ve daha sonra idam edilen veya sürgüne gönderilen şeyhlerin efsanevi hayatlarını ve tabii ki Tanrı'nın yücelliğini ve peygamberlerin kıssalarını konu ediniyor- lardı. Onlar da dengbejler gibi gezgin idiler ve söyledikleri "qaside" ve "beyt"leri ezgileştiriyorlardı. Dini muzıgın bu icracıları, Kurdistan' da süreklilik gösteren bir medrese ağının olmayışıx yüzünden, hiçbir zaman geniş bir etki alanı yarata- madılar ve tarihsel rollerinde dengbejin gölgesinde kaldılar. Fakat yine de, Kürt halk müziğinin bir kolunu-dini müzik- oluşturdular. N- Kürt halk müziğini ve şarkılarını belli bir nazım birim- ine bağlamak olanaksız. Çünkü o, ne beyit, ne dörtlük, ne de başka bir nazım birimi disiplinine denk düşer. Ama çizgisel bir özellik de taşımaz. Bölümlemeyi belirleyen şey dize sayısı değil, parça/bölüm tutarlılığıdır. Yani dize sayısı ne olursa olsun, hemen her stran "kıta" birimine dayalıdır ve bu, melodik olarak son derece belirgindir. V- Kürt halk müziğinde, melodik ezgi aynıdır. Yani stran içinde, kıtalararası bir değişkenlik yoktur; diğer kıtaya geçildiğinde sözler değicir sadece. İmgesellik ve Alımlama Her halkın sanatsal ürünleri ile yaşantısı arasında kopmaz bir bağ vardır. Kürt halk şarkıları ile Kürt yaşantısı arasındaki organik bağ da bu türdendir. Şarkılarında, henüz topraktan kop- mamış köylü bir toplumun değer yargılarıyla karşılaşırız. Bu yargılar, söz sanatları düzeyinde hep "doğa görüngüleri"ne yaslanıyordu. Aşkı, acıyı, sevinci, ölümü, umudu, ayrılığı... doğaya koşutlaması Kürt insanının, temelde kendi yaşantısını ön palana çıkarması değil miydi? Ve belki de sırf o yüzden bu x: Gerçi süreklilik gösteren bir tarikat geleneği vardı; ancak en yaygınlarının-Nakşilik ve Kadirlik - müziğe hoşgörü gösterdikleri söylenemezdi. W ar Payiz 1997 31 --- Page Break --- şarkılardaki imgesel anlatım o denli güçlüydü. Hayata bağlı ve o hayat üzerine bir soyutlama içerdikleri için derinlik kazanıyorlardı: "Min ji te ra kildaye çave belek e."ss Ancak, aklı karıştıran bir sorun var: Hayata bağlılıktan güç kazanan bu imgesellik, Kürt toplumunun her bireyinin estetik alımla masına yanıt verir mi? Daha doğrusu, o şarkıların doğduğu hayat her birey için tek midir? Kuşkusuz hayır! Çünkü içkin ve değişmez bir hayat yoktur. Bu şarkılardaki değer yargılarının biçimlendiği estetik boyut, dönemsel ve sınırlıdır. Onun, kentli bir dinleyicinin estetik algı dairesine nüfuz etmesi -özellikle dilinin semantik tatlarını yitir- mişler için- bir hayli güç görünüyor.x Örneğin . "Mi xwe kiri bı1 qutıneye Helebe Ser bejna tenik ı1 zirav da berda bfi."56 dizesindeki imgesel tadı nasıl alacaktır o birey? 'Halep işi ipeğe dönüşüp, sevgilisinin ince ve narin bedeninden süzülmek! .. ' Dahası, ipeğin, bu şarkıyı yaratan halkın kültüründe aldığı caz- ibeyi ve değeri kavramanın, bu dizelerdeki çok-katlı anlamı temel- lük etmenin koşulu olduğuna göre, kentli birey o tadı alabilecek midir? Veya, "Cegere min rısas e Dilike min pola ye Kuro keyf ı1 henekan mi neke Şewitiyo gunde me nezik e Ji me xwı1ya ye."57 55: Aram'dan . 56: Geler'i. 57: Gelerı x: Nitekim bugün modern Kürt müziğinin, yüzeysel bir gözlemle dahi bakıldığında iki koldailerlediğini görüyoruz. Kırsal kökenliler Şivan Perweri' Kentliler ise Ciwan Haco'yu dinliyorlar daha çok. 32 War Payiz 1997 --- Page Break --- / ,ı derken, köy ortamında bir flörtün dahi ne denli güç ve tehlikeli olduğunu ve dahası, o yasaklardan doğan mahremiyetin çiğnenişinden doğan tuhaf hazzı tatmamış birinin buradaki imge- sellikten tat alması kolay mı? Yine, yıldızlarla ilgili eski bir inancı barındıran aşağıdaki nefis imgeyi nasıl alımlayacaktır söz konusu kişi? "Şeven çiriyan direj in Xewa min naye, Bist ü pewir bilind büne Qurix li min hate qaye X wede birınen kurilaveje Min kür in, derman li wan naye."58 Aynı yazgı aşağıdaki dizeler için de geçerli: "Wexte qıre qira dikan Eze te ramısim bi dizıkan."59 "Te xezale Şekire nav desmale."60 Ama ben yine de umutluyum. Çünkü Gelenek yaşar, biz iste- sek de istemesek de. Önemli olan onu, modern biçimlerde yeniden üretmektir. Bu bağlamda ben, özellikle modern Kürt şiirinin, geleneğin ruhundaki bu imgesellikten yararlanacağını düşünüyorum. Bu şarkıların, halk şiirinin de mayası ve ürünleri olduğu unutulmamalı. Hem yine unutulmamalı, ezgiden önce söz vardı. Modem Kürt şiirinin bu gelenekten beslenmesi gerektiğini söylüyorum, çünkü, söz sanatlarına geçişken bir imaj sistemi sağlıyor Kürt halk şarkıları. 58: Cegerxwın, a.g.y. (s. 167) 50: Gelerı 60: Gelerı. War Payiz 1997 33 1 --- Page Break --- DÜZELTME: Dergimizin ilk sayısında yayınlanan "Mem fi Zin ve Edebiyatımızdaki yeri" yazısında bazı yazım hataları olmuştur, düzeltir, yazarımızdan ve okurlarımızdan özür dileriz. 34 Doğrusu aşağıda belirtildiği gibidir: 1- "Mem" değil, "Mem". 2- "etnik yüceltme" değil, "etik yüceltme". 3- "Molla Camii" değil, "Molla Camii" 4- "Perti" değil, "Peri". 5- "Sünnet uygun" değil, "Sünnete uygun". 6- "agaz-ı kitabı" değil, "agaz-ı kitab". 7- Ayrıca şu dipnotlar eksik bırakılmış, daima doğrusu gösterilmemiş: a) Sayfa 15 "imaj" kelimesinin üstünde "*" işareti olacak. b) Sayfa 19'da uçuncü paragraf bir alıntıdır ve hemen paragrafın sonuna (4) nolu dipnot; yine aynı sayfanın sonuna (5) nolu dipnot yazılacak. c) Yine sayfa 17'de 4. paragrafta "yapısını" sözcugunun üstüne "**" işareti ve sayfa 23 'te "güçlerin temsilcisidir" kelimelerinin üstüne "***" işareti konacak. War Payız 1997

Giriş seçenekleri

Kovara WAR – Hejmâr 2

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3