Kovara WAR – Hejmâr 15

KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- Ji Sê Mehan Carekê Tête Weandin Üç Ayda Bir Yayımlanır Bûha: 6.000.000 TL KOR Reklamcılık Basın-Yayın Tic. ve San. Ltd. Şti. Sahibi: Turgut ERSOY Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Vahdettin ATEŞ Redakte: Roşan LEZGÎN Remezan ALAN Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzampaj: WAR e-mail: kovarawar@hotmail.com Çapxane/Matbaa: Barýş Matbaa Mücellit Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 274, 275, 276 Tel:(0212) 6748528-29 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: İnönü caddesi Magül iş Merkezi No: 49 Dağkapı /DİYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- Naverok - İçindekiler Hebûna Gelê Kurd Li Sûryê/ 7 Meşal Temo Hêviyên Ji Guhertinên Li Sûryê Û Cihê Pirsa Kurd Di Nav De/ 35 Dr. Ebdulbasit Seyda Suriye Kürtleri İçin Umut Verici Bir Başlangıç/ 42 Ümit Fırat Bijî Liberxwedana Kurdên Binxetê/ 46 Reşîd Battê Kurd Du Mîlyon İn, Qewmê Diduyan e Li Sûryê/ 50 Diya Ciwan Heştê Sale Bûyerên Wisa Li Qamîşlo Çê Nebûne, Bêguman Ji Bilî Bûyera 12-Yê Adara Îsal/ 51 Konê Reş Rêxistina Efûyê Ya Navneteweyî Pêşber Hikumeta Suriyê Dest Bi Bizava Bilez Kir/ 52 Kk-Nûçe Sakir Fethulah Xalid Sahıdekî Bûyera Yekê Sıbatê/54 Yekgirtin Dê Pêşiya Kurdan Ronahî Bike/ 57 Xelîl Cindî --- Page Break --- Kurdistan Ne Cihê Terorîstên Bêdîn E Û Gelê Me Çewa Di Şerê Dîktatoriyê De Bi Ser Ket, W Elê Di Şerê Terorîzmê De Jî Dê Bi Ser Bikeve/ 59 Mesud Barzanî Serokwezîrê Kurdistanê Balê Dikişîne Ser Terorîzma Nêvdewletî/62 Nêçîrvan Barzanî Banga Ji Bo Azadîya Zimanê Kurdî: Kurdî 80 Sal Berê Hat Qedexekırın!/ 68 Çend Vateyî Derheqê Ziwanî, Edebîyatî û Edîbîye De/68 Roşan Lezgîn Stalîn, Qeyrana Şoreş û Rûxîna Komara Azerbaycan û Kurdistanê/72 Dr. Emîr Hesenpûr Etîmolojîya Zimanê Kurdî / 96 Abdurahman Uçaman Y. Doç. Dr. Kadri Yıldırım Werger Û Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî (Melay-İ Cizîrî'nin Dîvan'ının Tercüme Ve Şerhi)/112 Awe / 143 Ehmedê Dirihî Sê Dılop Xwîn/153 Sadiq Hîdayet (Ji Farisî Werger: Roşan Lezgîn) --- Page Break --- Hebûna Gelê Kurd Li Sûryê Meşal TEMO I) HEBÛN Berî ku rûpelên dîrokê vekim, bi kurtî ez ê li ser hebûna gelê Kurd li Sûryê rawes- tim. Gelê Kurd, bi encama peymana Saykes-Pikot ya di sala 1916-an de hate parçekirin. Ji van parçan yek jî di nav sînorên Sûriya niha avakirî de ma. Ji bo ku gelek Kurdên me pê bizanibin parçek ji Kurdistanê, li Sûryê heye em ê hin bawer- nameyan ji wan re raxin: * Bi encama gerîna paşmayên Hûrî yê di Girê Mozan de (Girê Mozan, gundekî Kurdan e), li nêzîkî bajarê Amûdê ye. Zanyarên şopemeniyê dibêjin ku ew gir "Girê Orkêş" e. Berê ew der paytexta kişwera Hûriyan bi xwe bûye di sedsala 2200-2500- ên berî zayînê de. Sînorên welatê wan ji rojhilat ve çiyayên Zaxros, ji bakur ve çiyayên Mêrdînê, ji rojava ve heta çemê Xêbûr bûye.1 * Mîtanî jî yek ji gelên Hindî-Ewrûpî ne. Kişwera wan di serdema 16-an de ya berî zayînê berdewam bûye û paytexta wan jî "Aşokanî (Waşokaniyê)" bû. Ew jî zan- yarê şopemeniyê dibêjin ku di "Girê Fexariyê" de bûye û ev cî li tenişta bajarê Serê Kaniyê ye. Li aliyê çemê Xêbûr dikeve. Çemê Xêbûr, sînorê Mîtaniyan yê rojhilat bûye û çemê Ferat sînorê rojava bûye.2 * Şahinşahiya Mîdya, ya ku di sala 612-an a berî zayînê de ava bûye. Çemê Dîclê ew û Babîlî ji hev vediqetandin. Sînorê Mîdya ji çemê Dîclê heta ber bi başûrê çiyayê Ebidilezîz(Hisiça) û ji wir jî ji çemê Ferat derbas dibû û li başûrê çîyayê Kurmênc (Efrîn) jî digihaşt Bakurê Rojhilatê Derya Sipî.3 * Di dema Selahedîn Eyûbî de, jixwe ev welat tev di bin destê wî de bûn û di dema mîristanan de jî sê mîristan hebûn ku hin ji zemîna Kurdistana rojava tevlî wan dibû: 1- Mîristana Canbolat: Di sala 1607-an de hebû û navenda wê bajarê Kilîsê bû. Çîyayê Kurmênc(Herêma Efrînê) tev di nav çarçova wê de bû. 2- Mîristana Bedirxanî: Di sala 1812-1848-an de, ew jî li herêma Cizîrê, li bakurê rojhilatê Sûryê de bû û ew herêm tev di bin destê wan de bû. 3- Mîristana Brahîm Paşa yê Millî: Navenda wê bajarê Wêranşahir bû. Sînorê wê jî digihaşt nêzîkî bajarê Hisiça. Gava Brahîm ji aliyê Osmaniyan ve di sala 1908-an de hate bi dûrxistin, piştî mirinê, li gundê Sifeya bakurê bajarê Hisiça hate veşartin.4 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 7 D o s y a --- Page Break --- Nivîskarê Danimarkî Karistin Niyobohr li ser nexşeyek ku di sala 1764-an de, di rêwîtiya xwe ya herêma Cizîrê û teqezandina wê ya li ser hebûna hin êlên Kurdî yên wê demê tê de navê wan deveran belav kiriye û bi vî awayî rêz kiriye navên van herê- man: Deqorî, Kîkî, Milî, Aşîtî. Gerokê Feransî Folni jî, di pirtûka xwe ya ku di sala 1870-an de hatî weşandin de bi dorfirehî li ser Kurdên Çiyayê Kurmênc disekine. Filip. B. Rondot di pirtûka xwe ya bi navê "Les kurdes de Syrie" de dibêje ku hin êlên Kurdî di herêma Cizîrê de hene ku berî damezrandina kişwera Eyubiyan e jî. Wekî êla Kîkan.5 Heta roja îro jî gelek cîwar hene ku bi navê Kîkan têtin naskirin. Wekî Qoça Reşîd Beg(serokê êlên wê demê), an jî bi navê Qoça Kîkan tête nasîn, ew jî li başûrê Dirbêsiyê bi 50 km dikeve. Kepezê Kîkan 5 km li rojavayê Dirbêsiyê dikeve. Jixwe cîwarên wisa ku êlên Kurdî hê jî lê dijîn gelek in di herêman tevan de. Dîsa Rondot, di ciyekî dî yê wê pirtûkê de dibêje ku: "Hemwelatiyên Kurd di bin desthilatdariya Fransa de li ser dirêjiya sînorê Tirkiyê ne û di sê herêmên li pey hev dijîn. Herêma yekemîn; ji Çemê Diclê heta bi Xabûr e. Bi dirêjahiya xwe 250 km ye û panbûna(ferehîya) xwe 30 km ye. Herêma duyemîn; li derdora Ferat e. Bi dirêjahiya xwe 60 km ye û firebûniya xwe 40 km ye. Herêma sêyemîn jî li Efrînê ye û ew jî nêzîkî bajarê Helebê ye." Anî û Lorant Shabrî jî, di pirtûka xwe ya bi navê "Siyaset û kêmneteweyên ku bûn sedemên teqandinê" de jî, li ser hebûna kêmnetewan gelek nexşe weşandine. (Ji pirtû- ka Anî û Lorant Shabrî ya bi navê "Siyaset û Kêmnetew" bi zimanê Erebî, rûpel: 473.) Gelek jêder û pirtûkên Erebî, çêrî êlên Kurd kirine û wan bixwe êlên Kurd ji rojhilat heta bi rojava, hejmartine û wisa rêz kirine: 1- Mîran an jî Koçer: Li herêma Dêrikê heta ber bi bajarê Rimêlanê. 2- Hesinan: Li herêma Dêrikê heta ber qiraxê çemê Diclê ber bi aliyê başûr ve. 3- Aliyan: Li derdora Rimêlan û Çilaxa dijîn. 4- Hevêrka: Li herêma Tirbe Spiyê dijîn. 5- Aşîtan: Li herêma Qamişlo, ber bi başûrê çemê Cerahê ve dijîn. 6- Bobelan: Li rojavayê Qamişlo ne. 7- Mêrsînî: Li rojhilatê Amûdê ne. 8- Gabara: Li başûrê Amûdê ne. 9- Deqorî: Li herêma Amûdê ne. 10- Milan: Li rojavayê Amûdê ne. 11- Kîkan: Li herêma Dirbêsiyê ne. 12- Millî: Li rojhilatê Serê Kaniyê ne. 13- Berazî: Li herêma Kobaniyê ne. 14- Kîtikan: Li Efrînê ne. 15- Şêxan: Li Bilbil û Reco ne. 16- Cûmî: Li Efrînê (Cindirêsê ) ne. 17- Amkî: Li Şiyê û Reco belav bûne. Ji bilî van êlan jî, gelek ji wan ên koçer jî li kozên(parêzgeh) mezin ên Hemayê, li çiyayên Laziqiyê, Reqayê û li Şamê dijîn.6 Ev êlên ku me navê wan hejmartin heta roja îro jî di herêmên xwe de dijîn. Piştî ku me hin mînakên dîrokî li ser hebûna Kurdên Sûryê li ber çavan raxistin, wekî gelekî ku xwediyê zemîn û axa xwe ye û bê ku em zêde dorfireh bikin em ê hinekî li ser dema Osmaniyan bisekinin. Ji ber ku hingê ev welat tev di bin destê wan WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 8 --- Page Break --- de bû û ne sînor hebûn û ne jî homaniya kişweran. Ya baş ew e ku em derbasî serde- ma sedsala bîsta bibin û em li ser wê yekê bisekinin ku çilo sînor hatin danîn... Piştî peymana Saykes-Biko û Projeya Parçekirina Paşmayên Osmaniyan ku di navbera Ingiliz û Fransa û Rûsan de çêbû û Kurdistan bi vê encamê bû çar parçe û bi encama peymana San Rîmo ya ku di 19-26 Avrêla sala 1920-an de pêkhatî de; Cizêra Kurdî tevlî Sûryê bû û ciyên dî jî di sala 1921-an de tevlî bûn. Û goriya vê yekê jî sînorê navbera Sûryê û Tirkiyê hate danîn. Ev peyman di navbera dewleta Fransa û Tirkiyê de, di 09.03.1921-an de, li Londonê hate mohrkirin. Ew peyman bi xwe du caran hate rastkirin û guhertin. Ya yekemîn li Enqerê, di 20-ê Çiriya pêşî ya sala 1921-an de çêbû.7 Ya duyemîn bi peymana Covnan a di sala 1926-an de bû. Lê sînor forma xwe ya dawî nestand heta sala 1939-an. Gava herêma Eskenderûn tevlî Tirkiyayê bû, li hember wê jî sê herêmên Kurda dane Sûryê, ew jî: Cizîrê, Kobanî û Efrînê bûn. Her sê jî dirêjahiya zemîna Kurdistana bakur in û jixwe li seranserê sînor êl û malbatên Kurdan hatine parçekirin. Û ya dî jî ku divê mirov pê baş bizanibe ew jî ev e ku Sûryê bi navê welatê Şamê bi nav dikir û ew jî ji van welatan pêk dihat: Sûryê, Libnan, Urdin, Felestîn. Jixwe ev warên parkirî di bin kelîja Fransa de bûn. Felestîn û Urdin ketibûn bin kelîja Îngilterê. Û gava mirov vegere bawernameyên nivîskarên Ereb yên li dijî Osmaniyan, wê mirov bibîne ku rojekî ji rojan herêma Cizîrê ne di nav daxwazên wan de bû. Sûryê serxwebûna xwe, di 17.04.1946-an de ji Fransayê stand. Di roja îroj de Kurd li bakur û li rojhilata Sûryê ber bi dirêjahiya sînorên Tirkyayê ve û hin ji ber bi yê Iraqê de ne. Li ser zemîna xwe ya dîrokî dijîn. Vêga dewleta Sûryê bi sê parêzgeh e, ew jî; Hisiça, Reqa û Heleb in. Ji bilî ku komên mezin ji Kurdan di parêzgehên mezin de hene. Li Şamê, di dema Selahedîn de, taxek bi navê Kurdan hebû ya ku di destpêka sala 1963-an de hate guhertin. Kurdên li Şamê bi cî û war bûne ji ber sedemên aborî û ji astengên şovenî koçî Şamê kirine û niha taxek li rojavayê Şamê çêbûye bi navê Zorava. Di vê taxê de bi sed hezaran Kurd di nav rewşeke kambax û dijwar de dijîn. 2) RÛBER Wekî me dîyar kir ku Kurd li seranserî du sînoran dijîn, nemaze yê bakur, ew rûbera ku Kurd tê de dijîn carna pahn dibe û carna jî zirav. Lê her berdewam e ji çemê Dîclê heta bi çîyayê Kurmênc, wisa jî rûbera Kurdistana rojava dighêje 18300 km2 yê.8 3) NIFÛS Di Sûryê de tu car jimartineke taybet ji Kurdan re çênebûye ji bilî serjimêra ku di sala 1962-an de çêbûyî pê ve. Jixwe ew tenê li herêma Cizîrê çêbû û em ê paşê bi dor- firehî li ser rawestin, lê li gor hin dîroknasan ku dibêjin di vekolînek bi navê "The Case Of Kurdistan" ya berî şerê Cîhanê yê Yekemîn hatî weşandin de, hejmara gelê Kurd li Sûryê bi hejmara 289940 hezar kesan hatibû dayîn.9 Goriya texmînên jêderên kurdî tev dibêjin ku li gor jimartinên fermî yên li herêman çêbûne, wekî Cizîrê û WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 9 --- Page Break --- Efrînê mirov dikare bêje ku nifûsa Kurdan li Sûryê nêzîkî 2-3 milyon kes in. Çimkî di jimartina fermî ya ku di sala 1960-an de li Cizîrê çêbûyî de hingê nifûsa herêmê 400 hezar kes bûn. Ji wan, li gor wê jimartinê %70 Kurd bûn û pê re jî hate dîyarkirin ku zêdebûna nifûsan serê % 0,32 ye. Yanî di sala 2002-an de, wê nifûsa herêmê çiqas be û li gor wê nifûsa Kurdan jî tête jimartin. Jixwe ji hemwelatiyên li herêma Kobanê û Efrînê % 95 wan Kurd in û ji bilî her sê herêmên Kurdî, Kurd li hin bajarên Sûryê yên din jî hene, wekî Laziqiyê, Hema, Şam û Helebê... Hin ji wan Kurdan ji zû ve li van bajaran dijîn. Û mirov dikare bêje ku gelê Kurd nifûsa wî ji tevahiya hejmara nifûsa %15 ya Sûryê ye. 4) BAJAR Li herêma Cizîrê bajarê Kurdî yê sereke Qamişlo ye. Bajarê ku tevger û çalakiyên Kurdî di nav pêlên kolanên wê de hatine damezirandin. Dêrika ku li ser qiraxê çemê Dîclê ye, heta bi Serê Kaniyê, ya ku paytexta Mîtaniyan bû û bi navê Aşokanî dihate nasîn, heta bi Tirbe Spiyê, Amûdê û bi Dirbêsiyê ve, û tevî wan li ser sînor rêz dibin. Li herêma Kobanê bajarê mezin Kobanê ye û hin bajarokên biçûk hene, wekî Girê Sipî(Tel Ebyed). Efrînê jî herêmeke mezin e, nêzîkî herêma Qamişlo ye, di vê herêmê de bajarê herî mezin Efrîn e. Cendîrs, Reco û gelek ên dî jî bajarok in. Lê taybetiyeke herêma Efrînê heye ku gundên wê mezin in, mîna navçeya li ser çiyayê Kurmênc de belav bûne. Û wekî mînak em ê li ser hin bajaran bi dorfirehî bisekinin. 4. a) Dêrik: Navê wê ji Dêra (Filan) tê. Ev dêr heta nûha jî heye û bi navê Dêrika Hemko tête nasîn. Hemko jî yek ji mîrên êla Hesniyan bû. Mîrê Botan ev gund(hingê) dîyarî wî kiriye li hember xizmetên ku jê re dikir. Fransiyan ciyê wê guherîn û hinekî dûrî çemê Dîclê birin. Dêrik dûrî navenda bajarê Cizîra Botan e bi 17 km an. Çawa ku gelek dîroknas navê vê herêmê dikin (Niklê Werdekê), ji ber ku dikeve navbera sê sînoran, di sala 1929-an de tevlî Sûryê hate kirin. Çîyayê Qereçox li başûrê herêmê, wê dike du beş. Bakurê Qereçox bi navê Deşta Hesniyan tête nasîn û başûr jî bi navê herêma Koçeran dihat nasîn. Her du jî êlên Kurdî ne. Di sala 1936-an de navê wê kirin herê- ma Diclê û di salên 1960-1961-ê de navê Malikiyê lê kirin. Nifûsa wê 200 hezar e. Nêzîkî 30 hezarî ji gelê vê herêmê li bajêr dijîn û du melbend pê ve hatine girêdan ew jî; Çilaxa û Girê Koçer e. Û bajarê karmendên petrolê yê bi navê Rimêlan tête nasîn. 4. b) Qamîşlo: Navê wê ji lewen(qamûş) tê, hingî lewen pirr bûne di qirexên çemê Çexçexê de, lewra bajar navê xwe ji lewenê çem standiye. Qamîşlo bajarekî nû ye. Fransiyan di destpêka 1925-an de bajar hilbijartine û kirine navenda herêmê. Bajar 2 km dûrê navenda bajarê Nisêbînê ye. Lê di roja îroj de tenê sika tirênê her du bajaran ji hev vediqetîne. Di dema Romayiyan de navê vî çemî Mîkdonîos bûye, paşê navê vî çemî WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 10 --- Page Break --- guheriye û kirine çem Çexçex. Çexçex tê wateya ava bi xuşîn ku deng dide, nûha jî miçiqî ye. Ji ber ku Tirka berbest li ser ava kirine. Nifûsa Qamişlo îroj digêhêje 500 hezar kesî bi gundê xwe tev. Melbendên pêve girêdayî Tirbe Spî, Amûdê û Tel Hemîsê ne û ji van her sisiyan dudu Kurd in û yek Ereb e. 4. c) Serê Kaniyê: Bajarekî Mîtanî ye, bi navê Waşokanî tê nasîn û jê re digotin Sîkanî. Hingî kaniyên wê pirr in, di Baybil (Tewrat)ê de Cihûyan navê Xozana lê kiribûn. Romaniyan bi navê Tîodosîolîos, Aşûriyan navê Reşaêno û Ereban jî navê Re’salaîn lê kiribûn. Hemwelatiyên wê yên bingehîn heta nûha jê re dibêjin Serê Kaniyê. Waşokanî pay- texta Mîtaniyan bû. Di sala 1350 ya berî zayînê de Mîtanî şaxek ji Hurî û Sobariyan bûn. Nifûsa wê di roja îroj de wekî bajar 35000 hezar kes e, lê tev melbend û gundên xwe digihêje 150 hezarî, çimkî bajar û gundên Dirbêsiyê pêve hatine girêdan. Ji kaniyên wê çemê Xabûr çêdibe, li ser sînor e û jixwe dirêjahiya wê deşta Şingal, Nisêbînê û Heranê dide ber xwe. Bajarekî kevnare û dîrokî ye. 4. d) Efrîn: Efrîn wekî bajar, navenda herêma xwe ya ku bi wî navî bi xwe tête nasandin. Herêm bi dirêjahî 55 km ye. Pahnbûna wê 75 km ye. Jixwe çemê Reş sînorê bakur e û çemê Efrînê bajar dike du beş. Hemwelatiyên Efrîn bi tevayî Kurd in û piraniya wan cotkar in. Herêma Efrîn bi çiyayê xwe bi nav û deng e, deşt lê kêm in. Herêm piranî daristan in û zêdeyê darên wê jî darên zeytûnan e. Vê yekê hiştiye ku Efrîn bi zeyta xwe awarte be û bi navê Zeyta Kurdî tê bi navkirin. Nifûsa wê nêzîkî 600 hezar kesî ye û ji sedema astengiyên aborî gelek ji hemwelatiyên wê koç kirine bajarê Helebê. Vêga li dora 200 hezar Kurd li vî bajarî dijîn. 5) HELKEWT Berî ku li ser vê mijarê bisekinim, dixwazim hinekî bi kurtî xwendevanan ronî bikim. Dîroka çêbûna Sûryê wekî kişwereke hemdem, ango di dema piştî Osmaniyan de û bi encama parçekirina paşmayên wê û li gorî benda 22-an a ku di Peymana Yekîtiya Miletan de hatibû diyarkirin de wisa dibêje: "Hin gelên piçûk hene ku berê di bin kelîja Osmaniyan de bûn, gihaştine radeyeke pêşketinê û bi awayeke pirensîbî danasîna wan di şêwirandin û piştgirtina serdest de hatiye kirin." Wê demê welatê Şamê di bindestê Fransa de bû û di sala 1922-an de yekîtiyek hate ragihandin di navbera Şam, Heleb û Laziqiyê de. Û di sala 1922-an de kişwera Sûryê hate dîyarkirin di navbera du parêzgehan de; Şam û Heleb. Û cara yekemîn serokê wê çêbû, bi navê Sibhî Berekat. Di sala 1936-an de, du herêmên din tevlî wê bûn ew jî: Laziqiyê û çiyayê Dirûzan bû. Û dîsa di wê salê de cuda bûn. Di sala 1942-an de jî, şûnve vegeriyan kişwera Sûryê.10 Di vî warî de divêt em bizanibin ku heta sala 1976- an, di pirtûkên dîroka Ereban de yên ku li dibistanan dihatin xwendin de, gelek nexşe WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 11 --- Page Break --- hebûn ku herêma Kurdistan di wan de bi nav cî digirt. Tev ku bi nivîsandin tiştek tune be jî, lê ji xêzên li ser nexşeyan sînorên Kurdistan li ber çav e. ( bn. Dîroka Ereban, Weşanên Şalyariya Perwerdiyê 1975-1976, rûpel 52, Sûriye) Xaleke dî jî ku gelek giring e û dixwazim hinekî li ser rawestim ew jî akamiya bûyerên parçê Kurdistana bakur e. Çimkî yê rojava dirêjahiyek jê re heye, lewra di dema navbera her du şerên cîhanê de girêdanek xurt di navbera her du parçan de hebû, nemaze dema ku serhildanên li dijî Tirkan vêdiketin û bi taybet jî wekî ra- perînên Kurdan ên di salên 1925-an û 1938-an... Helbet ev akamî bi hestên netewî ve girêdayî bûn. Kurdên ku ketin bin xeta trênê li aliyekî û li aliyê dî jî mişixetbûna hin berpirsiyarên Kurdên bakur. Wekî Mîr Celadet û Kamûran Bedirxan, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza û hwd... Hişmendiya netewehesiya van kesan ku Kurdên Sûryê bi hes- tên netewî dan hisandin, vê hisandinê bi xwe hişt ku berpirsiyarên Sûryê bêjin; "ew Kurdên ku li seranserî sînorê bakur in li hember wan, aliyê dî yê sînor jî Kurd in." Mirov dibîne milet û welatê Kurda di navbera Tirkiyê, Sûryê û Iraqê de parçe bûye. Xweh û birayên hev in, belav bûne di wê herêmê de, li benda xewna xwe ya zêrîn, Kurdistan nin."11 Bi vî awayî hêja jî girêdanek di navbera Kurdên bakur û rojava de maye. Lê di sala 1957-an de ev nêzîktêdayîn hate guhertin û berê Kurdên Rojava ber bi aliyê parçê Kurdistana Başûr ve çû. Ew jî piştî şoreşa Barzanî û vejîna PDKS û komelên Kurd ên netewî yên li Sûryê hat pê. Gelê Kurd jî li gorî hemû qonaxên pêva- joyan ku li Sûryê çêdibûn de, ew jî bi van bûyer û guhertinan ve girêdayî bûn. Bi ba- weriya min temtêlên ciyakarên ji pirsa Kurdî re li Sûryê çar xal in: 1- Parçebûna dagirkeran li Kurdistanê, xalek bi giştî ye li hemû parçeyan. 2- Mandel(înkar) û nedanpêdana Sûryê ya fermî bi hebûna Kurdan û pêkanîna projeyên şovenîzmê li ser wan pêk dihêne. 3- Veşartin û serbiserdana hin hêzên Kurdistana bakur û başûr bi parçê biçûk û gelek caran jî ji layê hêzên Kurdistanî bi xwe ve hatiye mandelkirin. 4- Xebata gelê Kurd li Sûryê. Pêvajoya gelê Kurd ên li Sûryê him di bin siya aloziya van her çar xalên Kurdewar de, him jî di bin dewsa qonaxên binecîbûna Sûryê de borîn. Hinek ji wan qonaxan jî ev in: - Dema Fransa, - Dema serxwebûnê, - Dema yekîtiya bi Misrê re û veqetandina ji Misrê, - Dema kelîja Partiya Ba'es û heta roja îroj. 6- DEMA FRANSA (1920-1946) Dema Fransa derbasî Sûryê bû, di gava destpêkê de Serleşker General Xoro raste rast çû ser tirba Selahaeldînê Eyubî sekinî û got: "Va ye, em dîsa vegeriyan..!" û Fransiyan bi vê helwestê di gava xwe ya pêşî de projeyên xwe ava kirin ku Kurd ji bo parastina hawsenga kêmnetewên Sûryê pêwîst in. Nemaze Fransa çar kişwer ragihandibûn. Lê hingê piraniya Kurdan li hember vê yekê derketin. Lêbelê Fransiyan li gor berjewendiyên xwe danûstendin bi Kurdan re kirin. Ew jî bêtir bi xwesteka têkeliyên Fransa ve girêdayî bûn û hedarnebûna wan têkeliyan jî heta astekê jî bi Tirkan re hebû WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 12 --- Page Break --- çimkî tim ew têkilî dilolijîn. Lê mirov dikare bêje ku tu projeyên wan tunebûn. Ne ji bo danpêdan û ne jî ji bo pişaftin û tunekirina Kurdan. Gelek çalakî û xebatên Kurdî yên ku wê demê di derbarê pirsa Kurdî de çêdibûn de Fransa nedigot na. Lê çalakiyên Kurdî yên li dijî Tirkan piştî sala 1925-an hatin qedexekirin ango ew çalakî li dijî berjewendiyên Fransiyan hatibûn girêdan. Tevî wî jî rewşenbîr û welatparêzên Kurd komela "Xwoybûn" damezrandin û kongira wê ya yekem di sala 1927-an de li Libnanê, li bajarê Behemdûn li dar xistin. Ev komele sîyasî û çandî bû ango mirov dikare bêje ku bi tevayiya xwe li ser bingehên jiyaneke kurdewar hatibû avakirin. Lewra jî çalakiyên wê zû belav dibûn di herêmên Kurdî de û li Şamê. Bi sedema hebûna Celadet û Kamûran Bedirxan wekî du kesên bîrgeş û zanyar di serokatiya wê de ku cî girtibûn. Di bawernameyeke Kurdî ya kevintirîn de ji kelîja desthilatdariya fransiyan re hatibû pêşkêşkirin. Ev bawer- name ji aliyê hin rewşenbîr û serokên êlên Kurdî ve bi mehna komcivîna komela bingehîn a Sûryê ve, di 23.6.1928-an de hatibû dîyarkirin. Di vê bawernameyê de kesên ku îmze kiribûn gelek daxwazên xwe rêz kiribûn û pêkanîna wan xwestibûn di bin kelîja(desthilata) çarçova Sûryê de, hin ji wan daxwazan jî ev bûn:12 1- Bikaranîna zimanê Kurdî, wekî zimanekî fermî di herêmên Kurdî de li tenişt zimanên fermî yên din. 2- Xwendin û fêrbûna zimanê Kurdî di dibistanên herêmên kurdî de. 3- Daxwaza guhertina karmendên Ereb bi yên Kurd di herêmên kurdî de. Ji bilî wan daxwazan jî, di wê demê de gelek çalakî dihatin lidarxistin û mirov dikare hin ji wan çalakiyan rêz bike: * Komela Comerdiya Kurdî di destpêka sala 1930-î de ava bû û razgirê wê Şewket Zilfî bû. * Çapxaneya yekemîn a Kurdî li bajarê Helebê ji aliyê wêjevanê Kurd Huseyn Mûkriyanî ve di sala 1915-an de hate avakirin. Bi destpêka vê gavavêtinê jî nivîsên kurdî, pêşî bi tîpên erebî û paşê jî bi tîpên latînî hatin çapkirin. Di wê demê de pirtûkên rêziman û pirtûkên dî yên bi Kurdî hatin çapkirin û belavkirin. * Mîr Celadet Bedirxan, di 15-ê Banemira 1932-an de, li Şamê, bi tîpên latînî kovara HAWARê weşand. Kovara HAWAR heta 15-ê Tebaxa 1942-an berdewam kir. Kovar 57 hejmar hate weşandin. * Mîr Celadet, pirtûkxana HAWARê ava kir. Pirtûkxaneya HAWARê nêzîkî 20 pirtûkan weşand. * Kovara RONAHÎ, di sala 1941-î de ji aliyê Mîr Celadet ve hate weşandin. Kovara RONAHÎ kovareke hefteyî bû. * Komela HÊVÎ, di sala 1937-an de hate avakirin. * Tîma gogê li Şamê, di sala 1940'an de bi navê Kurdistan hate avakirin û xelata qehremaniyê stend. * Bexşegehek li Beyrûtê, di sala 1937-an de, weşana xwe kir her roj du saet di bin berpirsiyariya Kamûran Bedirxan de. Ev sazî, di sala 1946-an de ji aliyê xuher- menda Libnanê ve hate girtin. *Qlubeke sporê, di sala 1939-an de, li Amûdê ava bû. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 13 --- Page Break --- *Kamûran Bedirxan li Beyrûdê, di sala 1943-an de, du kovar bi tîpên latînî der- anîn: Kovara Roja Nû û kovara Stêr. Helbet ev kovar û çalakî tev ji ber encamên biryarên xuhermendên neteweyî yên li Sûryê û Libnanê ve hatin rawestandin û qedexekirin. Li hember wan çalakiyan kesên Ereb yên tengbawer hebûn, dixwestin ku tovên şovenîzmê biçînin. Heke mirov mînakeke balkêş bide; rojnameya "Al Ayam", ya ku 11.07.1932-an de li Şamê belav dibû wisa nivîsandibû: "Penaberên Kurd dixwazin welateke netewî ji xwe re li Sûryê ava bikin" û di babetê de êrişî Kurdan dikir. Ev gotar û hinên din ê mîna wê mirov dikare bêje ku bangehên şovînî bûn, lê hingê di bin destê desthilatdariyê de bûn û serê xwe bi şermî hildidan. Bawerim ku çalakiyên wê qonaxê gelek giring bûn, lê gi- ringtirîn xebat pêkanîna elfabeya Kurdî ya latînî bû ku rola Mîr Celadet Bedirxan a di vî warî de qet nayête jibîrkirin. Bi encama wan hestên netewî jî gelek rewşenbîr, helbestvan û nivîskarên Kurd derketin holê. Pê re jî, di sala 1936-an de qursên zimanê Kurdî li gelek gundên Kurdan vebûn, ew jî dibû bingehek ji lêkedana rewşa Kurdî û dibistanek, ji avakirina pêşketina netewa Kurd re. 7) DEMA SERXWEBÛNÊ(1946-1958) Di dema destpêka serxwebûna Sûryê de rewşa Suriyê bi giştî bê hedarî bû, çimkî Fransiyan bi siyaseta xwe beşdariyek bi giştî kiribûn. Di avabûn û gurkirina hestên kêmnetewiya Sûryê de, nemaze ku kişwer ên ragihandibûn tev bi bingeha olî an kêm- netewe bûn û vê yekê jî hişt ku gelek kes ji kemberên olî derkevin û bi aliyê rewabû- na netewî ve herin û kişwereke(dewleteke) netewî ava bikin. Çimkî rêyeke yekane bû ji bo ku hebûn û berdewamiya rola wan di pêşeroja Sûryê de hebe. Tevî wisa jî divê neyête jibîrkirin ku Fransa jiyaneke parlemanî di Sûryê de ava kir û di sala 1928-an de jî destûra yekem hate dayîn û ev destûr jî ya parlemenî bû. Ji wê demê ve ye ku jiyana parlemanî di Sûryê de dest pê kir. Heke berdewamiya wê girêdayî berjew- endiyên Fransa bû jî, lê di dema wan de jiyana parlemanî bi hedarnebûna rewşa hundirê Sûryê ve ma girêdayî heta piştî serxwebûnê. Lewra her pênc salên, ji 1949- 1954-an ciyakar bûn bi pirbûna ‘Cunta’ yên li dû hev dihatin û tişteke gelek balkêş e ku her sê efserên wê jî yên bi ‘Cuntayê’ rabûyî, an ji kêmnetewan û an jî ji kêmberên olî bûn!.. Di 1954-an de rejîma komarî vegeriya, heta sala 1958-an. Ev demeke ronî bû di dîroka Sûryê de. Ji aliyê yasayên hilbijartinê, saziyên rijîmê, pêşketina jiyana aborî, civakî û mirovan ve û ji aliyê nerîn û helwesta wan a li hember Kurdan ve. Mirov dikare bêje ku ew dem destpêka derketina nerîn û helwestên şovenî û nijadpe- restî bû. Bi taybet jî, sala 1952-an. Di baweriya min de nijadperestiyê hêza xwe ji der- ketina kom û partiyên îdelojîk yên ku bi destê kesên bingeha xwe ji kêmnetewan, ji kêmberên olî girtibûn pêk dihatin. Jixwe kêşa avakirina neteweyek Erebî, kesên ku pê rabûn jî piraniya wan ne Ereb bûn. Lê di wê riyê de wan kesan dixwestin ku berjewendiyên kêmbera xwe bi ser bixin. Di çarçova netewa Erebî ya fereh de, dixwestin ku bi sirûdên hesteyî berpirsiyariyê bidest bixin û heger Tirkan xwe bi Misilmantiyê pêça bûn jî, lê li Sûryê kêmberên olî bi netewa Erebî ya mezin xwe pêçan û xwe li nêrîna olî-neteweya tekane asê kirin. Lewra ne bêhemd bû ku WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 14 --- Page Break --- damezranerên Partiya Ba'es ku Mîşêl Efleq û Zekî Arsozî, her du kes avakarên binge- hîn bûn ku yek ji wan ne Mislman e û yek ji kêmbereke olî ye. Wisa jî 'Partiya Kominist'; Ermenî, Cihû û Kurdan ava kir. Bi vî awayî jî Partiya Sûryê ya netewî û civakî hate damezrandin. Her ku damezranêrên wê ne Ereb bûn jî, lê wê partiyê doza netewa Sûryê dikir û di bernama xwe de digot ku; "neteweyek Erebî di Sûryê de tun- eye lê gelek kêmnetew hene û bi hevjîna tevan netewa Sûryê çêbûye". Helbet wê demokrasiya zayenî akamiya xwe li Kurdan jî dikir, bi giştî jî li xwen- devan, rewşenbîr û welatparêzên ku xwedî bîr û bawerî bûn. Belkî di destpêkê de hindik bûn lê bi demê re zêde dibûn, mezintir û bi rûmetir dibûn. Çimkî ne tenê akamiya rewşa Sûryê li ser wan hebû, akamiya mezin jî ji aliyê Kurdistana Başûr ve dibû û tîrêjên roniya netewî belav dikir. Di sala 1949-an de, di kongira "Ciwanên Dimoqrat" de ku ev kongire li paytexta Macarîstanê li Bûdapeştê çêbibû de, Nûredîn Zaza wekî nûnerek, bi navê 'Nûnêriya Kurdistan' beşdarî vê kongirê bibû û axaftineke bi navê Kurdan tê de kiribû. Bi vê nasnama xwe jî di kongirê de hatibû pejirandin. Wê demê Nûredîn Zaza li Lozanê dixwend û bi beşdariya çend xortên Kurd "Komela Xwendevanên Kurd" li Ewrûpa damezrandibûn. Nûredîn Zaza. jî serokê wê bû. Rojnameyek bi navê "Dengê Kurdistan" û bi sê zimanan; Kurdî, Fransî û Îngilîzî dihat weşandin.13 Helbet wekî hemû gelên li Sûryê, akamî li xortên Kurd jî dibûn bi riya nêrîn û helwestên ku belav dibûn. Ji vê demokrasiyê netewa Erebî, ji aliyekî ve netewa Kurdî û ji layekî ve jî ramanên komonîstî sûde jê wergirtin. Bi taybet jî li Qamîşlo û li hemû deverên Sûryê, navend û saziyên çandî dihatin vekirin. Hingê saziyên fermî û gelek jî yên taybet hebûn, wekî; sînema, şano, ajansên kargehên mezin, tevgera çandî û siyasî gelek xurt bûn û ji vê yekê jî Kurd ne bêpar bûn. Yek ji çalakiyên wan damezrandinan jî "Komela Yekîtiya Ciwanên Demokratên Kurd" bû. Ev komele ji aliyê hin xortên Kurd ve hatibû avakirin, wekî; Mihemed Mela Ahmed, Samî Namî, Derwêş Mela Suleyman û hwd... Û armancên komelê jî ev bûn: 1- Demokrasî rêbazek e ji bo mafên netewî. 2- Li hember desthilatên kevneperest û dagirkeran azadî. 3- Xwendina zimanê Kurdî di dibistanên Kurdî de. Û vekirina komel, navendên çandî û civakî yên Kurdî. 4- Mafên jinan di civatê de. Di destpêka 1955-an de bi berpirsiyariya Osman Sebrî, komeleya "Vejîna Çanda Kurdî" hate damezrandin.14 Û ji bingehên xebata wê komelê, çapkirina hin pirtûkên Kurdî dest pê kir. Bi tevayî rewşa Sûryê hişt ku pêdiviyek bi hebûna partiyeke Kurdî hebe. Çiqas diçû helwest û nerînên nijadperestên Ereb li hember dijîtiya Kurdan zêde dibûn, lewra divabû ku saziyeke siyasî hebe ku Kurdan bike yek û xebatê di ber mafên wan ê netewî û mirovantî de bike. Bi vê helwestê çar kesên Kurd; Osman Sebrî, Abid Alhemîd Derwêş, Şêx Mihemed Îsa Mehmûd û Hemze Newêran, di Tebaxa 1956-an de bi şêwra Nûredîn Zaza, civîna xwe ya yekem li dar dixin û biryarê didin ku par- tiyeke Kurdî ava bikin.15 Di vê civînê de biryara avakirina 'Partiyeke Kurdî' didin lê ranagihînin heta ku nivîsandina bername û projeyên partiyê amade dikin. Hingê jî WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 15 --- Page Break --- Nûredîn Zaza di dawiya meha Cozerdana/Herzîrana 1956-an de ji Lozanê vegeriyabû û xwendina xwe temam kiribû. Nûredîn Zaza wê demê di Zanîngeha Şamê de mamostetiya perwerdehiyê dikir. Roleke Zaza ya xurt hebû di alîkariya damezrandin û nivîsandina bernama partiyê de. Piştî demekê bername hate çapkirin û belavkirin, bi navê "Partiya Dimoqrata Kurdistana li Sûryê".16 Bi kurtî xala bingehîn di vê bernamê de ev bû: "Bervedaniya ji bo hebûna netewa Kurdî û pêkanîna mafên netewî, çandî û kargêrî di çarçova rejîmeke demokrat de li Sûryê".17 Ji bilî wisa jî li çiyayê Kurmênc hin xortên Kurd ji "Partiya Kominîsta Sûryê" veqetiyabûn. Ji wan; Reşîd Hemo, Mihemed Alî Xoce, Şewket Henan, Xelîl Mihemed ji bo ku tevlî 'Partiya Kurdî' ya nû bibin gengeşe dikirin. Ev gengeşe biser- ket û bi encamê serketinê ew kes beşdarî civîna 14 Cozerdana 1957-an bûn û ji bo Komîta Navendî hatin hilbijartin. Komîte ji deh kesan pêk dihat û serokê wê jî Dr. Nûredîn Zaza bû. Partiya Kurdî ya li Sûryê, navê wê bû "Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûryê". Ev nav piştî demeke kurt hat guhertin û bû "Partiya Demoqrata Kurdî li Sûryê(PDKS)." Piştî ragihandina partiya PDKS û destpêkirina xebata wê, veqetandinek din di "Partiya Komonîst" de li Cizîrê çêbû û bi encama wê Cegerxwîn û gelek kadroyên ku ji vê partiyê veqetiyan, partiyeke Kurdî ya dî damezrandin bi navê "Azadî". Lê danû- standina her du partiyan û hestên netewî xurt hiştin ku Cegerxwîn û hevalên xwe par- tiya xwe ji hev bixin û bê merc tevlî "Partiya Demokrat a Kurd li Sûryê" bibin. Wisa jî danûstandin bi berpirsiyarê "Komela Yekîtiya Ciwanên Kurd" re hate danîn û ew jî tevlî Partiya PDKS-ê bûn. Bi vê yekê jî partiya PDKSê bû nûnêrê gelê Kurd di Sûryê de. Di demeke kurt de endam û dostên partiyê gelek pir bûn û jixwe nêrîn û baw- eriyên partiyê di rojnameya partiyê ya ku bi navê "DENGÊ KURD" de bi Kurdî û tîpên latînî dihate weşandin de dihatin belavkirin. Lê akamiya herî mezin hişt ku endamên partiya PDKS-ê pir bibin û rola wê xurt bibe. Bi vegera Mele Mistefa Barzanî di sala 1958-an de, bi Kurdistana Îraqê re têkiliyên partiya PDKS-ê dest pê kirin. Komîta navendî, nûnêrê xwe, Şêx Mehemed Îsa şand cem Berzanî ji bo têkilî û alîkariyê. Goriya min ew dem, dema avazayîna netewî bû. Bi hestên netewî gelê Kurd li dor partiya PDKS-ê diciviyan, bê ku partî kadro an kesê zana amade bike, bilî serokê par- tiyê û çend kesên dî. Lê rewş bi çi awayî bibe jî avakirina partiya PDKS-ê rolek pêwîst hilgirtiye wê demê. 8) SALÊN (1958 -1963) Li Sûryê di demên navbera 1958-1963-an de gelek guhertin çêbûn. Ev guhertin zêde jî li ser nexşeya sîyasî ya hundir û nakokiyên siyasetên îdeolojîk bûn. Pê re jî belav bûna homaniya netewa Erebî ya ku Cemal Abed Alnasir serokatiya wê dikir û ji wan beşeke mezin jî xwe li nakokiyên hêzên Erebî di Sûryê de digirtin. Û li alîyê din yên ku xwesteka mana di bin siya yekîtiya bi Misirê re daxwaz dikirin û ji wan hin ên ku dijberî vê yekê bûn û nedixwestin bimînin di bin yekîtiya Misrê pêk dihatin. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 16 --- Page Break --- Ji wan partiyên ku dixwestin yekîtî here serî yek jî Ba'es bû. Çimkî li gor agahiyên wê demê, bêçare bû ji layê akamî û rola di nav civata Sûryê de, lewma jî bi wan dûriş- man dixwest bingehek civakî li dor xwe kom bike û jixwe vê sedemê hişt ku piştî yekîtiya bi Misrê re, di Reşemiya sala 1958-an de çêbe û Komara Yekîtiya Erebî were damezrandin. Ji ber vê yekê jî partiya Ba'es biryara hilweşandina xwe stand. Bi vê encamê jî du hêz di Sûryê de man; Komonîst û Partî (PDKS). Yên ku li hember tunekirina jiyana siyasî ya di Sûryê de sekinîn, helwesta wan hişt ku êrîşeke xurt ji layê efserên komarê bidin ser her du partiyan. Ev êrîş di dest- pêkê de birin ser Komonîstan û ji pişt re jî birin ser Kurdan. "Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûryê" gelek xurt bibû û endamên wê pir bibûn. Gelek weşanên nepenî bi zimanê Kurdî û Erebî belav dikirin, bi armanca danasîna rewş, xebat û helkewta Kurdan. Û pê re jî nûçeyên welatên Ereb û Cîhanê. Di nav van xebatan tev de xebata herî giring di wê demê de, lêkolîna Dr. Nûredîn Zaza ya ku li ser rewşa Sûryê ya aborî kiribû. Wê lêkolînê hişt ku endamên Partî(PDKS) sedemên tevlîkirina Sûryê bi Misrê re binasin. Helbet roj bi roj nexweşî zêdetir dibûn û stemkariyê cî digirt. Kîdarîşên(kirinên, îcreatên) zordariyê û hilawartî dibûn nîşana yekîtiya xuhermendê. Di destpêka Tebaxa 1960-an de dewletê berê êrîşên xwe dan ser Kurdan û 5 hezar kes zêdetir hatin girtin. Di nav wan de, zarokên 12-15 salî jî hebûn. Ji ber serveçûnên hov hin endamên partiya PDKS navên kesên ji 'Komîta Navendî' dabûn dest xuhermendê û alavên çap- kirinê jî li Helebê dabûn destê parastinê. Lewra piraniya berpirsiyarên PDKS-ê hatin girtin. Di nav wan de; Osman Sebrî û Dr. Nûredîn Zaza ku wê demê serokê partiyê bû tê girtin. Nûredîn Zaza di 8-ê Tebaxa 1960-an de ji kargehê girtibûn û xistibûn bin çav. Hingê berpirsiyarên parastinê digotin ku Kurdên Sûryê alîkariya Israîl dikin û ji piştê ve li miletê Ereb dixin, dixwazin ku parçekî bibirin û tevlî kişwera Kurdî bikin. Li ser pirsa çima partî çêbûye û li ber tewîjerê parastinê, Zaza bi berevedaniyek wisa parastina netewa Kurd li hember êrîşa Erebî bersivandibû: "... Netewa Erebî bi reng û riyên bêsînor bi destê partiya Ba'es, ya ku Abed Al Nasir bi kar tîne faşîstiyek ber bi çav e! Çimkî armanca wê bişaftina kêmnetewan bi xwe ye!.. ).18 Di20-êReşemîya1961-andeNûredînZazaûhevalênwîdertînindadgehêbimehnaavaki- rina partiyek siyasî li dijî armancên şoreşa netewî ya Erebî.Wê demê sê parêzvanên Kurd û yekî Ereb, ji Helebê xwe amade dikin ji bo ku di dadgehê de parêzvaniyê bikin. Jixwe dadmend jî ji Nûredîn Zaza xwestibû ku bervedaniya xwe di raporekê de pêşkêş bike. Zaza di vê rapora berevedaniya xwe de gelek xalên girîng destnîşan kiribûn: 1- Di destpêka 1958-an de, li herêmên Kurdî karmendên xuhermendê gotinên; “Kurd; Cihû ne û xiniz û komonîst in...” ku bi lêv dikirin û pirs ji kesên sivîl dikirin, bi rengê; “tu filehî an Kurd î?” gava Kurd bûya lê dihat xistin û rezîlkirin. 2- Ev demeke ku navên gund û bajarên Kurdî kelîjeyên herêmên Kurdî bi navên Erebî tên guhertin. Bi tevî ku gelek navên gund û bajaran ku ne bi Erebî ne di herêmên Ereban de hene jî, lê nayên erebkirin. Wekî: Doma, Heresta, Bilodan û hwd... 3- Ev demek e ku fermangehên nifûs û polîsan, tomarkirina navên kurên Kurdan qedexe dikin û bi taybet gava navên wan bi Kurdî bin! Tev ku gelek nav têne tomar- kirin ne bi Erebî ne. Wekî: Gorg, Zohrabyan û hwd... WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 17 --- Page Break --- 4- Ji sala 1958-an ve, pirtûk, wêje û elfabaya Kurdî hatiye qedexekirin û danerên wan têne girtin û lêxistin. Tev ku di herêma Cizîrê de dibistanên taybet yên ku zimanê wan bi Siryanî û Aşûrî û Ermenî hene û pê re; pirtûk û rojnameyên wan der diçin û tên belavkirin. 5- Di 1960-an de dema Kurdan ji bo guhertina nasnameyan û ji bo tomarkirinê serî li kargehê nifûsan xistin, xwesteka wan nehat pejirandin, bi tevî ku yên Ereb û kesên din bê bawernameyan jî dihatin pejirandin.19 Wextê Dr. Nûredîn Zaza di girtîngehê de bû, Abed Al Nasir xwest ku destûreke nû ji komarê re çêke, lewra jî li ser vê yekê Zaza ji zindanê birûskek şand û tê de wiha gotibû: "Çima ku ez Kurd im, li girtîngeha Mezê me! Çima ku min mafên rewa ji Kurdên di Komara Yekîtiya Erebî de dijîn xwestiye! Ji bo ev nijadperestî û stemkarî neyê rahatin! Ji bo yekîtiya Kurd û Ereban di pêşerojê de xurt bibe, ji destûra nû dixwazim ku danpêdanan bi nasnameya gelê Kurd û mafên wa yên çandî bide!".20 Divê ku mirov vê xalê jî qet jibîr neke ku, ji bo wê birûskê birêz Zaza têra xwe lêdan û nexweşî dîtiye. Di dadgehê de parêzvanên xebatkarên Kurd dadgerîna xwe pêşkêş kirin. Ji nav wan parêzvanan, bervedêriya ku parêzvanê amadekiribû de wiha hatibû gotin: "... ev kesê bi rûmet daxwaza hermet û pêşxistina ziman, çand û tîtalên gelê Kurd dikin, ma gelo çima em dibistanên zimanê Kurdî qedexe dikin û bi fermî vî mafî didin Cihû, Ermen û Siryanan! Tev ku jimara Kurdan ji tevayiya wan gelek mezin- tir e. Li bakurê welat bi rengekî hevdugirtî dijîn! Çi dadî ye ku mafên çandî didin berên kêm û olî û neteweyek qedexe dikin!? Ev siyaset ne rast e û ne vacayî ye ku berdewam bibe, piştî pazdeh salan ji serxwebûna Sûryê!"21 Ji bilî wisa jî gelek nivîs û daxwazên Kurdên li Ewrûpayê û dostên Zaza, tevgêrek xurt gerandin ji bo azadiya girtiyan. Lewma jî dadî ji ber pestanên derve û hundir, sal û nîvek ceza li xebatkarên Partiyê(PDKS) birîn û di 8-ê Tebaxa 1961-an de jî hatin berdan. Di 28.9.1961-an de yekîtî herifî û efserên nû kelîj bi dest xwe xistin û Komara Sûryê ya Erebî ragihandin û xuhermendek sivîl damezrandin. Vê yekê jî diyarkir ku wê hilbijartinên parlemenî di 5-ê Befranbara wê salê bi xwe de çêbin. Û ji wê rojê jî navê komarê hate guhertin û bû: "Sûriya Erebî". Û bi vê yekê re rengê siyaseta Sûryê hate dîyarkirin ku; "Çi kesê li Sûryê dijiya Ereb e!" Di bin pestana heval û dostên partiya PDKS-ê de Dr. Nûredîn û Şêx Mihemed Îsa bûne nûnêrê Partiya PDKS di hilbijartina yekemîn a piştî herifandina yekîtiya bi Misrê re. Lê efserên Sûryê, gava dîtin ku gelîriya Nûredîn Zaza, nemaze piştî ku gel li Amûdê wî bi tirinbêla wî ve rahildan ser zend û bendan pê tirseke mezin li cem efseran çêbû ku wê nûnerên PDKS-ê û hevalên lîsta wan bi serkevin. Ji ber vê yekê jî berî hilbijartinê bi sê rojan Dr. Nûredîn û Şêx Mihemed girtin û xistin girtîgeha Qamîşlo û paşê jî hilbijartinek sexte çêkirin. Di wê demê de, li dor 200 xortan ji Amûdê girtin bi mehna nivîsandi- na nivîsan a li ser dîwaran. Digotin li ser dîwaran wisa hatibû nivîsandin: "Ereb ji zemîna Kurdistanê derkevin!", "Bijî Barzanî û nûnerê wî yê li Sûryê Nûredîn Zaza û gelek ên din..." Her roj nêrîn û helwestên şovînî yên li dijî Kurdan zêdetir dibûn û projeyên nijad- perestiyê serê xwe radikirin, nemaze piştî destpêkirina şoreşa Barzanî li Kurdistana Başûr. Lewma jî di 1962-an de berpirsiyarê parastinên siyasî li parêzgeha Cizîrê WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 18 --- Page Break --- lêkolîna yekem li ser Kurdan û pêwîstbûna bişaftina wan û riya wê bişaftinê ragi- handin. Ew lêkolîn, ji wê rojê ve bû bingeha hemû proje û pîlanên şovîniya Erebî ya li Sûryê. Ji ber girîngiya vê yekê em ê hinek bi dorfirehî li ser rawestin. Mirov dikare bêje ku vê lêkolîna bi navê; "Xwendinek li ser parêzgeha Cizîrê", sitûna nijadperestiyê ji layên netewî, civakî û siyasî ve çikand. Amedekirina efser Mihemed Teleb Hilal ku berpirsiyarê Şaxa Parastina Siyasî bû di parêzgeha Cizîrê de, ji xuhermenda Sûryê re ev proje pêşkêş kir. Di vê projê de helbet gelek nêrîn û ba- werî dîyar dikirin û ji rûpela pêşî heta qapa dawî avjenî di derya nijadperestiyê de dihat kirin û jixwe kes nedihişt, ne ol û ne êl. Tev wekî dijminê serekî didîtin ji nete- wa Erebî re û bi xurtî li dijî biratiya Kurd û Ereban disekinî, û çi Ereb ê ku bawerîya xwe bi vê yekê aniye wan jî tawanbar dikir.Ango tergeza Kurdan ji ya Cihûyan mezintir kiribû bi navê Isra'îla duduyan ew binav dikir. Ne tenê wisa, lêbelê şerê çi kesê Ereb yên ku dixwestin dibistan di herêmên Kurdî de vebin dikir. Çimkî li gor nêrîna wan, bi zanebûn nifşê xortên nûhatî jî wê bibûna Kurd. Û ji bo bêtir nivîs û projeyên vî efserî werin diyarkirin em ê xalên bingehiyên ku wekî pêşniyaran ji xuhermenda xwe re pêşkêş kiribûn, ji we re rêz bikim: 1. Divêt kişwer(dewlet) dest bi kiryarên mişxetkirina Kurdan bike û wan bi aliyê hundir ve bibe. Zêdetir jî endamên tergeze û ji bo serbixistina encamên vê pro- jeyê, ne xem bû ku çend sala bidomiya. 2. Sîyaseta nezaniyê, ango nehiştina vekirina dibistan û zanîngehan. Ji ber ku hebûnan dibistanan encameke berevajî dida li hember tiştên dihatin xwestin. 3. Piraniya Kurdên herêmê, nasnameya hemwelatiya Tirkiyayê bi wan re heye. Lewra divêt tomarên nifûsê bêne rastkirin û kesê nifûsa wî neyêt bicîkirin, divêt em wan vegerînin welatê wan yê pêşî. 4. Girtina derfetên kar li ber Kurdan. Di vî warî de divêt em tevgera wan teng bikin! Rewşa wan bête bê tebat û bê hedarkirin, ji bo ku di kêlîkekî de koç bikin! Divê 'Komîta Belavkirina Erdan' vê yekê li ber çavan bigre û tevdîrên goriya wê yekê bistîne. Ango divêt ne bi kirîn û ne jî bi erzî erd di destê Kurdan de bimîne. Nemaze ku kesê Ereb pirr in "şikir ji xwedê re..!". 5. Êrîşek dorfireh bi vê propagandayê li dijî gelê Kurd di nav miletê Ereb de pêk bê û bi vê helwestê endamên Ereb ji bo karê wisa perwerde bibin ku nehêlin hedara Kurdan bimîne. 6. Payeyên olî ji şêxên Kurd bêne hildan û şêxên Ereb bêne şûna wan, çimkî civatên wan ne civatên olî ne! Lêbelê civatên Kurdî ne, dema ku em ji wan dixwazin birûs- ka li dijî Barzanî rêkin, nakin, lê li dijî xwînrija misilmanan rê dikin. 7. Lihevxistina Kurdan ya di nav xwe de, ango nakokiyên navxweyî çê bikin û ev tiştek hêsanî ye. 8. Bicîkirina niştecîkirina endamên netewa Erebî di herêma Kurdî de, li seranserî sînor! Ji ber ku ew wekî keleha pêşerojê ne û wê wisa li ser Kurdan çavdêr bin heta roja ku bêtin mişxetkirin. 9. Dirêjahiya sînorê Bakur divê ku bibe herêmeke serbaz wekî eniya Colan, ango di vê serbazê gel tê de bi cî bibin, stûbariya wan niştecîkirên Ereb mişextiya Kurda ye. 10. Divê ku gundên nûjen ji Ereban re di herêma Kurdan de ji bo kişwerê werin WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 19 --- Page Break --- avakirin û divê li seranserî sînorê Bakur wan perwerde û çekdar bike. Bi têkûzî û bi mîna kîbotzatên Cihûyan. 11. Kişandina mafên nûnêriya wan kesên ku ketine hilbijartinê di herêmên Kurdî de û bi zimanê Erebî nizanibe. 12. Nedan û qedexekirina hemwelatiyê û nasnameyan ji kesê ku dixwazin di wê herêmê de bi cî bibin, ji bilî Ereban!..22 Bi rastî pêşniyarên Teleb Hilal cî girtin û hatin guhdan di hemû dem û kelîjên Sûryê de bihurîn. Û dest pê hate kirin gava ku fermana Komarê nimre 93-an di 23-8- 1962-an de derket. Ji bo serjimartinek taybet di herêma Cizîrê de çêkin û wê serji- mara ku di roja 5-10-1962-an pêkhat. Ango di yek rojê de serjimartin çêbû û encam jî di wê rojê de hat dîyarkirin ku bi encama vê serjimartinê 120 hezar Kurd man bê nasname..! Û hemwelatiya wan ji dest wan hat girtin. Tev ku bi bawernameyan û di nifûsan de bi qoçanan, di nifûsa leşkeriya Fransa de hatibûn tomarkirin jî. Û ji xwe bawernameyên Osmaniyan ji aliyek dî ev yek didan der. Ango êvarê xwedî hemwe- latî bûn û serê sibê çavên xwe li bê hemwelatiyê vekirin. Lê diyar bû ku projeyeke sîyasî ye û ji zû ve hatibû amadekirin. Ev kesên Kurd qurbanên serjimartina taybet û nijadperestî bi du nifşan hatin tomarkirin(tev ku berî serjimartinê jî hatibûn tomarkirin di fermangehên nifûsê de). Di nifûsê de bi piranî bi navê Biyanî hatin tomarkirin. Xwedê giravî ne xwediyê zemînekî ne! Hin ji wan, jixwe bi navê biyaniya jî nehatin pejirandin û bi navê Mektomî hatin tomarkirin. Çawa ku wisa bên hesi- bandin kes nizane ka ji ku ve hatine û kî ne! Lewra jî ji tomara biyanîbûniyê jî man bê par. Li gor encamên wê hilbijartinê, helwesta nijadperestiyê jî bingeha xwe ji rewşeke wisa re, danî: * Bav hemwelatî ye û kur biyanî ye. An jî berevajî vê yekê! * Mêr biyanî ye û jin hemwelatî ye. An jî berevajî vê yekê! * Bira hemwelatî ye û ê dî biyanî ye! Gelek ji wan kesên ku bûn biyan nemaze ku gelek xort ji wan di dema serjimar- tinê de leşkeriya Sûryê dikirin; gelo ew bi çi bawernamê biribûn, jixwe tenê nijadpe- rest pê dizanin?! Hin ji Kurdên ku di saziyên bilind ên Sûryê de karmend bûn, ew jî bi wê serjimartinê bûne biyanî. Wekî mînak; Tewfîq Nizam Aldîn, Serokê Cengoşa Giştî ya Leşkerê Sûryê bû berî serjimartinê, lê di serjimartina taybet de derket ku biyanî ye. Çilo gihaştibû serokatiya leşkerên Sûryê jixwe tenê mejiyê zingarî dikare vê yekê fêm bike. Vê kesayetiyê wisa jî di 8.3.1963-an de, li ser pişta tang û topan Partiya Ba'es kelîj(desthelatî, îqtîdar) xiste dest xwe. 9) DEMA BA'ES, JI 1963-yan HETA ROJA ÎRO Efserên Ba'es ji roja pêşî yasayên awarte li ser Sûryê pêkanîn û lîsta reş bi navên kesên demokrat yên divêt bêne girtin di radyoyê de ragihandin. Jixwe efserên Ba'es dizanîbûn ku endam û dostên wan kêm in, lewra berê xwe dane çewsandinên serbazî û polîsî yên li dijî gelê Sûryê bi tevayî û bi taybet jî êrîş dibirin ser kesên demokratxwaz û gelerî ku di nav milet de hatibûn naskirin! Helbet azadiya demokratî, WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 20 --- Page Break --- destûr û hemû mafên mirovan jî hatin qedexekirin. Û bi navê pêkanîna sosyalîst a Erebî proje û pîlanên xwe yên leşkerî bi cî kirin. Jixwe rewşa Sûryê di dewsa sirûd û dûrişmên partîtiya tekane de li binê guhê hevdû ve ket, lê di vê babetê de tenê em ê li ser rewşa Kurdan ya di bin kelîja(desthelata) Ba'es de bisekinin. Rewşa Kurdan pir bi êş û nexweşiyê dest pê kir. Nemaze ku navê Dr. Nûredîn Zaza di lîsta reş de bû! Demekê li Şamê, li taxa Kurda xwe ji kelîja Sûryê veşart û bi alîkariya welatparêzên Kurd reviya Libnanê û li wir di bin pestana xuhermenda Sûryê de li Beyrûtê hate girtin û dûrxistin, bi sedema xebat û çalakiyên pirsgirêka Kurdî ku li Beyrûtê dikirin. Nemaze gotar û agahiyên di derbarê pirsgirêka Kurdî de di roj- nameyên Libnanî û ajansên cîhanê de belav dikir. Hingê di wê demê de Dr. Nûredîn dev ji serokatiya Partî(PDKS) berdabû û heke mirov ya rastiyê bêje ji Partiyê hatibû dûrxistin. Jixwe di 15.2.1966-an de hate girtin û Libnanîyan berê wî dane Urdinê. Urdinîyan jî ew bi bayê bezê vegerandin Libnanê û di 23.4.1966-an de wî dan destê efserên Sûryê, û heft mehan di zindana tenahiyê de ma. Pişt re ew sirgûn kirin başûrê Sûryê. Parêzgeha Siwêda, di meha Banemîrê di sala 1967-an de wî vegerandin Şamê û di Tebaxa wê salê de bi alîkariya hin dostên xwe çû Tirkiyayê û ji wir vegeriya Lozanê. Rewşa serokê Partiyê(PDKS) ku çi jan, derd û êş ji destê efserên Ba'es kişandibû jixwe hinekî wê rewşê diyar dike. Lê mixabin perîşaniya herî mezin ji destê hevalê wî yên wê demê pê hat kirin. Dîyar e yên ku wî dûr xistin, bi sirgûnkirina Nûredîn dilê wan hênik bibû. Lewra jî dîrok û xebata wî tev hate veşartin. Dîyar e ku Dr. Nûredîn gelek berî dema xwe hatibû! Lewma kesî jê fêm nedikir. Di vî warî de tenê dixwazim ji kesên perdeyek reş danîne ser helwest û jiyana xebatkerekî hişmend û zanyar, bawerim bi helwesta wê yekê tenê fereziya xwe û qitqamiyên xwe parastin e û xwe pê bilind kirine. Gotina GOSTAV LOBON diyarî wan kesan dikim: "Eger kevir karîbana biaxifyan wê dîrok biba derewekî mezin.” Belkî hinekî bi dorfirehî em li ser zehmetiya ku Dr. Nûredîn Zaza dîtiye sekinîn, tev ku ji partiyê dûr ketibû, çimkî rola wî girîng û hêja bû û gelek layên wê welatparêziyê hatine veşartin. Rewşa Kurda wekî milet, me di pêşî de ragihand ku pêvajoyeke nijadperestiyê bi hatina Ba'es re dest pê kiribû. Jixwe ya girîng ew bû ku projeya Mihemed Teleb Hilal hat pejirandin û ew kesê nijadperest rol û stûbariya wî mezin bû. Çimkî ji bo wê projeyê xelat dane wî û bû Parêzmend, Şalyar û Cîgirê Serokê Şalyariyê. Pêwîst e ku mirov bêje raman û helwestên efserên partiya Ba'es di dijîtiya Kurdan de bi tevayî bû. Ne tenê Kurdên di sînorê Sûryê de, heta Kurdên Başûr jî! Lewra di havîna 1963-an de, hin serbazgel ji leşkerên Sûryê bi serokatiya efser Fehed Alşa'er re şandin Kurdistana Başûr ji bo alîkariya xuhermenda Iraqê bikin li dijî şoreşa Barzanî. Li hember wê helwesta şên- ber jî, helbet amadekariyeke siyasî di bîrweriya gelê Sûryê de hebû! Ango Ba'esî'yan kar ji du layan ve dikirin. Û wekî mînakan ez ê hin ji gotinên rojnameya Al Ba'es ku di wê demê de hatibûn nivîsandin ji we re li ber çavan raxim ku çawa mizgînî dabû, çawa nêzîkî wê serkeftin li ser “diz û nokerên Emperyalîzma Emrîkî” bibe û heke “şer raweste, nokerên welat wê xwe bibînin”.23 Nûha jî berî ku em dest bi jimartina pîlan û projeyên nijadperestiyên dijî kudan bikin dixwazim bêjim ku tûrikê efserê wê demê bi sirûd û dûrişimên sosyalizm û pêşverûbûnê û her bi tiştê diçirisandî di Cîhanê de tijî bû..! Lê her dihatin guhertin li WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 21 --- Page Break --- gor nakokiyên navxwe, yên efseran û gotina sekreterê Ba'es yê berî 1963-an ku digot bawerim ku wê bêtir bikaribe vê xalê ronî bike: "Hevbendiyên di komîta efseran de rengên seyr distîne, tu têkeliya wan bi prensîb û îdeolojiyan ve tune, tenê ew piren- sîban li dijî hevrikîn(dijberî) xwe bikar tînin! Bilî ku ew pirensîb li gor radeya nakokiyê têne guhertin jî...".24 9. a) PROJEYÊN BA'ES YÊN BERDEWAM a.1) JI DESTÇÛNA HEMWELATIYÊ (ji nijadî daxistinî) Ev proje wekî ku me di serî de jî çêra wê kir di 1962-an de pêk hat û heta roja îro jî berdewam e. Nîrê vê projeyê her gav bû jarî, astengî û alozî ji bo Kurdên ku navên biyanî li wan hatibû kirin û ew pê zêdetir belengaz û tengezar bûn. Girseya ku ev akamî li ser dijwartir bû du nifş bûn. Nifşê yekemîn; bi navê biyanî dihatin nasandin û nasnameyên taybet dane wan, li ser vê nasnameyê dinivîsînin ku ev kes bê niştiman e. Û gorî serjimartina 1962-an heyîna wan wekî biyanî hatin tomarkirin, lê dîsa jî ev nasname dane wan. Bi vê nasnamê tenê dikarin di herêmên xwe de herin û werin. Nifşê duyem; jixwe tu bawername li cem wan nîn in ji bilî kaxezek ji Mixtarê taxê distînin pêve, ku ew kes di wê taxê de, an di wî gundî de dijîn, ew kes bi navê "Mektom" têtin nasîn. Helbet her du nifş jî pir dibin û zêdetir jî nifşê Mektoman, çimkî çi zarokên çêdibin jî ji cûreyên van zewacên jêrîn nedihatin tomar- kirin, heta wekî biyaniyan jî. Ku bav "biyanî" be û dayik "hemwelatî" be. Ku bav û dayik her du "biyanî" bin. Ku bav û dayik her du "mektom" bin. Ev kes wekî biyaniyan jî nedihatin jimartin û nasnameya taybet bi destê wan nediket! Wan dît ku hemwelatîbûn, di roj û şevekê de hew dîtin ku hebûna wan, bi derketina rojê re nemaye! Çiqas bawernameyên wan hebin jî. Û ji bo bêtir ev bobelata mirovantiyê were nasandin em ê hin ji encamên destçû- na hemwelatiyê ji we re rêz bikin: 1. Qedexekirina ji kar û karmendiyê di hemû kargehên xuhermendê heta ku Kurd endazyar(mihendis), bijîjik û dermansaz bin jî. 2. Qedexekirina mafê arzîbûna zemînên çandiniyê û hege berê jî hebûn ji dest wan hatin derxistin. 3. Jixwe kirrîn û firotina zemînan nikarin bikin. 4. Dayîna bawernameyên(Dîplome) xwendinê qedexe ye û ji xwe 'mektom' xwen- dina seretayî pê ve nikarin bixweynin û jixwe wê jî bê bawername dixweynin. 5. Zewaca 'biyaniyan' nayê pejirandin û divê erêbûna sê dezgehên parastinê li ser hebe. Ev li aliyekî jixwe li zewaca 'Mektoman' ne kes lê dipirse û ne jî kes qayil e ku lê bipirse. Ne zewac û ne jî mirin rewa ye. Ango dizewicin û dimrin kes bi wan nahise. Zarokên çêdibin, jixwe xuhermend danpêdanê bi wan nake, ne wekî mirov û ne jî wekî caneweran. 6. Li ber dadiyê jî ev kes bi her du nifşên xwe tim gunehkar in. 7. Rêwîti, çûn û hatin qedexe ye ji ber ku tu carî guzername(pasport) ji wan re der- nakeve. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 22 --- Page Break --- 8. Qedexekirina razanê. Di otêlan de ilim piştî erêbûn ji parastinên otêlan bînin, nexwe qedexe ye. 9. Qedexekirina arizîbûna xaniyan, ew jî heke hebin. Tev ketin bin navên arziyên kişwerê(dewletê) û kirê ji xwediyê xaniyan tê standin. a. 2) HEJMARA KURDÊN BÊNASNAME Heta vêga tu carî jimartinek fermî çênebûye. Lê li gor hin jêderan, mirov dikare bêje ku jimara wan kesan gihaştiye 250 hezarî. Şaliyariya derve ya Sûryê di bersiva li hember pirsên Komela Çavdêriya Mirovan (Humains Rights Watch) dabû di rapo- ra xwe ya sala 1996-an digot, hejmara kesên ku bi navê 'biyanî' hatî tomarkirin 142465 kes in û yên bi navê 'mektom' jî 75 hezar kes in. Helbet ew kes zêde jî dibin..! Mamosteyên Kurd yên ku xwendina xwe temam kirin wan avêtin parêzgehên dûr û karmend jî ji kar dûrxistn, vê rewşê heta salên heştiyan berdewam kir. Tu carî zindanên Sûryê ji Kurdan vala nebûn û her jî tawana wan jî ev bû: Endametiya Komelên veşartî, yên ku ji bo guhertina şêweyên kişwerê aborî, civakî û dijîtiya şoreşa netewa Erebî, bi mebesta tevlîheviyê û xerakirina baweriyên cemawer bi armancên şoreşê..! Ev kîdarîşên (icraat) nijadperestiyê akamiyek mezin li ser rewşa jiyan û aboriya Kurdan bi giştî kiriye, nemaze yên bê derfetê kar man, lewra jî mişextî riyeke vekirî bû, him li hundir berîdana bajarê mezin ên wekî Şamê û him jî berê xwe dane derveyî Sûryê; Ewrûpa û gelek ciyên dî. Çimkî gelek toreyên parastinê çêbûbûn ji bo Kurdan ku wan bi qaçaxî derxin û wan rût bikin û ji wan bi tevî xelas bibin. a. 3) KEMBERA EREBÎ Rejîma Ba'es piştî projeya Teleb Hilal pejirand, xalên wê yeko yeko pêkanîn ji wan xalan yek jî, çêkirina kemberek Erebî bû li seranserî sînorê Bakur di herêma Cizîrê de (ku navê wê hate guhertin û bû Hisiça). Helbet piştî sirgûnkirina hemwe- latiyên van herêman, piyagirtina zemînên çandiniyê û anîna xelkên Ereb ji parêzge- hên dûr her domiya. Ev biryara ku di sala 1966-an de hate standin û pêkanîna xalên projeyê destpê kir, ji piyagirtina zemînan û pêkolên sirgûnkirina Kurdan xwe xurt kir. Ev proje li seranserî sînorê Tirkyayê û hinek jî ber bi sînorê Iraqê ve di nav dirêjiya 375 km û pahnbûna 10-15 km an de pêk hat. Ji Dêrikê destpê dikir û heta bi bajarê Serê Kaniyê didomiya. Ango ji çemê Diclê heta bi çemê Xêbûr dirêj dibû. Di destpê- ka sala 1967-an de bi awayekî fermî xelkên herêma kemberê agahdar kiribûn ku ji gundên xwe bar bikin, çimkî ne zemîn û ne tiştekî wan di herêmê de mabû û gelek ji wan jî bi zorê ji gundên wan rakirin. Lê piraniya gundiyan bi tundî neyêna xwe dîyar kirin û ji gundên xwe derneketin. Ji pişt re fermana kişwerê derket û zemîna herêma kemberê tev kire arziya kişwerê û terektorên parastî bi polîsan ve şand ji bo çandiniya wan zemînan bike û karker jî bi qeflan hatin ji bo gundên nûjen ava bikin ku Ereb werin herêmê. Di vî warî de dixwazim hin bawernameyên Ba'esi'yan ji we re wer- gerînim ji bo ku bête nasîn nijadperestî heta bi çi radeyê bû(helbet ev bawername ne bi tevayî ne): WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 23 --- Page Break --- - "Raporta çêkirina gundên nûjen ": "... terkezên berhingariya gelê me yê Erebî di bakurê Iraqê de ji layê emperyalîzmê ve hat çêkirin, herşêkirina(tehdîd) me jî ji çend salekê ve ye ku di parêzgeha Hisiça de destpê kiriye, ji xemsariya xuhermendên berê, lê îroj bi hewceyî çareserkirineke bingehî û eş- kere ye." - " …hate xwestin ji heval NE'ÎM CIMAA ji nivîsgeha cotkaran a partiyê (Ba'es) ku here parêzgeha Hisiça ji bo rapora ku di navbera 23-29/11/1966'an de, ji layê arastkirina binecî, netewî û di bin pirsiyariya efserên parêzgehê de amadebûyî, ji bo nîgarkirina xêzên bingehî ji pêkanîna projeya avakirina werzêrên(mezraa) xuhermendî, û piştî gengeşa raporê bi heval parêzvan re diyar bû ku pêwîst e zemînên ku ji layê dewletê ve di sala 1967- 1968-an de hatine piyagirtin di rûbera kembera Erebî a tête xwendin de ev der 300191 hek- tar e. Ji ber ku kesên di herêmê de ne Ereb in û pirraniya wan li gor projeya Emperyalîzmê Kurd in, ku ji Iraq û Tirkiyê hatine dagirtin..!" "… ew jî dixwazin ku welatekî netewî ji xwe re ava bikin û ji ber vê yekê jî herêm li ser sînorê Tirkiyê û Iraqê ye, emperyalîzm Kurdan ji bo berjewendiyê xwe li vê herêmê dixwaze qene pîlan û nokeriyê dijî me Ereban pêk bînin, di herêma sînor de! Pêwîst e ku em zû kîdarîşiyên xwe bikin ji bo Ereba xelas bikin! Nemaze gava bizanibin girîngiya herêmê ji layê çandiniyê, pîşesaziyê ve û bi taybetî jî piştî dîtina petrolê..." Kîdarîşiyên(îcreatên) pêkanîna kemberê jî ev bûn: * Parêzvanê Hisiça haydariyek dawî ji gundiyan re şand û çandiniya zemînan qedexe kir. Piştî vê yekê endamên kişwerê ew zemîn ajotin û çandin. Nivîsgeha zemînan dest bi standina kîdarîşên sergûnkirinê kirin û 4 hezar malbat ji herêma kemberê deranîn. Lê ji layekî dî ve 25 hezar kesên bê nasname di kemberê de dijîn divê daniştina wan bihata qedexekirin û zor li wan bihata kirin. Ji bo koç bibin welatên din û di navbera 5 salan de divabû ku ev yek biçûya serî. Yan jî bikaranîna hêzê divê tûndî li wan were kirin. * Partiya Ba'es û nivîsgeha cotkaran dixwestin ku karmendên Ereb û çekdar di kemberê de bicî bibin û wan ciyan bikar bînin. Lê astengî ew bû ku hîn zemîn tevlîhev in, mînak; di herêma kemberê de 497 gund hene û ji wan 385 gund hatin piyagirtin, ango rûbereke pir mezin e ji wê yekê jî em pêşniyaz dikin ku divê xuher- mend fermaneke nû derîne ku gundên herêmê tev ji destê Kurdan derkevin. * Divê ev proje dorfireh bibe da ku di pêşerojê de herêm bi tevayî têkeve nav çarçova vê projê. * Divê netewa daniştiyan bête guhertin an guhezandina kesan an jî bi sirgûn- kirinê ku daniştinê Ereb di herêmê de bicî bibin. Imze (Serokê nivîsgeha cotkarên Ba'es)25. Raportê helkewt û pêşniyazan bi vî awayî diyar kiribû ji bo guhertina demografiya herêma Kurdî li Cizîrê. Jixwe rapora çiyayê Kurmênc nêzî ya Cizîrê ye, lê li wir tu kember nikarîbûn çêbikiran çimkî rûberên zemînê tev belawela ne û herêm tev çiya ye. Lewra pêşniyazên wan tenê ji bo erebkirinê hebûn. Projeya kemberê berdewam bû û gundên nûjen li tenişta gundên Kurdî hatin WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 24 --- Page Break --- avakirin û hêdî hêdî Ereb ji parêzgeha Heleb û Reqa tanîn, heta ku jimar gihaştin 33 gundan û proje zêdetir li ser pêkanîna qonaxa duyem ji bendên wê sekinîn û ji bo bête zanîn her gundek kengê çêbû û hejmara nifûsa Erebên anîn çiqas bû, navê gundên nû yên Ereb û di kîjan salê de ava kirin ez ê di xiştekî de ji were dîyar bikim: Navê gund ê Kurdî Navê gund ê erebkirî Nifûs sal 1 Gir helîq Tel hedare 700 1972 2 Mûsa koko Tel erqem 700 1972 3 Kednê Tel hefare 400 1972 4 Qermaniyê Qenêtre 500 1973 5 Bîrkinês Qeyrewan 800 1973 6 Xezna Deher Ereb 800 1973 7 Mişêfrê Esediya 700 1973 8 Bab ferec Reqa 700 1973 9 Hîmo Hîmo 1000 1974 10 Necim Qora 300 1974 11 Herem şêxo Hatimiya 550 1974 12 Girê Moza Em rebî'e 600 1974 13 Gir hemdon Besîre 400 1974 14 Xerzê Cabiriya 700 1974 15 Tel eylol Tel tişrîn 700 1974 16 Cimeyê Em firsan 800 1975 17 Tenoriyê Tenoriyê 800 1975 18 Hilwa Hilwa 800 1975 19 Mizgeft Mizgeft 800 1975 20 Tirbe sipî Qehtaniyê 800 1975 21 Gir dêm Nftiya 800 1975 22 Maşoq Maşoq 800 1975 23 Tewekîil Tewekîil 800 1975 24 Şebek Şebek 800 1975 25 çilaxa Ciwadiya 800 1975 26 Gûrteban Tel ewer 800 1975 27 Mistefawî Mistfawî 800 1976 28 Girkê Selma 800 1976 29 Girê Fira Tel sidiq 800 1976 30 Kêşik Hemra 800 1976 31 Baneqesir Eyn xedra 800 1976 32 Tel elo Tel elo 800 1976 33 Zihêriyê Zihêriyê 800 1977 Li piraniya rûbera zemînê, Erebên nûhatî hatin belavkirin û hin jî ji wê zemînê bû para efserên nepenî! Û xwediyê zemînê yên dîrokî bê par man. Tev wisa jî gundiyan dev ji gundên xwe bernedan û heger di bin astengên aborî de gelek cotkaran koç kiribe jî, lê hin cotkarên li gundên kirijên keviran mayî jî ew zemîna kevir a ku ji tiştekî re nedibû ji nû ve bi ked û xebata xwe vejandin. Û her malek parçeyekî biçûk ji keviran paqij kirin û ji nû ve bergirtin. Lê nijadperestan di 1997-an de, ew jî dagîr kirin bi mehna kêmbûna zemîna Erebên derve. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 25 --- Page Break --- a. 4) PROJA GUHERTINA NAVAN Helbet projeyên erebkirinê li pey hev dihatin û heger destpêk ji destçûna hemwe- latiyê û kembera Erebî bû jî, lê navên Kurdî jî şovînistan dîtin ku terkezek mezin e û divêt ew jî bêne guhertin, çimkî gelek nav çi yên kesan û çi jî yên gund û bajaran bi hebûn û şarezaya gelê Kurd ve girêdayî ne û li ber çavên nijadperest û şovînîstan rast- bûneke dîrokî dîyar dikirin. Lewma jî bi rikgirtin wan navan diguherin, belkî bi salan navên Kurdî bêne jibîrkirin û dîrok jî nema karibe ji bin proje û pîlanên şoveniyan serê xwe hilde. Navên nû jî tev, an navên gundên herêmên Erebî yên di bin destê Isra'il de ne, an jî navê bapîr û êlên Ereban yên kevnar in. Ji wan heye ku navê Colan li gundekî Kurdî bikin wê Colan azad bibe! An navê Heyfa li gundekî di qûncikekî tarî de bikin, wê Heyfa rizgar bibe! Ango gundê xwe yên ji dest çûyî û navên bapîrên xwe yê ji bin axê rakirin û toz ji ser milê wan daweşandin navên wan li herêm û gundên Kurdan belav kirin. Ji bilî vê jî navkirina zarokên Kurdan yên nûçêbûyî girê- dan bi erêbûna sê dezgehên parastinê. Ango qedexekirina navên Kurdî. Lewra jî gelek kes bi giştî jî jin du navên wan hene, yek ê malbatê ye û yek jî yê fermî ye. Wisa jî guhêzkirina tomara hemwelatiyê di kîjan nivîsgehên nifûsan de be çênabe ku kesekî Kurd nifûsa xwe biguhêze Cizîrê, lê çêdibe ku here. Ji Ereban re jî nabe ku ji Cizîrê herin, lê çêdibe ku werin. Niha jî ezê hin biryarên guhertinên navên gund û bajarên Kurdî û jimartina gun- dan di wê biryarê de û çendek ji wan wekî mînakan ji we re dîyar bikim(Helbet bi navê gundên kevin jî gelek nexşe û bawername hene). Li gor nexşedana fermangeha karên teknîkî ya di 15.2.1978'an de, 136 gund û bajar li herê- ma Dêrikê hatin Erebkirin. Ji wan navan, navê Dêrikê bi xwe jî, navê Malikiyê lê kirin. Mînak: Navê Kurdî Navê Erebî Herêm Berabêt Xan yonis Dêrik Pilêsiyê Kerbela'e " Girkê Legê Me'ebede " Hecmetrê Aka " Rikava Heyfa " Swêdîka Yafa " Gir darê Dêr yasîn " Başot Dêr albeleh " Sê malika Tunisiyê " Mozelan Alhame " Kengilo Alzehra " Hêwil Alkofa " Gêrê Murtefi'a " Kanî kerkê Hesaniye " - Nimra biryarê, /4524/. Yihya Abo Eselî (Şalyarê kargêriya Binecî) WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 26 --- Page Break --- 1- Li gorî yasa rêxistinên kargêrî, nimre /496/, Sal: 21.12.1957-an. 2- Li gorî yasa kargêriya binecî nimre /15/, Sal 11.5.1971-ê. 3- Li gorî fermandariya yasadanînê, nimre /36/, Sal: 11.8.1971-ê. 4- Li gorî yasa nimre /56/, sal 15.7.1980-an. 5- Li gorî biryara nivîsgeha bicihanînê a encûmana parêzgeha Hisiça, nimre /541/, Sal: 28.10.1997-an. 6- Li gorî erêbûna kargêriya paşvemayan, nimre /5451/. Sal: 14.10.1997-an. a. 6) RAGIHANDIN Û BIJANDINA EREBKIRINÊ Çewisandin, şovînî û nijadperestiya li dijî gelê Kurd rojekê ji rojan ranewestiya - ye, lê radeya wê kêm û zêde dibû li gor rewşa Sûryê bi giştî. Di hemû salan de proje pêk dihatin, lê di van salên dawî de êdî bi awayên nerm û bêdeng pêk tên. Nema wekî salên şêstiyan bi qerebalix, halan û bi çavsoriyeke şovînî ne. Vajî wisa dihate gotin; em tev bira ne di welatekî de dijîn û di helkewtê de rejîm bi kîdarîşên bişaftinê birayê biçûk difetisand. Nûha em ê ji we re hin ragihandin û bijandinên fermî yên bi çewsandin û windakirina gelê Kurd bi giştî jî di salên nodî ku di wan salan de gelek Kurd tê de bûn pesindar ji rejîma Sûryê re ragihînin. * Bijandina şalyarê hundir, nimre /122/, Rezbera sala 1992-an, tê de qedexe kiriye ku karmendên xuhermendê navên Kurdî li zarokên xwe yên nûçêbûyî bikin û bi van navan werin tomarkirin, ilim piştî erêbûna sê dezgehên parastinê. * Her sal bi dehan xwendevan, şagirt û karmend ji dibistan, zanîngeh û kargehan tên dûrxistin, bi mehna terkezene li ser parastina kişwerê. Nemaze ku gelek ji wan berî azmûna duduyan an ya sisyan têne dûrxistin. Û ciyê mafê ye ku gava ew xort diçin leşkeriyê jî wan dişînin eniya Colan. Ango terkezene li dibistanan û bawerî bi wan nayêt, lê bawerî bi wan tê ku ji bo sînor hember Isra'il biparêzin! Nizanim gelo wê mirov bikaribe vê nakokiyê çawa bi nav bike?! .... .... Di bin siya berpirsiyariyê de...." Jixwe her, nêrîna Ba'es ji Partiyên Kurdî re yek nêrîn e, tev ku li ser nakokiyên Kurdan dilîzin, lê di raport û danûstandinên partiya Ba'es yên bi partiyên Kurdî re li Sûryê di astekî de ye. Û ji bo em vê yekê jî ronî bikin, em ê ji we re hin helwestên di raporta nivîsgeha amadekirina Partiya Ba'es, bi nimre 29/s, Sal: 9.1.1989'an de ya ku ji şaxên nivîsgehan re şandine û tê de partiyên Kurdî jimartine û helwestên wan jî diyar kirine û pê re jî erêyîna wan ji rejîma heyî nepeji- randine, gava dibêje: "Di Sûryê de komek ji partî û rêxistinên Kurdî hene, çiqas beşên wan pirr bin jî, lê tev bi yek armancê hevpar in, ew jî vejîna netewa Kurdî û damezrandina Kurdistaneke serbixwe ye ku Kurdên; Îran, Îraq, Tirkiyê û Sûryê tev di çarçova wê de bin!" Jixwe bi îmza endamê serokatiya Ba'es Dr. Ahmed Derxam hatiye belavkirin. Diyar e ku di wê nivîsê de partiyên kurdî yên çep, Rast û yên di navberê de jî tev di selikekê de ne. Ev çend çipikên ji lehiya şovînî û nijadprestiya li ser gelê Kurd li Sûryê bi bêdengî WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 27 --- Page Break --- pêk tên! Helbet bê ku em mînakên ku di pirtûk û rojnameyên Ba'esi'yan de li ber çavan raxin, jixwe ew barê trênekê ne û her jî mebesta nivîsên şovînîstan bingeha bîr û baweriyên gelan diguherin, ango çi proje be, propogandeke li gor wê jê re pêwîst e. Lê tev bi yek armancê ne, ew jî bişaftin û windakirina gelên bindest e û gelê Kurd li Sûryê wekî gelekî bindest hemû binyatên miletan tê de hene û her rahatinên wî bilî wisa jî nebûne, lê siyaseta mandelîtî û projeyên bişaftinê ji layê rejîma Sûryê ve, ji serxwebûnê heta roja îroj li ser gelê Kurd tên pêkanîn. Tev ku gelek xuhermend hatin guhertin lê tim pêvajoya nijadperestiyê kûrtir û dijwartir bû. Gelê Kurd jî rojekê xeba- ta xwe ya netewî ranewestandiye, ango bi hemû rengên xebata siyasî û demoqrasî di berxwedana xwe de bi kar aniye û hege kûştin û wêrankirin çênebibe jî ne ji qenciya xuhermendê ye! Tenê mirov dikare bêje ku ev girêdayî bi tevgera netewa Kurdî û rêbaza aştî ya ku ji xwe re hilbijartiye di xebata xwe de. Û heke wekî parçê din ji Kurdistanê şerê çekdarî heba, bawer im wê encama kûştin û wêrankirinê ne kêmtir bûya. Çimkî xuristiya hemû rejîman di danûstandina wê ya demoqrasî û mirovantî yê de bi gelê wê re diyar dibe. Ango gava bi Ereban re siyaseta windakirinê û hevrikiyê bi tûndî dike û bi giştî jî gava parastin û leşker desthelat bin di kişwerê de!.. Jixwe divê tu guman di xuristiya wê rejîmê de nemîne. Ji bo ku mirov çêtir bibîne ka kişw- era Sûryê li hember gavên aşitîxwaz çawa disekinî ez ê mînakekê li ber çavan raxim; di Newroza sala 1986-an de, qedexe kirin ku miletê Kurd li Şamê ahengan bi cejna xwe bike. Lewra jî di siba wê de xwepêşendaneke mezin ber bi xanîbera komarê ve çûn, hingê notirvana wan gûlebaran kirin û xortekî Kurd bi navê, Silêman Mihemed Emîn kuştin. Doza wê xwepêşendanê helwesta mafeke mirovane, aşitî bû û tenê ji bo xwesteka nivîsekê bidin Serokkomar xwepêşandan hatibû li darxistin. Pê re jî felake- ta mezin ne ji aliyê kelîja Sûryê ve hat mixabin helwesta raberî derketinê ji aliyê par- tiyeke Kurdistanî ve hat. Û vê partiyê ragihandinek weşand ku ew xwepêşendan bi Emperyalîzimê û Isra'il ve girêdayî ye û li dijî demokrasî û azadiya Sûryê ye. Dixwazim bêjim ku gelê Kurd ên li Sûryê, ne tenê ji aliyê projeyên tunekirina dewletê ve tehdayî dîtiye, hingî hewqasî jî ji aliyê partiyên Kurdistanê ve jî dîtiye. Ev jî yek ji encamên mejiyê tenahî û piştgiriya rejîmên dagirker e, lewra emê hinekî bi kurtî li ser vê şêwazê rawestin; çimkî gelê Kurd li parçê rojava gelek rastî zehmetîyan hatiye û bi birakujiya sîyasî re rû bi rû maye. 10) BI DESTÊ HÊZÊN KURDISTANÎ VEŞARTINA PARÇÊ KURDISTANA ROJAVA Helbet pêwendiyên hêzên Kurdistanî, nemaze yên Bakur û Başûr bi rejîma Sûryê re gelek caran ji neçarî çêdibûn û gava ew pêwendî sererast bin û wekheviyek tê de hebe, jixwe pêwîst û giring in! Lê gelo pêwendiyên hêzên Kurdistanî yên bi rejîmên dagirker re li ser vê bingehê ne?! Bawer im ku na! Di roja roj de pêwendiyên wisa ne di asteke sîyasî û mirovantî de ne. Mirov dikare bêje ku tenê di kevanên berjewendî û nakokiyên rojane de meşiyane. Goriya min di warê pêwendiyên Kurdî de divê mirov cudabûneke di navbera du rengên pêwendiyan de deyne: 1) Pêwendiyên bi dezgehên parastinê yên ku ji bin zemînê dernayên re û bi WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 28 --- Page Break --- encamên nakokiya sînor yan jî ji sedema daxwazên dîrokî ku di navbera rejîman de mane bêçare çêdibin. Yan ji îdeolojiyên neyeksan dertên holê, ango her ew pêwendî rojane ne wekî nakokiyên ku bi xwe re anîne. 2) Pêwendiyên siyasî yên eşkere û ev pêwendî li ser bingehên biratî û mafên gelan têne avakirin. Bi baweriya min, rengê yekem yê çewt ew e, yê serekî di pêwendiyên Kurdî de, bi kişwerên hawîrdor re, nemaze yên Kurd di bin destên xwe de diperçiqînin re. Ew pêwendî dighêjin dawiyê gava çareserkirina nakokiyan an lihevhatina desthilat- dariyên van dewletên çêbe. Û behca wê jî ji gelê Kurd dide û her jî di dîroka Kurdî de ev şêwaz ji têkiliyan dubare bûye. Gelê Kurd ên li Sûryê wekî parçekî ji Kurdistanê her di pêwendiyên nixamtî de ji Kurdistanê hatiye avêtin û qene hêzên Kurdistanî danpêdanê jî pê nakin! Ne tenê wisa jî, rejîm jî, ji gotin û helwestên berpirsên Kurdistanî dikin nîşana rastiyekê ji bo mandelkirin û tûnebûna gelê Kurd ên li Sûryê. Ango gava ev berpirsên qerase dibêjin parçê Kurdistanê li Sûryê tûneye! Ma êdî wê mirov çi ji nijadperestan re bêje?! Bila neyête bîra tu kesê ku em çêrê bernameyên partiyên Kurdistana bakur an başûr dikin, çimkî bername ne wekî şên- bera serokê wê partiyê ye, ne jî wekî helwestên mandelîtiyê û nakokiyên di bin zemînê de ne. Û gava em xebata gelê Kurd li Sûryê, ji bo her du parçan, çi wekî kes û çi jî wekî tekoşerî deynin aliyekî û li hember jî helwestên berpirsiyarên her du parçan deynin, mixabin mirov dibîne ku Şam ji wan re bûye ciyê biryarê. Hewqas çavgirtinî û firotinê mirov dihêle heyîrî. Jixwe hin berpirsiyarên Kurd dibêjin ku Kurdên Sûryê hindik in û du-sê herêmên cûda ne û pirsgirêka wan bi dewletê re tune, çimkî mafên xwe yên mirovantî bi dest xistine. Malxerabno, qey nabînin ku Ereb li Sûryê ji mafên mirovantiyê bêpar in! De îcar wê Kurd çawa xwedî maf bin? Hin jî dibêjin ku Kurdên Sûryê mişextî ne û divêt em wan vegerînin Bakur ciyê jê hatine... Bi rastî ez fêm nakim ku rejîmek gelê xwe hewqas perîşan bike, demoqrasî perçiqandiye û mirovantî fetisandiye, gelo wê çawa bikaribe riya şoreşeke azadîxwaz veke?! An wê çilo berpirsên wê şoreşê ji vê yekê bawer bin?! Heke ew pêwendî ji dilekî zelal be, gelo wê rastiya xebatkarekî çi be gava li dijî kişwera xwe ji bo azadî, demokrasî û wekîheviyê tekoşînê bike?! Û çawa dikare destê xwe bide kelîjek hemû tiştên ku mirov û mirovantiyê ditemirîne?! Ma gelo dûrişim û prensîbên ku ji bo wan xebatê dikin, rastiya wan dimîne? Bawer nakim ku bimîne! Çimkî mirovantî li vir û li hemû derî yek e. Li ku derê be demoqrasî yek e û dijminê wê wekî hev in. Mirovantî yeksan e û neyarê wê jî yên çîn û baweriyekê ne. Ev yek jî dide nîşan ku pêwendiyên wisa ne taktîk û ne jî stratejîk in. Ji ber ku, heger taktîk bin, wê her ji berjewendiyên layê xurt bin û gava sûde ji nakokiyên rejîman neyên girtin, hingê aliyê Kurdî tê de dimîne kaxezek rojane û tê avêtin. Ango bi giştî wê li dijî berje- wendiyên gelê Kurd bin ev stratejî û taktîk. Û rewşa gelê Kurd li Sûryê, mandelîtiya rejîman beranberî guhertina berê xebatê bi aliyên Kurdistanî ji derveyî sînorê parçê rojava ye. Her du helwest hev temam dikin û pêdiviyeke rejîma ne. Lewra jî hin hêzên Kurdistanî ev rol bi cî anîne û nifşin baş ji civat û pirsa hebûna Kurdên parçê rojavayî bingehî derxistin derveyê çarçova wê. Ji layekî dî ve, ew pêwendî ne stratejîk in jî, ji ber ku dewletên ku Kurd di nav sînorên wan de ne gelê Kurd diperçiqînin û ji WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 29 --- Page Break --- tunebûnê dihesibînin, gelo wê bi çi awayî û bi çi vacayî hebûna kişwereke Kurdî li ser sînorê xwe bipejirînin? Yaseke dîyar e, ku rejîmên dagirker çiqas nakokiyên wan hebin lê tim di dijîtiya pirsa Kurdî de yek in. Û dûbarekirina vê nexweşiyê yek ji perîşaniya bîr û baweriyên mejiyê Kurdî yê siyasî ye. 11) XEBATA GELÊ KURD LI SÛRYÊ Hestên netewî yên Kurd li Sûryê di destpêka şêstî de dest bi avabûnê kirin. Mirov dikare xebata van helwestan di bin akamiya çar nîşandêran de rêz bike: 1- Şoreşên rizgarîxwazên Kurd li bakur. 2- Şoreşên rizagrîxwazên Kurd li başûr. 3- Çêbûn û gurbûna netewa Erebî. 4- Akamiya raman û bîrbûna siyasî û netewî ya cîhanê, bi taybet jî ya marksîzmî. Gelek komele û tevgerên di nav gelê Kurd de belabûyî, serê xwe hildidan. Vê Serîhildanê jî bi damezrandina partiyan encam dan, an jî çêbûna partiyan wekî pêdi- viyeke babetî û zanistî bû ji merametên gelê Kurd re li Sûryê. Ji bo afirandina çarçoveke siyasî û rêxistinî bervedaniyê di ber hebûna gelê Kurd bike û mîsogerbû- na mirovantiyê wergire, bi şêweyekî tekoşînî ji bo çesipandina mafên netewî û demokrasîyê ji gelê Kurd xebatek heye. Li hember jî siyaset û projeyên li dijî vê xebatê têne pêkanîn, ji dawiya salên pênciyan heta roja îroj. Mirov nikare tim bi erênî li rola Partiya Demoqrat a Kurdî di Sûryê de binêre. Gava mirov destpêka wê binîrxîne, nemaze di diyarkirina nasnameya netewî de û parastina fereziya Kurdî û xebata ji bo wekheviyê û dadiya civakî de, jixwe bo xwendin û nivîsandina bi zimanê Kurdî û di nivîsa bi tîpên latînî de roleke wê ya payebilind hebû. Di xebata xwe de Partiya Demokrat a Kurd li Sûryê pirensîbên mirovantî û demoqrasiyê wekî rêbazekê û şêweyeke bingehî ji têkoşîna aşitîxwaz û cemawerî û siyasî kiriye ji bo pêkanîna daxwaz û armancên xwe wekî netewa duduyan di Sûryê de pêk bîne. Ji bo ev hebûn têkeve destûrê, pirsgirêka gelê Kurd çareser bibe û mafên xwe yên netewî û demoqrasî wergire, bingeheke nûjen ji hevjî- na Kurd û Ereb û kêmneteweyên din yên di Sûryê de dijîn deyne û bibe destpêka bingehî ya daxwaza destxistina van heyîna, ji bo van xalan PDKS xebitiye. Helbet di vê lêkolînê de naxwazim li ser parçebûn û nakokiya di Partiya Demokrat a Kurd li Sûryê de çêbûne gelekî bisekinim, çimkî ew bi serê xwe lêkolîneke taybet jê re divê. Lê bi kurtî dikarim bêjim ku di pêvajoya tevgera azadîxwaza Kurd ya li Sûryê û li gor qonax-ên tê de derbasbûyî yên girêdayî bi xuristiya civata Kurdî û rengên pêwendiyên wê; raman, nêrîn û fereziya wan kesên berpirsiyar, li ser bingehên bîr û baweriya êlî danîbûn, lewma jî di dema pêşî de nikarîbûn sûdeyeke mezin ji kombû- na cemawerê Kurd li dûrî PDKS-ê bigrin. Tiştê ku divê em jibîr nekin nijadperestiya rejîmên Sûryê û çewisandina li hember Kurdan bû ku Kurd nikarîbûn bigihêjin encamekê. Lê destpêkirina nakokiyên nav xwe bixweyî nîşanek bû li ser tênegihişti- na piraniya wan berpirsiyaran, lewma jî mirovek wekî Nûredîn Zaza bîrbir û zana ji tevgerê hate dûr xistin. Dema mirov lê vedigere mirov dibîne ku parçebûn cara yekemîn di sala 1965-an de çêbû. Sedem jî; çepgîrî û rastgîrî bû. Jixwe wê demê yên WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 30 --- Page Break --- çepgîr bûn li benda Barzanî man û yên rastgîr jî man li benda Celal Telebanî. Li vir pêwîst e ku mirov du xalan zelal bike: 1) Rojnameya Dengê Kurd heta wê demê bi Kurdî û bi tîpên latînî derdiket. Bi encama parçebûnê her du şaxên nû weşanên xwe bi Erebî berdewam kirin û nivîsan- dina Kurdî rawestiya. 2) Nekarîna sekna li hember proje û pîlanên nijadberestiya dewletê hişt ku berê nakokiyê bête guhertin û ne jî guhertinê dest da ku van nakokiyan ji holê rake. Zêdeyê caran jî pê ve man girêdayî. Sedemên guhertinê jî pirr in lê girêdayîne bi xwebera kesîtiya Kurdayetî û zanebûna wê ya siyasî, vê yekê hişt ku ev paşveger ji xebata rewa û rasteqînî bibe û berê xebatê bête guhertin û xebat bimîne di dijîtiya xwe bi xweyî de. An jî bi rengê xwe yê Kurdistanî bimîne li piyan. Mixabin her du aliyan jî sûdeyên rejîmê xurt dikirin. Çimkî hêz û yekîtiya gelê Kurd ji hev dixist û têkoşîna wî di riyên ne durust de bela dikir. Xaleke din di wê demê de, ku mirov dikare li ser raweste, ew jî xwesteka Barzanî bû, ku dixwest her du bendên partiyê bibin yek û parçebûnê bi encam bikin. Bi vê helwestê jî lewma her du serokatî bi amadebûna hin Kurdên serbixwe û welatparêz di sala 1970-an de li hev civandin û wan di bin sîwana partiyeke nû de careke dî anî ba hev. Û ji bo ew yekîtî here serî Barzanî serokê her du beşan li cem xwe girtin û raste rast ji wan re got: “Heger hûn her du vê yekîtiyê xera nekin, wê biserkeve”. Lê mixabin gava her du berpirsên yekem hema ji nav destê Barzanî filitîn û vegeriyan Sûryê heta dest bi danhev û (bi awayek dî, ji bo kesîtiya serokatiya xwe xurt bikin) damizrandina beşê partiyên xwe ji nû ve kirin, bi wê encamê bûne sê partî. Ji wê rojê heta vê gavê tevgera siyasî di Sûryê de bi giştî ya Kurdî tim parçebûn ji xwe re kiriye rêbaz. Û heke her partiyeke Ereb bibe pênc parçe, yên Kurdan bûne sêzdeh parçe! Helbet ew parçebûn hin bi wateya helwestên mark- sîzmê û hin bi wateya helwestên nakokiya çînî û hin jî mirov nizane ji bo çi ye ku parçebûn danîne ber xwe. Pêwîst e di vê mijarê de bêjim ku her partiyek parçe dibe, dibe du nîv, yek ji wan dûrî xebatê û partiyan dere û nîv jî her du beş li hev par dikin. Ango şêweya rejîma Sûryê ev yek li ser partiyên siyasî wekî şêweyeke zanistî pêk anîye û hêzên demokrat belawela kiriye û yên bi parçebûnê neketin bin destê rejîmê, bi girtîngeh û kuştinê ji hev hatin xistin. Bilî bobelata parçebûnê tişteke dî jî heye ku di ziyana xwe de ne kêmî ya pêşî ye. Ew jî guhertina berê xebata gelê Kurd a li dervî sînorê Sûryê ye. Ango projeya rejîmê ku li Sûryê Kurd tûnene û mişixtî ne û tu mafên wan ên netewtiyê tune û divê xeba- ta xwe ji bo Kurdistana başûr û bakur bikin. Bi vî awayî raman, bawerî û çalakiyên Kurdî yên derveyî Sûryê dibin, ne ji bo mafên Kurdên vî parçê ne. Ji rejîmê re ne giring e ku ev xebat li bakur an li başûr be. Lê ya girîng ew e ku ev xebata netewî ne li Sûryê pêk bê û ne ji bo Kurdên parçê rojava be. Ji ber van valahiyan bi rastî jî di armanca vê helwestê de rejîm gelek bi ser ket. Ne bi hêz û karîna xwe, lêbelê bi alîkariya partiyên Kurdistanî yên di himbêza rejîmê de vezeliyabûn. Ji bo berjewendiyên xwe kudên Sûryê kirin pireke livok û diyarî rejîmê kirin. Nemaze di belavok û rojnameyên wan ên bi zimanê Erebî de derdiketin. Heta bi rengê mirovantî jî hin hêz nepejirandin. Belkî ev yek diyar dike ku bêtir li cem hêzên Kurdistana bakur yên bi awayekî eşkere Kurdên parçê biçûk li meydana kirîn û firotinê raxistin. Gelek caran tevgera Kurd li WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 31 --- Page Break --- Sûryê xwestin ku bi awayekî fermî pirsa Kurdên Sûryê bête ragihandin di belavokên hêzên Kurdistanî de, lê mixabin kêm ji wan ev pirs pejirandin heta îroj. Ji wê yekê jî bi dilekî xemgînî dibêjim ku gelê Kurd li Sûryê bi hirmet li berpirsiyarên hêzên Kurdistanî dinêre û hêvî dike ku kesê nikaribe alîkariya doza me bike, bila me tune neke!. Çimkî bawer im ku Şam, Enqere, Tehran û Bexda di nêrîna xwe ya li hember pirsgirêka Kurdî de yek in û yê kirîn û firotina gelê xwe bi Şamê re bike, dikare bi Enqera, Tehran û Bexda yê re jî bike! Bawer im ku pirsgirêka Kurdan bi giştî ne pirsgirêkeke herêmî ye, pirsgirêkeke navnetewî ye. Çiqas zehmetî û pîlan hebin jî divê em pirsa xwe biçûk nekin û nexin bin siya vê rejîmê an vî sînorî! Helbet her parçek rewş, helkewt, xwestek û şêweya xebata wê cuda ye, lê dimîne ku kêşa Kurd belkî wê mirov bikaribe di bin sê xalên bingehîn de binîrxîne; yek, netewî û hemwelatî ye. Yek netewa Kurdistanî ye û ya dî jî navnetewî ye. Divê girêdaneke zanistî û babetî ji her sê layan ve hebe û hevdu temam bikin û heta mirov karibe van layan bi ser lingan bisekinîne. Pêdivî bi naski- rina taybetiya her parçeyekî heye. Ango her parçeyek tevgera wê ya azadîxwaz heye. Her parçe çêtir bi rewş û têkoşîna xwe dizane û dike, ne bihewceyê kesekî ji parçê din e ku hemû amadekariyan li ser parçeyekê bi navê vî parçî, lê ji bo parçê xwe bikin û parçê van baran hildigrin jê re bibin qurban. Her parçek xwedanê wê hene, ji wê yekê jî bobelateke mezin e ku ev yek nayê dîtin. Çiqas cudabûn di raman û siyasetê de hebe jî, danasîna bi hebûna hev giringtir e û wê bingeha bîr û baweriyên netewî xurtir bike. Çimkî rastiyek heye û bi çavgirtinê çareser nabe. Tu hêz çiqas dûrişim û halanê Kurdistanî bavêje jî nikare rola hêzên parçê din bilîze û nikare bigihêje qama daxwaz û xwestekên wan ku ew ji xwe re pêwistir dibînin. Lê mixabin helwestên vê şêweyê tenê encamên pêwendiyên çewt û nerast bi rejîmên dagirker re û bêyî ku berjewendiyên gelê Kurd jî tê de hebin şopandine. Di vê mijarê de dixwazim bêjim ku her yek meydana wî heye û bila bikêrî wê bên, mala wan ava be! Ango bila xaniyê xwe pêşî ava bikin! Hingê wê rastî û netewetiya wan dîyar bibe... Bi kurtî tu sedem tune ku Kurd bihev bikevin û şerê navxweyî ji xwe re bikin amûrê hevqelandina gelê Kurd. Ji bilî hin ramanên ezîtî û kesîtî. Heke nebêjim dijîtiya cînişî ye, çimkî hêzên herêmê yên dagirker her dixwazin ji raya giştî re û miletên cîhanê re diyar bikin ku Kurd nikarin kargêriya xwe bikin û her di bin siya raman û pêvajoya Mehmûdkî û Osmankî de dijîn!. Di roja îroj de parçê rojava piştî dît ku her hêzek bi tenahiya xwe nikare tiştekî ji gelê Kurd re bike, nemaze radeya bêhêvîbûna ku gel gihaştiyê, jimarên dabeşbûnê ku hewqas pirbûyî û di helkewtê de tişteke şênber bi dest nehatî xistin, ber bi çav dike ku rêxistinên Kurdên Sûryê mane bêçare û tu bergeh li ber wan vekirî nemane! Ji layekî ve projeyên şovenîstan pêk tên û ji layekî dî ve miletê Kurd dûrî rêxistinan diçe. Lewra gelek serpêhatî û gengeşeyên siyasî çêbûn û bi encama wan "Hevbendiya Demokrat a Kurdî Li Suriyê" di Reşemiya 1992'an de hate damezrandin. Goriya min ew gav di asteke bilind de ye hege çi sedema avabûnê hebe jî. Çimkî diyar dike ku bîrweriya tenahiyê gihaştiye astenga xwe ya bêçare. Êdî tu derfet namîne ji bilî kar û xebata tevahî û ev radeya yekem e ku riya xebatê rast dike. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 32 --- Page Break --- FERHENGOK afrişa: Mewhibe - tiştekî baş di kesîtiya mirov de. akamî: Tesîr, bandor. awêje: Form. bervedanî: Difa'a - tiştê ku mirov pêşkêş dike ji bo ne tewanbariya xwe xuya bike. brûsk: Berqiye-nameya misûker tê şandin. cemawer: Ji pirbûna kesan re tê gotin -ji gel biçûktir e. cengoşa: Serokê artêşê. cînişî: Wekîalet - nakokiya mirov ji dîlva xelka bi birayê xwe re dike. ciyakar: Meyize - mimeyez. dadgerîn: Mehkeme. dadwer: Dadmend - a'dil. danerên: çêkirin-afirandin. daniştin: Kesê ku bi zor dewlet wî bi cî bike. danpêdan: Iqrar - Îtiraf bi hebûnê. darinan: Tiştê ne baş. dexsî: Hesûdî. efser: Zabit - leşkerên bi paye (stêrk). ehram: Paşmayên Fer'on li Misrê. erzî: Milkiye. fîtedan: Mirov hêza vîna yekî xurt bike jê re tê gotin fîtedan. gargarîn: Xelkên avê yên mirov difetisînin. guzername: Pasport. hawsing: Mitenasib - du tişt wekhev bin di her awayên xwe de. hêgînî: Ji hewsa guhertinê yê di kesîtiya mirov de heye tê gotin. helkewt: Rewş, rastî hev hatin, şens, bidestketin. herêşkirin: Tehdîd. heyvan: Hevîrtirş. hilawartî: Awarte. hoba: Ji şaxê mesture - kargêriya tiştekî dike. homanî: Rajorî(siyade) ango dibêjin homaniya kişwerê li ser xaka wê heye. kelîje: Sulta, desthilatî, otorîte. kepez: Ji gir mezintir e û ji çiya piçûktir e. kîbotzat: Gundê nûjen bi zimanê cihûyan. kîdarîş: Îcra'at - pêrabûn. kişwer: Dewlet, dûgel. lewen: Qamîş. lolijî: Di çû û dihat. mandel: Înkar. maxekanî: Jêdera herî mezin û bingehî. mayîn: Kesê ku namire. melbend: Nehiye, dever. meramet: Tiştê ku di hundirê mirov de û mirov dixwaze pêk bê. mijadî: Mewdo'l - babetî. mişixtî: Hicret, dûrxistina bi zorê. munateke: Tiştê ku mirov hiltîne ji bo zivistanê an ji tiştekî dî re. Tedarek. nakaw: Tiştê ji nişka ve çê dibe. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 33 --- Page Break --- neyeksane: Di têkeliyan de newekhevî. qilopanî: Xwe dernexom dike. rahatin: Kirina nerînan di helkewtê de. ravekirin: Tefsîr. razgir: Kesê kargêriya nepeniya komelek bike. reftar: Dibêjin reftara filan kes di jiyanê de ne baş e, helwest. rewa: Şer'î, meşrû rewişt: Sinc, exlaq. seft: Dezîne- dest. seza: Ceza. şahînşahî: Împeretorî. şalyar: Beqanî, di kargeriya wezaretê de qada biryarstendina wezaretê. şanik: Xeliye. terkeze: Xeter. tevn: Fen û fût. tewîjêr: Persadar - muheqiq. tîtal: Reweşt - tiştê mirov dike ji ber berê bapêr kirine. toltajî: Ne tajî ye û ne jî kûçik e. wagirtin: Texmînkirin. werzêr: Mezre, mezra. zivêr: Acizbûn. JÊDER: 1- AHMED BAKASÎ, Dîroka Kurdan di bakurê Sûryê, Kovara Sorgul. Hejmar 29 dem 2001. Rûpel: 26, 27,29 2- Filip.P.Rondot, 1939, hejmara yekem. Rûpel 99 3- M. Wesfi. Zakariya, Êlên Şamê, Hurewitz, Ibid, Rûpel: 97 3- Abederehman Qasimlo, 'Kurd û Kurdistan '(bi Erebî), Rûpel: 12 4- Bazil Nikitin. Bi Erebî, wergerandina Dr. Nûrî Talabanî, Rûpel: 87 5- Dîroka Ereban ya Hemdem, 1975-1976, Rûpel: 3-6 6- M.Teleb.Hilal, xwendinek li ser herêma Cizîrê, Rûpel: 26 7- F. Rondot ( Les kurdes de Syrie-Paris 1939). 8- Dr.Nûredîn Zaza, 'Jiyana min a Kurdî', bi Erebî, Rûpel: 101, 103, 108,117 9- A.Hemîd Derwîş, 'Roniyek li ser tevgera Kurd li Sûryê (Bi Erebî) ', Rûpel: 14 10- Ji çavdîtina min a bi Şêx re. 11- Navê partî di 196-an de hat guhertin û bû Partiya Demokrata Kurdî li Sûryê, ango gotina Kurdistanî jê hat avêtin. 12- Ji bervedêriya Zaza li ber dadiya parastina kişwerê ya leşkerî. Rûpel: 133, 220 13- M. T. Hilal, Rûpel: 46-47-48 14- Rojnameya AL BA'ES 14/6/1963, Rûpel 13 15- Monif Al Razaz pirtûka "Serpêhatiya Tal"(Bi Erebî), Rûpel 138 16- Kovara AL MUNADIL ( Ba'es wê belav dike), Jimar 11, sal 1976, Rûpel: 12-13 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 34 --- Page Break --- Hêviyên ji Guhertinên li Sûryê û Cihê Pirsa Kurd di Nav de Dr. Ebdulbasit Seyda Mirovê ku li rewşa Sûryê bi detay û pirs- girêkên wê binêre, wê bighê nêrîneke ku di dema werê de wê hinek guhertin û tiştên nû bibîne, guhert- inên ku bikaribin wê ji vê rewşa wê xelas bikin. Ev goman e, ya ku bêtir hêvî jê heye, here serî. Lê li hemberî vê yekê jî, tirsek heye ku ji aliyekî din ve di navbera dezge- hên fermî yên dewletê û hêza navnetewî lihevkirin- ek çêbibe, ya herî mezin a rojane Emerîka, ev hêza ku di roja me ya îroyîn de li herêmê bûye faktorekî herî girîng, ku hemî kilîtên lîstikên Rojhilata Navîn di dest de ye û ew dikare hêzên din ên navnetewî bidehfîne, da ku ew jî razîbûna xwe li ser proje û planê wê hêza mezin bidin xuyakirin û pîrozbahiyê lê bikin. D o s y a WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 35 --- Page Break --- Ji ber ku naveroka vê nivîsê li ser rewşa hundirîn a Sûryê bi hemî alî û gomanên xwe ve ye, ez ê ne bi kûrî li ser rewşa siyasî ya herêmê yan ya navnetewî bixwazim bisekinim, bes bi tenê dema ku pewîstî pê hebe. Li hem- berî vî tiştî, ez ê bixwazim rewşa Sûryê ya hundir ronî bikim û bixwazim ku karakterê tiştên ku wê di paşerojê de bibe, bidim xuyanîkirin. Nexşeya sîyasî ya Sûryê ji gelek faktoran pêk tê, yên ku newekheviyek di navbera wan de heye, çi ji aliyê hêz û serdestiyê ve be, çi jî ji aliyê nêrîn û berjewendiyên ku dikarin bêne guhertin ve û haziriya wan ji vê yekê re be. Ev faktorên han di navbera sê aliyan de tên beşkirin. Yek jê beşê dewletê ye, yê duyem beşê opozîsyona fermî ye û yê sêyem jî beşê opozîsyona rastî ye, heger mirov bikaribe weha bêje. Tiştê ku bi beşê dewletê ve girêdayî ye, li gor ku hûn dizanin, Partiya Ba´as e. Ev zêdeyî 40 salan e, ku Ba´as dewlet di bin desthilatdariya xwe de hiştiye, hukim li welêt girtiye destê xwe (08.03.1963). Ew ji wê gavê û vir de bi eynî mejî û nêrînan welat bi rê ve dibe û li xwe dinêre wek ku ew "îrada pîroz a Erebî û erkê wan î nemir" e, ku divê bi xwe biparêzin. Ba´as bi xwe, xwe bi hêza polîsê xwe yê nehênî, yê ku bi gelek navan peyda dibin û gelek karê xerab dikin, ferz kiriye. Ba´as li xwe wek rêberê civat û dewletê dinêre û opozîsyona fermî ya nêzîkî xwe jî mecbur kiriye ku razîbûna xwe bide xuyakirin. Li ser xala heyş- tan (8) di destûrê de, ev xala ku tiştekî nedîtî û nebûyî tîne meydanê û digel vê yekê jî, ev 30 sal in ku berdewam e. Partiya Ba´as di roja îro de bûye wek perdeyek ku çi kesên ku xwedî hêz in di paş wê de xwe vedişêrin. Mebesta min bi vê yekê ew e, ku ew hêzên ku xwedî desthilat in, di destê polîsên nehênî û leşkerî de nin. Ev hêzên han berhema wî mejiyî ne, yê ku Hafiz el-Essed, serokê Sûryê yê ku welat berî li dorî 30 salan bi rê ve biriye, bi xwe ye. Paşî mirina wî, gelekan texmîn kirin ku rewş wê ber bi başbûnê ve biçe, li gorî berjewendiyên neteweyên li Sûryê, çi Ereb, çi Kurd an jî yên din bin. Lê tiştê ku çêbû, ew bû, ku wan hêzên xwedî desthilat dîtin ku ji wan re baştir e, ku bihêlin rewş wek berê di bin siya serokekî nû yê bê hêz û bê tecrûbe de berdewam be. Serokekî ku jê tê xwestin, ku destekek be ji bo berdewambûna weznekê di navbera yên ku hemberê hev in û yên ku bûne hêz ji lawê serok re. Li berûvajiya vê rewşa îro, rewşa ku di dema serokê bav de ew bû, ku serok bi xwe û di dema xwe de hêz dida wan ên derdora xwe, yên ku îro xwedî hêz in. Beşê dewletê ji bilî nakokiyên hundurîn, yên ku bi xwe xwedî desthilat in, bi du sîfetên din ên berûvajî tên naskirin. Yek jê qelsiya wan wek dewlet a li WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 36 --- Page Break --- beramberî derveyî welat e û ya din jî ew e, ku xurtbûna diravî ya li hemberî hundirê welat e. Dewlet îro tazî ye, li hemberê derve bêpişt e. Tişt tune ye ku sûd jê bê wer- girtin, da ku karibe tevgerek taktîkî di hundirê lîstika weznê de bike, ya ku berê dihate kirin, wek nimûne di hebûna Sovyeta berê de. Ji aliyekî dî ve, ew kertên (tişt) di dest de, yên xurt ku berê bi kar dianî, wek pirsa Kurdî û Felestînî, êdî nema di dest de heye. Kerta Libnanî bi xwe jî îro gelekî sergêjiyan jê re çêdike. Ji alîkî dî ve, ketina rêjîma Iraqî bi wî awayê ku pêk hat, hişt ku rêjîma Sûryê bi xwe li gorî mêzînên herêmê gêjomêjo bibe. Nemaze ku vê rêjîma han gavin baş di riya xweşkirina têkiliyan de ji bona xurtkirin û serrastkirina tevdîra bi rêjîma Iraqê ya ketî re avêtibûn. Di rewşek weha de, du rê hatine pêşiya rêjîma Sûryê. Yek jê, ku wek berê berdewam bike û guh nede milet. Ev yeka han, a ku belkî di riya organîzekirina lihevkirineke bi derve re pêk bê. Li gorî tiştên berdest ên niha, xuya ye ku hinek tişt di vî warî de bûne, bi taybetî di warê karên hevbeş ên parastinî-nehênî de, çi di sewiya herêmê de yan jî navnetewî de û ew civînên 3 alî ku doza wan dike û di wan de beşdar dibe. Li kêleka dewleta Tirkiyê û Îranê hinek gav di vê riyê re têne avêtin, bi ser de jî danûstandin û alîkariyên parastinî di navbera îstixbaratên Sûryê û Emerîkî de êdî ne tiştekî veşartî ye. Lê belê pirsgirêk ew e, ku Emerîka dixwaze ku di herêmê de guhertinek nû û formekî nû bîne û ev yeka han wê bihêle ku guhertinên herêmî çêbibin, destpêk li Iraqê bû, lê ti carî nakeve serê mirovan de ku wê şopa rewşa Iraq li ser dewletên derdora wê nemêne, bi taybetî Sûryê, ya ku Iraq jê re di yek wextî de kûrbûneke Erebî-Kurdî ye. Riya din ew e, ku riya vebûna reforman li ser milet. Lê belê ev tişt di roja me ya îro de dûr xuya ye, di gel wan sloganên ku li vir an li wir tên gotin, ku dibêjin "wê guhertin çêbibe û hesab bi wan berpirsiyarên xerab re bê dîtin", "wê program û plan ji nû ve werin sererast an jî durustkirin". Lê belê hemî sînyal didin xuyakirin, ku tiştê tê gotin, ji derveyî çarçewa lîstika korbûn û şaşbûnê dernakeve, ew lîstika ku rêjîma Sûryê ji mêj ve tê de şareza ye. Reformên ku tê xwestin, di riya dûrkirina destên wan mîrekên veşartî ji dezgehên parastin û leşkerî re dibe, da ku ji hatina welat û jiyana xelkê dûr bikevin. Lê ev tişt pirr zahmet e ku bibe, ji ber ku li dijî bingeha lîstika wan balansên ku li ser bingehên berjewendiyên di navbera navendên hêzan de di rêjîma Sûryê de heye. Tiştê ku hêviya vê riyê bêhtir kêm dike, qelsbûna oposîsyona fermî ye, ya ku di hundirê wan partiyên ku hevbendî bi Partiya Ba´as a xwedî desthilat re WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 37 --- Page Break --- hatiye danîn. Ev partiyên han di nêrîna milet de perçeyek in ji dewletê û dûvîkek bêhêz û bêkesayetî ne. Dewlet jî ji aliyê xwe ve wan partiyan weke destekekê ji bo şaşbûnê bikar tîne, ti qîmet nade hevbendiya ku bi wan re çêkiriye û ti weznê jî nade wan, ji ber dizane ku di nav milet de biçûk û bê hêz in. Lê li gel her tiştî jî, dîsa hesabekî ji wan dike û wan li ser oposîsyonê dihejmêre. Eger ku mirov bê ser oposîsyona rast û digel qelsbûna wê jî, em ê bibînin ku ew bi xwe ji du aliyan pêk tê: yek, ê ku di partiyan de organîzekirî ye û yê din jî, yê ku bi hemî reng, naverok û nêrînên xwe ve yê gelerî ye. Di hundirê oposîsyona organîzekirî de hinek partiyên olî, neteweyî, çep têne naskirin, lê belê tev jî westiyayî û qels tên xuyakirin, ji ber ku tim û tim ji aliyê îstixbaratan ve hatine perçiqandin û perçekirin. Ev tiştê hanê, yê ku şopa wî di belavbûn û dûrbûna wan de ji xelkê û guhdana wan ji pirsên piçûk ên ne sereke xuyanî dikin, ên ku gelek ji hêza wan bi riyên tewş diçe û dibe kelem di pêşiya lihevkirinekê de li ser xetên stûr ên ku ji bo bingehekê ji bo pro- grameke berfireh pêwîst in, ku bibe alternatîvek neteweyî û demokratîk, a ku wê hebûna yên din bipejirîne bêyî ku bipirse ka koka wî neteweyî, olî an sîyasî çi ye û wê wekheviyê bi wateya wê ya fereh bipejirîne, ji ber ku ew derge ji bo gihandina hevbeşbûnek medenî (sîvîl) li pêşiya civata Sûryê bi Ereb, Kurd û yên din re ye. Dema ku em bên ser oposîsyona gelêrî, em ê bibînin ku ew di razîbûna gelêrî ya tevayî de tê xuyakirin, ya ku di riya semîner, nivîsar û xwepêşan- danên gelêrî, yên ku di şiklekî gelekî teng de çêdibin, lê gelek vê yekê jî tiştekî pirr mezin didin nîşandan, ku mirov têxe hesabê xwe ku ew di hundirê rêjîmeke girtî û rê nade tiştekî (totalîter) de ye. Di vê dema dawî de, tiştê ku bala mirov dikşîne, ew e ku îstixbarat çavê xwe ji rexneyên ku ji aliyê milet ve bi şêweyekî berfireh tên, digire. Lê gava zanibe ku hêvî heye wê karekî gelerî organîzekirî bibe, yê ku di rojên bê de wê bibe wek tirsekê ji rêjîmê re, ew bi xurtî ber wê digrin. Di vir de, mirov dikare bibêje ku girtina profesorê ekonomî Dr. Arîf Delîlê û Riyad Sêf û Mamûn el-Humsî, ku her du yên dawî endamên parlemana Sûryê bûn, û girti- na gelek kesên din ên welatparêz, çi Ereb çi Kurd, dikeve vî warî de û qede- xekirina wan komîte û komeleyên ku li Sûryê bi hêz ji bo doza şiyarkirin û rakirina civateke medenî li Sûryê derketin meydanê, ew civata ku di wê rewşa ku îstixbarat bi navê xwe û dezgehên xwe yên cur bi cur hatiye dûrkirin û pelixandin, çi tiştên girêdayî bi jiyana tevayî û kesayetî kirine destê xwe. Ev tiştên han giş didin xuyakirin, tiştê ku li Sûryê di roja îro de di warê rexne û peyvê de dibe, ji çarçewa valakirin û şaşbûnê bi mebesta berde- wamiyê ji alî rêjîmê ve dernakeve. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 38 --- Page Break --- Pirsên ku li vir xwe li gorî çarçewa babeta ku em li ser dipeyivin, ferz dikin, ev in: cihê pirsa miletê kurd li Sûryê di van bûyeran de li kû ye? Çi nêrîn û kirin jê tên girtin û wê paşeroja wê çawa be? Êşa Kurdan li Sûryê dualî ye. Miletê kurd ji aliyekî ve wek miletê ereb û yên din li Sûryê êşeke tevayî dibîne. Lê ji aliyekî dî ve, êşeke wî ya bi taybetî heye. Ew bi xwe jî tevlihev e, ku mirov dikare bêje ew çewisandinek dualî ye, ev tade lê dibe ji ber ku Kurd e. Mebesta me ji çewisandineke dualî ew e, ku Kurd ji hêlekê ve ti mafên wan ê neteweyî û demokratîk tune, wek mafê sîyasî, civakî, kulturî, îdarî û ekonomî. Û ji aliyekî din ve hemî rengên çewisandina ku bi ser Kurdan ve tên, ew jî bi armanca kêmkirina hebûna Kurdan li her sê heremên Kurdî, ku Kurdistana Surî ji wan pêk tê: Cizîr, Efrîn û Kobanê. Yek ji van rengên çewisandinê yên sereke jî serhijmartina awarte ye, ya ku tenê li parêzgeha Hesekê di sala 1962-ê de hat pêkanîn. Em îro berhema wê dibînin, ku çawa li dor 250 hezar Kurd bê nasname ne. Ya din kembera Erebî ye, ya ku di sala 1973-ê de li Cizîrê hate bicihkirin û li gor wê erdê kurdan li seranserî sînor ji çemê Dîcle heta bi Serêkaniyê li ser panayiyê 10-15 km û dirêjahiyê 385 km ji wan hat standin. Ya sêyem jî ew e, ku bi erebkirina bi tevayî ya navên gund, bajar, mirov, kolan û dikanan e. Bi ser wan tiştan tevan de jî, rê tim li Kurdan tê tengkirin, deverên wan bê guhdan dimînin, xerabkirina civakî û bêkarîbûn pirr dibe. Ji loma gelek xelk ji neçarî bi aliyê bajarên Sûryê yên mezin ve koç dikin, an jî derdikevin der- veyî Sûryê, ber bi Emerîka, Ewropa û deverên din ve. Destûra Sûryê hebûna kurdan li Sûryê qebûl nake, di gel ku hejmara wan zêdeyî du milyonan e, ji wan milyonek û nîv li devera Kurdî ne û bêtirê nîv milyonî jî li bajarên Sûryê ne, bi taybetî Şam û Heleb. Destûra Partiya Ba´as bi xwe jî hebûna miletê Kurd li Sûryê dide inkarê. Ne tenê ev lêbelê ew dixwaze di riya paragrafên destûra xwe re, bi taybetî paragrafên 6, 7, 8, 11, 15 û 48, Kurdan di nav neteweya erebî de bihelînin. Ew destûra han eşkere dide xuyakirin, ku yê dev ji girêdana xwe ya neteweyî bernede, ew dê dûrî erdê xwe bikeve, ji ber ew di nêrîna Baas de, erdek Erebî ye. Ew destûr bi xwe jî hîn şovenîzma xwe dide xuyakirin, ku yê erebbûna xwe nede îsbatkirin, nikare daxwaza ti mafê mirovan û neteweyî bike. Nakokiya sereke ya ku di kirinên rêjîma Sûryê de li hembrî kurdan tê xuya- kirin, ew e ku ew ji aliyekî ve hebûna wan wek Kurd qebûl nake, lê ji aliyekî din ve jî tadê li wan dike, ji ber ku Kurd in. Bi hemî şêweyan dixwaze hebû- na Kurdan a neteweyî tune bike. Heger nikaribe vê yekê li ser erdê bike, bi kêmayî dixwaze di mejiyên mirovan de bi cih bîne. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 39 --- Page Break --- Civata Kurd li Sûryê bi tevayî û li Kurdistana Sûryê bi taybetî civateke geş û çalak (aktîv) e, girêdana xwe ya neteweyî ji mêj de fêhm kiriye, ne mumkun e ji niha û pê de li gor tiştê ku em niha dibînin, nemaze paşî hatina şoreşa kompyutêr û înternet, kesek karibe kesayetiya wê ya neteweyî tune bike. Lêbelê şîyarbûna vê civatê li vir nasekine, lê ew ê di warê têgihiştina rewşa îro û hêviyên ku tên de, her berdewam be. Ev bi xwe jî di dîtin û nêrînên hêzên kurdî yên çalak de, çi li hundirê partiyan û çi li derveyî wan, tê xuyanîkirin. Ev hezên han têdighên ku girêdaneke posîtiv û aktîv di navbera girêdana bi Sûryê ve wek welat (dewlet) û bi Kurdistan ve wek netew (milet) heye. Hevdîtin û diyalog û karê hevbeş bi hêzên Ereb ên demokrat re pêwîst in - ji ber ku tada heyî bi giştî li ser tevayiya kesan, çi Ereb be çi Kurd be, dibe- , ji bo paşerojeke baştir ji Sûryê re di çarçewa sîstemeke demokratîk de, ku baweriyê bi ciyawaziyê (te´edûdî) tîne û rêzê bi bîr û bawerî jê re dike, wekheviyê di navbera hemiyan de di warê maf û daxwaziyan de bi cih tîne bêyî ku li koka wan a neteweyî, olî û siyasî bê pirsîn. Hêzên Kurd kar ji bo ku wêneyekî rast ji êşa ku Kurd dikşînin, bigihînin hêzên ereb dikin, da ku ew jî piştgirî û alîkariya pirsa Kurd li Sûryê bikin. Li gel zehmetiyên vî karê han, ji ber ku rêjîma Sûryê şopa xwe ya negatîv di hiş û nêrînên xelkê de bi salan bi cih kiriye, em dibînin ku gelek ên ku cihên serekî di opozîsyonê de digrin, nikarin heta roja îro jî wan bîr û baweriyên ku îdeyolojiya serdest bi kar tîne, ji ser pirsa kurd li Sûryê bide alî. Lê li gel vî gişî jî, em dibînin ku danûstandin di navbera hêzên Kurd û Ereb de, yên di warê oposîsyona Sûryê de aktîv, çi wek partî û çi gelêrî be baştir bûye, û li vir divê bê nîşandan ku nêrîn ji pirsa kurd li Sûryê bûye pîvanek û sînyalek ji bo naskirina rastbûna dîtin û daxwazên guhertinê û demokratiyê li Sûryê. Pirs ne ew e, ku li vir an li wir nêrîneke însanî di warê xweşkirinê de bê nîşandan an gotin. Pirs ji wilo bêtir kûr e, ji ber ku îro problêma kurd li Sûryê yek ji wan problêmên serekî ye. Mirov nikare di ser re derbas be. Ne guh- danek an çavgirtinek jê re ji alî vê hêzê yan wê hêzê hebe, ew bi xwe isbateke neciddiyetê an jî tênegihiştinê ye. Ev bi xwe jî tirs û pirsnîşanan di nava miletê kurd de tîne meydanê. Tiştê ku îro tê xuyakirin, ti hêviyê nadê mirov ku rêjîm wê reformeke rast û durust bike. Tenê mirov sloganan ji wan dibihîze, ew sloganên ku dixwazin rewşê têxin bin kontrola xwe. Rêjîmê heta îro yekîtiyekê di navbera tiştê ku heye û tiştê meşrû ye çêdike. Ew rêjîm xwe xwediyê maf dibîne, ji ber ku hêzeke diravî di dest de heye, ku alîkariya wê di berdewambûna desthilatdariyê de dike. Ev hêza han a di destê WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 40 --- Page Break --- rêjîmê de, ne li ser bingehekî demokratîk hatiye damezirandin û ji ber vê yekê jî mirov nikare li Sûryê behsa parvekirina karûbar di nav dezgehên desthilat- dariyê de - parleman, hukûmet û dadmendî - bike. Pirsên di vî warî de heyî dikevin nav xalên hêviyan de, nemaze dibin siya rêjîmeke îstixbaratî, ku tu tiştekî ji bilî zagonên awarte pê ve nas nake û ev zagon bi xwe qamikek in, da ku îstixbarat çi bixwaze bike û bêyî jê were pirsyarkirin. Ev zagon bi xwe ter- meke modern e ji bo veşartina kirinên dezgehên îstixbaratî yên ku xwe di ser zagonan re dibînin. Rêjîm li xwe dinêre ku ew berê jî û yan niha jî li ser rastiyê ye, yekîtiya neteweyî di nêrîna wê de li ser bingehê tobekirina oposîsyonê ava dibe, bi qebûlkirina wê bi gunehê xwe. Qebûlkirina wê bi dirustbûna xala 8-an a destûrê, ya ku me li jor behs kir, ew xala ku dibêje Partiya Ba´as rêberê dewlet û civatê ye. Rêjîma Sûryê dibîne ku neleqandina siyasî ya ku bi zor ferz bûye, nîşaneke serketina wê rêjîmê dide xuyakirin. Lê belê yên ku haya wan ji nêzîk ve ji van tiştan heye, dizanin ku rewşa civakî bi xwe bingeha rûniştina rewşa sîyasî ye. Ev tiştê han jî pêk nayê, ille di çarçeweyeke demokratîk de bi qîmeta insan, wek însan berî her tiştî din rûdine, maf didê yê ku bîr û baweriyên xwe bi azadî bibêje ji berhemên welatê xwe fêde bike, dûrî wan dezgehên istixbaretî yên ji bilî tirs û nerehetiyê tiştekî jê re nahêle. Li dawî ez dixwazim bibêjim, li gel hemî tiştî jî nexş bi carekê ne tarî ye. Em tevde di wê baweriyê de ne, ku guhertinek di rê de ye, lê pirs ew e ku kengî, çawa û heta bi kû ye! Uppsala/swêd abdulbasits@hotmail.com (SHB/amude.com) 20.11.2004 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 41 --- Page Break --- Suriye Kürtleri İçin Umut Verici Bir Başlangıç Ümit FIRAT Türkiye’de hükümet, gelişmeleri “olumsuz ve tehlikeli” olarak nite- lendiriyor. Irak'taki gelişmelerden duyduğu rahatsızlığı açıkça ifade eden ikti- dar odakları, bu konuda henüz görüş bildirmedi; ama Suriye'deki gelişmeleri asayiş sorununa ya da basit bir çatışmaya indirgemeye çalışıyorlar. Aslında olayların, bu gün için sadece bir başlangıç olduğu, orta vadede Suriye'de geleneksel dikta rejimini sona erdireceği ve devlet yönetimini demokratikleştireceği gözüküyor. Çatışmalarda Kürtler, kendileri için ayrı bir devlet kurulması yönündeki taleplerle değil; üzerlerindeki baskı ve provokasyonların kalkması, normal bir yurttaş gibi yaşamak istedikleri yönünde taleplerde bulundular. Yani Ortadoğu'nun diğer haklarıyla eşit statüye kavuşmak istediklerini anlatmaya çalıştılar. Sadece Milliyetçi Bir Kalkışma Değildi Başbakan Erdoğan, olaylar sırasında seçim gezisi nedeniyle Urfa'da yap- tığı konuşmada “üç kırmızı çizgiden” söz etti. Birincisi, ‘bölgesel milliyetçilik’ miş. Bu güne kadar bilip öğrendiğimiz şeyler arasında böyle bir milliyetçilik türüne rastlamadık. Bölgesel dayanış- macılık, bölgesel kayırmacılık, hemşehricilik gibi kavramlar vardı ama bu yoktu. Ikincisi, ‘ırka dayalı milliyetçilik’miş. Şimdiye kadar böyle bir milliyetçi- lik türüne de rastlanmadı. Mesela; Araplar ve Yahudiler aynı ırka mensup- D o s y a WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 42 --- Page Break --- turlar ama birbirleri ile ne kadar iyi ilişkiler kurdukları meydanda. Keza aynı ırktan olup birbirini boğazlayan Avrupa, Afrika veya Uzak Doğu toplumları da unutulmamalı. Hitler bile Aryan kimliğini öne çıkarmakla birlikte bir Alman milliyetçisi olduğunu söylüyordu ve milliyetçilik anlayışının ırka da- yalı milliyetçilik olduğunu iddia etmemişti. Üçüncüsü de 'dine dayalı milliyetçilik' miş. Böylesi bir milliyetçilik zaten türünü de bugüne kadar ne gördük ne de işittik. Bu sözler ayaküstü söylenmiş şeylerdi; hiçbir temeli ve ciddiyeti de yoktu. Daha doğrusu bilgisizlik sonucu söylenecek şeylerdi. Suriye Kürtleri, diğer devletlerde yaşayan Kürtlere nazaran çok daha önceden milli bir bilince sahip olmuşlardır. Bunda, 1920 sonrası Kürdistan’ da yaşanan siyasi gelişmeler ve zorunlu göçlerin büyük bir rolü vardır. Suriye'deki gelişmeler, elbette ki milli bir takım talepler içermekteydi. Ortada bir siyasi program yoktu; ayaklanmayı organize eden bir siyasi yapı yoktu. Bir provokasyon sonrasında kendiliğinden gelişen masum bir hareketti. Bu nedenle, sadece milliyetçi bir kalkışma olarak nitelendirilmemelidir. En temel insani haklarından bile yoksun insanların, normal şartlarda oldukça basit sayılabilecek talepleri söz konusuydu. Türkiye’den Suriye'ye göç eden Kürtlere, bu zamana kadar birer kimlik belgesi ve vatandaşlık statüsü bile verilmedi. Ne varlıkları kabul edildi, ne de yoklukları? Suriyeli Kürtler Nihayet Kendi Haklarını Istiyorlar Suriye Kürtleri, bugüne kadar Suriye devleti karşısında siyasi bir kitlesel güç oluşturamamışlardı. Çünkü Suriye’nin dikta rejimi, bugüne kadar yalnız- ca Kürtlere yönelik değil, Arap nüfusa da korkunç katliamlar gerçekleştirdi. PKK, önderlerinin ikametgahı ve rejimin toleransı nedeniyle karargahını yakın döneme kadar Bekaa ve Şam'da oluşturuyordu. PKK, bir Kürt siyasi hareketi olarak, Suriyeli Kürtler arasında büyük bir taraftar kitlesine de sahip oldu. Kürtlerin yaşadıkları ülke yönetimi yerine, kendisinin muhalefet edip savaştığı Türkiye'ye karşı örgütleyen PKK, ne yazı ki, aynı zamanda Suriye devletinin işini de kolaylaştırıyordu. Ancak buna karşılık da, Suriye yönetimi PKK faaliyetlerine tolerans gösteriyordu. Suriye Kürtleri’nin bu gün geldikleri noktayı değerlendirdiğimizde, 1998 sonlarından itibaren PKK'nın örgütsel ve askeri ağırlığını Suriye'den çekme- si, Kürtler için yeni siyasal koşulların gelişmesine de yol açmış olduğunu göz- den uzak tutamayız. Bununla birlikte 1991 den itibaren başlayan ve 2003 Mart-Nisan Amerika WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 43 --- Page Break --- Birleşik Devletleri (ABD) müdahalesiyle daha da cazip hale gelen Irak Kürdistanı'ndaki Kürt oluşumunun da dünyadaki bütün Kürtler için olduğu gibi Suriye Kürtleri arasında büyük bir etki ve sempati yarattığı açıktır. Bu arada henüz net olarak formüle edilmese de, ABD’nin Büyük Ortadoğu Projesi fikri açıklandı. Bölgede bir şeylerin artık eskisi gibi gitmeyeceği düşüncesi yayılmaya başladı. Suriye yönetimi de bu değişecek şeylerin ilk sıralarında bulunmaktaydı. Zaten Suriye'nin büyük diktatörü ölmüş ve artık yerine aynı otoriteyi sağla- makta zorlanan oğlu geçmişti. Bütün bu koşulların etkisiyle, Suriyeli Kürtler, yaşadıkları ülkede bazı haklarının olması gerektiğini düşünmeye başladılar ve birkaç gün devam eden olaylar patlak verdi. Suriyeli Kürtler, artık seslerini yükseltiyor. Suriye devleti de, her zamanki gibi muhalefeti şiddetle karşılıyor ama daha az şiddetle. Eylemlerinin sonuçları şimdilik biraz pahalıya mal olsa da, Suriye’nin geçmişine bakıldığında, Kürtler bakımından büyük bir ilerleme söz konusudur. Suriye’de böylesi bir olay geçmişte büyük bir katliamla da bitebilirdi. Suriye’de de, Ortadoğu’da da Sultanlıkların Sonu Son zamanlarda ortaya çıkan siyasi manzarayı incelediğimizde ise sonuçları görüyoruz: WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 44 --- Page Break --- *Erbil’de Geçen Kurban Bayramındaki (1 Şubat 2004) patlamaların ardın- dan, Suriye Kürtlerinin temsilcileri Irak Kürdistanı'na taziyeye gidip, Irak Kürtleri’ne dayanışma mesajları vermişlerdir. * Suriye Kürtlerinin gösterilerinde, eskiden PKK'nın ve Abdullah Öcalan'ın resimleri, pankartları görünürdü. Dolayısıyla da Türkiye muhalifi bir hareket olarak anlaşılırdı. Bu kez artık Kürtlerin geneline hitap eden renk- ler, bayraklar, sloganlar göze çarpıyor. *Suriye Kürtleri artık kendileri için eylem yapıyorlar ve kendileri için bir şeyler istiyorlar. Bu, Suriye'yi tehdit ettiği gibi, Türkiye'nin de rahatsız olduğu bir başlangıç olarak ele alınmalı. * Büyük Ortadoğu Projesi ve ABD'nin Suriye'yi “haydut devlet” ilan edip müdahale edebileceği ülkeler listesine alması Suriye yönetimini ve Türkiye'yi de etkiliyor. * Türkiye, Irak Kürdistanı'yla Suriye'deki Kürtlerin birlikteliğinden ve Suriye'de Irak benzeri gelişmeler yaşanmasından kaygılıdır. * Suriye'de Irak benzeri tartışmalar yaşanması ve Türkiye'nin bundan rahatsızlık duyması, şaşırtıcı olmaz. Önce Ortadoğu'da sonra da diğer Ortadoğu ülkelerinde geleneksel yapıların, sultanlıkların ve diktatörlüklerin sona ereceği inancını güçlendiriyor. *Bugün için Suriye'de var olan sisteme muhalefet edebilecek en önemli etken, Kürtlerdir. Suriye'deki Kürtler de ABD'nin bölgedeki varlığını Şam diktatörlüğü açısından bir baskı unsuru olarak değerlendiriyorlar Bundan sonra, Suriye Kürtlerine yönelik baskılar, zulümler artık dünyanın ilgisini çekecektir ve gündemine girecektir. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 45 --- Page Break --- Bijî Li Berxwedana Kurdên Binxetê Reşîd Battê resit@yahoo.se Îro hefteyek e ku kurdên binxetê berxwedaneke pîroz birêve dibin. Kurdên Başûr, Rohilat û Serxetê bi giştî piştgiriya birayên xwe yên wî perçeyê Kurdistanê ji dil û can dikin. Xwepêşandanan pêk tînin, di televizyon û radyoyên cîhanê de banga yekîtiyê bi mêranî bilind dikin. Li bajarên Ewropa jî her roj çalakiyên ji bo piştgiriya kurdên binxetê tên kirin, komisyon diçin konsolosxaneya dewletên D o s y a WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 46 --- Page Break --- dost ji bo alîkariya wan peyde bikin, name tên nivîsîn û bi hezaran di xwepêş- andanan de banga alîkariyê ji cîhanê dikin. Li binxetê û ji herêma Cizîrê, Kobaniyê û Efrînê jî dengê zilm û zordes- tiya hêza leşkerî ya dewleta Sûryê bi telefon û meyla dighê Cîhanê û Ewropa. Bi hezaran mêr, jin û ciwanên kurd bi destê vê rejîma xwînxar tên êsîrkirin û niha tev winda ne. Rejîma hov dîsa di vê hefteya borî de gelek kurd birîndar kirine û gelek jî şehîd kirine. Hejmara kuştî û birindaran hê jî nedîyar e. Rewşa wan gelekî xerab e û divê kurdên derveyê Kurdistanê ji bo alîkariya wan xebatên hêjatir bikin, berê xwe bidin FN(Yekîtiya Milletan). Heger alîkarî ne ji jor were û ne dewletên xwedî hêz dengê xwe li vê dewleta hov- ane bikin wê ev qirkirina ha berdewam be. Ev dewleta ha û dewletên din yên ku Kurdistan di navbera xwe de parve kirine tev endamê Yekîtiya Milletan in. Ji ber ku pirsgirika Kurdistan li herêmê bi van dewletên dagirker re nayê bazarkirin, pirsgirêkeke gelek asê ye û ji ber vê yekê jî divê kurdên her çar perçeyan û bi yek dengî banga mafên xwe yên netewî bikin û doza xwe bibin ber deriyê YM. Îro bûyara ku li binxetê rûdaye ji me kurdan re fersendeke dîrokî ye. Li Başûrê Kurdistan dewletek federatîv û bi hêz ava dibe, Emrîka bi hêz û mez- inahiya xwe li rohilatê Dîcle ye û li ser sînorê herêma Cizîrê ye. Rojên vê dewleta faşît ya Baasî hindik mane û heger berxwedanek siyasî û organîzekirî hebe wê ev rejîma xwînxwar nêzîk û ne dûr ji hev bikeve û xwîna hevûdu bi xwe vexwe… Lubnan li dij e, Israîl li ser serê wê bi çakûçê xwe sekiniye û Emrîka jî şûrê xwe tûj kiriye da serê wê dewleta hov jêbike. Kurdno! Kurdên hemî perçeyên Kurdistanê û Cîhanê rabin ser xwe û piş- giriya kurdên perçeyê binxetê bikin, ev doza Kurdistana mezin e. Kurdên binxetê, hûn jî bibin yek û daxwaza mafên ”sîyasî yê netewî” bikin. Hûn perçeyek ji Kurdistana mezîn in û nabe ku hûn bi mafên wek hinek dibêjin”mafên mirovî” qayil bibin û ji bo hinek mafên mirovî şehîdan pirtir bikin, gava we avêtîye mezintir e ji daxwaza ”mafên mirovî” û êdî ji daxwaza mafên ”netewî” kêmtir daxwaza tu mafên din nayê kirin.. We di van deh salên dawî de, ji bo Kurdistaneke mezin û serbixwe jî bi hezaran Şehîd dane. Îro jî şehîdên we yên binxetê pirr in û xwîna wan wê bi mafên sîyasî şîn bibe rê li Kurdistana mezin veke, vekiriye… Bila şehîdên kurd û Kurdistanê gornbehişt bin, bijî kurd û Kurdistan. 2004-03-2004 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 47 --- Page Break --- Cemal Nebez: Divê Serhildan Berdewam Bibe û Kurdên Derve Piştgiriyê Bikin NNRK Zanyarê Kurd Dr. Cemal Nebez di hevpeyvînekê de bi NNRK re dîyar kir ku pêwîst e serhildana kurdan li Rojavayê Kurdistanê berdewam bibe û raneweste. Li ser pirsa bi çi şêweyî serhildan divê berdewam bibe, Dr. Nebez got: “Serhildan dikare bi gelek şêweyan berdewam bibe. Dikare rojekê di şêweyê xwepêşandanekê bêdeng be, carekê bi komkirina îmzeyan be. Bi her WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 48 D o s y a --- Page Break --- hawî divê ev serhildan bi şêweyekî bajarvanî û aştiyane berdewam bibe. Pêwîste Kurd ji cîhanê tevî re dîyar bikin ku ew mirovên aştîxwaz û demokrat in û dikarin çalakiyên protestoyê bi şêweyekî şaristanî birêve bibin. “Rêjîmên herêmê ji kurdan ditirsin, çimkî ew ji demokratiyê ditirsin. Ew rêjîm çareserkirina pirsa Kurdî wekû dawiya desthilatdariya xwe dibînin û ev yek jî tirseke mezin dixe dilê wan e. Pêwîst e hêzên sîyasî li dû cemawer herin û ne berevajî wilo. Derbarê ser- hildana dawî li Rojavayê Kurdistanê Nebez wilo axifî: “Ev serhildan ji rewşenbîriyeke gelêrî tê. Ev nîşana hestên netewî ên bilind e. Herweha ev nîşana girêdana bi Kurdistaneke mezin û serbixwe ye. Kurdên derve dikarin û divê jî gelekî bi Kurdên li Kurdistanê re alîkar bin. Ya herî giring niha di vê rewşê de ku Kurdên dervê bê derengî dest bi alîkariya madî bikin. Gelek şehîd hene, brîndar hene û herweha hejmareke mezin ji xelkên Kurdistanê dê nema karibin karên xwe wekû berê birêve bibin, ji ber vê yekê jî wê ew raserî gelek astengiyên diravî bên. Li vir kurdên derve dikarin alîkariyekê hêja bikin. Ez dîsa dibêjim gerek gelekî zû û bi lez alîkariya diravî (madî) ji Kurdistanê re bê danhev, eger wilo nebe, wê rewşa li welêt pir xerab bibe. Herweha pêwîst e ku Kurdên derve berdewam bin di çalakiyên protesokirinê de û vê yekê berfirehtir û organîzetir bikin”. C. Nebez herweha dîyar kir ku ew jî di wê bawerîyê de ye ku ala Sûryê neyê şewitandin. Nebez bang kir ku kurd ala Kurdistanê hildin, ev yek ji şewi- tandina ala dewletên dî girîngtir û bi nirxtir e. Di dawiyê de C. Nebez kêfxweşî û şanaziya xwe bi piştgiriya perçeyên dî ên Kurdistanê bo serhildana Rojava diyar kir û hêvî kir ku ev şêweyê piştgirî her berdewam bimîne. 21.03.2004 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 49 --- Page Break --- Kurd Du Mîlyon in, Qewmê Diduyan e Li Sûryê Diya Ciwan(Helbestvan-Şam) Beriya her tiştî ez sipasiya Kurdistanê dikim, miletê Kurdistana Iraqê bi tevahî, xasma gel û desthilata wê û tevahî Kurdên li Awrupa, ez bi navê Kurd- ên Sûryê sipasiya wan dikim. Piştgirîya wan ji vê bûyera tahl re, ji me re ji bo ku em xwe xurt bikin û birê bixin. Ya dî, bi rastî ez bawer dikim nûçeyên Qamîşlo, Heskîyê, Amudê, Dêrikê û Helebê digihêne we û hûn tev li ser dis- ekinin û hemî jî wilo ne û rast in. Lê ji ber ku ez li Şamê me, ez ê behsa Şamê ji we re bikim: Bi rastî, mixabin tiştê ku bûyî bi tevayî xelkê Sûryê li hemî cihê mixabin heye û Kurdan nexwestiye tu derê vê yekê bikin û Kurd ne sebe- bê wê ne. Ku ragihandinê Sûryê îro du roj e bi tevahî îsrar dikin û bi îsrar dibêjin ev tiştên ku li bajarê Qamîşlo û herêma Cizîrê çêbûyî ne sucê Kurda ye, ev destên xerîb in, kesên nenas in, destên xerîb ketine di nav me da. Îcar pirsa ku tête bîra meriv ev e; başe, eger dewlet vî tiştî dibêje “eve ne sucê kurda ye, destê xerîb ketine di nav me de”. Kurd du mîlyon in, qewmê diduyan e li Sûryê, gelo eger danûsendin di navbera dewletê û kurdan da hebûya, wê destê xerîb karibana biketa nav wan de yan na? Bi vî rengê ku dikin bi serê kurdan, gotina me ev e ku ti car pirsgirêka kurdî li Sûryê çareser nabê, li Şamê heta nûha 1500 xortên Kurdan li zîndanan de ne û bi rastî em nizanin ka li ku derê ne, dohî sibehî û vê sibehê çûne li ser malê kurdan de ketine, bi taybetî taxên roava, çi xortên di bin sî salî de bin ew girtine, hinek mal sê-çar xort jê girtine, ji pîr û kal û zarokan pê ve kes li malan nehiştine, hemî birine. Tirsa me ev e, dezgehê ragihandin ê Sûryê dibêjin Kurd bêguneh bûn ji bûyerê, baş e çima wan ber nadin, heta nûha bi hezaran Kurd zîndan kirine û D o s y a WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 50 --- Page Break --- em nizanin ka girtîyên me ku ve birine, tirsa me ev e van girtiyan bernedin. Êdî Kurd bi girtin û kuştinê xelas nabin.… Gotina min ji wan însanan re: Li Sûryê hebûna Kurdan rastiyek e, heqîqetek e, Kurd hene û bi vî rengî xilas nabin. Gotina min ya dî jî ev e: Ez ji tevahîyê dinyayê re û Sûryayê re, ji mil- letên ku li Sûryê cî digrin ji Kurd û Areb û her kesên din re dibêjim, em Kurd Sûryeyî ne, ew kesên ku me digrin, dikujin, malê me talan dikin em ji wan kesan bêtir xwe Sûryeyî hesab dikin, emn û parastina Sûryê, yekbûna wê ji me re mûhîmtir e ji ba wana. 16.03.2004 Heştê Sale Bûyerên Wisa Li Qamîşlo Çê nebûne, Bêguman ji Bilî Bûyera 12-yê Adara Îsal Konê Reş (Nivîskar-Qamîşlo) Em sipasiya Kurdistan TV dikin ku van rojên dawî da bi firetî li ser rûdanên ku li Qamîşlo û bi taybetî li bajarên Kurdan bitevayî, rawestiya û sekinî û dengê xwe bilind kir. Bi taybetî bûyerên ku li bajarê Qamîşlo û bajarên din bûne, weku dîyare îro roja pênca ye, rûdanan li Qamîşloyê destpêkir û li temamê bajarê ku kurd lê rûdinýn belav bû. Li encama van bûyeran de bi dehan Kurd hatin kuştin û bi sedan hatin birîndarkirin ji bilî girseyek mezin ê girtîyan. Em hawar û gazîya xwe pêşkêşê tev kesên birûmet û biwijdan û dilsoz dikin, û bi taybetî jî berpirsyarên dewletê û berpirsyarên kurdan, ku aveka sar li ser vî agirî da bikin. Bi ketina alawa agir, bi hilanîna zerer û zîyanan divê bi guftûgoyê pirsgirêk çareser bibe. Pêwîste geryan bi çareserîyê bibe, niha em girtî ne, bo guftûgoyek li asta herî bilind di navbera berpirsyar û eşîrên kurdî û nûnerên dewletê de bidarxin. Bi guftûgoyan em bi hêvî ne bo ku encamên çak û rind derkevin temenê Qamîşlo li dor heştê salî ye hêj rojekî bûyerên wisa lê çênebû, bêguman ji bilî bûyera 12-yê Adara îsal. Divê Kurd bihizrin gelo çima nûha û bi vê dijwarîyê. Em hêvî û lava dikin ku bikaribin bi tevî rêxistinên xwe û bi dewleta xwe seetek ji berê seetekê çareyêk ji vê kêşeyê ra bibînin û kêşeya gelê kurd li Sûryeyê çareser bikin û rê nedin neyarên kurdan û neyarên dewletê bixwe, bi gurrbûna vî agirî. Careke din welatîyên Qamîşlo û herêmên din weka bira bi hev re bijîn. Sûrya welatê me teva ye, Qamîşlo bajarê me teva ye, çi Kurd çi Ereb û Kildan û Aşûrî û Ermenî em tev birayê hev in. Ji du rojan ve aramî hin bi hin konê xwe li ber Qamîşlo vedigre, lê mixabin hin tecawizên nedirust li Serê Kanî û Efrînê qewimîne. Em bi hêvî ne ku ew jî nemînin. Ji tev şehîdan re buhûşt û ji birîndaran ra selametî û tendirustîya çak û rind em dixwazin. 16.03.2004 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 51 --- Page Break --- Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî Pêşber Hikumeta Suriyê Dest bi Bizava Bilez Kir KK-Nûçe Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî li dijî kiryarên rejîma Be'esî ya Sûryê yên wekî girtin, kuştin û îşkenceya li Kurdan dike dest bi Bizava Bilez kir. Rêxistina Efûyê, ji bo xedariyên rejîma Be'esî li ser Kurdan bi rawestandin dest bi hewldanên lez kir û bang li hemû dilxwazên xwe yên dinyayê dike û dixwaze ew bi faks, name û teleksan ji serokê dewlata Sûryê re bişînin û ner- azîbûna xwe pêşber kiriyarên dewleta Sûryê bidin diyarkirin. Rêxistin dide dîyarkirin ko di 12-yê Aderê de li Qamişlo piştî maça futbolê bûyeran dest pê kiriye û di rojên dûv re ji aliyê hêzên çekdar yên dewleta Sûriye ve 25 kesên Kurd hatine kuştin bi sedan Kurdên hemwelatiyên Sûryê hatine girtin, li wan işkence hatiye kirin û lêzimên wan ji aqîbeta wan bêhay in. Her rêx- istina navhatî dide diyarkirn ko li Sûryê milyon û nîv Kurd hene û ji hemû mafên xwe yên sivîlî bêpar in. Kurd dixwazên mafên wan yên siyasî û neteweyî bên garantîkirin. Ji ber vê çendê jî dixwazin rayagiştî ya dinya li pêşber dewleta Sûryê bêdeng nemîne. Li hemû cîyên dinyayê Kurd piştgiriya xwe ji bo bira-derên xwe yên Kurdên binxetê didin dîyarkirin û rejîma Be'esî ya faşîst a Sûryê şermezar dikin. Wekî tê zanîn di 12-yê Aderê de li Qamişlo piştî maça futbolê Ereban bi serê Saddam sond xwaribûn û bi çek û daran êrîşî Kurdan kiribûn û sê zarokên Kurd hatibûn kuştin. Her di dûv vê bûyerê re, dewleta Sûryê berê hêzên xwe yên çekdar dabûn bajarên kurdan û di nava deh rojan de Kurdên sivîl bi dehan hatin kuştin, bi sedan birîndar bûn û bi hezaran Kurd hatin girtin, bajar û gundên Kurdan ji aliyê Eraban ve hatin talankirin û hêj ji aramî neketiye bajarên Kurdan. Ji bo rawestina van êrişên hovane Rêxistina Efûyê li her cihê diniya yê dixwaze mirovên dilxwaz û hêzên mirovî bikevin tevgerê. Nameya ko Rixistina Efûyê dixwaze ji serokdewletê Sûryê re bête şandin an jî bête fak- skirin li jêr bi kurdî ye. Her hûn dikarin ji bo agadariyên hêj zêdetir serî li vê 'http://www.amnesty-turkiye.org' siteyê jî bidin. 22/3 2004 NAVNÎŞANÊN SERLÊDANÊ WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 52 --- Page Break --- His Excellency Bashar al-Assad President Presidential Palace Abu Rummaneh al-Rashid Street Damascus Syrian Arab Republic Fax: + 963 11 332 3410 Hitap: Your Excellency Suriye Elçiliði: Sedat Simavi S.40 Çankaya/Ankara Fax:0312-4385609 Ji Ekselansan re, ... /... / 2004 Ez, ji Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî agadar bûme ko, di pevçûn û bûy- erên 12-yê Adarê piştî maça futbolê re rû dayîn de, 25 kesên Kurd hatîne kuştin û bi sedan Kurdên ko hemwelatiyê Sûryê ne hatine girtin. Hatiye dîyarkirin ko, li Qamýşloyê di 12-yê Adarê de 25 kurd ji aliyê hêzên we yên ewlekariyê ve bi çekan hatine kuştin, divê cenabê we bizane ko ji bo min ev agadarî metiresiyeke giran e. Ji bona li ser bûyerên kuştinê bi bêterefî û bi hawayekê serbixwe bê lêkolan û kes û aliyên tevlî kuştinan bûne li gor standarteke navnetweyî û adîlane bêne mehkemekirin, ez bangî we dikim. Her divêm bizanim ko kesên we girtine, ka we ji ber çi girtine û vê gavê li kû ne? Daxwaziya min ew e ko di zûtirîn wext de, hemû kesên hatin girtin parêz- er û malbatên xwe bibînin û ger pê bivê di cih de îhtiyacên wan yên tendirustî bên pêkanîn. Ji bo ko li gor standartên navneteweyî û bi hawayekî mirovane li gel hemû girtiyan miamele bê kirin ji we dixwazim ko hûn ewlekariyên yasayî pêk bînin. Bir rêz û hurmet. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 53 --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 54 D o s y a ŞAHIDEKÎ BÛYERA YEKÊ SIBATÊ Şakir Fethulah Xalid PIRS: Kek Şakir, roja yekê Sibatê li Hewlêrê, li Leqê hûn jî birîndar bûbûn. Tu bi kerema xwe dikarî behsa wê bûyera dijwar bikî? Ew orj bi rastî rojek ji rojên dijwar û xedar bû. Saet li dora dehan, midûrê Plansazî ya Wezareta Darayî, Newzad Receb Botanî û Şewket Akalin hatibûn cejna min. Li Hewlêrê ofîseke min heye. Ew roj hin mêvanên min ên din jî hebûn. Yek ji wan mêvanên min Ednan Çeto bû ku ji Swêdê hatibû. Wî xwestibû ku cejna xwe li Kurdistanê bibihurîne. Min û Ednan biryar dabû ku em ê roja Cejnê çûbûna herêma Barzan û Behdînan û me dê merqeda Serokê Nemir ê Barzanî tewaf bikira, li Duhok û Zaxoyê cejna xwe biboranda. Em li ser rê bûn, hew me dît, du mêvan hatin. Yek ji wan Newzad Receb Botanî bû, yê din Şewket Akalin bû. Piştî ku her du mêvanan cejna me pîroz kirin, Newzad xwest ku me jî digel xwe bibe pîrozbahiya Partiyê. Gava min ji Ednan pirsî ka ew jî tê pîroziya Partiyê, hema da xwe rabû û em her çar çûn li teqsiya Newzad siwar bûn û çûn. Em pêşî çûn navçeya Rizgarî ya ku li Taxa Birayetîyê bû, serokê navçê Xisro bi civata xwe ve jî xwestin ku bi me re werin Leqê. Jimara me giha nêzî bîst kesî. Gava em gihan ber deriyê Leqê, gorbuhişt Xisro gote min: Kek Şakir bide pêş. Min jî, Newzad Receb da pêşiya xwe, ez li pey wî, Şewket Akalin û Ednan Çeto li pey min bûn, hevalên navçeyê jî li pey me rêz bûbûn. Qorîdora ku me dibir salona merasima cejnê, teng û dirêj bû. Gava em ketin salonê, hol ji mêvanan tije bû. Li pêşiya salonê Wezîr û pêşkêş û rêve- --- Page Break --- birên Partî û Hikûmeta Herêma Kurdistanê bixêrhatin didane mêvanan. Me ji milê çepê ve, cejna Se'd Ebdulah, Şewket Şêxyezdîn, Ekrem Mentîq û hevalên din pîroz kir û em li rêza li pêşberê wan zivirîn. Samî Ebdurehman, Mehmûd Xalo, Mehdî Xoşnav û gelek rêvebirên din di wê rêzê de bûn. Newzad Receb, pêşiya min, ez wî taqîb dikim. Ji Samî Ebdurehman bihûrîm, destê min di nava destê Îcra Seîd de bû û teqîn çêbû. Dengê wê teqînê wek dengê birûskê bû. Ez dikarim ji wî dengî ra bêjim çirpên. Salon bi çirpênê ra sor bû, rengekî sor û zilûmat peyda bû, banê asmolet (qarçik û kijûrek) bi ser serê me ve hilweşiyan. Tirpêna perçe û pariyên wî xwekujê bê dîn û bê îman, bi qarçikan ve hevraz bûn û dîsa bi şûnde hatin li erdê ketin. Bi çirpênê ra destê Îcra Seîd bê rih ma û ji nava destên min şeqitî û ew ket xwarê. Tiştê ku ez lê ecêbmayî mam, di wê bûyera dijwar de tu kesî ax û ox nekir, qîrîn û zarîn û nalîna kesî nehat guhên min. Tenê dengekî fermî talîmat da û got: Rakevin, rakevin! Ewî kesî sê caran vî emrî dubare kir. Min biryara xwe da ku ez dê ranekevim û raneketim. Ez di nava wê tofanê da li ser piyên xwe mabûm. Min xwe bi xwe got: Bo çi ez ê rakevim? Bihneke pîs, wek bihna barûdê ketibû pozê min û guhê min ê rastê miribû. Xwîn bi ruyê min ve berjêr diherikî. Min her du destên xwe li ser û laşê xwe gerandin, ez rastî tu birînê nehatim. Tenê lingê min ê rastê birîndar bûbû. Min guman kir ku şikestiye, lê hêj germ bû. Min biryar da ku ez zû xwe bavêjim derve. Min xwe nizm kir ka rewşa Îcra Seîd çewa ye. Îcra pal dabû ser hevalekî xwe û bê hiş bû. Min di xwe da nedît ku ez wî rakim. Min hewl da xwe û bi piyê şikestî qesda derve kir. Hemî kes li erdê, bi ser dev dirêjkirî bûn, bêdeng û bênalîn... Agir girtibû mafûran, gurriya agir cî-cî bilind dibû. Wî agirî tarîtiya salonê rohnî dikir. Gava min salon xilas kir û ketim rewaqê, zabitekî emerîkî ku bi bejna xwe du metre dirêj bû, kete ber milê min û ez deranîm derve. Yekemîn kes ez bûm ku derketim der. Min ji pêşmergeyekî desmala wî xwest. Wî desmalê deranî û da min, min gotê: Piyê min li ser gozekê hişk girêbide. Wî girêda û bi lez çû telbeyê birîndaran. Xwîn di ser pêlava min ra wek kanî diherikî. Pîqabekhatliberminsekinî, min û çend birîndaran siwar kirin û birin nexweşxanê. Ew nexweşxane ji Leqê bi qederê sêsed metreyî bû. Îtaliyan ew nexweş- xane ji bo birîndarên acîl çêkiribû. Doktorên kurd pir zîrek û pispor bûn. Min xizmeta li wê Nexweşxanê, li devereke din nedîtiye û bi can û dil li ber birîn- darên xwe diketin. Pirs: Gava Serok Mesûd Berzanî hat wê nexweşxanê ba birîndaran, me tu WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 55 --- Page Break --- jî di televizyonê de dît ku tu bi serokê birêz ra diştexilî. Gelo te hingê çi gote Serok? Serok, gelek xemgîn û dilbirîn bû. Ew moral û umîda hemû kurdan e. Min rêz û hurmet û taziyeyên xwe pêşkêşê wî kirin û serxweşiyê da cenabê wî. Serok, heval û hogirên xwe yên tevgera Azadî û Rizgariyê wenda kiribû. Min go: - Bila tu her bijî. Bila canê min gorî cenabê we bî. Pirs: Ez ê pirseke dijwar ji we bikim. Gelo gava ku teqîn çêbû, çi hat bîra te? Malwêranî, malkambaxî, heşr, qiyamet, Helebçe, Hîroşîma û felaketin mezin hatin ber çavên min. Wehşet û hovîtiya terorîstan û xwekujên bê dîn, bê mejî û bê îman hatin bîra min. Rêvebir û teknokratên kurd, rewşenbîr, siyasetvan, dewletsaz û kadirên milletekî mezlûm û bermiraz li ber çavên min şehîd bûn. Ew teqîn di nava koma wan kesên hêja de hat holê. Wê çi bê bîra min? Mala min şewitîbû, konê reş li ser serê min hatibû vedan, dinya min serûbin bûbû, roja min ji mexrebê ve derket, mirin û jiyan bûbûn yek. Ez bi xilasiya xwe xweşhal û şanaz nîn im. Dostên meriv û ezîzên dilê meriv tev herin û meriv sax bimîne, ev pirs tim di serê min de diçe û tê. Xwezî ez jî bi wî karwanê şehîdan ra çûbûma. Ew şehîd weke hemû şehîdên welêt, ezîz bûn. Şehîdên Leqê û şehîdên Malbendê ezîzên dilê hemû kurdan in. Ev cara yekemîn e ku miletê kurd bi hev re şîna wan şehîdan kir. Hêvîdar im ku xwîna wan a pîroz bibe dermanê yekîtî û birayetiyê... WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 56 --- Page Break --- Yekgirtin dê Pêşiya Kurdan Ronahî Bike Xelîl Cindî (Almanya) Ev karesata mezin ne kêmtir bû ji karesata kîmyabaranîya Helepçe û Enfalê. Ev Xalekek bû ji xaleka qutkirin û xeniqandina dengê azadîya gelê Kurd. Heqet îro dê laşê wan şehîdên qehreman ji nav me rakin, dûrê kes û karê wan, heval û hogirên wan bikin. Yeka dî nûra giyanê wan wek agirê Babagurr be. Di dilê her kurdekî dilsoz û niştimanperwer de hatibe rapêşandin. Xwîna wan feda ye ligel xwîna şehîdên Kurdistanê bo azadaîya Kurdistanê. Demek zû yan dereng wê gelê Kurdistanê bigîhe mafê çarenûsî- na xwe. Ev karê tirsonek bi çêkirina du-sê grubên Ereb yan Ensarûl Îslam yan Cindûl Îslam yan bêjin Ensarûl Sûnea belkî ev karê çepel handana hêzên sîyasî yên di Iraqê ne, ew ên ku naxwazin Kurd bigehin mafê xwe. Handana wan kesan e ku berê demekê ku hemû kes zanin li Kerkuk û Bexda û derên din alayên xwe rakirin û digotin “laîlaheîlallah Kurdistan hedmulah”. Ev karê çepel e, ev handana qenalên esmanî yên Ereban e, hemû şovinîstên Ereban yên ku biaşkerayî naxwazin gelê Kurd bigehe mafên xwe yên rewa. Helbet ev kara, ez nabêjime raste rast destê wan têda ye, belkî ligel mijûl dibin. Xeterên dewletên hevpeyman jî hene, heta nûka helwestêke dirust beramberê gelê Kurd dîyar nakin. Ev karê çepel e, ev handana kenalên ezmanî yên Ereban e. Bi taybetî wek Arabîya, El Cezîra û ew ên din ... navê wan gelek in. Ango ez dikarim bêjim ev karê tirsonek pêla şovinîstî û regezperestî ya dijî gelê Kurd e. Weko tofanekê hemû rabûne ser piyan dixwazin wek berê bi qanûnên kevin Kurdan birêve bibin û gelê Kurd întiqalê wan bike. Tabî ew naxwazin gelê Kurd bigehe mafê xwe yên rewa. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 57 D o s y a --- Page Break --- Ew karê çepel û nemirovane, bi bîrûbawerîya min milmilanîya di nîva ro- nahî û tarî da, nîva xêr û şerî da ye. Weko di tarîxê da gelê Kurd wê bigehe mafê çarenûsî ya xwe. Wê nûha weko destpêk bixwazin ko federalî bo Kurdistanê, bo Kurdan bi awayeke aşitî û demokratî bête cî. Nûqtekî dî bi bîrûbawerîya min gelek girîng e, ev karesata diltezîn, dişê pexşanê me Kurdan, gelê Kurdistanê, partiyên Kurdistanê dîyar biket. Xaleka dî ya girîng stratejiyeta ewlekarîya netewa Kurd e. Yanî em qewmê Kurd, berpirsyarên Kurdan ku nika pênc kes in; bi taybetî rêzdar serok Mesud Barzanî û Mam Celal nûha li ser hikum da ne, li ser van karesatan bisekinin û bi dirustî li ser hêzên Iraqî biaxivin ku liser van tiştên çêbûyî lazime em helwesta xwe rast bikin. Heta ew hêzên dibêjin muhafeza Ireqê, ew ligel mafê çarenûsî bûn, mafê kurdan bûn, hatin Kurdistanê, mêvandariyeka baş û bi xatir rêz girtin. Ewan hemû kesan mafê Kurdan tesdîq kirin, piştî kongireya London. Divê xîtaba Kurdî bi ron û aşkerayî bersingê wan dewletan bigre, ên nûka destên xwe dikine nav îş û karê Iraqê û îş û karê Kurdan. Naxwazin gelê Kurd midafa mafê rewa yê çarenûsa xwe bikin. Evro her kurdekî dilsoz hebê divê hev bigrin, bitaybetî jî rêvebiriya Hewlêr û Silêmaniyê. Ev yekîtî dê pêşiya Kurdan ronahî bike. Lewra neyarên Kurdan dixwazin planên xwe bimeşînin. Xaleke dî jî gelek girînge bi girêdayî stratejiya ewlekariya Kurdan ve elaqa wê ew e, divê coðrafya Kurdistanê bête parastin û nehêlin kesekî bê daxilê Hewlêr û Kerkuk û Silêmanî û Dihokê bin. Lazime plana wan kesan; ew ên ku dixwazin bêne van deran tevbidin, bête pûçkirin. Ez dixwazin pirr bi aş- kerayî bêjim, careke dî ew partiyên îslamî yên tundrew li kê dera hebin bi tay- betî yên di nav lepê me da, dorpêçandinek bête kirin, ser îcaze pêdan. Her kesêk hebit Îslam bit, Êzidî bit, Xiristiyan bit divê nûka bo mesela kurdayetî xebat bikit ne bo mesela dînî. Ya mihîmtir barê li ser milê herdu alîyan evro divê mafê çarenûsî ya federalîya Kurdan bête çesipandin di nav destûrê Iraqî de. Eva ji hemû tiştî girîngtir e evro. Planê ew ên digel me şer dikin, biaşkira digel hev peymanên eskerî dikin. Li hember vê divê em jî tikilîyên xwe bi hêzên hevpeyman re; digel Amrîka û Birîtanya xurt bikin, bo berjewendiya gelê Kurdistan û emroyîna mafê gelê xwe. Nûqtakî dî ku li gor bîrûbawerîya min gelek girîng e, divê li seranserê Kurdistanê di bin çavdêrîya dewletan, Miletetên Yekbûyî de referandomek bête kirin ku dewra nûha gelê Kurd çi dixwaze. Daxwaziyên me çi ne? WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 58 --- Page Break --- Kurdistan ne Cihê Terorîstên Bêdîn e û Gelê Me Çewa di Şerê Dîktatoriyê de Bi Ser Ket, Welê di Şerê Terorîzmê de Jî Dê Bi Ser Bikeve Bûyera herî nexweş di jiyana mirovan de ew e ko mirov heval û bira û hevçeperên xwe winda bike, bi tenê hedara ko jana windakirina wan jî sivik- tir bike ew e ko windakirina wan ji bona gel û welatî be. Şehîdên yekemîn roja cejna qurban a pîroz jî ji bona Kurdistana delal, canê xwe da. Ev tawan mezintirîn tawan bû ko di derheqê gelê Kurdistanê û bi taybetî jî li dijî bajarê Hewlêra dêrîn û aştîxwaz de hate pêkanîn ko tê de komeke lîderên jêhatî yên gelê me û welatiyan şehîd û birîndar bûn. Em Kurd bi dirêjiya têkoşîna xwe ya neteweyî pir caran rastî karesatên weha hatine û ev karwanê şehîdan jî ne yekemîn karwan e û belkî ne karwanê dawiyê jî be, ji ber têkoşerên gelê me her ji yekemîn roja tevlîbûna xwe ya qada têkoşînê, her tim şehîdbûn ji xwe re daniye. Tawana 1-ê Sibatê ji bo her armancekê hatibe pêkanîn, tawaneke nelêbuhûrî ya di derheqê gelekê de ye ko nû gula hêviyên wî dibişkive. Ev ne tawanek e ko hin terorîstan biryara pêkanîna wê girtibe, lê belê planeka mezin û xeter e û ji mêj ve ye program jê re hatiye amadekirin û gelek alî tê de beşdar in û roj bi roj jî agahdariyên bêtir têne bidestxistin ka niha çi plan li dijî gelê Kurd û Kurdistanê têne amadekirin. Em gelek baş mesaja dijminên mirovantiyê fêm dikin, gefnameka dijminên azadî û demokrasî û ronahiyê ye ji gelê Kurdistanê re ko dibên çê- nabe ev gel daxwaza mafên xwe bike, çênabe daxwaza Îraqeka federal, demokratîk, piralî û parlemêntî bike, çênabe avakirin li Kurdistanê berdewam be, çênabe dost û hevkarê cîhana azad û demokratîk be. Lêbelê welê dîyar e terorîst û reşdilên ko li pişt wan in pê nahesin têkoşerên gelê me û bi taybetî jî rêçgirên rêça Barzaniyê nemir û Partiya Demokrat ya Kurdistanê mirinê di jiyana bindestiyê de û jiyanê di qurbanîdana ji bona gel û welat de dibînin û nikarin di tariyê de li ser gîfkan bi qelereşan re bijîn, lê- D o s y a WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 59 --- Page Break --- belê fêr in ko li ser çiyayên bilind ên Kurdistanê bi elhoyan re bi serbilindî û di ronahiyê de bijîn û qet jî dev ji têkoşîna xwe ya rewa bernadin. Li vir ew çarîneya Mam Hejarî tête bîra min ya ko dibêje: Zor le mêj e û ber le mêjû serbillindî û bûn û jîn im Her hem û her çîn le duway çîn mergî dagîrker debînim Dujminanî kurd gelêk hatûnete serim û rawniraw in Min le meydanî xebata her çeqîw im, min Sefîn im Rêberên me em hîn kirine ko maneya jiyana bê prensîp nîn e û şehîdbûn jî pileya herî bilind e ko têkoşer digihîjê û xwezî li kesê ko digîje vê pileyê. Ji gelê Kurd re serbilindî ye ko îro ji bo avakirina Îraqeka federal û demokratîk roleke aktîv dilîze, lewra jî madem ko ew piştgiriya me ji bo avakirina Îraqeka weha dikin û taybetmendiya Kurdistanê girtine ber çavan, em ê her wek hevkar û hevpeymanên hevpeymanan bimînin û ev helwêsta wan jî cihê rêz û razîbûna gelê Kurdistanê ye. Bi dirêjiya dîrokê gelek dijminan hewl daye îradeya gelê Kurdistanê bişkênin û ê ko ev hewl jî dabe, serê xwe li çiyayên bilind ên Kurdistanê xistiye. Bijartina bajarê Hewlêra xweragir ji bal dijminan ve ji bo ko vê tewanê tê de bikin, lewra ye ko Hewlêr paytexta herêma Kurdistanê ye û parlemento û Hukûmeta Herêma Kurdistanê lê ne û biryara siyasiya kurdan jî her li vî bajarê hêja derdikeve, tawana wan jîlidijîhemûgelêKurdistanêye,nebitenêlidijîPDK-êûYNK-êûezdikarimbibêjim li dijî hemû gelê Îraqê, belkî li dijî mirovantiyê û hemû behakî pîroz e jî. Eger ko merema terorîstan bi tenê PDK û YNK bûna, bila di rojekê din de tawana xwe pêk anîba, ne rojeke weha ya pîroz de, ji ber ko yê ne hov be, di roja cejnê de tawanênwehanakeûpirkesênwelatîûbêgunehşehîdûbirîndarnake,xuyayeewhov û ne mirov in. Livirpirsiyarekagirîngderdikevepêş,ewjîeve:Evtawanbarkobivîawayîmejiyê van xortan dişon û wan ber bi mirinê ve dişînin, eger ko rast dibêjin û buhuştê bi xelata van karên terorîstî qebûl dikin, çima ew xwe di dewsa van xortan de nateqînin ko piraniya wan salmezin in jî. Li vir divê em rihalên hemû wan reşdilan qut bikin yên dibine sedema van hemû karesatan û heq e gelê Kurd hîsabekî tund bi wan re bike û yên ko helwestên wan yên durû jî hene beriya ko gel li wan rabe, bila dîsa helwestên xwe di ber çavan re derbas bikin û ên ko rênîşandêriyê jî ji terorîstan re dikin eger bawer dikin ko nehatine nasîn, îroyansibe,dêhereşkerebibinûdêbikevinbernifirînaXwedêûgelûdêrastêçarenûse- ka reş bên, ji ber bi pişt- rastî dibêjim Kurdistan ne cihê terorîstên bêdîn e û gelê me çawa di şerê dîktatoriyê de bi ser ket, welê di şerê terorîzmê de jî dê bi ser bikeve. Dikare dijmin bawer bikin ko bi karên weha terorîstî dê gelê Kurdistanê bişkînin, lê belê wan bi xwe dît çawa hemû gelê Kurdistanê li seranserî WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 60 --- Page Break --- cîhanê bûne yek deng û yek helwêst û hemû mirovdost û azadîxwaz û demokrasîxwazên cîhanê jî hevderd û hevxemên gelê me bûn û kêm caran di dîrokê de welê çê bûye ko mîna vê carê gelê Kurdistanê yekdeng û yekhel- wêst li dijî dijminan rabiweste. Gelê Kurdistanê gelek ji wan bêdînên îddîaya Îslamê dikin, misilmantir e û madem van hovan dijminatîya Kurdan bijart, bêguman çarenûsa wan dê ji çarenûsa hemû ên beriya wan ev rê bijartibûn, ne baştir be. Niha jî ew dem e ko tev bi hev re bi dengekî bilind bibêjin em hemû Kurd û hemû jî Kurdistanî ne. Bila em tev bi hev re bêtir bi berpirsiyariya xwe ya li hember gelê welatê xwe bihesin û li vir daxwazê ji hemû partî û kesatî û mamosteyên ol û her kesekî li vê Kurdistanê dikim ko cîhada li dijî terorîstan bi erka ser milê xwe qebûl bikin û ji bo parastina gel û welat, hemû hevkariyê bi dezgehên asayîşê re bikin. Niha ji her demê zêdetir partiyên kurdistanî divê alîkariya hev bikin û bêtirî tevan jî PDK û YNK divê alîkarên hev bin ji bo ko pendan ji tawana 1-ê Sibatê werbigirin, ji ber derseka pir beha bû ko divê her du alî baş jê fêm bikin. Ev ne cara pêşî ye bi belge tête selimandin ko yên têkoşer çawa di jiyana xwe de xizmetkarên gelê xwe bûne, piştî şehîdbûnê jî xizmeteka mezin ji gelê xwe re kirine ko ev yekîtî û yekhelwêstiya gelê wan e. Belê, şehîdên me pir hêja, mezin û jêhatî bûn, lê belê hêviya her têkoşerekî ye ko xwe gorî welatê xwe bike, em jî soz didin van şehîdan ko em ê riya wan bernedin û derseka welê jî bidin dijminan ko bizanibin derba pêşmergeyên Kurdistanê, çiqasî biêş e. Dawiyê pêwîst dibînim ji bo helwêsta wî ya neteweyî, spasiya gelê Kurdistanê li her çar beşên Kurdistanê bikim, ko bi rastî jî ji xema me kêm kir û em piştrast kirin bi ti awayî rê nadin ko navê şehîdên riya rizgariyê winda bibe, ji ber di nav dilê wan de dijîn. Ji bo helwêsta wan ya dostî û biratî, spas ji hemû partî û kesatî û dost û birayên me re li Îraqa azad, spas ji hemû dostên gelê me re li seranserî cîhanê ko bi name û telefon û bi her awayî hevxemî û hevderdiya xwe anîn ziman, spas ji wan tevan re yên hevxemên me bûn û nikaribûn pêwendiyê bikin. Silav li canê paqij ê şehîdên bira û dost û heval û hevçeper ko di demekê pir nazik de em hêlan. Beriya ko sersaxiyê li kesûkarên şehîdan jî bikim, sersaxiyê li xwe dikim, ew her yek ketine bin barê xema ezîzên xwe, lê belê xema tevan di dilê me de ye. Silav ji canê şehîdên azadiyê re. MESÛD BARZANÎ 2004-02-03 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 61 --- Page Break --- D o s y a WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 62 Serokwezîrê Kurdistanê Balê Dikişîne Ser Terorîzma Nêvdewletî Welatiyên Hêja, Mixabin divê îro di dewsa pîrozkirina cejnê de, behîdarî û sersaxiyê li we yên hêja û serokatiya her du partiyan û kesûkarên şehîdên vê karesatê bikim, bi taybetî jî sersaxiyê li xelkê xweragirê bajarê Hewlêra hêja bikim ko yekemîn roja cejnê li wan bû matem. Va hûn bi xwe dibînin dijminên Kurd û Kurdistanê bi çi awayî di çi rojê de derfeta xwe dibînin, û derban li me dixin. Desteyeka navneteweyî ya tawanbar, bi alîkariya desteyeka hundir, du terorîst xistin nava rêzên welatiyan ko ji bo pîrozkirina cejnê hatibûn baregehên tayê duyê yê Partiya Demokrat a Kurdistanê û melbenda sêyê ya Yekîtiya Nîştmanî ya Kurdistanê û ji encama xweteqandinê, bêtirî 100 kesan ji welatiyan û lîderên siyasî û hukûmetî û partîtî şehîd bûn û bi dehan kesên din jî birîndar bûn. Ev kuştara bikom zincîra wan tawanên qirêj e ko bi dehan salan e li dijî gelê Kurdistanê û tevgera wî têne pêkanîn, her weha jî tawaneka mezin ya di derheqê gelê Îraqê de ye ko di vê demê de hewl dide aramî û asayîşê vegerîne welat. Ziyana Partiyê di vê teqîna xwekujî de ne bi tenê ji hejmara şehîd û birîn- daran derdikeve, lê belê ji bilindiya payeyên lîderên nemir jî diyar e, ji ber beşeke girîng ya serokatiya hukûmeta herêma Kurdistanê kete ber vê derbê. Şehîd Samî Ebdulrehman cîgirê serokê Hukûmeta Herêma Kurdistanê û şehîd Şewket Şêx Yezdîn wezîrê karên civata wezîran, du stûnên girîng yên hukûmetê bûn, her yekî ji wan bi awa û şarezayiya xwe, cihekî pir mezin dagirtibû, herweha şehîd Seed Ebdulla wezîrê çandin û avdêranê, şehîd Ekrem Mentik parêzgarê Hewlêrê û şehîd Mehmûd Halo şûnkarê wezareta --- Page Break --- darayî û aborî û berpirsiyar û kadroyên din yên hukûmetê û Partiyê ko şehîd û birîndar bûn, her yek ji wan xwedî azmûn û şarezayiyên bilind bûn. Hukûmeta Herêma Kurdistanê sermayeyeke beşerî ya girîng winda kir û bi tenê hêvîya me bi gel û kurên wî yên dilsoz e ko bi xweragirî û lixweborînê dê bikaribin van valahiyên mezin dagirin. Em piştrast in gelê Kurdistanê dê ala têkoşîna van şehîdên serbilind, her bilind bihêle. Welatiyên birêz, Ez nikarim bi taybetî jî behsa rola her du şehîdan Samî Ebdulrehman û Şewket Şêx Yezdîn nekim, ji ber rojane me karên giştî yên hukûmetê û karên welatiyan bi rê ve dibir, şehîd Samî 41 sal têkoşîn û zehmeta tijî serdarî bi serbilindî gihandine encam, ji pêşmergatî û karên partîtî dest pê kir heta gihaye endametiya polîtbîroyê û wezîr û endamê şanda gotûbêjan di salên 1970-1974-ê de, pişt re sekreterê serokatiya Partî û dawiyê cîgirê serokê Hukûmeta Herêma Kurdistanê û sekreterê polîtburoya Partiya Demokrat ya Kurdistanê. Di van 41 salan de şehîd Samî Ebdulrehman di karên siyasî û dîplomatîk de bûbû kesatiyeke xwedî azmûn û her weha jî kesatiyekî kurd yê bernas li seranserî Îraqê û Rojhilata Navîn û cîhanê jî, ew tevî ko nesax jî bû, lêbelê her tim ji bo pêkanîna erkên mezin amade bû, cihê rêza serokatiya Partiyê û hemû xelkê Kurdistanê bû. Herweha mixabin ji bo kurê wî Selah ko wê demê li wir bû û hate şehîdkirin. Şewket Şêx Yezdîn bêtirî 25 salan bi pêşmergatî, karên partîtî û îdarî di rewşên giran yên şoreşê de zehmet dîtîye, penaberên kurd yên li Îranê şahid in ka wî çiqasî ji bo pêkanîna karên wan, hewl dida. Heyama heşt salên dawî bû wezîrê darayî, pişt re wezîrê karên civata wezîran. Di heyameke kêm de azmûneka dewlemend ya îdarî bi dest xist û bi dilsozî karên rojane pêk dianî. Şehîd Şewket dengê pêşmergeyan û kadroyên lêqewimî û mexdûr bû, xemxwirê malên şehîdan bû, dilsozê wefadarên Barzanîyê nemir bû. Her weha Seed Ebdulla û hemû şehîdên din yên PDK-ê û YNK-ê ji gelê me re samanekî mezin yê beşerî û manewî bûn. Di vê daxuyaniya min ya kurt de, ez dê nikaribim behsa têkoşîna yeko yeko ya wan bikim, înşaella derfeteka din ezê ji kesûkarên wan yên serbilind daxwaza lêbuhrînê bikim, tenê wê yekê dibêjim ko divê em ron û vekirî bizanibin ev tawan çima di vê demê de çêbû. Welatiyên dilsoz, Tawanbar ji ti behayên olî, civakî û mirovatî re, girîngiyê nadin, ji ber çêkiriyên eqliyeteka tarî û reş û dijminkarî ne, lewra jî mifayê ji helketineke pîroz ya weke cejna qurbanê dibînin ko tê de xelkê dilpak û olperwer û dil- sozê Kurdistanê hatinçûyîna hevdu dikin. Çendîn sal e jî li Kurdistanê bûye adet ko berpirsiyarên hukûmetê û par- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 63 --- Page Break --- tiyan li baregehên xwe pêşwaziya rasterast li welatiyên hêja dikin, heta niha ev rêûresm azadane pêk hatine, ji ber rewişt û tîtalên mirovdostane yên civa- ka Kurdistanê bi Kurd û Turkmen û Aşûrî û Kildan û xelkê din jî ew bûye ko hemû rêzê li helketinên pîroz bigirin, çi Îslamî, yan Xirîstiyanî, yan jî Êzidî. Heta niha ti bûyerên weha yên qirêj çênebûne, ev tawana destkirî, raspêriya terorîzma navneteweyî ye ko vekirî daxwaz kirine ziyanê bidin partiyên demokratxwazên Kurdistanê, her weke ko li seranserî cîhanê dikin û ev jî di demekê de ye ko gelê Kurdistanê, partî û dezgehên siyasî û hukûmetî yên wî heta niha bi qasî misqalekê ziyan nedaye ti gel û hukûmeteka dinê. Ev li dijî vî gelê reş û rût in ko bi hezaran derdeserî û qurbaniyan gihaye îro, ev jî ne karesata me ya yekê ye û ne jî ya dawiyê dibe, em gelek in ji azadiya xwe re têdikoşin, ji bona armancên me yên rewa jî xwîna me li cem me erzan e. Tevgera rizgarîxwaz a Kurdistanê bi dehan salan ketiye ber êrîşên şovînîstên neteweyî, niha jî dikeve ber heman êrîşan, lêbelê vê carê li ser navê ol, eger na çi rewa ye ji welatên dûr yên Ereb kesên xwekuj ji bal rêx- istinên terorîst ve ji bo Kurdistanê bêne şandin ji bo ko bi otomobêlên mayînkirî û teqînên xwekujî, kuştarên bikomên weke serdema rijêma Baas pêk bînin. Ya ko bala mirovî jî dikişîne ew e, tawana vê carê di rewşeke taybet de çê bûye, di demekê de ye ko gelê Îraqê pêve ye serdarî û desthilata xwe ya nîş- timanî vedigêre û sîstema demokratîk, parlemêntî û federal ava dike. Di demekê de ye ko gelê Kurdistanê pêve ye bidestxistiyên girîng bi dest dixe û xwesteka xwe ko federalîzma di çarçoveya dewleta federal a Îraqê de ye, bi cih bike. Di demekê de ye ko tevgera demokratxwazî û reformên siyasî û aborî û civakî li seranserî Rojhilata Navîn, bi pêş ve diçin, lewra jî em dibêjin ev tawan ne bi tenê li dijî gelê Kurdistanê, lê belê li dijî gelê Îraqê ye, çare- serî jî yekbûn û hevkarî û tevayiya hemû partî û hêzên demokratxwazên Îraqê û dostên gelê me ye. Dost û hevpeymanên gelê Îraqê û gelê Kurdistanê, helwêsta xweragiriya xelkê Kurdistanê li Hewlêr, Kerkûk, Silêmanî, Duhokê û seranserî Kurdistanê nîşana şiyariya xelkê û xeyîdîn û bêzariya wan ji vê tawanê ye, ji roja ko ev tawan çêbûye, xelkê Kurdistanê yekparçe çi bi behî û derbirrîna bêzariyê, çi bi nîşandana dilgiraniya xwe, civiyane, tevlîbûna wan ya bikom li ser awayê xwenîşandên aram û bêdeng, nimayîşeka nîştmaniya bilind e ko bi vî awayî xeyîdîna xwe berçav dikin. Li aliyê din piştgiriya xwe ji bo tevgera rizgarîxwaz a gelê xwe û mafên wî yên rewa nîşan dide, ji bo ko dijmin bizanibin baweriya gelê Kurd ji ya ko ew xeyal dikin, bilindtir e. Ev awayê pirotestokirinê, nîşana zîndîtiya xwera- giriya gel û hêviya hukûmetê û dezgehên herêmê ye ji bo ko bi awayên WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 64 --- Page Break --- bilindtir têkoşîna rewa ya gelê me bigehînin encam. Rast e ziyan mezin e, lê belê xwenîşandana bêdeng û aram, yekbûna xelkê, hêz û baweriyeka mukumtir daye têkoşerên Kurdistanê da ko ji bona mafên xwe bêtirî berê hewl bidin û têbikoşin. Dawiyê behîdariyê li welatiyên birêz dikim ko ji bo pîrozkirina cejna qur- banê çûbûne baregehê tayê duyê yê PDK-ê û melbenda YNK-ê, her weha behîdariyê li malbatên serbilindên şehîdên vê karesatê dikim ko hemû heval û hevkar û dostên me yên nêzîk bûn, her weha jî ji welatiyên hêja daxwaz dikim ji bo aramî û tenahiyê, piştgirên hukûmeta xwe bin. Ji birîndarên vê karesatê re şîfayê dixwazim û pişt bi Xwedê û dilsoziya gelê xwe, em dê mis- qalekî poşman nebin. Em we piştrast dikin ko bi dehan pispor û mirovên jêhatî û azmûndar li ber destê van şehîdên serbilind pê gihane û nahêlin pêkanîna erkan, bi paş ve bimînin. Xwedayê mezin di rêya çakî û xizmeta gel û welat de hevkar û piştevanê me be. Nêçîrvan Barzanî Serokê Hukûmeta Herêma Kurdistanê 3-ê Sibata 2004-ê HEWLÊR, 3/2 2004 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 65 --- Page Break --- BANGA JI BO AZADÎYA ZIMANÊ KURDÎ: KURDÎ 80 SAL BERÊ HAT QEDEXEKIRIN! 80 sal berê weke îroj, zimanê kurdî bi alfabeya xwe ya xweser ya 31 tîpî û bi nêzî 80 000 bêjeyên xwe ve li Tirkîyeyê resmî hat qedexekirin. Tevî heft pakêtên reformê yên havîna çûyî jî ev made hê jî di qanûna Trkîyeyê ya bingehî de mane. Çend nimûneyên van madeyan li jêrê ne: ”Di bikaranîna azadîya hizrî û derbirînê de, tu zimanê ko qanûn wî qedexe dike, nikare bête bikaranîn.” (made:26) ”Tu weşan nikarin bi zimanê ko di qanûnê de qedexekirî ye, bêne der- xistin (made:28). Li Tirkîyeyê, di dibistan û unîversîteyan de, ji derveyî tirkî, tu ziman nikare wekî zimanê zikmakî bête fêrkirin” (made:42). Ji ber van madeyan û rêzeqanûnên din yên ko di qanûna Tirkîyeyê ya ceza- yê de hene, gelê kurd li Tirkîyeyê ji van mafan jî bêpar hatiye hiştin ko di dibis- tanan de û di weşanên radyo û TVyê de zimanê xwe yê zikmakî bi kar bîne, bi zimanê xwe pirtûk û rojnameyan biweşîne û herweha bêyî tu şerhan navên xwe yên kurdî li xwe bike. Raportorê YE-yê di warê rewşa demokrasîyê û mafên mirovî li Tirkîyeyê de, rapora xwe ya dawîyê di Cotmehê de dide. Daxwaza Yekîtîya Ewrûpayê, ne ew e ko Tirkîye di qanûnên xwe de bi tenê guherandinên dekoratîv çêbike, lê belê ew dixwaze ko Tirkîye soza xwe ya hem li Brukselê dabû û hem jî ya di dema îmzekirina peymanên navneteweyî de dabû bi cîh bîne. Tirkîye ji bo ko herî dereng heta Çileya Pêşîn ya 2004an, di derheqê endametîyê de tarîxeke dîyar werbigire, li korîdorên YEyê de zextên xurt dike. Di roja îroj de, Tirkîyeyê heq nekiriye ko bibe namzedwelatê YEyê û ew ji wê stewandinê bi gelekî dûr e ko karibe têkeve nav yekîtîyê. Kengî ko Tirkîyeyê ev reformên ha pêk anîn, hingê endamîya wê ya YEyê dikare aktuel bibe: Bi zimanê kurdî axavtin û nivîsandin û bi awayekî din xwe bi kurdî îfade- kirin Destûr dayin kurdan ko bêyî tu şerhan, navên kurdî li xwe bikin Navên deveran bi kurdî bi kar anîn WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 66 --- Page Break --- Bi kurdî ders dîtin û perwerde bûyin Dezgehên perwerdeyê, dibistan û hwd bi zimanê kurdî bi rê ve birin Bi kurdî weşandin an jî derxistina nivîsan Bi kurdî çalakîya hunerî pêk anîn Li Tirkîyeyê dest bi weşanên radyo û TVyê yên kurdî kirin Bi armanca pêşdebirina çanda kurdî komele damezrandin Ji bo paraztina mafên kurdan partîyên demokratîk damezrandin û beşdarî xebatên wan bûyin Em yên ko vê bangê berîya manîfestoya ji bo zimanê kurdî (ku îroj saet di 13.00 de li ABF-husetê li Stockholmê pêk tê) îmze dikin, dixwazin ko Qanûna dewleta Tirkîyeyê ya Bingehî weha bête guhertin ko ev daxwaz bêne bicîhkirin. Kurdo Baksi, nivîskar Ana L Valdes Birgitta Stenberg Ana Martinez, nivîskar Theodor Kallifatides, nivîskar Arne Ruth, weşanger Ljiljana Dufgran, seroka PENa Swêdê Jonas Modig, serokê Komeleya Weşangerên Swêdê Maria Modig, nivîskar û seroka Komîteya Nivîskarên Girtî PEN-a Swêdê Sven Volter, artîst Mustafa Aydogan, nivîskar û wergêr Jan Guillou, nivîskar Astrid Assefa, şefa teyatroyê Boel Unnerstad, serokê Yekîtîya Nivîskarên Swêdê WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 67 --- Page Break --- Çend Vateyî Derheqê Ziwanî, Edebîyatî û Edîbîye de Roşan Lezgîn Manaya ziwanî a tewr verêne a ya ke însan bi sayê ziwanî fikr û hîs û waştişanê xo dano zaneyîş; xo pê îfade keno. Hêna merdim bi sayê ziwanî yewbînan ra fam keno. Na manaya ziwanî ya tewr basîte, sade û masum a. Labelê, rastiya xo de ne ziwan ende masum o, û ne zî manaya ziwanî wina bi asanîye yena îzahkerdiş. Çunke, heto teolojîk ne tede, ziwanê yew cematî bi areq û keda ey cematî reyde ameyo wucûd; ziwan, eserê cuwîyayena hezaran serranê yew miletî yo. Ziwanî awa û rîtm xo, şekil û şêweya xo, dirûb û tebîetê xo şeklê cuwîyayena cematkî ra girewto û hêna rengê xo dayo ra heme hetanê cuwîyayena ê miletî. Ziwan yew milko muşterek; çimento û şîrêzê pîyabîyayîşê miletî yo. Na rey, senî ke ziwan aîdê yew şarî yo, bi no qeyde ziwanî zî qiseykerdoxê xo, şaro ke bi ey ziwanî qisey keno zî kerdo aîdê xo. Verê her çî nameyê xo dayo ra yew cematî. Dima ra nameyê xo dayo ra welatê ê cematî. Û nê hîreme çîyê ke nameyê înan maneno pê; yanî ziwan, şar û welat sey goşt û nenûkî dusyeyê pê wa û cê ra nêbenê. La her tim ziwan sere de yo. Eke ziwan darîya we, ê her diyê bînî zî mîyan ra darîyenê we. No semed ra bîyayîşê yew şarî, se milet, bi cuwîyayîşê ziwanê şarî wa beste yo. Heto bîn ra, mîyanê ziwanî de bi rastî zî tarîxa ê şarî, her hetan ra şeklê cuwîyayîşê ê şarî, fam û ferasetê şarî, zêhn û xîyalê şarî estê. Ziwan hafizaya muştereka yew miletî yo. Merdim eşkeno yew ziwanî ra xulq û xuy û tebîet û fikr û edetanê ê şarî zî bivîno. Her ziwan maneno qiseykerdoxanê xo û hêna her şar zî maneno ziwanê xo. Mîyanê ziwanî û qiseykerdoxanê ey de her hetan ra, çi hetê derûnîye ra û çi hetê cuwîyayena madî ra, aîdîyetêko pêt û qewîn esto. Û nasnameya mîllî ya cematî mîyanê ziwanî de karakterîze bena. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 68 --- Page Break --- Hêna, zaf çîyê ke ma tira vanê, "kultur", ê zî mîyanê zemînê ziwanî ra peyda benê. Zafê tewirê hunerî zî ziwan ra zîyenê. Û merdim eşkeno bi rehetî vajo ke her ziwan yew medenîyet o. *** Netîceyê ro cigêrayîşê weşkerdişê cuwîyayene de însanan hunerî şinas- nayo. Zaf tewirê hunerî estê. Huneran ra oyo tewr gird û bitesîr zî edebîyat o. Yanî şîîr, hîkaye, roman, ceribnayîş, ûsn. Edebîyat, hunero tewr bitesîr û gird o, çunke, edebîyat ziwanî ra zîyeno û hêna ziwanî aver beno; ziwanî estetîze keno û paweno/sevekneno. Edebîyat, ziwanî hubrê qeleme reyde qeyd keno. Qesr û qonaxî zemanî reyde şîyenê ra, benê herrî û welî, la rêça hubrî heta bi heta manena. Hêna edebîyat ruhê ziwanî teze keno. Rengêko newe û weşikîye dano ra ziwanî. Heml, qapasîte û potansîyelê ziwanî herater keno. Fonksîyonê hunerê edebîyatî zaf ê; edebîyat her hetan ra cuwîyayena însanî hem qeyd keno û hem zî weş keno. Edebîyat, ziwanî ra zîyeno û eslê xo de xizmetê ziwanî de yo. Mîyanê huneran de tewr zêde merdim eşkeno xo bi edebîyatî îfade bikero, çunke, edebîyat îmkanê xo zaf vêşî yê. Û edebîyat zî sey ziwanî wayîrê nas- nameya xo yo. Çunke malzemeyê edebîyatî tenya ziwan o; ziwan senî ke nameyê xo dano ra şaro ke bi ey qisey keno û nameyê xo dano ra welatê înan, bi no qeyde, nameyê xo dano ra hunerê edebîyatî zî. Mavajîme, malzemayê rismî reng ê, yanî boyax o. Herçiqas nameyê ren- gan her ziwanî de cîya bê zî, la madeyê rengan her ca de sey pê yê. Ma wina xeyalêk bikerîme, ke edîbêko ereb, eke yew esero edebî yo ke seraser qalê cuwîyayena ereban keno û hemeyê ê eserî bi xeml û motîfanê ere- ban reyde bîyo mûndiş, la eke o edîbo ereb eserê xo bi ziwanê erebî ney, bi ziwanê îtalyanî binuso, a game, o eser nêbeno malê edebîyatê ereban. Beno malê edebîyatê îtalyanijan. Edebîyatê miletî çin o, edebîyatê ziwanî esto. Kirîterê ke yew metno edebî û yew metno bîn yewbînan ra cîya kenê, çina vatiş nîyo, senî vatiş o! Ma bi yew cumla wina nimûneyêke bidîme: "Çekdarî mîyanê tarîtîya şewe de kewtî ray û şîy." Na cumleyêka sade ya. Tenya yew îfade tede esto. Yanî, tay merdimê çek- darî şewêka tarîye de cayêk ra kewtê ray û şîyê. Endêk. Sewbîn çîyêna yan zî îfadeyêna tede çin o. Labelê, edîb eşkeno bi eynî çekuyan, la bi awayêko edebî, na cumla tewirêna saz bikero û şima zî do bivînê ke senî yew tofanê îmgeyan mîyanê xîyalê ma de qewimîyeno. Mavajîme: WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 69 --- Page Break --- "Çekdarî mîyanê şewe de kawtî ray û tarî-tarî şîy." Eynî çeku yê, la cayê înan vurîyayo. Nika na cumla hem o îfadeyo corin bi ma dana zaneyîş, la hem zî, nê îfadeyî ra wetêr, zaf çîyanê bînan zî zêde- bar ana ra vîrê (îmge) ma, ke "Gelo ê merdimê çekdarî bi xo zî merdimê tarî, yanî bi gumanî bîy? Gelo ê merdimî ver bi çarenusêka tarîye, ver bi netîceyêko tarî wa şîy? Gelo înan sirrêk xo dima verda, yan zî sirrêk xo reyde berd?... Û hema zaf çîyanê bînan zî ana ra vîrê merdimî. A, edebîyat -hetê ziwanî ra- wina yo. Hêna ma yew cumleya bîne zî nimûne bidîme: "Lewanê rojî maçî kenê koyê welatê mi." Yanî, na cumleya edebî bi ma dana zaneyene ke koyê welatê nê edîbî zaf berz ê. La nê qiseykerdişê edebî reyde wina tabloyêko weşik û nazenîn ana ra verê çimanê ma, ke xîyalê ma de haz û zewqêko zêdebar bi ma dana tehm- kerdişî… *** Edîb, subjeyê edebîyatî yo. Yanî, xuliqnayoxê edebîyatî. Ez tîya de edîban û nuştoxan yewbînan ra aqitnena. Çunke nuştoxî, her kesê ke nusenê, çi beno o zano, heme nuştox ê. Labelê edîbî, ê kes ê, ke tenya edebîyatî xuliqnenê; ziwanî biedeb kenê. Mîyanê edîban û nuştoxan de ferq o yo, ke Ziwan seba edîban amac o, la seba nuştoxan tenya arac o (wasita). Na rey, seba ke malzemeyê edebîyatî ziwan bi xo yo, coka zî, vernîya heme çî de, lazim o ke edîb ziwano ke pê nuseno zaf hol bizano; ziwanî rê hakim bo. Çunke, yew nuştoxo heqîqî, rastîya xo de, wexto ke nuseno, mewzû ra vêşêrî, ziwanî estetîze keno. Qapasîte û potansîyelê ziwanî herater keno. Wexto ke wina bo, ma eşkenê vajîme ke edîb, hostayê ziwanî yo. Û yew nuştox ganî mekanîzmaya ziwanî, mantiq û heriknayîşê ziwanî zî hol bizano. Labelê, çi esto ke ziwanê ma beno nizdîya se serrî ke qedexe bîyo. Sedserra vîstine, ke averşîyayîşê însanîyetî de dewreyêko zaf muhîm o; însanîyet na sedserre de cuwîyayena feodale ra derbasê cuwîyayena moderne bi. Zafê dîsîplînan na sedserre de sîstematîze bîy. Teknolojî aver şi. Wina dewreyêko zaf nazik, krîtîk û hessas de bi qasê 80-100 serre ziwanê ma qedexe bi. Heto bîn ra, sersemedê yasaxkerdişê ziwanî ra, ne şar û ne zî nuştoxî ziwanê xo reyde perwerde nêbîy. Ziwanê ma nêbi ziwanî sukî û bazarî… Labelê, heto bîn ra madem ke yew merdim wazeno binuso, lazim o, vernîya gureyê nuştişî de, ê texrîbatê ke mîyanê zêhnê ey de virazîyayê, o WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 70 --- Page Break --- rîtmê ziwanî ke mîyanê zêhnê ey de raşîyayo, binêk baş biko. Yanî, binêk zehmet bido ra xo, vernîya heme çîyan de, xo hetê ziwanî ra bikemilno, nata- weta xebatê ke bîyê înan ra îstîfade biko û hema binuso. Yanxo, do bi yew ziwano viraşte, eklektîk, kaotîk û heta ke sexte binuso. Helbet xebatê erjayeyî zî estê, nuştox û edîbê zaf mahirî estê ke edebîy- atêko hol nusenê, ziwanî aver benê. Xebatêka hole ziwanî ser o zî esta. Nika hewce yo ke merdim vajo, xeba- ta îlmî; standardkerdiş, dîsîplînekerdiş û modernkerdişê ziwanî yew çî yê, la nezanîye ra xeripnayîşê ziwanî sewbîn çî yo! Rastîya ey, Ziwanê Kurdî bi temamê îhtîşamê xo nika vera ma de yo. Labelê sersemedê qedexekerdişî ra, ma ziwanê xo ra dûr kewtê; ma keyeyê xo de, dewa xo de, kuçe û şaristananê xo de bîy xerîb û macirê ziwanê xo… Hetêko bîn zî esto ke ma hemine eleqedar keno, yanî, her merdimo ke xo rê vano, "No ziwanê min o, ez zî aîdê nê ziwanî ya…" La terkê ziwanî kerdo; hendî bi no ziwan qisey nêkeno, nêwaneno, averşîyayîşanê ziwanî taqîb nêkeno, o bi xo zî berpirsîyar û mesûl o. Edîbî bi xo zî însan ê. Pêxemberî nîyê ke asmên ra melayîketî înan rê wehîy bîyarê war û çîyan bi înan bidê nuştişî. Û her merdim eserê dor û verê xo yo. Senî ke rengê merdimî maneno welatê merdimî, zêhnê merdimî zî, zaf ra tay, mîyanê dergûşa atmosfero ke merdim tede cuwîyeno ra şeklê xo gêno. Û hêna, yew edîb malzemeyanê xo yê ke tira yew esero edebî ano meydan, yanî qûtê xo mîyanê heyatî ra dareno we. Çi çîyê ke dor û verê edîbî de qewimîyenê, çi sînyalanê ke nat û wetê xo ra gêno, binê hişê xo de, mîyanê zêhnê xo de, bi hîs û mantiqê xo înan amên keno, newe ra alaweno û bi no qeyde yew esero edebî xuliqneno. Tam tîya de, rolê ziwanê qewimîyayîşan vejîno meydan. Yanî, ziwanê cuwîyayena dor û verê nuştoxî çi bo, zêhnê nuştoxî zî bi o ziwan yeno degirewtiş. Û wextê nuştişî de, nuştoxî keno xo dest. Bê hemdê nuştoxî, ziwanê qewimîyayîşan çi bo, qeleme zî bi înad wazena ke bi ey ziwanî binuso. Problem dilete yo! Mesûlîyet, ê ma hemine yo! Ziwan û edebîyat malê ma hemine yo; çi şar û çi sîyasetmedar. Eke ma kuçe û kolanan de, bazar de, her cayê heyatî de bi ziwanê xo qisey nêkerîme, bi ziwanê xo nêwanîme, edebîy- atêko hol nêvirazîyeno. Coka zî, averşîyayîşê edebîyatê ma de, ke averşîyayîşê edebîyatî, averşîyayîşê ziwanê ma yo; estetîzekerdişê cuwîyayena ma yo û ziwan bi xo zî rûmetê ma yo. O semed ra, no gure de ma heme mesûl ê. Eke yew ziwan nîyo qiseykerdiş, nêbo ziwanê heme waranê heyatê yew miletî, edebîyatê ey ziwanî zî aver nêşino! WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 71 --- Page Break --- Stalîn, Qeyrana Şoreş û Rûxîna Komara Azerbaycan û Kurdistanê* Dr. Emîr Hesenpûr Belge: 4) Nameyê Stalîn bo Pîşewerî (arşîva wezareta derve yê Yekîtîya Sovyet: U 7, d 544, p34,la. 9 û 8, rêkewtî 8-î Mayî 1946) Bo Hevrê Pîşewerî, Bi min waye, ku we rûdanên navxo yê Îran û herweha navneteweyî jî rast nehelsengadîye. Yekem: Hûn nûha dişên ew hemû daxwazên şoreşgerên Azerbaycan vedestbihênin. Belam(lêbelê) helumercê(rewşa) îro biwarê geyştina bicîhê- nana ew programana nadet. Lênîn daxwaza serekî ya şoreşgêranî demek hênaye kayewe ku kirîye da bedî bi rikên -destnîşan dikimeve di kirinê da bedî(xirabî) bikirên- wê jî demêk ku qirîzêkî bihêz ê şoreşgerane di nava welat da û herweha sernekevtina sûpayê ligel dijminê derve da hebêt, di sala 1905 da dema ku şer ligel Japon serî negirt, herweha jî bû di wextê şerê sernekevtî yê ligel Alman di sala 1917 da. Hûn gereke ji vê barî ve bahsê Lênîn bikine eva pir başe û cîyê rêz lêgirtinê ye jî. Belam rûdanên îro yê Îranê biberevajî wê demê ye, nûha li Îran qeyranî(qirîza) giştî ya şoreşgêrane nîye, cotkarên Îranê heta nûha çalekîyek weha nîşan nedaye. Îran vêga ligel dijminê derve bi şer mijûl nîye, ku bişêt darudesteyê kevneperestên Îran eger bête û li şer da sernekevêt, lawaz biket. Dawîyê ev e li Îranê helumercêkî weha nîye ku hûn bikin taktîkê Lênînî ya di sala 1905 û 1917 da hate bikarhênan. Duwem: Bêguman hûn dikarin bo serkevtina xebata xwe û daxwazên şoreşgerane yê Azerbaycan hêvîdar bibûna (bo dahatu) eger sûpayê Sovyet li Îran mabaye. Belam me nedişêya ewan zêdetir li Îran bihêlane. Bi giştî ji ber ewe, mayîna sûpayên me li Îran, bineretê sîyasetê me yê rizgarîxwazane li Asya û Awrupa da xewşdar dikir. Amrîka û Îngilizan ji me ra got ku eger sûpayê sovyetê dişên li Îran bênêtewe bo çi dibê sûpayê Îngiliz nedikarêt li Misir û Sûrye û Endonezya û Yonan, sûpayê Amrîka jî li Çîn û Îsland û Daxark da bimênine. Liber vê me biryar da, sûpayên xwe ji Îran û Çîn bikêşin, bo ewê ku ev bînûye li destê Amrîka û Îngiliz da nehêlin û bizotneweyê rizgarîxwazî li WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 72 --- Page Break --- kolonîyan firawan bikin bi vê terzê sîyaseta rizgarîxwazane meşru û karîgertir bikin. Hûn wek şoreşgêrêk li me têdigehin ku me ne dikarî bi şêweyekî dî hel- sukewt bikine. Sêyem: Bi liber çavgirtina gotina we dikirê bi vê encamê xware ve sebaret bi helumercê Îran bigeyne. Li Îran qeyranî bihêz ê şoreşgêrane nîye, Îran ligel dujminên derve di haletê şer da nîye ku sernekevtina wê bibête hoyê lawazbûna kevneperestî û qûlbûna qeyran(qirîzê). Ta ku sûpayê Sovyet li Îran hebû, derfetên dirêjedan bo xebata we li Azerbaycan hebû û hûn dikarin bizot- neweyekî demokratîk bidaxwaziyekî dûrûdirêj û firawan, rêkbixin. Belam sûpayê me dibûwa ji Îran bikişêteve ku kişyaye. Êsta(nûha) jî em li Îran berev rûbirûyê çi ne? Em têkhelçûna dewleta "Qewam" divên ligel layengîrên Îngiliz ku kevneperestirîn darudeste nin li Îran. Rabirdûya kevneperestîya Qewam herçonêk bûwe, nûha ew, neçare bo bergirîkirin li berjewendîyên xwe û her- weha parastina dewleta xwe, hindêk reformên demokratane biket û bi dawîyê piştevanî li nav hêza demokratên Îran da bigerêt. Taktîka me di vê navberê da dibê çi bê? Ez bi weha bîrpêdikime ku dibê em li têkhelçûnê da kar wergirin bo ew ê ku Qewam paşegize nekit, dibê pişte- vanî li wî bête kirin ta ku layengirên(alîgirên) Îngiliz belav bikin û bi vê terzê hindêk pêge bo demokratîzekirina Îran pêkbên. Hemû amojgarîyên(şîretên) me bo wê serçavîyê, ji vê esasê ra digirê. Belam dikarê taktîkekî dî bigrine pêş: waz li hemû tiştêk bihênrêt, pêwendî ligel Qewam bipiçrêt û bi vê terzê serkevtina layengîrên kevneperest ên Îngiliz mîsoger bêt, belam eve taktîk nîye belkû hemqet e, ev di rastî da xiyanet bi gelê Azerbaycan û demokrasîya Îran e. Çarem: Hûn li vana bibên ku ji sereta ve we me geyande asman, belam dawîyê me serbest kirin û me rîswa kirin. Eger wate(mana) cîyê sersembûn e. Belam di rastî da çi rûdaye? Me li vira da şêweyê dîyarkirî yê şoreşgêrane bikarhênaye ku ji layê hemû şoreşgêrêk ve ronî û aşkira ye. Bo ewê em bi xwe bişên ligel ew helumercê wek Îran biguncênin û kemtirîn daxwazên bizotnewe cîbicî bikirêt, pêwîste bi daxwazên kem (mînîmom/asgarî) dest pê bikirêt û pêşrewê bikirêt û bo dewlet metirsî dirust bibêt û paşegizekirdinî dewlet bête kayewe. Belam ranehêlin bo pêşeweyî, hûn nedikarin li barodoxê êsta yê Îran bi vê daxwaziyan ku dewleta Qewam êsta neçare wan cîbicî biket, wan mis- ogerî bikin. Eva yasaya bizotneweyê şoreşgeran e. Belam qise liser riswakiri- na we her nahê bête kayewe. Cîyê sersembûnê ye eger yên wa bîr bikineve ku me wekê dî we riswa kirîye. Biberevajî eger hûn jîrane bicûlêneve, bi pişte- wanîya manewî em dikine ew daxwazîyên ku min nasand û piranîya wan li helumercî Azerbaycan da heye. Hem Azerbaycan û hem Îran wek êşrewanî bizotneweyê pêşkevtîxwaz-demokratîk di rojhelata naverast da dawîyê xêrhatin bo we dikin. Î. Stalîn, 8-î Mayî 1946 Têbinî: Hejmara belgenameyan ji layê "Gizing" ve hatîye danîn. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 73 --- Page Break --- a) Sereta Nameyê 8-ê milî 1946/ (18. 02. 1325) Stalîn bo Mîr Caferê Pêşewerî, Serekwezîrê Hikumetê Millî yê Azarbaycan(Komara Azarbayacan a 1946), ku bo cara pêşî di vê hejimara Gizing da belav dibe, belgeyêkî herî girîng ê sebaret bi sîyaseta dewleta Sevyet li ser Komara Azarbaycan û Kurdistan, bi taybetî û barî sîyasî yê Îran û cîhanî yê wê serdemê bigiştî. Dewrê Yekîtîya Sovyet ji damezirandin û rûxîna du komaran ta êsta li zemînên cûrbicûr da lênêrînên dijî kominîstan (dewleta Îran, nasyonalîstên îranîyan, piraniya kar- bidestan û lêkolînên rojnameyan) dibên Dewleta Sovyet dewletêk dagîrker û destdirêjker û dîktator bû ku dixwest, bi xerakirina Îran, welateke dagîr bike û neft û samanên diwî birûtênête û bigîje "ava germ a kendava Fars". Yekîtiya Sovyet temahî bi nefta Îran kiribû û dawa li dewleta Îran kir ku êmtiyazî der- hênan û kar wergirtin ji neftê bakurê Îranî bide wê. Ji ber vê Îranê nedixwest wê êmtiyazê bide Yekitiya Sovyet, dawîya temambûna şerê cîhanî yê duwem, sûpayên xwe li Îran ragirt û xelkê Azarbaycan û Kurdistanê handa ku ji Îran cihê bibine. Belam serekwezîrê "lêhatuyê Îran" Ehmedê Qewamulseltene, firîn da bo Yekîtîya Sovyetê û belênî da wan ku êmtiyazê neftê didatê û Moskov razî kir ku hêzên xwe ji Îranê bibite derê. Çend mang şunda ku arteşa Şahînşahî hêriş kir ser Azarbaycan û Kurdistan, xelkê wan bi xwe xelas kir û herdû hikumetê "pûşalî"yan sernixun kir. "Lêhûrbûnên" weha, ji ronîki- rina tevgera rûdanan pirtir ronakî dixate ser awat û xeyal û îdyolojiya ewan ên ku dijî rizgarîya gelê Kurd û Azerî û damezirandina dewletêkî demokrat û serbixo bûn li Îranê. Pirraniya layengirên bizotneweyê sala 1946 bi çavekî rexnegirane dinêrin li helperistî û piştberdan û bitaybetî xiyaneta Yeketîya Sovyetê. Di vê boçûnê da jî, wergirtina êmtiyaza neftê bakur wek binçînekî sîyayetê Sovyet bahs dikirê. Bo wêne, Noşîrewan Mistefa Emîn dinûse: “Bo Yekitîya Sovyet di vê demê da ew girîng bû rêkewtinekî Pîşewerî-fîruz serbigirê û hikumetê Qewam li serkar bixêne bo ewê wekî belênî dabû: êmtiyaza neftê şîmal bi Rusya bidate.”1 1 Newşîrewan Mistefa Emîn, Hikumetî Kurdistan: Kurd le nêw gemey Sovyet da, 1993, la. 245 Dewletî Emrîka pêş tewawbûnî şerî cîhanî, hewlî xoy bo pitewkirdinî deshelatî le Îran dest pêkird. Yekêk lew bernamaney Emrîka dananî binkey abûrî û eskerî bû. Dû kompanî newtî Emrîkayî 1e 1944 da dawayan le Îran kirde îmtiyazî newtîyan le bakurî Îran -wate leser sinorî Sovêt- bidrêtê. Dewletî Sovyet bo ewey Emrîka binkey casus le ser sinurekanî dane- mezrênê, be dewletî Tehran rageyand ku eger Îran pêwîstî be dahatî newt heye, dewletî Sovêt amadeye beşert û mercêkî zor baştir le Emrîkayekan newtî bakur rehemel bênê. Dewletî Îngiliz û Emrîka be pêy lêkolînewe nihênekanî xoyan boyan rûn bibowe ke Yekîtî Sovêt niyazî be newt nîye. Raportêkî fermandekanî stadî hawbeş(Emrîka) be dewletî Emrîkayî rageyand ku "amancî serekî[Sovêt] parastinî nawçe heyatîyekanî ploêstî(Ploesti), Xarkof û Bako" ye. Dewletî Sovêt bi dirustî pêy wabû ke dirustkirdinî bingey hêzî hewayî Emrîka le şehranî Erebistan metirsîyekî serekî bo Yekîtî Sovêt e. Fred Lawson, "The Iranian crisis of 1945-1946 and spiral model of international conflict", International Journal of Middle Est Studies, Vol. 21, No. 3, 1989, pp. 317,320. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 74 --- Page Break --- Fîrqeya Dîmokrat a Azarbaycan û Hizba Demokrat a Kurdistan ta êste lêkolînekî têr û teselî liser du komaran nekirîye û ewên bahsê wan kiribê zêde li duwayî lêhûrbûna sîyasetê Sovyet nekevtin. Li gor Dr. Qasimlo weha bû ku: “Sîyasetê wê demê yê Yekîtiya Sovyetê naveroka sîyasetê serdema Stalîn bigiştî û li radeyî cîhanî da rastê hindêk tahlûke û lêhûrbûnên çewt bû…. Nakokî û nete- vayîya sîyasetê Yekîtîya Sovyetê li beramber bi Îran berçav dikit…. Her çewan ku bê paşkişeya Yekîtîya Sovyetê li Îran çi bi mebestî wergirtina êmtiyaza neft bû bê çi li akama şikesta sîyasetê mezin mezinxwazî Baqirof (serokwezîrê Komara Sosyalîst a Sovyeta Azarbaycan), berhemê lêhûrbûnekî çewt a helûmercê wê demê yê Îranê bû.”2 Ev “lêhûrbûna(lênêrîna) çewt jî”, bi raya Dr. Qasemlo dû sebebê wê hebû: 1- Qewam birêvebirên sovyetê “qanih kirin ku gîrûgiriftê Azerbaycan wek meseleyêk nêv xwe yê Îranê danên û daxilyetî têda nekin.” 2- Yekîtiya Sovyetê ji şerêkî wêranker rizgar bibû, bîst mîlyon kûştî dabû, sedan bajar û navenda sinhetê gewreyî xapûr kirabûn”, bi berevajî, bihêz bû û piştî bi bom- bayê atomî jî hêztir bû û di vê şert û mercan da Sovyet amadeyê têkhelçûna ekserî ligel Amrîka nebû.3 Pirraniya lêkolînvanan bayexêkî (degerekî) temam didin bi dewrê Qewam li “firîwdanî” Yekêtîya Sovyet. Dibên Qewam “sîyasetdarêkî jîr” û “lêhatû” bû û karî “destê Stalîn” bibir- rê.4 Ew boçûne hîç ronakayî naxîne ser kêşeya sîyasetê Sovyet. Qewam li Îran, wek kevneperestêkî ser bi Îngilîz baş hatibû nasîn û Dewleta Sovyetê jî baş aga li rabirdû û kirinên wî hebû(Stalîn di nameyek da îşare bi rabirduya Qewam dike). Herweha dewleta Sovyet jî ew hende sawîlke û bê tecrebe û nefam nebû ku Qewam bikarêt biçewtî wê bixeletênê. Eve jî dîyare Yeketîya Sovyet zêdetir li hemû welatêk li şerê cîhanî yê dûwem da wêran bibû û pitir li bîst milyon kes hatibû kûştin.5 Dîyare Amrîka jî hêrişe û dijwarî dikir û dixwest şoreşgêran û gelanê rizgarîxwaz bi bomba atomî çavtirsîn bike û li Awrupa û Asya û Afrîqa da desthelata xwe damezrênêt. 2 Abdulrehman Qasimlo, Çil salî xebat li pênavî azadî, bergê yekem, 1980/1364, r. 90-91. 3 Abdulrehman Qasemlo, jêdera berê, r. 91 4 Newşîrewan Mistefa Emîn denûsê: "Qewam destê Stalîn ebirê" r. 251 5 Beaze lêkolereweyêk jimareyî kujrawan zîatir hîsab deken. Sokolov, ku le çend salî rabirdû da zanyarî le arşîwekanî Sovêtî kokirdotewe, delê jimareyî kujrawan 43.448.000 kes bû ku lewane 16.900.000 kes xeyrî ekserî 26.548.000 eskerî bûn. Nîşanêkî qeyrana(qirîza) şoreşê ew e ku çîna deshelatdar ku dewlet bidesteve ye nedişiya bi şêweyê kevin yan bi şêweyê adetî hikumet bike. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 75 --- Page Break --- Ne rewşa(barê) sîyasî û aborî û sext dijwarî ya Yeketiya Sovyet û ne rewşa navneteweyî dumahîya şerê cîhanî hîç yekî ji wan nedikarîn bincîne û hoyê(şertê) “analîzên çewt ên halûmercê Îranê” ronî bikine. Rêberayetîya Sovyet di wê demê da ji layê sîyasî ve paşve hilkêşya û aşbetalî bi gelê kurd û bi gelê Azerî kir ku şoreşa karkerî û tevgera rizgarîxwaz a neteweyî li Awrupa, Asya û Afrîqya da li vê perrî da berve geşbûnîyê da bû. Her wekî tevgera kominîstên cîhanî bi hoyê destkevtîyên bi xebata dijî faşîstî da -Ji Stalîngiradê bigre heta Yonan, Yogoslawyê, Almanî, Îtalya, Feranse, Çîn û welatên din- qedr, hurmet û serberziyekî bêwêneyî bidestkevtibû. Li vê baro- doxê da, hêzên dagîrkerên kevn(wek Îngiliz û Franse) û ji hêza tazepêdakevtî ya Amrîka hîç yekî ji wan wejê ewan nebû bilêsey xebata rizgarîxwaz daxirêneneve. Ji vî helumercê li vê derbare da, rêberayetîya Sovyet -bi sîyaset û bername û rêbaz û têorî û kirinê- alayî serdanewandin û aşbetalî helkir û bû bi astengêkî bihêz li beramber bereyê xebat û rizgarîxwazî da. Lênihêrîna rêberayetîya Hîzba Kominîst a Sovyet tenya li derbarî sîyaseta Îran da”çewt” nebû. Lênihêrîna weha bo gelek welatên din amade kira û gelek bizotneweyên din her wekî xebata rizgarîxwazî ya gelê Kurd û Azerî bûn. Analîzên çewt jî ji çavkanîya xelet û nezanînê nebû. Dewleta Sovyet baş agayî li çewanêtî û çendêtî ya xebata li piranîya welatên dinyayê hebû. Çavkaniya(serçaveya) ev lênihêrînê di rêbaza sîyasî û îdeolojî û têorî ya wê demê ya Hîzba Kominîst a Sovyetî da bû- rêbazêkî bi reşkawî di nameyê Stalîn da wek amojgarî(şîret) bo Pîşewerî amade kiraye. 1- Naveroka Nameyê Stalîn Ji nameyê Stalîn weha derdikevê ku Pîşewerî rexne li wî girtîye ji ber vederketina Sûpayê Sor li Azerbaycan û bakurê Îran. Her weha gotûbêja ku Îran, wek Rusya ya salên 1905 û 1917, rastê qeyranêkî (bohran, azme, crisis(ing)) şoreşî bûye û şertûmerc amadeye bo bicîhênana bernameyê makziyom (herî zor) ê şoreş, wateya wê sernixunkirina dewleta Îran û damezirandina dewletêkî demokrat a gel e. Stalîn ji Pîşewerî ra dibê ku analîza we ya derbarê sîyasî Îran û nêvneteweyî da çewt derketiye/bûwe. Qiseya Stalîn, Dewleta Sovyet nedikare êdî sûpayî xwe yê li Îranê rabigrê, çunke eger sûpayê wê ji Îran ve derneketi- ba, Îngiliz sûpayê xwe li Misir û Sûrya û Endonêzya û Yonan, Amrîka jî sûpayê xwe ji Çîn û Îslanda û Daxark radigirt û eve jî zîyanî dibû bo bizot- neweyê rizgarîxwazî li Asya û Ewrupa. Herweha Stalîn dibêje ku li Îranê qeyranêkî bihêz ê şoreşî nîye, çunke dewleta Îran (bibervajî dewleta Rusya ku di 1905 da ligel Japon bişer hat û li WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 76 --- Page Break --- 1916-17 ligel Alman xerîkê/pêgirtî şer bû) ligel dewletêkî derve tûşî(rastê) şer nebûye heta bi vê şerê kiz bûbê. Herweha cotkarên Îran xebatêk berîn û berçav nekirîye. Ku weha bû nûha dijmin (dewleta Îran) bihêz e û xebata çîna bindestan negeyîştîye şoreş kirin bo gorîna nîzama sîyasî û komelayetî ya çewt. Lebatê sernixunkirina dewlet, Firqeyê Demokrat dibê piştevanî li taqimêkî di nav vê dewletê da bike(deste û deyareyî Qewam) bo wê bi yarmetî ew taqim û handana bo demokratkirina welat, bereyê domokrasî- xwaz bihêz bikirê. Bikurtî gotina Stalîn ev e: Qeyrana(qirîza) bihêz ê şoreş li meydanê da nîye, xelk lipey azadî û demokrasî nekevtîne, beşek ji çîna deshe- latdaran dêmokrasî divê, faydeyê şoreş nîye, bi piştevaniya beşêk ji çîna deshelatdar, dêmokrasî pêşbixin û çaverê bin li dahatû da qeyran pêkbê. 2- Qeyrana(bohran, qirîz) Şoreşî Pêdaçûnek bi rûdanên salên 1941-1946 vê aşkira dike ku analîza (lêni- hêrîna) Pîşewerî li derbarî sîyasî Îran û cîhan da dirûst bû û boçûnê Stalîn “çewt” bû. Belam li pêş da dabizanîn derbarê şoreşê(revolutionary situation) qeyrana şoreş a ku Stalîn û Pîşewerî herdûyan basa wan kirîye çî ye. Lênîn di sala 1915 da, salêk berîya destpêkirina şerê cîhanî yê yekem, nûsî: “Bo Marksîstan hîç cîyê munaqeşe nîye ku şoreş bi bê barî şoreş îmkanî nîye; zêdetir ji wê, her rewşekî şoreşî jî(ji xweve) nabête şoreş, bikurtî nîşanên der- barê (rewşa) şoreşê çi ne? Em bê şik rastê çewtî nabin eger dest rabikêşin bo ew sê nîşanên serekîyane: 1) Dema çîna desthelatdaran îmkanê wan nebêt hikumetê xo dirêje pêbidinbibê gorîna şêweyê hikumet kirina wan; hinek li nêv “çîna serîyekan” qeyran cext, bi her formêk bê, qeyranêk li sîyasetê çîna hakim e, ku bigate qelşînêkî weha ku nerezayî û tûreyî ya çîna zulim lêkirî biteqêteve. Bo ewê şoreş bibê ew hende bes nîye ku <çîne jêrdest jî nedikarî> bi şêweyî kevn bijîn; bêcige ji vê jî pêwîste ku <çîna desthelat jî netiwane> bi şêweyê kevn jîyana xwe bibine serî; 2) Dema derd û niyazê çîna zulm lê têkirin ji radeyê adetî pirr tundtir bûbe; 3) Demêk, li akamî ew şertên min baskira, çalakîya cemaweran ta radeyêkî pir pitir bib, ew cemawerê ku bi bê sklakirin dihêlin di <zemanê aştî> da bîyan rûtênineve, belam di <zemanê ser- hildan> da, bi destê temamê helûmercê qeyran û bi destê xwedî <çîna serdest> dikêşrêne nav karê mêjûyî serbixwe. Bi bê ev goranîyên objektîvane, ku serbixwe yê ji îradeyê grup û hîzban û bitaybetî çînên komelayetîyan, şoreş, wek qaîdeyekî giştî îmkanî nîye, temamê ev gorînên objektîvane bi tevde ji wî ra dibên qeyrana şoreş.”6 6 Biruane nûsrawey Lênîn. "Rûxanî Înternasyonalî Dûwem". V.I. Lenin, "The collapse of the second International" K. Marx, F. Engels, V.I. Lenin, On Historical Materialism. Moscow, ProgressPuplishers, 1972, p. 345. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 77 --- Page Break --- Ji van qiseyên Lênîn weha derdikevê ku, bibervajî bawerîya Stalîn, bo pêkhatina qeyrana şoreşî pêwîst nîye ku dewlet ligel welatêkî dî bişer hatibê û rastê şikest bûbê û pê kiz bûbê. Bo wêne, dewleta Heme Reza Şah li 1978- 79 bê ku ew ê rastê şerê derve bûbê, girîftarê qeyranêk giştî bû ku temamê ew nîşanên ku Lênîn basa wan kirîye têda tête dîtin. Ca da bizanbin di sala 1946 da li Îran qeyrana(qirîza/rewşa) şoreşî hebû yan na? b) Qeyrana Şoreşî Li Îran di Sala 1946-an da 1) Şêweyê Hikumeta Çîna Desthelatdaran: Ligel wê jî da şerê derve bo pêkhatina qeyran pêwîst nîye, dewleta Îranê bi bervajî lênêrîna Stalîn, li sala 1941-ê da rastê şerê ligel dû welatê derve -Yekîtiya Sovyet û Îngiliz- bû. Sûpayê ew du dewletan li meha Abî 1941-ê Îran dagîr kir. Eger dewleta Rûsyayê têzarî ew hende bihêz bû ku di 1905 da ligel Japon û di sala 1914-17 da ligel Alman bi şer bê, arteşa dewle- ta Riza Şah, hejar ketibû, "bi belavkirina du rûperr agahî" ji teyareyên Sovyet pirş û belav bûye.7 Xakê(erdê) Îran bo mawey pênc salan li nevbera Sovyet û Îngilizan da hatibû dabeşkirin û di sala 1942 da hêza xeyrî şerkerê areteşa Amrîka jî hate Îran. Nîşanekî qeyrana şoreşî ew e, çîna desthelatdar ku dewlet bidest wê da ye nekarî bi şêweyê kevn yan bi şêweyê adetî hikumet bike. Dewleta Îran bo maweyê duwanzde sal, ji 1941 heta 1953(helhatina Heme Reza Şah li Îran û vegerîna Amrîkayê) netiwanî bi şêweyê kevn hikumet bika. Her ewên dî, hêzên Sovyet û Îngiliz Îranê dagîr kir, Riza Şah ji textê seltenetê hênaye xwarê û ji Îran ve deranî û kurrê wî Heme Reza bi bê deshelatî li text dana. Di şêweyê kevn ê hikumeta Pehlewî da, dewlet xwedî Şah bû, Şah jî bi arteş û cendirme û polîs pişt hestûr bû. Parlaman(meclîs şûrayî mayî) dezgayê dadperwerî û îdarî jî giştî kutekê destê Şah bûn. Li derveyê welat da "li komelên medenî" da, hîç bingehêzêkî sîyasî wek hîzib, sendîka û rêkxistinên serbixwe li meydanê da nemabûn. Herçî hêzên xeyrî dewletê ye- ji mizgeftan bigre heta rojname û kovarên serbixwe- serkut û bêdeng kiribûn. Dewlet - hernebê bi roala xwe- Şah û parlaman û kabîne û bûrokrasîya ekserî û îdarî li ser rêbaza sîyasî û îdeolojî yê hikumetê paşayî-eskerî dewrbûn. 7 Hejar le honrawey "eqil û bext" da ew çend beyte be nawbangî gotûe: "Hat be girme firok le layî meskew bo Ecem wek şehên deçê bo kew helmetêkî geyande textî cem têkî da şewket û celalî Ecem be belawbûnî dû perr agahî bû belaw artêşî Şahenşahî Şak e şêr bû le rawî miskên da dîm ke mişke le jêr Stalîn da." WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 78 --- Page Break --- Ku Heme Riza Şah bû bi Şahê Îran, nekarî bi şêweyê caran -şêweyê bavê xwe û paşayên pêşî yê Qaçar- hikumet bike. Arteşa 127 hezar kesî ya Reza Şah weha liber yek teraza ku tenya 65 hezar kes jê maye û ew jî bi bê îcazeyê Dewleta Sovyet û Îngiliz nediwêra pel bibizêwê. Parlaman jî(meclîs xulî 1944 li heta 1946) wek caran bi temamî li jêr deshelata Şah da nemabû. Ligel wê da jî piranîya nûnerên wê meclîsê kevneperest û ser bi derbarê Şah bûn, ji hewt fraksiyonên serekî pêkhatibû ku ji wan yek fraksiyona hîzba Tudeh bû ku wêrayî çend nûnerêk lîbiral û ser- bixwe berengarî sîyaset û kirdeweyê derbar û kabîne dibûn. Di pênc salan da -li rakirina Riza Şah heta têkçûna du komar- duwazde car serekwezîr û kabîne goran. Kabîne weha bû ku çend hefte zêdetir dewam nedihêna.8 Hemû qirîzên sîyasî di qirîza eskerî da rengê xwe baş dabûwe. Dewleta Amrîka û Îngiliz herdu jî ditirsyan ku arteşa Şahînşah di maweyê şerê cîhanî û dawîya şerî da netiwanî(neşê) şoreşa gelên Îran serkut bika. Bo wê dewle- ta Amrîka ji 1942 bi vir ve dest bi yarmetîdana hêzên serkutkerên dewleta Îran dike. Amrîka ji sala 1942 heta 1946 nizîkê bîst hezar cendirmeyê wan bi talîm da, wan çekdar kirin û birêkxistin. Di Kanuna (Desembera) sala 1944 da, ataşeyê eskerî yê sefareta Amrîka li Tehran bi dewleta xwe ragihand ku arteş û cendirme yên hatine rêkxistinkirinê dikarin "hemû serhildanên eşîrî û hes- tên wan serkut bikin" û arteş sengerê serekî yê hikumeta navendî û bitaybetî yê Şahî" Îran e.9 Belam serbaqî ew hemû yarmetîyên Amrîka, ew arteş dîsan li axirî(dawîya) 1945-ê nekarî pêşîya raperîna Azerbaycan û Kurdistanê bigire. Qeyrana(qirîza) eskerî tenya liber şeprêwî arteş nebû. Şer û çewtî li ser birêvebirayetîya sîyasî û hêza eskerî jî tund û tîj bû. Heme Riza Şah, wek bavê xwe, xwe bi fermanderê herî bilind ê arteş dadena, belam li meclisê 14 da hinde nûneran bi aşkera digot ku heqê wî nîye Şah fermanderê hêzên çek- dar bî. Bitaybetî Qewan wextê di 1943 da xwe kir wezîrê şer û bi meclîs rag- ihand ku li dahatû da Reîs Stad li jêr fermanê wezîrê şer da dibê û bi vê terzê bo ewelcar di 1941-î da, beş xeyrî eskerê dewlet hereşê dikir ku dezgayê arteş kontrol dika.10 Suheyayê serekwezîr di Awrêla 1943 da, serbaqî berbestê (astengê) Şah, dixwest ji ber qirîza aborî, arteş ji 65 hezar kes biketa 30 hezar kes, belam Şah dixwest arteş pirr hêztir bike û bigate 108 hezar kes, dawiyê bi nêwbijî Amrîkayê bi 86 hezar kes razî kira.11 Qewamî jî, Hesenî 8 Hejar, Alekok, Tewrêz , 1324-1945, la. 8. 9 Thomas Ricks, "U. S. Military missions to Iran, 1943-1973: The political economy of militiray assistance, "in L. Meo(ed), U.S. Strategy in the Gulf: Intervention against Liberation, Belmont, Massachustte, pp. 38,40 10 Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions. Princeton University Pres, 1982, pp. 209, 182. 11 Abrahamian, p. 185. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 79 --- Page Break --- Arfeh(Reîsê Stadê Arteş) ku nokerê Şah bû girt û zîndan kir û "Rezm Ara"yî ku nehezê Şah bû li cîyê wî dana.12 Di Kanuna 1943-ê da nakokîya di navbera Qewam û Şah weha teqiya ku gehîşte nêv xeyabanên Tehran û tahlûkeyêke gewre sazbû. Çeqokêşan hêrişiyan bire ser meclîs û mala Qewam û dûkan û bazaran talan kir û taybetê jî bi hatina ceyşî Îngiliz serhildan temam bû.13 Di meha Gulan a 1946-ê da, Qewam hereşeyê Şah kir ku xwe ji sîyaset wernede.14 Di Oktibira 1946-ê da, qorêkî ji arteş û qorêkî muhafizekar li Tehran bi sefaretê Îngilizan ragehand ku tevgeradijî Qewam bidawî bînin.15 Eger çîna desthelatdaran rastê qirîzekê bihêz nebûban, ew nakokîya wan îmkanê teqêneyî nedibû. Hemû qirîzên sîyasî her- weha di nakokîyên nêv arteş da bidîde kira. Li van salan da bereyê şoreşgêrî û azadîxaziyê hende bihêz bû ku bitaybetî efserên arteş û cendirme û polîsan jî hatibûne nêv rêza xebatê û dijî dewlet qîyamîyan dikir. Bo mînak, di havîna 1945 da, beşek ji efserên azadîxwazên arteşê raperîn dan destpêkirin belam Sûpayên Sor pêşî bi wan girtin û nehêşt perebestênê. Piştî dameziran- dina Komara Azerbaycan, ew efseran çûne Azarbaycan û çend kes ji wan bo yarmetî bi Komara Kurdistan di rojên dawî yên jîyana komar da çûne berve şerê Saqiz.16 Herweha çend efserên aza û azadîxwazê hêza hewayî çend teyareyên artêşa wan revand û ligel hêza fîdayî yê Azarbaycan kevtin.17 Li barodoxî ew qirîza sîyasî û eskerî da Partîya Demokrat a Azarbaycan û Partîya Demokrat a Kurdistan karîn hêza çekdar a dewleta Îran çek bikin. Aşkiraye ku hebûna Sûpayên Sor ê Sovyet li welat, bo ew raperîn gelek şertûmerc pêkhênabû. 2) Renc(ked) û Nîyazên Çîna Zulim Bi Wê Hatî Kirin: Şertûmercêkî dî yê pêkhatina derbarî şoreş ew e ku derd û renc û nîyaza xelk bitaybetî çîna zulm bi wê hatî kirin ewqas pirr bûbû ku zulim helnegirin 12 Abrahamian, p. 229. 13 Abrahamian, p. 183. Mecîd Tifreş, "Squt quam alsatne", Giftugo, jimare: 2, dî 1372, sa. 135. 14 Abrahamian, p. 229. 15 Abrahamian, p. 236. 16 Abuahsin Tifreşiyan, Qîam Afsiran xirasan(1324), çapa duwem, Kitêb Kanun Ayran, suud 1985. 17 Cibhe, Azadî Mirdim Ayran(camî), Ginişte, çiraxrae ayinde ast, 1355(Arupa), sa. 358. Dewleta Îngiliz, ji tirsa helemetî karkerên neft ê Xozîstan, di mangî Cewlayê da bingehê deryayî yê xwe li besra pitir kir û dû keştîyan berve Abadan birêkir û amade bûn bo birêkirina sipayan bo WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 80 --- Page Break --- û bêne nêv meydana xebat bo gorîna barê jîyana wan, amade bûn bo ewê bigij hikumetê çîna deshelatdaran da biçin. Xelkê Îran di salên şerê cîhanî da, bitaybetî piştî dagîrkirina welat ji layê Îngilizan û Sovyetê ve, ji barê aborûyê ve rastê sextî û çermeseriyêkî zor bûn. Dagîrkirin tesîrêk temamî li hemû beşên aborî kir. Li beşê kiştûkal ( ku birîtî ji %75 hêza karê Îran û %50 hasi- latê nexalîs ê xomalî GDP), berhemhênanê dexl û dan û ajel da şikan. Bo wêne, hasilatê genim û ceh %25, birinc %10, titûn %7, mêwe %20-%30, reşe welax %9 kêm bûye. Pêdivîstê têrkirina hêza havpeymanan (Îngiliz, Sovyet û Amrîka) û birêkirina yarmetî bo Sûpayê Sor li hember şerê dijî faşîstî ew hende yê dî xwastina tiştê xwarin û sotinê û cilûbergê pitir kir. Bêcige li Azarbaycan û nevçeyê deryaya Xezar, gelek malbendê din di Îran da qatî hebû û xelk li Tehran û li bajarên din şalawîya dihêna bo nan û xwarinê.18 Di helsengandina derbarî aborî da, banka mîllî ya Îran rageyand ku îndeksê xercê berêçûn(cost-of-living index) ji 100 ra li sala 1939 geyîşte 269 di sala 1942 da, 65 li 1943 û 757 li 1944. Li navçeyêkî dî yê Îran xercê birêçûn ji wê jî zêdetir bû.19 Birçîtî(birsîtî) û qatî ew hende zor bû ku dewleta Sovyet 20 hezar ton gexî, wek yarmetî, da bi Îran.20 3) Kirdarî Mêjûyî Serbixo: Gelek dîyar dibû eger di barudoxê pirr meynetî salên 1941-46 da kark- eran û cotkaran û xelkê zahmetkêş ê dî amade nebibûwan û bo dahênanî mêjûyî bi xwe dest bi kirinên serbixo nedikira. Rojnameyê wê serdemê wêneyê nerezayî û xebata xelkê zahmetkêş tomar kiriye. Sefaret û konsolê Îngiliz û Amrîka li raporta bo dewleta xwe da dinûsê basê nerezayîya çîna jêrdestan li bajar û layê dî dikir. Ji yekêk di vê raporta nehênî da nûsîye ku nerezayî jiber tunebûna xûrekê û bê cilûbergî û nebûna derman û medrese û xwendin wê biteqête û bibête "şoreşekê bigujm-tund(violent revolution) li dijî çîna deshelatdar a nûha" û "eger hêza havpeyman(Allied) zû ji Îran biçine der wan rêga bikete bo serhildana giştî wek şoreş ku nerezayî bi her awê xelk li hikumet û nîzama komelayetî ya nûha derbibirê."21 Lêkolînekê mêjûyî bizûtireve komeleyên Îran dibê ku bihar û havîna 1946 bi taybetî bo "bizotnewyê komelayetîya pêşkevtinxwazan yekcar libar bû."22 Rêkxistina "Şûrayî Yekgirtû yê Navendî yê sendîkayên karkeran û zah 18 John Foran, Fragile Resistance: Social Transformation in Ýran from 1500 to the Revolution, Boulder, Westview Pres, 1993, pp. 265-266 19 Nikki Kedi, Roost of Revolotion: An Ýnterpretive History of Modern Îran. Yale niversity Pres, 1981, p.116 20 Cebhe Azadî Merdim Ayran, r. 216 21 Bo serçaweyî ew raportane biruane: Abrahamian. p. 172. 22 Foran, p. 280. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 81 --- Page Break --- metkêşan"ê Îran ku ser bi Hîzbê Tudeh bû piranîya karkerên Îranê birêkx- istibû û 186 yekêtîyên karkeran endam bû(ji karkerên neft bigre heta pîtçinên(tîprêzên) çapxaneyan, mêkanîkan, tevngeran, necaran, mehdençî- yan û hwd.). Hejmara karkerên endamê wê Şûrayê digeyîşte 330 hezar kes ku dikir %70 hêza karkerên senhetî. Di piraniya 346 karxaneyên modern ê Îran da, rêxistina karkeran hatibû damezirandin, ku ji destpêka sala 1946 heta mangî nehemîn a wê salê, zêdetir ji 160 mangirtinê serkevtî yê li seranserê Îran da birêvebir.23 Di nava mangî Gulan û Culayê da(ew dema ku Stalîn nameyêk nûsîye) "karkerên neft yekêk ji mangritinê senhetî yê herî girîng ê mêjûyê rojhelata naverasta ew wextan verêxist û serketin…. Di roja destpêka mangî Gulan(roja cîhanî ya karkeran) 1946 da, heştê hezar karker li Abdan, cîyê palavtina neft xwepêşandanan kir…. Di 10-ê mangî Gulan, ji deh hezaran zêdetir karker, bo pitir kirina mûçe li kangayê(çavîya) neftê Axacarî[Xozîstan] barîqat danîn. Şîrket[ê neftê Îran û Îngiliz] ava wê nawçeyê birî, belam dawîya sê heftan ku şûra(komîta) hereşe yê mangirtin ê giştî li Abadan kir, şîrketê lihember karkeran serî danî… Di nava meha Juên da, Hîzba Tudeh bi şêweyêk karî, bi ser piraniya ustayên [ê Xozistan] da hikum dikir, nirxî xûrakê dadena, amrazî rageyandin û hatûçûn bidesteve girt- bû, xeyabanekanê li ber dest da û çavdêrî dezga û amrazên neftê dikir.." Li pêda helçûnêkî berîn di mangî Culayî da, nizîkê sed hezar karker berengarî şîrketî neft ê Îngiliz-Îran bûn û paşvekişyan dest pêkir.24 Dewleta Îngiliz, ji tirs helametî karkerên neftê Xozîstan, li mangî Culayî da binkeyê deryayî yê xwe li Besre pitir kir û du keştîyên xwe berve Abadan şand(nard) û amade bûn ji şandina sûpayan ra bo Xozistan.25 Ba birwanîne helbijardeyêk di raportê nehênî yê nûnerên Îngiliz sebaret bi derbarî xebata sîyasî li Îranê da: * Destpêka 1944(sefîrê Îngiliz): "Li Îranê em bi aşkira li seretayê serdemêkî nû da ne û serhildana bizotneweyêkî komelayetî yê nû (new social movment) dibînin." 26 * 10-ê Juên 1946(ataşeyê ekserî yê Îngiliz li Îran): "Hîzba Tudeh kontrolê temamê karkerên li palavtinga[ê neft] bi destve ye û li meydana neftê jî mijûlê pel- hawîstin e… ji nû de dibite nûnerê defakto yê hêza(de facto) karkeran li Îran da."27 * 3-yê Juên 1946(konsolê Îngiliz li Ehwaz): "Hikumetê karê ustayan [ê Xozîstan] kevte dest Hîzba Tudeh."28 23 Abrahamian. pp. 353-54 24 Foran, p. 280. 25 Abrahamian, p. 237 26 Abrahamian, p. 357 27 Abrahamian, p. 362 28 Abrahamian, p. 361-62. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 82 --- Page Break --- * Axirî Culayî(ataşeyê ekserî yê Îngiliz): "Tudeh ne tenya bajarê Îsfehan bidest da bû, belku piraniya Gîlan û Maznederan û Xozîstan di bin deshelata wê da bû."29 * Gotî 1946(konsolê Îngiliz li Îsfehan): "Xwedîyê karxaneyan [li Îsfehan] ew hende ji hîzba Tûdeh tirsyan ku newêrin serî li karxaneyan bidin. Îdareyê piraniya navçe û temamê karxaneyê qumaşçinînî bidest Hîzba Tdeh ve ye."30 Her li wê nameyê da konsolê Îsfehan nûsî ku Hîzba Tudeh "li Îsfehan amadeye deshelata[sîyasî] temamî bidestbixe, her wekî ku demokratan li Tewrêzê kiribû." Stalîn di nameyekê xwe da dibêje hêşta cotkarên Îranê amade nîn in. Ew qise jî dirust nîye çûnke, ligel wê jî da rêkxirawên sîyayî yê çepgirî kemtir tixûnî gundan dibûn û fêodal xwedî deshelatek tamamî bûn. Bi goreyê raportê konsolê Îngiliz di 1946 da, cotkar li gundên Meşhed, Hemedan, Yezd, Erdekan, Bem, Kirman û Mazinderan raperîbûn û bac û sûrusatiyan nedida bi derebegan. Cotkarên dorûberê dêhatî Tehran wek: Weramîn, Germesar, Şehrî- yar jî her vaya kir û Qewam bo serkutkirina hikumetê eskerî li van navçeyan dana. Belam dawîyê neçar bû waadê îslahî (reforma) zevî bide. Li handana ew xebatan da rolekê serekî yê Hîzba Tudeh hebû.31 Ligel vê da jî propagandaya Îngiliz û Amrîka damezirandina komara Azarbaycan û Kurdistanê wek pîlanêkî Sovyet, pêşkêşî bîr û raya giştî ya Îran û dinyayê dikir. Nûnerên dîplomatên ew du welatan di nameyê xwe yên nihênî da bi wan didan agadarkirin ku binçîneyê ew du komaran bizotneweyêkî komelayetî yê xomalî û xorrisk e. Bo wêne, konsolê Îngiliz li Tewrêz li serubendê damezi- randina komara Azarbaycan geryanek navçeyî kir û bi dewleta xwe ragehand: "Evana bi raya min ew nîye ku Rûsan temamê ew bizotneweyan [Azerebaycan] dataşîwe: Evana bi min waye ew [Rûsekan] ji barêkî şoreşî yê resen(genuine revolutionary situation) kar werdigrin."32 Bikurtî bêjime we, ew pêdaçûnên xêrayî yê rûdanên salên 1941 heta 1942 ronî diketeve ku temamê şertûmercê "qeyrana şoreş" ku Lênîn anîye ziman li Îran da pêkhatibû. Bi damezirandina du komar, qeyrana sîyasî weha bihêz û qûll bû ku dewleta Îran û Amrîka û Îngiliz hîvîya wan nebû ku bi saxî ji vê der- bazbin. Li vê baredoxê da dariştina nameyê Stalîn, hênana ser meydanî ya tra- jêdîyêk diltezên e ku di wê da ewlad bi destê bab dihête kujtin, şoreş bi destê pêşewa serkut dikirê33 , dostê rasteqîne dibête dijmin, qesteser û xwîn li fir- mêsk da nuqim dibê. 29 Abrahamian, p. 234. 30 Abrahamian, p. 359 31 Abrahamian, p. 381 32 Abrahamian, p. 218 33 Îşarem bew mîsrewe şêhreye ku le zemanî komarda carubar wêray srûdî "nîştimanan rengîne, beheştî serzemîne" degutra: "Stalîn pêşewa ye, bo Kurdan wek bab waye." WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 83 --- Page Break --- Ç) Diramaya Rûxîna Du Komaran 1) Bi Belubûna Yek Rûperr Agahî: Eger arteşa Şahînşah di sala 1941-ê da, bi belubûna du rûperr agahî ji teyareyên Sovyet liber yek teraza(beranber, rêkûpêk), dewleta Îran çar sal piştî belubûna yek rûperr agahî damezirîna "Hikumetê Mîllî yê Azerbaycan" kevte gîyanelaye. Bi dewletê weha bû hêza Fîdayî yê Azerbaycan, wek çil sal pêştir(şoreş meşrute), berve Tehran verêdikevê û paytext rizgar dike. Şah weha toqîbû dixwest paytext ji Tehran biguhezête bo Îsfehan. Murey(Murrey), sefîrê Amrîka li Tehran, di birûskeyêk da bo wezîrê derve yê Amrîka(28-î Niwanbira 1945) nûsî: Şwartskov[musteşarê eskerî yê Amrîka li Îran] xeber dida ku Zexban bi yeqîn kevtîye bidest şoreşgerên[Azerbaycan] ku nûha gehîştîne Tacikistan û berve Qezwîn diherin. Li Zexban cendirmeyên me û 30 serbaz amade bûn bergirîya bajar bikin, belam Rûsan destûr da wan ku dest biçekê nekine û çekên xwe dabinên û ewan jî vaya kir. "Şûraya Cengî" ya Îran çaverêye ku 2000 şoreşgerên çekdar piştî kevtina (fall) Qezwîn berve Tehranê ve rêbikevin û texmîn dikira (tê derdixist) ku deh hezar sempat li nav bajarê [Tehran] heldestin û li dema xwe da yarmetî hêrişk- eran didin… Raportêk li cabon nizîk Fîruzkuh dibê ku xelkê ew navçe û Mazinderan kombûne û amadene ji wê ra verêkevin. General Arfay, reîsê stadê arteş, kiriye berpirsê temamê hêzên çekdar ên Îran wêrayî polîs û cendirme û nexşe bo bergirîyê li bajar[ê Tehran)] dandirawe û bername bo demekê kurt tenya emelîyet xaflêner(delaying actions) ta wekû hêzî parêzgarê pêgirtî paytext bê. Ferman daye ku rêya Tehran -qum bi her bûhayêk bê, nebestirê heta hêza yarmetîder ji başûr ve bihênderê û eger pêwîst bê paytext betal bikirê û biguhezrête bo Îsfehan…. Hêza xaflêner birêkiriye (şandiye) Hesen Abad û Elî Abad ku nizîkê bîst kolometrê başûrê Tehran e…. … Emelîyatê nûha[ê Azerbaycan] wê diçê du hêlî serekî verêketinî hebê, yek ji wan li astara (ku girtuyane) berew [ben- der] Pehlewî û ew ên dî li Zexban bo Qezwên û Tehran. Ta nûha hîç raportêk sebaret bi çalakî ji Meraxe ve berve Senendac li rojava negeyîştîye û navçeyê hikumetê eskerî(martial law) ji şeş maîl dewrûberê bajarê Tehranê kirîye 40 maîl. Arteşa Îran nexşê wê heye ku eger şoreşgeran bi Şemenfer bigehin [bi Tehran] di dema çûyinê da rêya asin biteqînête. Bêşik wezih pirr cidî ye û serlêşêwayî û toqîn (panic) li qorê (rêzeyê) berz ê arteş hîç rê nade bi dilnîyayî(confidence). 34 Foreign Relations of the United States Diplomatic Papers, 1945, vol, VIII, Washington, Government Printing Office, 1969, pp. 464-65 Bi hîç rêkewtinname yê dewlet û Azerbaycan, hikumetê Tewrêz biqerar bû Zincanê bidate dest dewlet û dewlet jî Serdeşt û Tekan bidate dest hikumetê Azerbaycan. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 84 --- Page Break --- Belam ligel wê da jî dewleta Îran zû têgeyîşt ku Firqeyê Demokrat û Dewleta Sovyet, tu yek jî xwedî bernameyê sernixûnkirina rijîmê paşayetî nîye, rizgarbûna Azerbaycan û beşêk ji Kurdistan, derbarê Şahî weha rawes- tand ku umêdêkî bi ragirtina text û tacê wî nema. Kevneperestan û piştevanên wan -dewleta Îngiliz û Amrîka- bo çareserkirina wê qirîza(qeyrana) sîyasî pirr hewil dan. Li gorî Qewam yekêk vê teqelayane hênanye Serokwezîr bû, bi hêvîya wê ku bi "karzanî" û "îrade" û "jêhatî"ya xwe dewleta Îranê ji vê qirîzê derbaz bike. 2) Biyava Dîplomasîya Sovyet: Qewam li 17-yê Sibata sala 1946 (28.11.1324) carekî dî bû serekwezîr û roja piştî bipele berve Moskov verêket û ligel Stalîn û karbidestên dî yên Sovyetê hevdîtin kir. Di 4-ê Avrêlê da Qewam û Sadçîkof(sefîrê Sovyet li Îran) peymanêkî îmza kirin ku ev xalan têda bû: 1) Beşekê Arteşa Sor ji tarîxê 24-ê Adara 1946 ve heta yekşemê çarê Ferwerdînê 1325 li mawey mang û nîvekê temamê xakî(axa) Îran çol deken. 2) Rêkevtnameya damezirana şîrketa têkelawî neftê Îran û Sovyet û mercên di tarîxê 24-ê Avdarê da ta temambûna maweyê heft mang bo pesindkirina meclîsê pazdehîm pêşniyar dikirê. 3) Sebaret bi Azerbaycan liber ew emrêkî navxo yê Îran, tertîbêkî hêminane bo îslahat bi pê qewanînî mewcûd û bi Gîlanî xêrxwazî beranber bi xelkê Azerbaycan li nêwan dewlet û xelkê Azerbaycan dedirê.”35 Ew rêkevtinê, rêya hêrişa dewletê bo Azerbaycan û Kurdistan xoş kir. Dîyare Sûpayê Sor her dibû ji Îran biçê der. Dewletêk Sosyalîst ku xwe bi nûnerê çîna karkeran dibînê, heqê wê nîye welatê dî dagîr bike. Belam bi pê ew rêkevtname û beranber bi "qewanînî mewcûd" damezirandina şîrketa neft pêwîstî bi pesendkirina meclîsê hebû; bo pêkhênanê divîya helbijardin bikirê; bo helbijardin divîya Azerbaycan û Kurdistan di bin kontrola deweltê da bin; ji bo ku kontrola dewletê hebê divîya arteş çavdêrî helbijardin bikira û ji bo vê mebestê(armancê) jî divîya arteş vegeraya Azerbaycanê û Kurdistanê. Li dawîyê Sûpayê Sor di 9-ê Gulanê da, rojek li piştê nûsîna nameyê Stalîn, ji Îran vederket. Dewleta Îran ku ji bo vedernana Sûpayê Sor bi han- danî Amrîka û Îngiliz li "şûrayê emniyet"ê neteweyên yekgirtî kiribû, şikayeteke wergirte lêbelê Amrîka û Îngiliz destûra karê xwe da rabigrê.36 Ji bo cîbicîkirina xala 3 ya rêkevtnameyê, hevdîtinên navbera dewlet û nûneranên Azerbaycan ligel nûnerê Komora Kurdistanê jî têda bû dest pê kir 35 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 353 36 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 352 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 85 --- Page Break --- û piştî du xula di 13.06.1946(23.03.1360) da rêkevtnameyêk di navbera dewleta Qewam û Azerbaycan da ji alîyê Mizafer Fîruz û Pîşewerî ve hate îmzakirin. Ew peyman behsa daxwazîyêke Azerbaycan û Kurdistan di çarçoveyê otonomîyek li sere şaxêk piçûk da pesend kiribû belam rêgreyî dida bi dewleta nevendî heta desthelata xwe li herdû komar da dabimezrênête. Di gotûbêjan da sefîrê Sovyet li Tehran beşdarî û nêwbijî dikir û nûnerên Azerbaycanê han dida ku ligel dewlet bisazên. Piştî îmzaya peymanek, Pîşewerî gotî eger em bi rêya ev rêkevtinnameyê negehin bi armanca xwe, “bê çare em dê çek helgirên û bi rêya şerkirinê bigehin armanca xwe.”37 3- Rûxîna Dû Komaran: Herwekî ku min li pêşta bahs kir, li vê serubende da, li seretayî mangî havîn a yekem, bizotneweyê karkeran li Îran da teqya. Qewam bo ku pêşîya lehîya/pêla şoreşê bigrê, paşekêşeyî kir heta li firsetekî dî da dest biweşênê. Pêşîyê ji azadîxwazî û demokrasî ra xwedî derket. Qanunê karêkî ku ta radeyêk bi qezencê karkeran bû rageyand. Ji malîkan ra got ku dibê ji %15 hasilat bidine cotkaran(her qise bû kes ciwabê wî nedaye). Fişarê ser hîzba Tudeh û rêkxistinên pêşkevtîxwaz kêm kire û hêrîşê li kesayetî û rojnameyên nêzîkê kevneperestan kir û bitaybetî li serê meha heftan da sê endamê Hîzba Tudeh hêna nêv kabîneyê xwe û du kesên dî jî ji lîberalan bûn wezîrê edalet û kar. Êdî Hîzba Tudeh li dawîya deshelata hîzbayetî û sîyasî ya xwe da bû.38 Lêbelê Hîzba Tudeh lebatê(tevger) rêçavkirina sîyasetêk şoreşgêrane li ser wê rêbazê da roniştin ku Stalîn di namekê xwe da wek amojgarî(şîret, tawsiye) bo Pêşewerî nûsîye. Hîzb dixwest ji Qewam ra piştevanî bike, ew "demokrasîya kem û kurte"yê(di kirasî nequs) ku bi ketina Riza Şah pêkhati- bû biparêzê. Di rêbaza hîzb da dawayê temambûna şerê cîhanî erkî herî girîn ew bû ku şer li serayê nehelawîstêtebe. Ku weha bû dibû xebat bigrî bo ragirtina "aştîya cîhanî" û "parastina Yekîtîya Sovyet" wek bingehê aşitî û sosyalîzm. Di vê rêbazê da, dest pê kirin li beranber arteşa Şahînşahî aşitî li Îran û cîhan da li metirsî dixist, çûnke ji wê neba Îngiliz û Amrîka jî dê têkveçûban û şerêk li nav wan û Yekîtiya Sovyetê da geşbûba. Di vê boçûne da xebatkirin û şoreş wek kangayêkî şer gijgijandin çavî lê dikirê. Li demekê ku Hîzba Tudeh li mawey du heftan beşdarî li deshelata dewletê da kir hindê hewl da awirê xebata karkerî dabirênête(bo ku ew deshelata xwe û dewleta nevendî biparêzê). Qewam xwedî pîlanên li dijî Hîzba Tudeh û du komaran bû. Li dawîya Stemberê da, eşîrên Xozistan û Fars 37 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 373 38 Foran, p. 280 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 86 --- Page Break --- û navçeyên dî yê başûrê Îranê nerehetî xiste welat û dawa xudmuxtarîya wekî Azerbaycaniyan kir. Qewamî serhildana eşîran kir behane û di nîvê Oktobirê da wezîrê tudehîyan ji kabîneyê derxist û di demekê kurt da ew ên layen- girên(alîgirên) Tudeh bûn, birin û daxwazên eşayîrî pesind kir. Piştî çend hef- tan dest bi serkutkirinê kir, Hîzba Tudeh û yekîtiya karkeran û rojnameyên azadîxwaz û çepgiran; li heman demê da, di demekê kurt da hikumeta eskerî damezirand. Çend rêvebirê dijî kominîstî li ser kar dana û rageyand ku helbi- jardina meclîs di meha Çirîya Pêşîn da dest pêdike û li pênc rojan da -heta 16- yê Adar (7-ê Çirîya Pêşîn a 1946)- dibê temam bê û arteş bo çavdêrîya helbi- jardin birêdikire Azerbaycan û Kurdistanê.39 Bi pey rêkevtname ya dewlet û Azerbaycanê, hikumetê Tewrêz biqerar bû ku Zexbanê bidate dest dewlet û dewlet jî serdest û tikab bidate dest hikumeta Azerbaycan. Li roja yekê Sermawez(22-yê Niwembir) hêza Firqe ji Zexban ve derket, arteş hêriş hêna û dest bi kuştina layengirên Firqe û cotkaran kir. Qewam roja 10-ê Çirîya Pêşîn bi Azerbaycanê rageyan ku arteş ji Zexban ra verêdikevê bo çavdêrîkirina helbijardinê. Hêza Fîdayî her li wê rojê da hêrîşê arteşê li Xelxal û Heruabad şikand û Pîşewerî gotî Azerbaycan dest dikateve.40 Pîşewerî hem bi qise û hem bi kirin dixwest hêza Fedayî dest bikateve û wek serdemê şoreşê meşrute Tehranê jî bigrin û azad bikin. Roja 11-yê Sermawez, rojnameyê Azerbaycan Dengê Fîrqe nûsî: "mirina bi şeref ji jîyana koletî û bi minet baştire". Roja 12, rojnamê rageyand ku ev car bi yekcarî dijberê dagîrkeran dibin û "qiseya dawî" ya xelkê Azerbaycan ev e: "mirin heye, veger[bo jêr deshelatê dewlet] nîye". Pîşewerî di mêtîngêk gewre da li Tewrêz gotî: "hikumeta Tehran hikumetêkî cînayetkar û perrpût e; em vê hikumetê nemeşru dibînin û dixwazin hikumetêk mîllî li cîyê wê dadenênin … Dijmin li beranber gelê me da têkdişikê. Ji bîra we neçê Seterxan bixo û çend kesan raperî. Belam em bo parastina azadî hêzêkî nebez(serî natewînin) û rêkxistinêkî me ya berîn heye". Di wan rojan da xelkê Azerbaycan rojê bi dehan name bo Tewrêz dişand û amadebûna xwe bo despêkirinê radigeyand. Xeyn ji hêzî rêkûpêk ê Fîdayî û Qizilbaş, hêza partîzanê "Babek"ê jî damezrabû.41 Dewlet bo wê pêşî şoreş li navçeyên dî bigrê, li çend bajarê şîmal (Gîlan û Mazenderan) hikumeta eskerî damezirand û arteş roja 16-yê (7-ê Dîsembir) berve Mîanewe rêkevt. Pîşewerî biryarêk bo temamê azadîxwaz da û gotî "em hêrîşên kevneperestî têkdişikênin û sifrekê heldepêçin. 39 Foran, p. 281 40 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 410. 41 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 398-411. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 87 --- Page Break --- Temamê Îran bi serdestîya hêza xwe ya leşkerî bi ser me da were jî, fîdayîyên azadîya me zincîrên awe yê koletî dê bişkênê…. Em tolê distênîne û ew tol bi xwînavî û bêrehmane dibê. Tolek dibê ku di hîkayetan da bête gotin û însanê bişerf pê şad bê." Roja 17, ew efserên ku mamostayê "danîşkede yê efserî" yê Tehran bûn û nûha digel hêza Fîdayî ketbûn peymanêk di radyoya Tewrêzê da bo serbazan û efserên arteş şand û gotin: "Li vê memurîyeta qirêj da beşdarî mekin…. Hûn jî bizanin ku serkevtina hêza hêrişker bo Azerbaycan ji xew û xeyalêk zêdetir nîye. Hûn baş dizanin ku çek her çawa bê, ew ji destê beşer e ku dibê dikarî bênê û li Azerbaycan ew destane yekcar bihêz in". Komîteya eskerî ya Tewrêz peyderpey destûrê amadebûna şerî dida û çek û bênzînî teyare bo firokxaneyê eskerî yê Mîyane dinşand. Hêza Azerbaycan berve navçeyê Kuwêstanê qeflebiqefle verêket û bitaybetî hêza partîzan jî dest bikar kir. Roja 19, şer li Mîyane dest pêkir, berve başûr, li ber xafilbûna fermanderê hêzekî tazekar, rastê şikest bû û paşve hilkişya. Lêbelê li bereyê bakur da hêrîşkeran ji Repalna û berve Zexban ve pêşkevtin. Desteyê partîzan jî gey- işte nav Zexban û Tacikistan û pirdê şemenefer ê Qerebalê rûxand.42 Îzetê Silêman Begî dergeleyê ku di wê rojê da li Tewrêz bû digêrêteve: “Em komela qutabiyên kurd bûn li Tewrêz di zankoya sîyasî dema me dixwend, li vê zankoyê nizîkê bi (15)panzde qutabîyê (xwendevan) kurd têda bû, em tenê du qutabî bûn ên ku ji Kurdistana xwarû hatibûn û li ser dadayê Barzanîyê nemir hatibûn qebûlkirin… Me bi berdewamî hest bi wê dikir ku karbidestên Azerbaycan hatûçûyê Tehranê dikin û digel dewleta Qewam alasatane dadinîşin û tiwêj dikin… Di mangî 11/1946 da gorînkarîyek di bernameyê zankoya me da hate kirin û di heftê da du roj diviya em fêrî bikarhênana çek bin û meşqîyan pêdidan û car caran li zanko da bo wê civîn girêdidan û basê helumercê Azerbaycan dikira û rojane hêz bo (qeflan kuwe) beramber leşker û qeşûnê Şahînşahê Îran dişandin. Li seretayê mangî 12/1946 bo giftugo demêk li Tehran bû, dîyar bû li ser vê yekê rêkkewtbûn ku Sûpayê Sor bi navê hilbijardinê vegerête Azerbaycan û li paşê karubarê îdarî bikevête dest Azerbaycaniyan. Li zanko serê me şêlwa(şêlo) bû û em şaş bûbûn û me nedizanî çi bikn, ew ên xelkê Tewrêz bûn piranîya wan çûne mala xwe. Ew komele mamostayekî me bi xwe hatne layê me û kurêkî genc ê rêkûpêk ligel da bû navê wî Mehr(Mehemed) Bira bû û serokê sendîkaya karkeran bû, gotarêkî pir hîmasetî bo xwendevanan û bi dûrûdirêjî basî li wê kir ku wefdeke li Tehran xiyanetî kire û tirsenokî nîşan dawe em destberdarê komara xwe nabin û dibê em hemû bibin serbazê parastina komara xwe, me hemûye bo wî çepikan lêda û Mehr(Mehemed) gotî vêga gelek cîyê dî heye ku diçim û bo sibeyê li filan cîyê amade bin û em ta dawîyê soza piştevanî dikin. Em nizîkê (30) qutabî li 42 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 413-414. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 88 --- Page Break --- zanko mabûne, bo sibeyê ku em çûn bo layê kafî karkeran sertapa ew bajarê çol û hol bû û hemû dikanê wan galdirabûn li pêş kafî(kafeya) karkeran, li xeyabanî starxan li sînor (300) kes li wê bû çekdar û bêçek û hemû xelkê wê derê han dida ku kombibine û her nûha me çek û çol bo dê ….43 Belam ew 300 kes û bi hezaran têkoşerên din ji bo çekxwazan dest bi belavkirina çekan kirin. Lebata çekdark- irina bêçekan, ew ên çeka wan hebû jî çek dikirrî. Roja 20-an li nakaw dest- pêkirin bi yekcarî bipaşve kêşyan û xwe bidestve dan. "Her ew rojê ku Qewam destûra hêrîşê bo Azerbaycan derkir, berpirsê sîyasî yê Sovyet biresmî destûr da Pîşewerî ku nabê hêza çekdarên Azerbaycan li hember hêza dewleta navendî dest bi şer bikene û pêşniyar li wan kir ku tenya çend kesêk ji birêveberên Fîrqe penaber bin xakî Sovyet. Pîşewerî bi tundî dijî desthelgirtin li destkirdineve û xwe bi destvedan li beranber hêza dewletê bû. Belam bi wê perrî dîyare, ew rêya ew pêda diçû li wê baredoxê da çareyêkî xeyrî madan bi wê destûrê nebû…”44 Pîşewerî li berçavan nema û li Tewrêz bi radyo û bi brûske peyder pey destûrê paşvekişîna hêza Fîdayî dida. Rojî 20-ê, Bîrîya û Cawîd li mîtîng da rayangeyandin ku partî bi vegerîna arteş razîye. Roja 21-ê, Cawîd û Şebusterî (ji birêveberên destê rast ê partî) brûskeyêk bo Qewam û Şah birêkir û têde nûsîbûn evro "bi yarmetî axayê Şebusterî me şiyan axayan(Pîşewerî û hevbîrên wî) razî bikeyn dest ji dijminayetîya(dewlet) helbigrê. Ev mebset ji xizmet axayê Seyfî Qazî hate rageyandin". Her li wê birûskeyê da, qawayan li Qewam kir ku destûr bi arteş bide ku dest ji dijminatî û şer helbigrê. Belam ne Şah û ne Qewam hîç yekî agayî derbarî wê birûskeyê nedaye û arteş û caşan, ku bibihîstina destpênedana hêza Fîdayî li perra bibûn bi şêr, kuştar û qetilawbir û destdirêjîyan dirêje pêda.45 Li Mahabad roja 14-yê Sermawez kombûnekê deh kes hate kirin ku Pêşewa û Seyfî Qazî û Serdî Qazî têda bû biryara destkirdineweyî da. Roja du wê ku xelkê bajar kombûn bo biryardan li ser destkirdinewe, Pêşewa û Sedrî Qazî raya wan bi berberî kirina hêza dewlet bû, belam aşbetalîya Fîrqe û rûxî- na li nakawî dewleta Tewrêz dewrêkî girîng ê gêr ali wergeranî barî sîyasî 43 Îzetê Silêman Begî Dergeleyî, "Hefteyek ber li destgîrkirdinî pêşewayî nemirewe", Birayetî, jimare 1908, 31. 03. 1994, laper. 3,(nîşaney 7 li rênûsî ew qisaney Kak Îzet zîad kirawe). 44 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 416-417 45 Cebhe Azadî Mirdem Ayran, s. 416-419 Li Mahabadê roja 14-yê Sermawez (5-î Desembir) kombûnêk deh kes ku Pêşewa û Seyfî Qazî û Sedrî Qazî jî têda bû biryara xwe destkirdinê da. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 89 --- Page Break --- Kurdistan46 biryara destkirdinewe li Kurdistanê jî bû bi "xwe bidestevedan". Roja 26-ê Sermaweza 1946-1325 arteş şir û şiprêwî Şahinşahî temam sale wextêk paş helkirina alaya Kurdistan bajarê Mahabadê girte.”47 2) Azerbaycan: Li "sêwî rizîw"ra Heta "Stalîngiradê Rojava". Xerabûna navbera du komaran rûdanêkî weha çaveruan nekira bû ku kes - ne dost ne dijmin- bawerî nedikir û bo wî li yek nedidirawe. Bitaybetî çar mang piştî derketina Sûpayê Sor li Îran, dewleta Îngiliz hîç umîdê wê nebû ku du hikumet sernixun bin. Allen, sefîrê Amrîka li Îran di birûskeyêk da bo wezîrê derve yê Amrîka (di 28-î Siptamberî 1946 da) nûsî: “Behza nîşaneyêk firetir weha derdixin ku Îngilizan çav li îmkanê cîyabûna Azerbaycan ji Îran dikin wek alternatîfêk li beranber dirêjepêdana derbarê nûha, ku ewan[Îngilizan] ditirsin bibête hoyê ewê beşêkî pirrtir ê memleket bikevête nêv navçeyê[nifuzî] Sovyet. Weha dîyare ku bîra wan ew e ku baştire beşê rizyayî yê sêvê derbênî heta ku temamê sêvê nerizêne. Di qisekirina xwe da doyînî sefîrê Îngiliz gotî ku hest bi wê dike ku pêdiwîstiyekî serekî ew e, ku sinorekî yekcarî li nêv wan Yekêtî Komarên Sosyalîst ê Sovyetê dabindirê. Ew hest bi wê dike ku hewlî dirêjedar ê hikumeta Tehran bo ew ê Azerbaycan wek beşêk ji Îran dabinê ligel waqhiyet yek nagirê û encama wezhêkî şilkepete(mushy)î weha ye ku hîç sinorêkî ronî li meydanê da nîye. Sovyet dikare bi nfuzkirina xwe heta Tehranê dirêj bibe û berve başûr xwe fere bike. Wî bîr bi wê dikir ku Tehran biqethî dest li hikumeta Tewrêz helnagirê û hêza ekserî ya bihêz bidirêjayî sînorê Îran-Azerbaycan dabinê…” 48 Di belgeyê nihênî yên wê demê da weha derdikevê ku dawîyê Amrîka bo maweyêk Şah û Qewam handida ku bi piştevanîya Amrîka hêriş bibine ser Azerbaycan, dewlet û arteş şiprêwekê pênc mang piştî vederketina Sûpayê Sor ji Îran hêşta wirrey şerkirina wê nebû. Allan di birûskeyê 8-ê Niwember da bo wezîrê derve yê Amrîka nûsî ku li dîdara xwe yê ligel Qewam da di wê rojê da ji wî ra gotîye ku: “Amrîka di sîyaseta xwe ya bo parastina temametîya xaka Îran da hîç şêl nebûye, belam dibê Îran jî wek Amrîka şêlgîr bê di vê meseleyê da. Li ser wê Qewam ji sefîr ra got ku divê em heta deh rojê dî Zexban bigirê, eger pêwîst be bi şer. Sefîrê Amrîka jî pêxoşbûna xwe derbirê. Ji qewam ra got ku girtina Zexban bes nîye, belam belanî dikim ev destpêkirinêk e. Qewam gotî mebesta mi ev e ku “kêm kêm" berve pêş bibime.”49 46 Ebdelrehman Qasemlu, la 66-67; Hêmin, Tarîk û Rona,bingey pêşewa, 1974, la. 26-28 47 Hêmin, … la. 28. 48 Foreign Reletions of the United States. 1946. Volume VII. Washington, Government Printing Office, 1969, p. 517. 49 Foregin…, p. 545. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 90 --- Page Break --- Bi qiseyên sefîrê Amrîka, ku bi temamî agadarê hêrîşa arteşê bû, “bernameyê eskerê dewleta Îran li pêş da ev bû ku bitaybetî Mîyanê dagîr bikin. Eger tiştêk weha kiraba, bernameyê Îraniyan ew bû ku sebir bikin û bizanin çi dikê. Rûxîna pir û rayê bizotnewê Tewrêzê, bi aşkirayî zor pirsêkî gewre bû ji bo Qewam û Şah û hemû kesên din.”50 Li vê name û birûskeyên ku sefîrên Amrîka ji Tehran û Moskov û Parîs û cîyên din da ji bo dewleta Amrîka şandibû, hewlêkî pirr dîyare ku hoyên rûxîna du komar û piştevanî nekirina dewleta Sovyet rave dike. Ligor Dewleta Fransa weha bû ku Moskov li gel Qewam sazabû li ser ewê ku meclîs peymana neftê bakur pesend bike û Yekîtîya Sovyet dest ji piştevanîya Azerbaycan helbigrê. Allen di birûskeyê 23-yê Desembir da, bersîva pirsa armanca Dewleta Frensa daye û nûsî ku hem Şah û hem Qewam bo wan weha bû ku Sovyet bi şêweyê pirr xurt yarmetî bi Azerbaycan dide. Sefîr li dirêjîya qiseyên xwe da dinûse: "bi wê belgeyên li ber dest da ne dikarim bêjim ku karbidestên Sovyet li vê derê temamê meseleyan pir xirap birêvebir. Ew yarmetiya ku Sovyetê di salên rabirdu da daye Azerbaycan ta radeyêk rezîlane bû û bi çenelêkdanêkî zor kiribûn. Ewan Azerbaycaniyan neçar kir genim û ceh û kelûpel û pêdivîstiyan bi nirxekî pirr ji wan bikirrin. Li demek da mîq- darêkî berçav tifingên otomatîk û fîşek û kelûpelê sûkî danê, hîç çekê gird têda nebû. Serkonsolê Sovyet li Tewrêz li Batê rênuyênî- kirina rêjîmê[Azerbaycan] bi bê piştewanîyê, kontrola xwe bi şêweyê bêşermane û xohelkêşan pê şan dida û bi wê terzê Pîşewerî ji vê piştîvanîya xomalî ya berçav ê ku li ewela rojên rijî yê xwe da hebû bêbeş dikir.”51 Smît(Smith), sefîrê Amrîka li Sovyet, di birûskeyê 27-ê Desembir da bo wezîrê derve yê Amrîka dinûse: “Bila wê dabinênin ku rêjîm [ê Tewrêz] xelkê dilsar kiribûwe, hêşta seyre ku Yekîtîya Komarên Sosyalîst ê Sovyet di vê demekê kurt da hêzêkî weha rêknexistbû, ku eger pêwîst bê zêdetir ji Azerbaycan[pêkhatiba], dest bikineve li beranber bervepêşçûnê ceribandin û tirsonekên Îranîyan.”52 Allen di birûskeyê 23-ê Desembir da nûsîye: Sovyet hêzên xwe yê çekdar bo Azerbaycan birênekir ji ber ewê ku “hêza Azerbaycan pirr zû rûxa, ji ber berjewendîya navxweyî li Yekîtîya Komarên Sosyalîst ên Sovyet, ji ber kêşeyê berî tirî sîyasetê derve yê[Sovyet] li asta Awrupa, ji tirs rexne û lomeyê şuraya amnîyet û bîr û raya cîhanî, yan jiber temamê ewhoy- an bi yekcarî.”53 50 Birûskey 23-yî Dîsembirî Allen le serçawey pêşû. la. 565. 51 Serçawey pêşû, ja. 464-65. 52 Birûskey Smith le 27-î Desembir, serçawey pêşû, la564. 53 Serçawey pêşû, la. 565. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 91 --- Page Break --- Eger dijminên azadî li Azerbaycan û Kurdistanê da serê wan mat mabû, layengirên rizgarî jî, ku aga wan li hêza gel bû, sed ewhende bi rûxîna du komar rastê sersemî bûn. Mamosta Hêmin ku têkoşerêkî hikumetê Kurdistan bû, di sala 1973 da nûsî: “Azerbaycan hikumetêkî gewretir, bihêztir û pirr teyaretir û pirrçektir bû ji Kurdistan… Azerbaycanê wan teyare û parçek ji leşkerê saz û perdax û fermande ji yê zanayî yê wan zû teslîm bûn? Pîşewerî karame û şoreşgêr û kevnepîyaw û aza û rêberên dî yê Azerbaycan bo wa bi pele rayan kir? Pirsyarêke kes bi temamî ciwabê nedaye û min jî ciwabê xwe bo wê nadirêteve. Lêbelê dilnîyam eger Fîdayî destî kiribawe û eger Fîrqe berberekanî bikirawe, leşkerê şerûşiprêwî Tehran netenya pê li Tewrêz nedenawe û ew hemû kuştarî nedikir, belke Tehranê jî dişêwa û li wa nebû li sertaserî Îran da nifuzê împeryalîzm li rojhelata naverast da zûtir binebir bê… Rast e Kurdistan û paşve girtina Azerbaycan û di destdana ew hevpeymanê bi hêzî ji hemû layekê ve gemaro dirabû, raste beşêkî eşayîr giwê yan silaw birandbû û bi çavê xirabîyê lê dinihêrt, raste xezîneya komar betala û hetala bû û hemû yê dirabû bi tûtin û hêşta nefirotbû û di ambar da mabû, rastî li hemû yarmetîyekî derve hîwabiraw kirabû, belam min beş behalî xom li wê birwaye dam eger destewekerî kiraba û me ezmûnê şoreşgêrîyê heba mêjûyî Komara Mahabad bi wê cûre dawî nedihat ku hat.”54 Di birûskeyêk di 17-yê Desembir(26-ê Sermawez) da, Allen dinûse ku li meclîsêk şahî ku di 16-ê Desembirê da li Tehran pêkhat, “Şah bi pesindanekî(tribute) temam û bitaybetî derbarê ew ê yarmetîya me kirîye tehrîf kir (embarrassing)55. Behsa ew kesên gotîye Azerbaycan "Stalîngiradê demokrasiya rojava ye" û wergerand pêla(şepole) li dijî destdirêjîya Sovyet li seranserê dinyayê”.56 Sefîr herweha dinivsîne ku endamên kabîne û karbidestên dewletê wek wezîrê şer, wezîrê darayî, reîsê Banka Mîllî, reîsê dawî yê meclîs û htd. peyta peyta serî li sefaret didin bo sipasê Amrîkayê ku wê “Azerbaycan dayete bi Îranê.”57 d) Du Rêbaz û Du Çarenûs Nameyê Stalîn çi ronahîyê dixîne ser kêşeya du komaran? Azerbaycan bo çi teslîm bû? Pîşewerî bo çi birê kir bo Sovyetê? Kurdistan bo çi bidest kir? 54 4Hêmin, la. 26,27,28. 55 Mebestî Allen eweye ke Şah ewwendey be Emrîka helgot ke Allen terîq bowe. 56 Birûskey Allen le 17-yî Desembir, Foregin Relations, la 563. 57 Serçawey pêşû. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 92 --- Page Break --- komar Hem pênce sal berîya wê dîyar bû û hem nûha ronîye ku şertê rûxîna du bi hêzbûna dijmin nebû. Rêjî Şahînşah ligel wê jî da, bi berûvajîbûna (sernixunbûna) du komaran, xwe girteve, qirîzeke sîyasî ya weha peyda bibû ku nedikarî deshelata xwe pête(bihêz) bike. Ligel wê jî da Amrîka di 1946 da bernamayê bihêzkirina arteşa Şahenşahî dirêjepêda, Şah ji tirsa raperîna xelkê û bo parastina gîyanê xwe, tac û textê xwe serbest kir û li wexta 1953 helhate Bexda û li wê derê jî gîr nebû û wî rêkirin bo Îtalya. Girîngîya wê rûdanê di wê da ye ku serkirdeyê rejîma paşayetî, bi pêşevaniya boçûnê Stalîn, bi bê şer kirin ligel welatê derve û bitaybetî bi raperîna xelk di barodoxî qeyran(qirîzê) da, li wê Qewam derkirin.58 Herweha vegerîna Şah bi kudîtayêk Amrîkayî, sîyasetê reformîst ê Hîzba Tudeh li dûrxist ew sîyaseta ku piştra bo mawey 12 sal xebata gelên Îranê tûşî(rastê) şikest kir. Pêdaçûna rûdanan(bûyeran) û belgeyan aşkira dike ku şertê herî girîng ê rûxîna herdu komaran ew bû ku Yekîtîya Sovyet fermana aşbetalî bi rêber- ayetîya Firqeyê Demokrat da û ewan jî bi gotina wan kir. Di vê aşbetalî da şertê derveyî(sîyaseta Sovyet) û şertê navxo (qebûlkirina aşbetalî) bi hev va têkildarin ku yek ji yekê nayêteveqetandin. Kê berpirs e? Kîjan hoyê serekî ye? Bi ya min li pêşda hoyê devreyî ne. Stalîn di nameya xwe da lome ji Pîşewerî dike û ji wî ra dibê ku bi raya min bizor û lezgînî û nabê, divê bi hêdîtî têbikoşe û bi "piştevanîya manewî" ya dewleta Sovyet pişthestûr bê. Piştevanîya manewî ya dewletêk sosyalîst ku xwe bi "bingeyê şoreşa cîhanî" dadena çi bû? Stalîn bi raşkawî dibê ku eger Pîşewerî û Azerbaycan jîrane bicûlênewe, bi piştevanîya Yekîtîya Sovyet dikarin bi daxwaza xwe ya herî kêm bigeyn. Lêbelê ev piştevanîya manewî ya dewletêkî sosyalîstî nîye. Stalîn basê tîorîya qirîza sîyasî ya Lênîn dike, lêbelê xalêkî girîng ê wê tîorîyê welê nabê. Lênîn gotbûyî serbaqî wê qirîza sîyasî li Rûsya û li welatên dî yên rojava da pirr bûn belam şoreş zor kem bûye: 58 Hêmin duay rakirdinî Şah li kobûneweyêk le şarî Mahabad(26.06.1332) da şêhrî "Bexda nêwey rê bet bê"yî xwêndewe ku le bendî hewelî da gotî: "Xaîn, xwêrî, diron, bedfer, şeranî, serşor! Pîyawkuj, tawanbar, rûreş, nakes, mil hur, dîktator Xelkî Îran be dest tokrabûn zînde be gor Ewe toy lêt qewmaw, derîyan perandûy, her gor Debro ew Şahê xaîn Bexda nîwey rê yet bê." Hêmin, Tarîk û Ron. La. 127. Pênce sal li piştê wê karesatê weha dîyare, ku faktorên zeynî (sobjek- tîvî) ji faktorên eynî (objêktîvî) pitir li wê tesîr kiriye. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 93 --- Page Break --- “Bo çi weha bû? Ji ber wê ku her rewşekî şoreşî nabêt bi şoreş; şoreş li rewşêkî weha da serhildida ku gorankarîyên objektîv ên jê tête baskirin [bi ya min qiseyên Lênîn li cî da ye] bi hev ra têkeldar in, ligel gorankarîyekî zeynî (sobjektîv), wê wextê karîye çîna şoreşgêr bo ew karêkî civakî şoreşgêrane yê ew hende bihêz bike ku bikare hikumetê kevn têkbişkênê(yan cîyê pê lej bike), ew hikumetê ku qet, bitaybetî di zemanê qirîzê da, "nakevê" megîn ew ê sernixun bikirê.”59 Pîşewerî dixwest ew kar bike ku Lênîn virada bas kirîye: derbarê objektîvî (kizbûna dujmin û bihêzbûna rêza xebat) û derbarê zeynî(raberayetî şoreş) nabê weha paş bikevê û dibê bernameyê herî zor (makzîom) bênête gorê û têbikoşê bo bicîhênana wê. Belam Stalîn rêya şoreşê li Pîşewerî girt û ji wê jî xirabtir, pênc mang dawîyê, ku beranberîkirina meseleyê man û neman bû, cemawerê Azerî û Kurd û rêberên wan çek kir. Pirsyarêkî dî ew e: Axa Pîşewerî û rêberayetîya Hîzbê Demokrat neçar bûn bi qiseya Yekîtîya Sovyet bikin? Nûha ku Sûpayê Sor li Îran nemabû û nedikarî vegerête Azerbaycan û Kurdistan, bo wê divîya Pîşewerî li qursê manewî yê Yekîtiya Sovyet bisilemête? Ew Yekîtiya Sovyet ku hêza wê ya manewî li nav xebatgêrên dinya hebû, manewiyata şoreş, têkoşan, kolnedan û xebat wê bo rizgarîya çîna karker û zehmetkêşan bû nek manewîyata bernameyê mînîmom(asgarî) û reformîzm. Nûha ku ew hêza manewî li dijî şoreşkirin bikardihat, bo çi Pîşewerî li dijî wî nerawesta? Ew pirsyar li dinya paş şerê cîhanî, bitaybetî di 1945-46 da bo gelek bizotneweyê karkeran û rizgarîxwazî hatibiwe meydanê. Rêberayetîya ew bizotnewan du agadarîyên cîyawaz dane. Rêbaza ku Hîzba Tudeh, beşêkî zêde yê rêberayetî yê Firqe yî Hîzba Kominîst a Yonan û Îtalya û Franse û Amrîka û gelek welatên din jî rêçavîya wê kir, ew bû ku di nameyê Stalîn da hatibû amade kirin: Sazan ligel ewan ê deshelata dewletê bidest wan da ye bo reform û hewldan, bo parastina aştîya cîhanî bi rêya parastina berjewendîya sîyasî û aborî ya Yekîtîya Sovyet. Bo mînak Hîzba Kominîst a Yonan ku li proseyê şerêkî dijî faşîstî da welatê xwe rizgar kiribû, li cîyatî damezirandina dewletêkî demokrat û şoreşgêr, welat pêşkeşê Îngilizan kir û wê jî bi şêweyêkî dirindane xelk û şoreş û rêberên wê serkut kir. Dewrê Yekîtîya Sovyet li vê karesatê da bo Azerbaycan û Kurdistan weha bû. Rawêjkerên Sovyet li Atîna hêzên çekdar ê bizotnewe yê dijî faşîzmê neçar kir ku çek dabinên. Di wan salan da çend hîzbên kominîst û karkeran li dû vî rêbazê ser netewandin, nekevtin belam berberekanîyêkî weha şîyan -di biwarê têorî û îdeolojî da- li dijî rêbaza reformîstî nekir. Bo mînak Hîzba Kominîst a Çîn, 59 V.Ý. Lenin, pp. 464-465, We nebê Stalîn agayî lew basane nebûbê. Stalîn dewrêkî girîngî gorawe le lêkdanewe û şîkirdinewey Lênînîzm da. Ew xoy ew basey le zor cîyan hênawete gorê(bo wêne li salî 1934 le: î. Stalîn , Mesalî Lênînîzm, cild:2, Moskov, adare nişrîyat bizbanhayî xarcî, 1949, sa. 685-686). piştî WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 94 --- Page Break --- temambûna şerê dijî faşîstî, xebata xwe dirêje pêda û di sala 1949 da serket. Di mangî 1946 da, ew dema ku Hîzba Tudeh dixwest "aştîya cîhanî" biparêzê û sefîrê Sovyet li Tehran rêya aşbetalî xweş kiribû, rojnamenûsêk Amrîkayî "çi dibê eger Amrîka bombayê etomî dikarbênê û di bingeyên xwe yên li Îsland û Okînawa û Çîn da Yekîtîya Sovyet bombebaran bike?" Mao di bersîv da gotî: Bombayê atomî bibirê kaxezî ye ku kevneperestên Amrîka bo tirsan- dina însanan bikardênin … Helbet bombayê etomî çekê kuştar ê têkrayî ye, belam gel xwe bi encamî şer dadihênê ne yek yan du çekê nûyê, Temamê kevneperestan bibirê kaxez in.”60 Ev qiseyên Mao rexneyêkî nerastewxo li rêbaza reformîstî li bizotnewê kominîstî yê wê serdemê. Ligel wê jî da hêza çekdar a Amrîka li xaka Çîn da hebû û yarmetiyêk yekcar berînî dida arteşa Çîn, hîzb û dawîya rêbaza reformîstî nekevtî karî kangayêkî girîng ê şer helayîsandin (dewleta Çîn û hevpeymanan) li xaka Çîn pak bikate. Dîyare fîrqeyê hîzbêkî bi ezmûn û qayîm wek hîzba Çîn nebû. Pîşewerî, wek rêberek, di dirêjayîya jîyana xwe ya sîyasî da bitaybetî di 1946 da rêbazêkî wê yê şoreşgerane hebû. Belam nekarî partî bike rêkxirawêkî weha ku li barî sîyasî ve ji Yekîtî Sovyet û rêbaza reformîstan bibiçirê û serbixo bê. Şikîna herdû komaran şikînek eskerî nebû, têkşikîna sîyasî bû, fîdayî û pêşmerge û cemawerê gel bi destê rêberên xwe û rêberan bi xwe rêbaza xwe ya sîyasî û birênîşandana Yekîtîya Sovyet çek kirin û têkda çûn. Weha dîyare pênce sal li paş wê karesatê, faktorê subjektîv ji faktorê objektîv pitir li caran li pêş da ye. Nûha di salroja <şoreşa Eylul> da, piştî sî û pênc sal şer li Kurdistana Iraqê, welatek wêran û qelaçokirî û birsî û rûxîn liber çav e ku ligel wê da jî qet li xebatkirin û xwebextkirin şil nebûne, hergîz wa kole û jêr çepok nebûn -hem bi destê dijminê derve û hem li jêr alaya xomalî da. Bi boçûna min, komara Kurdistan, serbaqî nebûna parlaman û jîyana firehîzbî, ji gelek cîhetê ve ji hikumetê herêm pêştetir bû, ew jî ta radeyêk peywendîya wê bi rêberayetîya komarê ve hebû, herweha hebûna hevpeymanêk wek "hikumetê mîllî yê Azerbaycan" û Yekîtîya Sovyet- serbaqî wê sîyaseta helperistane ya ku di nameyê Stalîn da tomar kiraye. 60 "misahbe ba xeberingar Amrîkayî Ana Luyiz Astirang( awt 1946)". Mautsedun, mintexib ajar, cad çiharim, sa. 141. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 95 --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 96 Etîmolojîya Zimanê Kurdî Abdurrahman UÇAMAN W-w wa: 1. Demîra ravedana tiştêkî dûr ê xuyanî. *Sura Dîyarbekirê wa ye. *Ew merivê ku te wî ji min pirsî, wa ye ji wê da tê. * Ew îş wa ye berbihev tê. ... 2. Wa: Di Dimilî da navê "xûşk"(xweng) e. Herçî gotina ku di serê wê da "xw" hebe, "x" dikeve, "w" dimîne û gotin bi "w" dest pê dike. Wek: Eva keçika xwa min e.(K)/ Ena keyneka wa min a.... wadî: ve+day>vadî>wadî: Ew erdê ku hatiye vedan, li gora dora xwe kûr û dirêj e. Bi pirranî jibo averêja çemên mezin ra tête gotin; wadiya Dîcle: Ew ciyê ku çemê Dîcle wê vedaye. ... Em ketin wadiya ava li bûhûrê (navê newaleka kûr û dûr û dirêj e di pişta gundê "resulan" dest pê dike, li ber deşta muşê, nêzî ava reş diqede, li vî seriyî jî gundekî heye, navê wî jî "avdilbûwar" e. Ev wadiya bi nav û deng e, di kilam û serhewayên serhedê da gelek cî girtîye). Ev wadî, navê wê; "avlêbûhûr" e, bi zeman bûye "avdilbûwar". ... wan: 1. Paşeka hinkî nav û mesdara ye, bi paşîya kîja kelîme ve bikele, ew di wê kelîmê da mana hevgirêdan û xwedîtîyê çêdike. Mîsal: Çadirwan: Ew fire- hiya çaraliyê çadirê. Dîwan: Xwedîyê dîtina kar û barê lihevdanîna xelkê(dîwanê dewlet û mîr û şêx û axayan, ciyê dîtina riya rast e?). Karwan: Xwedîyê kar û xebatê. Sîwan: Ew tiştê ku sî dide(şemsîye). Hespê rewan: Ew hespê ku karê wî xweş rêveçûyin e. ... 2. Dîwan: Edebiyata ku bi aruz hatiye nivîsandin. Jibo ku ew edebiyat, bi devê dengbêj û sazbendan, di dîwanan da dihatin xwendin, navê wê "dîwan" hatiye danîn. 3. Wan: Piranîya zemîra "a wî, a wê" ye, ... Tu wan merivan bibîne, vî hespî bide wan. ... wane: ev kelîme; ji "xwane" ye û tête mana "menzere". * Ev xanî wana wî xweş --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 97 e, ya nxweş e. ... Li hinkî cîyan, gundî ji zevîyên ber malan ra dibêjin "bêwane", yanî ew erdê ku ji malê xuya ye, menzera malê ye. war: ev gotin dema ku navê warê zozanî be yan jî navê "xanî" be, wê gavê, divê em di werbûn û werkirin û werdan'ê bifikirin. ... Însanê ku bi zozanan da hildikişyan, hingî ku diwestiyan, dema ku digihan cî, ji kêfan û ji reht bûnê xwe tê werdikin. Wekî bîye "xanî" jî, jibo ku însan, her îş û karî bi dest û pişt dikirin, êvaran gava ku digihîştin malê, bi ser û çavê xwe tê wer dikirin, ... filan kes bê war e, yanî cîyekê wî yê ku tê wer be, tuneye. ... -warî: ... Filankes Hîtlerwarî zûlm dike, yanî zûlma wî jî wekî zûlma Hîtler e, ew jî xwe wer dike. War: Ew "war" e, ku dema yek tiştek bibêje û em jî bibêjin "wera ye", yanî "we+ra": Xuya ye. bn. wera. we: 1. Zemîra pirranîya wan ê hazir, jibo fi'îla derbasî, di zemanê çûyû da. Wekî: We got, we hanî, we xwar, we da, ... 2. Jibo diruvrastinîyê, jibo tesdîqê tête gotin: Ma eva ha ne zevîya min e, ... Belê we’ye; yanî ew zevîya te ye; yanî ev gotina te raste e, ez tesdîq dikim. Li hinkî herêman tête gotin "wusa", li hinkî dî jî tête gotin "we", werge, wera, ... bn. werge, wera. Tiştê ku rastê tiştekî dî bê, dirûvê wî pêkeve, tête gotin: Evîya wey wî ye, ev herdu wey hev in.(ev di hinkî devokan da ye)... bn. wek. wek: we+k>wek: Jibo rastiyê ye, jibo dirûv pêketinê ye. Gava em bixwazin ku tiştekî bi rastî, bêkêmanî bibêjin, em senaryoya wî bi tiştekî siviktir, vekirîtir rava didin; mîsal nola, bîna, fena, ... Ev her sê jî di cîyê wek da têtin gotin. Bi tenê; di van her sêyan da nêr û mê tuneye, di "wek"ê da heye. Mîsal: *Ev ga, nola, bîna, fena, wekî gayê me ye. *Ev çêlek, nola, bîna, fena, wekî gayê me ye. Jibo tiştê mê "weka", jibo tiştê nêr "wekî" tête karanîn. wekal,wekîl: wek+al>wekal: Ew kesê ku wekîtî jêre hatiye dayîn, jibo çi îş û karî ew wekîtî jêra hatibe dayîn, we jî di dayin û sendina wî îş û karî da, nola xwedîyê wî ye. Jibo ku dayîn û sendin, du aliyê wê hene, ji wan herdu aliyan; kîja ji dêla yekî dî ve wî îşî bike, ew ne aliyê rast e, ew wek aliyê rast e, wê gavê ew dibe "wekal." Belkî bi rasthatin, belkî jî bi jihevgirtin, Kurdî û Arebî jihev digirin. Bitenê di Kurdî da kelîmeka hevkel (mûrekkep) e, di Arebî da yekrû(basît) ye. welat: we+lat(ve+lat)>welat. Lat: Parçekî erdê piçûk. Ve(we): ters, bervaj, ye. Li vê derê "we-ve" hatiye serê "lat"ê û "lat" bûye tersê xwe. ... "Lat", erdê piçûk e, "welat", tersê wî ye wî ye; erdê mezin ê fire ye. wer: we+ra>wera>wer. We: dirûv pêkhatin, Ra: dîtin(ravedayin). Wera: Ew tiştê ku tiştekî ravay meriv bide, di bîra meriv bîne, bi refleksa tiştekî dî bi bîra meriv bixe. Her wekî semawer. Sema: Navê govendekî ye, ew zerfa ku navê wê semawer e, gava ku av têda dikele, ew dilerize, diheje, ew lerz û heja wê, hawayê govendê di bîra meriv tîne û ravayê meriv dide. Ev paşek dibe "- warî"(we+ra+î). Gava ku em dibêjin ev îş, filankeswarî ye, yanî ev îş, wî merivî tîne bîra me. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 98 Wer, gava ku bibe pêşekê fi'îlê ew mana wê fi'îlê digûhêre: Kirin-werkirin, bûn(bûyin)-werbûn, dan(dayin)-werdan, ... Eger berîya wê da daçekekî hebe, ew jî manekî dide wê fi'îlê, ... Kirin, werkirin, têwerkirin, pêwerkirin, bûn- werbûn, tewerbûn, pêwerbûn, .... wera: we+ra>wera. We: rast; ra: dîtin. Wera: rastdîtin. "Wera ye", yanî rast xuya ye. werdek: wer+dike>werdek: Jibo ku xwe di avê da wer dike, û avê li xwe wer dike. ... were: we+he+re(ve+he+re>wehere(vehere)>were. He: Jibo îsbat û qebûlê ye(filan tişt ha ye); re-ra: hereket e. Here: Hereketa te qebûl e. Were-vehere: Hereketa te, çûyina te ne maqul e, yanî tersê "here" bike ku, ew jî "were" ye, yanî tersê "gerê" bike ku ew jî "veger" e. werêz: wer+rêz>werêz. Wer: Berdan û pêşîvekirina avê ye. Rêz: Li vê derê navê xeta ku tiştekî têda hatiye çandin. Werêz: Ew kesê ku avê di wan xetan wer dike, bostan av dide. werivtin: wer+av+tin>weravtin>werivtin: Ew tiştê ku avgîr e û av têda belabûyî ye, ji derketina wê avê ra "weravtin" tête gotin, yanî werhatina avê. ... * Mast di kîss da ava xwe diwerêve. ... werîs: wer+rîs>werîs: Ew rîsê ku lihev hatiye werkirin, honandin, pêçandin, badan, ... Ew tiştê ku ji wî hatiye rastê, navê wî werîs e; rîsê wergirtî.... wesar(D): ve+sar>vesar>wesar: Vebûna sermayê; bûhar. Jibo ku sermaya zivistanê radibe, dipişkife, vedibe ji bûharê ra tête gotin "wesar". weş-meş: weş: Liv û ketina şaqulî, daketin, weşandin, daxistin. Meş: Liv û tevgera berane(sathî), birêda çûyin, meşandin; birêda birin. weyl: wey+lê>weylê>weyl. Wey: Di zaravaya Hewremanî û Senendajî da bela, zerar û nepakî ye. Lê: Biserhatin, lêbûn. Dema ku tête gotin "weylê li te": yanî bela û nepakî bi teda were. ... "Weylê/weyla li min": Ev çi bela û nepakî bû bi ser min da hat? Jibo ku "weyl" bûye gotineka hevkel, "weylê li min" tête gotin. ... wey: gotineka veciniqandinê ye jî. Mîsal: Wey! Ev çi ye? ... werze(D): ve+raze>veraze>werze: Tersê razanê, yanî "rabe". wêra: ev gotin, ji zimanê kurdî, bitenê di lehceya Kurmancî da heye, di wan zimanên dî jî, bi qandî ku ez lê geryam min, gotineka yekrû(basît) ku şûna wê bigre, nedît, bitenê di Arebî da; "cûret", şûna wê tijî dike... Ez wêrame vî îşî bikim. ... Ez newêrame vî îşî bikim, yanî ez ji kirina vî îşî natirsim. ... Ditirsim. ... Ev kelîma "wêra" ji "werkirin"ê têt. ...Ez wêra me, yanî ez di vî îşî werdibim, ez xwe tê werdikim.... Xwe tê wernakim. ... wêran: wêran bûn: Tersê avabûnê ye. Di Kurmancî da, malavatî û malwêranî, di pey her dilxweşî û dilêşîyê da tête gotin. ... Ev kelîma"wêran" ji "werbûn"ê ye. Dema ku em dibêjin "mala filankesî wêran bibe", yanî "mala wî di erdê wer bibe". Li vê derê "wer" bûye piranî; wer-weran-wêran. ... Yek ji wan goti- nan e, ku pirranî têda hatiye jibîrkirin û di hev da kelyaye. Em dibêjin; wer- bûn, wêranbûn, werkirin, wêrankirin,... Mal û avayîyê ku jihev bikevin û bibin xûrb, ji wan ra jî tête gotin "wêran". wîyarye: mîde. Bn. vêre. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 99 X-x xabûr/m: xwar+bihûr>xwarbihûr>xabûr. Jibo ku cihê derbasbûn yan jî bihûra di wî çemî da xwar e, ji wî çemî ra hatîye gotin Xabûr. xag/m: ... Xa dengekî tabîî ye, bê daxwaza meriv bi refleksekî li hember tiştê ku ji qirik û realîtê ra xidug tê, paşta tê avêtinê. Dema ku li dawîya xa'yê g were navê fêkîyê negihîştî tê fêmkirin. Wek: "Ev sêv xag e." Jibo tiştê ku bar û giranî hilde, em di cihê g yê da m tînin. Wek: "Ev ben xam e. Ev hesp xam e." Eger di şuna g yê da p were, wê demê mana zîyan, lê nehayîyê dide. Wekî ku tê gotin: "Ez di vî îşî da xapiyam." Ku di cihê g'yê da v were danîn, wê demê xwarina kêmpijyayî tête famkirin. Wek: "Ev goşt xav e. Ev savar xav e." Ji van mîsalan jî tê dîtin ku xa bi gûhartina dengê ku li dawîya wî tête, mana wî digûhêre û her neyînîyê dide zanîn. Xa-: Xag, xam, xap, xav, xafila. xa1 1/n: xwe+a1>xal: Ev jinika ku dîya meriv e, birayê wê xalê meriv e. Yanî ew mêrikê ku bi xweha xwe merivatîkî di navbera wî û kesekî dî de çê dibe; ew bi alî xwenga xwe merivatîkî dide vî kesî ku jibo vê yekê ji wî ra tê gotin xal. xa1 2/rn : xwiya+a1>xal: Ewan nûqteyên ku li ser canê însan bi rengekî ji can cihêtir têne xûyakirin, ji ber vê hawayê ji wan ra tête gotin xwiya+al> xal. xama/m: Ew keçika ku gehiştiye nêzîkê bûkîtiyê, yanî hatiye wexta zewacê, ji ber ku pirr gûh nade dê, bav û malbata xwe, vî navî digre. Wek dewara nûbar ku serkêşîya dike. Ev gotin bi xwe sifet e (xam). Bi zêdekirina a (xam+a)di dawiya wê da, bûye sifetekî tengtir. xamur/n: hem+hûr-hêr>xemur>xamur: Ew tiştê hurên ku hev girtine. Ev gotin ji zimanê Arî derbasê zimanê Arebî bûye, tevlî ku di zimanê Arî da ev kelîme hatiye çêkirin (hev+hêr-hûr) di zimanê Areb da bûye kok. Bi mana tiştê mayakirî. Ku ji vî xemir(ew tiştê ku însan serxweş dike) çê bûye. Bn. Hevîr. xan/m: xew+în>xewîn>xan: Cihê razanê. Bi pirranî li serê rêyên aborî û bazir- ganî avahîyên ku jibo xwe parastina ji şêlandina keleş, dizan, sar û serma û berf û baranê dihatin çêkirin. Di nava bajaran da jî ji van avahiyan hebûn. Ji ber ku însanê karwan ji her tiştî bêtir hewcê xewê bûn, navê van avahiya xewîn>xan hatîye danîn. xana ceber/m: xan+ceber>xanceber: Navê xanekî li ser kenarê Dîjleyê û nêzîkê birqlînê ye. Bi navê şeter derbasê zimanê Areba bûye. xane/m: xew+in+e>xewine>xane: Cihê ku tiştekî têde hatiya bi cih kirin. Xane bi xwe sifet e, ji navê xaniyê hatiye çêkirin. xax/n: xwe+ax>xwax>xax: Ew kesê ku bêkesiyên pirr giran bi ser da tên ku ew dikeve dereca axê. Xwebûna xwe wenda dike. xazmik/n: xwar+zimên+ik>xazmik: Azmanê dev ku ziman têda bicî dibe ji --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 100 didanan tê parastin. xeberojek/m: xeber+roj+ik>xeberojk: Xebera ku di rojekî derbasbûyî da hatiye gotin. xebîs : xwe+pîs>xwepîs>xepîs: Ew tiştê ku nefsa wî bi xwe pîs be, ne ku pîsîtiyê ji ciyekî dî girtiye. Ev gotin bi tevlî mana xwe derbasê zimanê Arebî bûye û di wê derê da bûye kelîmeka yekrû. xel: xû+a1>xel: Ew heywana ku rengekî wî yê vekiriyê belîkirî tune ye. Di rengê xweliyê da ye. Wekî ku tê gotin marê xel, yanî ew marê ku di rengê xweliyê da ye. Li hin herêman jibo van heywanê ku purtê wan yan jî çermê wan bi nûqte bin, ji wan ra jî tê gotin xel. xe1a/m : xûr+hil+a>xûrhila>xela: Wan demên ku di wan da xwarin tê hilanîn, yanî radibe, nangiranî çê dibe, gelek caran ev tişt bi destê hinkî însanê ser- mayedarê çavbirçî tête çêkirin. Ew xelaya ku di Dimilî da bi mana mizgînê tê xebitandin, dibe ku ew ji xelatê hatibe piçûk kirin. xele/n: xûr+hil+e>xûrhile>xele: Ji ber ku genim li serê xûrekê welatê me da cî digre, navê xûrekê ku tê hilanîn jibo sal û mehên pêşîn ra, li genim hatiye danîn û navê genim bûye xele. xelbur/m: xwe1î+bihûr>xwelbûr>xelbûr: Ew bêjinga ku zad têda tê werdan, jibo ku xwelî têda bibûhûre here binî û tene li jor bimîne. Ev kelîme derbasê Tirkî jî bûye. Bn. Moxil. xelmaş/m: xew+1i+ maş>xewlimaş>xelmaş: (di Kurdî ya kevin da navê çav e): Ew kesê ku xew di çavê wî da ye, ji bêxewêtiyê diponije. xem/m : xwe+hem>xem: xwe kişandina serhev, xwe tewandin. xeml: xama+hil>xamahil>xaml: Keçika xama ya ku cil û xişrê jibo xemlê û xwe ravadanê werdigre. Di nava pêvajokê da bûye navê li hevdanîn û sûs kir- inê. Ev gotin dema ku jibo bûkan were xebitandin, dibe xeml û xêz. Xêz, li vê derê sûsa can û bedenê ye. Çewa ku xeml, sûsa xişir û wergirtinê ye. xençer/m: xun+çir>xençer: Ew tiştê ku xunê diçirîne. xerçeng/m: xwar+çeng>xwarçeng>xerçeng: Ji ber ku dest û pêyên wê xwar in, vî navî girtiye. Bi Dimilî ji wî ra tê gotin Kerekûnc. Bn. Kevcal. xerat: navê pîşekarê daran e. Ji ber ku di xebata wî da dengê “xirr” dertînê vê navî digre. xestexane/m: tiştekî ganî dema ku nexweşîkî lê peyda bibe, ew nexweşî wî ji wî halê wî yê xweş û hêsa derdixîne, weka ku wî ji bilind da bixîne, ew tiştê ganî dibe xistî (xeste). Ew cîyê ku ev nexweş û xeste têda jibo derman kirinê tê razandin, ew cî navê wî xestexane ye. Yanî xaniyê xistiyan û nexweşan e. xew/m: xu+hew>xew: Însanê ku radikeve bivê nevê ji qirika wî/wê dengekî tê. Jiber ku ew deng bêdaxwaz û haya wî ji qirika wî tê, navê wî dengî li razana wî hatiye danîn.: Bn. hew. xewn/m: xew+în>xewn: Ew tiştê ku di xewê da tê dîtin. xewger: Ew merivê ku di xew da bêhayî û bayî radibe digere, çavê wî vekirî ne, lê ew di xew da ye. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 101 xewlî/m: xwey+hil+î>xweyhilî>xewlî: Ew tiştê ku însan xweydanê bi wî paqiş, zuha dike û hiltîne. Ji wî ra tê gotin xewlî. Ji bo ku xweydanê di xwe da wenda bike, rûyê wî bi pirç tê çêkirin. Ji ber ku hinkî cîrax jî rûyê wan bi pirç in, ji wan ra hatiye gotin xalî. Hate zanîn ku xewlî di beriya xaliyê da hatiye dîtin. xwûrîn/m: xew+ra+în>xewûrîn: Em dibêjin filan kes xewirî, ji hiş çû, jibo ku însanê xewirî dibe wek însanê razayî, em ji wî kesî ra dibêjin xewirî ye. xewre/m: xew+ra> xewre: Hevîrê patîle ku qelî, penîr û toraq di nava qatê wî têne raxistin, di binê terafa agir da tê veşartin. Ji ber vê hawayê navê wê hatiye danîn xewre. Di hin herêman da ji xewre ra tê gotin kade. Di zaravaya Dimilî da ji xewre ra dibêjin binadir yan jî heşe. xewîre/m: xewîn+ar+e>xewîre: Şewata bi dizî, nexûyayî, şewata kîmyayî. Wek şewata sergo û çopan ku carna ji xweber vêdikevin, alav didin. xêlî/m: xûya+hil+î>xûyahilî>xêlî: Hilanîna xûyabûn û dîtina tiştekî bi perdekir- inê. Wek bûkê xêlî dikin, jibo ku çavînekî nebe. xêz/m: Dengekî tabîî ye. Wekî ku em serê mîxekî li ser kevirê yan jî textekî bikşînin, ew dengê ku der dikeve bûye navê şopa serê mîxê ku li ser wê tehtê çêbûye. xidê/m: xwedî>xidê: Ew kelîme ji xwedî hatiye sivik kirin. Ev tiştê ku jibo kesekî yan di herêmekî da dibe adet û ewan kesan li wî hawayê xwedî derkevin, ew hawa jibo wan xidê ye. xil/m: çildana di ser valayîkî da. Bn. çil, pil, pildan. xilîsik/m: xûr+lê+zik>xûrlêzik>xilîsik: Ew zikê ku xwarin lê dimîne. Bi pir- ranî viya di teyran de heye, di gelekî herêman de ji wê ra tê gotin çîqanek. Bi tevayî heywanê bi nûkil di dawiya qirika wan de turikekî heye, tiştê ku ew dixûn berê li wê derê dicive ji ber vê yekê, ji wî ra tête gotin xilîsik. xinamî/n: xun+hem (hev)+î>xunhemî>xinamî: Ewan malbatê ku keçan didin hev; di nava wan da nêzîkayî û merivatîkî bi vê têkilîyê çê dibe. Lewra, ewan zarokên ku ji vê merivatiyê çê bûne, xwîna wan dibe sedemê pevgirêdana du malbatan, bi xwînê. xincîk/m: xewn+cî+k>xewncîk>xincîk: Di nava bexçe, bostan û rezan da ew malika ku bi çirpî û perjika tê çêkirin jibo ewan însanên ku dixebitin, diwest- in herin li wê derê bîna xwe bidin û razin. Li gelekî herêman evan xincîkan jibo ciyê havînge têne xebitandin. xincis/m: xan+cis>xincis: Navê taxekî Licê ye. Jibo ku li wê derê cis (nifşekî kilsê) hatiye çêkirin û firotin. xir/n: ev kelîme ji xwarê (xwarinê) hatiye sivik kirin. Tiştekî nêr û yeka mê; wekî "somin û vîde" dema ku dindanê wan yekî evê dî bixwe û hev negrin, tê gotin; ev vîde xir bûye. Xir, di nava zeman da bûye navê kîr ( di lîteratora pêxwasan da). Jibo ku, ji adab û toreyê der û dorê ra ters nekevin, di şûna kîr da xir dibêjin. Çawa ku em dibêjin mî ya beranxwarî, çêleka gaxwarî, bizina nêrîxwarî û her wekî dî. Ji ber ku di nava gel da xweş nayête dîtin, em nabêjin --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 102 mîya kîrxwarî, çêleka kîrxwarî, bizina kîrxwarî, ...û her wekî dî. Bn. xwarin. xirar/m: xwar+ar>xirar: Ew çiwalê ku bi qandê sê çar çiwalan bar û qût, digre. Di axlêfê da bi wan ka tête kişandin. Ji ber vê yekê navê xirarê gelek caran bi "ka"yê ra tête gotin. Di Dimilî da wî ra dibêjin xeyşa. Bn. xwarin û ar. xirê/m: xwe+rû>xîrê: Ev kelîme ji "xwerû"yê hatîye sivik kirin; ev tiştê ku bi cûtinê, bi kutanê, bi pehtinê yan jî bi jendinê gend û gemara wî jê were avêtin, ew li xweser bimîne, ji wî ra tête gotin; wî xirê daye, yanî ewan tiştên biyanî ku ji nava wî derketine, ew li xweser bi tenê maye. Sade û xwerû ye. xirêf/m: xirê+ve>xirêf: Her wekî me li jor di kelîma xirê da got; tiştekî ku ji xweser û sade bimîne, yanî gend û gemar jê veqete, ew tişt ji wî ra tête gotin ew xirê ye, yanî li xwerû ye. Ew tiştê ku ji wî hatiye pak kirin, ji wî tiştî ra tête gotin xirêf. Her wekî, xirêfa hingiv, xirêfa şîrê, xirêfa rûn,... xirtik/m: ew merivên ku kûxika dîko (dîfterî) di wan da kar bike, dema ku ew dikûxûn dengekî bi xirîn derdixin, ji ber vê awayê ji vê nexweşiyê ra bi devê gel tête gotin xirtik. Dibe ku evî navî ji xeritandina porê ser ner- mika serî hatibe girtin. Lewra, ewan zarokên ku bi vê nexeşîyê biketana, bi ceribandinên gel hatibû dîtin ku divê tav li nermika serê wan da bide. xirxa1/n: bazinê zendê lingan. Ji ber ku hinek şirik bi wan ve hebûn, dema ku ew kesê bi xirxal bi rê ve biçûya ew dengê ku ji wan şirik û rîşikan dihat, ji wî dengî ra dihat gotin xirxal. Ew deng, bûye navê bazinê zendê lingan. Evan xirxalan bi tenê di lingên hinkî malên serbêjing da hebûn. xiste: xistî>xeste: Ev gotin ji xistinê bûye têrker (îsmê meful). Wekî ketî, mirî, kuştî ku ji ketin, mirin û kuştinê têne çê kirin. Bi tenê xistî dema ku bibe wesfa yekî belî, dibe xeste. Ew tiştê zindiyê ku bi giranî û bi serda girtina hinkî tiştê ji dervayê wî, di hêza wî û şeklê wî da kêmanîkî çê bibe, tête gotin ku ew tiştî ji ciyê xwe yê berê hatiye xistin. Lewra, ji wî tiştî ra tê gotin xistî. xistin/m: li gora qertafa alîkar ku li pêşiya wê têt mana digre. Wekî, lêxistin, têx- istin, pêxistin, jêxistin û vêxistin. xistî: bn. Xiste. xişir 1/n : navekî ji dengê tabîî hatiye girtin. Ewan pelik û pûlikên metal ku keç û bûk bi serê xwe, kezî û gewriya xwe ve dikin û bi vî hawayê dema ku dilivin dengekî derdixin, ku ew bûye navê wan. xişir 2/n: koma zinarê ku li hev siwarin. Ji “xişin+kerre” hatiye sivik kirin. xişik/m: bn. Xîç. xişin: xîç+în>xişin. Ev tiştê ku li gora hevalê (denkê) xwe mezintir be. Bn. Xîç. xişol/m: xîç+şo+ley>xişol: Leya(lehî) ku qumê dişo, axê ji nava wê dibe û ewan tiştên ku sivik in, bi ser avê dikevin. Dema ku leyî dadikeve ewan tiştan di şûna leyê da li ser erdê dimînin. xişrûk/m: xiş+rû+k>xişrûk. Ew zivirbûna ku di rûyê zarokan da dertê, jibo ku di merivan da wek quma hûr tê dîtin, vê navê girtî ye. Bn. xîş. xişt/m: van tîrên piçukên ku bi pirranî bêkevan yanî bi dest têtin avêtin. Dema ku ew tîr tête avêtin, di hawa da dengekî derdixe ku ev nav jî ji wî dengî --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 103 hatiye girtin û li tîrê hatiye danîn. xiya1/m: xûya+a1>xûya1>xiyal. Xûya: dîtin. Xûyayî: Ew tiştê ku bi çav tête dîtin. Ew tiştê ku însan bê mêzekirina bi çav, yanî mêzekirin lêgerandina bi fikrê û ew tiştê ku bi fikrê tê dîtin, xûyakirin, ji wî tiştî ra tê gotin; aliyê xûya (xûya+al > xiyal). Bn. xûya. xizan: ev kelîme ji xwazanê wergera ye, yanî ew kesê ku karê wî xwestin be yan jî bi dîtin û tevgerê xwe wekî însanê feqîr ê ku tişt dixwaze, bête dîtin. xîç (xîş)/m: navê qumê ye. Ev nav ji dengê rijandin û rêveçûna di qumê da dertê ku ev deng ji qumê ra bûye nav. xîş /rn: qedandin û dawî anîna karekî, xebatekî. Bn. bexş, bexşîş. xîzar/m: birreka dirangira ku bi wê qotê (qospê) mezin têne birrîn û kerî kirin. Ev nav ji dengê birrîna wê, lê hatiye danîn. xopan/m: xirb+ban>xopan: Dema meriv bivê ku nepakîkî bi serê yekî da were û meriv vê daxwaza xwe bi dev bibêje, meriv dibêje: Mala te xopan (wêran) be; yanî mala te xirab be. xort/n: xort û xurt ji xwarinê hatine çêkirin. Însanê ku xûrek be, bi pirranî ew zexm û bi hêz e, însanê genc jî bo ku zexm û bihêz e, ji wî ra jî tête gotin xort. Jibo ku jihev bêtin belî kirin, “u”ya "xurt"ê dibe “o”. Xurt ku bi mana xwe gelekî fire ye; heywanê xurt, însanê xurt (serdest), dewleta xurt,...Piştî ku “u” dibe “o”, "xurt" jî dibe "xort". Xort, di zaravayê Kurmancî da jibo gedeyên lawîn yên gihiştî tê karanîn. Bn. xwar , xwarin. xorxor: xwar+xûr>xorxor: Ew kesê ku her malekî di ciyê wî da xerc neke di ciyê beyhude da xerc bike bixwe, ew wî malî di rêya xwar da dixwe. Evan kesên weha, malê wan xûrê pêxwas û serseriya ne. Ji ber vê yekê pêşiyan gotine: Malê xorxoran, xûrê çixsoran. xu(xo-xwe): Jibo ku însan xwe bipana, bivênevê li ciyê penî û tarî digeriyan, hem ji lawiran hem jî ji vanê ku li wî serdestî û zordestî bikin xwe ji wan vedişart. Bivênevê di xew da diçûn, ew dengê ku ji qirika wî derdiket, ew kesê ku bibihîsta, ew deng jibo wan wek "xu, xo" dihate fêmkirin. Jibo ku em vî dengî baş nas bikin û bizanibin ku ev deng bi çi hawayê bûye cînavk (demîr), divê li van vekokan kûr binêrin û bifikrin: *Ez bi xo hatim. *Tû vî tiştî ji xo bipirse. *Her kes li xweser kar dike. *Filan kes ji xwe da çû. *Divê her kes ji keda xo bixwe. *Min xo wenda kir. *Min malê xo firot. Ev gotin di Tirkî da bi "özü, kendi", di Arabî da bi "zat, nefs" tête karanînê. xur/m: du tiştên nîvsert dema ku di hev da bêne hesikandin, wek nûkuk û çerm; dema ku nûkuk di ser çerm da dihesike dengekî derdixe, ji wî dengî însan kelîma "xur"ê derdixe. xurt/n: bn. xwar, xwarin. xuya/m: xu (xo)+ha>xuya: Ew tiştê ku bi çav bête dîtin, li ber çav be, ji wî ra tête gotin: Xuya ye, yanî ew bi xwe "ha" (li berçav e) ye. Bn. xu (xo), ha. xûdest: xû+dest>xûdest: Ew tiştê ku bi dest hatiye çêkirin (sun'î ye), ne sitan- dart û tabîî ye, bê pîr e. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 104 xûdî: xû+dî>xûdî: Her tiştekî di bin navekî û şiklekî da xûkî ye, hebûneka sade û azad e. Di wê hebûna wî da nîvekar û nifşekar û mêzekarekî wî tûne ye. Wekî ku yek bibêje: "Ev çem, Dîjle bi xwe ye." Yanî ev kelîma Dîjle, navê vê ava ku di vê wadiyê da ye, Dîjle ew bi xwe ye. Tû jî bibêjî: "Xwediyê wî kî ye?" Wekî ku tû bibêjî xûkî ew e, xû yê dî kî ye? Ew jî bibêje: "Xû yê dî yê wî, ev gelê ku li der û dora wî ye." Evan herdu gotinên hanê; yanî xûyî û dî, di hev da keliyane, bûne xûdî. Bn. xû, dî. xûger:xû+ger>xûger: Ew tiştê ku ji xûber(xweber) bigere (otomatîk). xûjîn: xû+jîn>xûjîn: Ew kesê ku her li pey nan, nav û karê xwe yê taybetî dibeze. Ji vî kesî ra xweperest (egoîst) jî tête gotin. xû1maj: xew+li+mij>xû1maj: Ew kesê ku xew zor bide wî ku mijangên wî yên jêr û jor ji hev nebin, ji wî ra tê gotin xûlmaj, yanî mijangên li xewê ne. xûratî(qûretî): xû+ra+tî>xûratî: Ew kesê ku bi gotin û tevgerên xwe, xwe mezin rava bide û bibîne. xûrb/m: avayî ya ku hilweşe. Însanên berê bi pirranî ji kevirên ne çêkirî û ne lihev dîwar dadanyan, dema ku ev dîwar hildiweşyan, ew dengê ku di dema hilweşînê da derdiket, însan ji wî dengî kelîma xûrbê (xirbê) derdixist. Di nava zeman da tiştê ku ne rast, çewt û xwar bête dîtin, ji wî ra xirab tê gotin, ku ew jî wek avayiya ku hilweşya ye, bi kêrê kar nayê. .. xûrc/m: xûr+cî>xûrc: Bi pirranî însanê ku derdiket rêyeka dûr, hinekî xwerin û pêxwarin digel xwe digirt. Ew tura ku xwarina xwe têde bicî dikir, ji wî ra dihat gotin "xûrc", yanî ciyê xûrekê. xûrcilîn: ev lêker ji xûrcê hatiye çêkirin. Dema ku yekî ji rêwîkî-karwankî xûrek bixwesta, ew jî ber bi xûrca xwe diçû û bi wî xûrcilya dawe ku xûrek bîne. Ji vê hawayê ra tête gotin xûrcilîn. Bi zeman ev gotin fire bûye û di gelek îşan da têt karanîn. xûrifin: xû+revin>xûrivîn>xûrifîn: Ew kesê ku xû birevîne yanî ew hawayê ku divê ew di nava wî da be, ji wî hawayê derkeve bikeve hawakî anormal; jiber gotin û tevgerên wî yên di wê rewşa anormal de, ji wî ra tête gotin xûrifî. Ev gotin ji Kurdî derbasê Arabî bûye. Lewra, di kurdî da ev gotin, gotineka hev- dudanî (mûrekep) ye. xûma1: xû+ma1>xûmal: Tiştê taybetî, xûsusî, li xû ser. *"Filan kes di vî malî da xûmal e", yanî bê nîvekar û nifşekar e. xûrû: xû+rû>xûrû: Sade. Dema ku em bixwazin bibêjin; "ev tişt bi xwe ser e, tiştê têda tune ye", wê gavê em dibêjin ev tişt xûrû ye. xûvîn: xû+vîn>xûvîn: Ew kesê ku xwe bi der û dora xwe bide qebûlkirin, ji wî ra tête gotin "ew xûvîn e". xûy/n: xû+î>xûy: Ew tiştê ku di xûzayiya (tabîîata) tiştê ganî da hebe û di nava zeman da ne gûhere, ji wî ra tê gotin xûy. Bi kûrtî xûy, "gen" e. Bn. xo (xwe). xûyanî/m: xû+a+hanî>xûyanî: Tiştê ku bi çav bête dîtin û bête nîşandan. *Roj di binê hewrê da vaye xûyanî ye(xûya ye jî tê gotin). xwar: însanê beriya medeniyetê jibo ku xûrekê bêpahtin dixwar, di dema cûtina --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 105 wan xwarinên sert da bivê nevê dengekî ji devê wan derdiket (dengê şikand- ina xwarinê), ew deng bûye navê wê cûtinê û ew tiştê ku têt cûtin. Hem jî piştî cûtinê ku ew tiştê cûtî di qirikê da dadiketin vêre (mîde). Ji ber ku dev li jor e û vêre jî li jêr e, navê daketina wê xwarinê li aliyê jêrîn hatiye danîn. Wekî: *Ev xwarin, di qirika min da dakete xwar. *Ji ser banê were xwar. Ji vê xwar hatinê, ji tiştê tersê rast ra jî tête gotin xwar. Ji ber ku, di herduyan da jî ber bi jêrî heye. xwarin/m: xwar+in>xwarin. Bn. xwar. xwelî/m: xwe+hi1+î>xwelî: Ew tiştê ku jixweber bi hawa da hildibe, bi pirranî ji agirê ku alaw têda hebe ew xwelî ji nava wî agirî bi rabûna germê ra bi hawa dikeve. Di nava zeman da kelîma xweliyê fire bûye; çawa ku navê ariyê e, bûya navê axa ziwa. Bn. arî. xwendî: ewan mêvanên ku di bûk xwestin û guhestinê de ji alîyê mala zava ve diçin mala bavê bûkê. Ji ber ku di çûyin û hatina xwe da xort û keç hinkî ser- hawayê govend û dîlanê dibêjin, bi tevayî ji wan ra tête gotin xwendî. Di zar- avayê Dimilî da tenê ji hemû vexwendîyan ra tête gotin "xwendî". xweydan/m: xwey+dan>xweydan: Ew xwê ya ku di can da ye dema ku av di kêzînê (çavikê) çermê can da bi derve da bikêze (bizîpike), xwêya can jî bi wê avê ra tête der, ji ber vê yekê, di nava can da kêmaniya xwey çêdibe. Ji vê avê ra tê gotin "xweydan". xwezî/m: xwaz>xwezî: Ev kelîme ji xwestinê ye. Xwezî, ew tiştê ku tête pêşniyaz kirin (temenî kirin), bi dest xistina wî, zor tête dîtin. Xwestin, ew tiştê ku bi dest xistina wî ber bi çav e. Xwezî, di nava zeman da bûye navê tukê-gilêz. Hinkî tişt hene ku bi mijulbûna ji wan û bi bîrhanîna wan, di devê însan da şilayîkî zêde çêdibe; wekî bîrhanîn yan jî dîtina tiştekî tirş. Ji wê şilayiya zêde ra tête gotin xwezî, yanî bêdaxwaz û hayî (bi refleks) însan wî divê. Dîsa di nava zeman da ev xwezî bûye navê bêrî kirina tiştekî yan jî însanekî, di şuna xwezî da xwezîla/xwezîka jî tête karanîn. Y-y ya: jibo gazî daxistina li Xûdê û pêxember û herçî mezinê nedîtî: Ya Allah, ya xûdanê şev û rojan, ya xocê xizir, ya babê kal, ... Ew "yabo"ya ku kurdê cîranê Areban dibêjin; ew ji(ya ebî) ya Areban hatiye. Eger "ya" jibo "bivê- nevê"tî be, wê gavê, ji diduyan kêmtir nabe: Vî barî ya ez hildidim ya tû. ... Ya rast e, ya derew e. ... Eger "ya"ya pêşîn bikeve, "a"ya pêşîn dibe "ya" jî. Ya: Jibo pirskirin û famkirinê ye: Tû vî îşî fam dikî ya na? Ya û yê, gava ku di cîyê zamîra mê û nêr de werin nivîsandin, divê bi "a" û "ê" bêtin nivîsandin. Mîsal: Ev bizin ya min e/(Ev bizin a min). Ev beran yê te ye/(ev beran ê te ye). yahî: ya+heyî>yahî: Teşekur kirina li hember qenciyê. Jibo ku li hember qen- --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 106 ciyê bêdeng mayin, bêhawatî û nankorîye, qenctirê dengan; daxwaziya zêde- bûna serkaniya wê qenciyê ye, ew daxwazî jî; gazî daxistina li hebûnê ye ku tête gotin: Ya heyî-yahî ... her wekî tête gotin "me kêm kir Xûdê zêde bike, ... her hebî!" yanî-yanê: ya+hanê-a+hanê>yahanê>yanê>yanî. "a", demîr e. "Hanî"(D): ha+enî: Ha ev. Ev gotina ku mana wê girîft be, neye zanîn, yan jî çend maneyê wê hene, lêbelê naye zanîn ku ji wan manan kîjan hatiye girtin. Wekî ku ji te bête pirsîn; "ev kelîma Arganî û kelîma Dîyarbekir pirr girîft in, nayêtin zanîn, gelo mana wan çi ye?" Tu jî bibêjî: "Arganî: 'ar+kan+î', yanî tête mana 'kanîya agir', lewra di wî herêmê da, jibo paxir derxistin bi hezaran sal, bi hezaran kûreyê agir hatine vêxistin. Dîyarbekir: 'dîyar+bi+kir' yanî welatê bi kevir, kevirên çiyayê qeracdaxê, vî navî daye wê...." Yan jî ji te bête pirsîn kelîma "dîyar", li vê derê bi çi mana ye? Tu jî bibêjî: "Dîyar", welat, anko ciyê bilind e. ... yar-yardim: Yar: Dost. Yardim: yar+ê+dem>yarêdem>yardem: Yarê dema îdtiyacê, alîkarî. yarî: yar+î>yarî: Jibo ku di nava dost û heval û yaran da, tore û protoqol nabihûrin, hinkî gotin û tevger têne kirin ku, eger wan gotinan ji hinkî dî ra bêne gotin, dê dilmayinîkî çêbe. ... Wê gavê dibe ttevz, qeşmerî. ... Ew yarîya ku ji hevaltiyê were, bi serê xwe tête gotin. Em dibêjin: Min yarî kir. ... Ew yarîya ku ttevz be, qeşmerî be, ew bi kelîma "xwe" ra tête gotin: "Min yarîyê xwe bi te kir." yekane: tiştê ji hevalê xwe gelek girtir, bi hev da kelandî, yekpare. Wek kevirê hîm. .... Berazê kuvî jî, vî navî girtîye, jibo ku ew ji wanê kedî girtir e û xurt- tir e. yenî: yê+nû-nûw-new>yênû(nûw)>yenî. Ev kelîma di zarava Dimilî da wekî "new-newe(a)" di Soranî de "nwê" tête gotin û di gelek zimanên Hînd- Awrupayî da jî: new(îng.), neu(lat.), nevas(banskr.), neos(îtl.), nuevo(alm.), navah(far.), ... yew: hejmara pêşîn ku bi Kurmanî jêra tête gotin "yek". Ev kelîma ji "yew"ê bûye "yewik:yew+ik" û "yek". Li hinkî herêman "êk" tête gotin, eger em qenc bifikirin, em vî dibînin ku em ji hejmara "deh û yekê" ra dibêjin "yanzdeh". Piştî ku em kelîmeya yanzdeh: yew+zê+deh jî dipişkêfin, em dibînin ku ew hatiye çêkirin ku bûye ji dehê yek zêde, yanî hejmara tek hece bi "yek" dest pê dike, di "deh" da diqede. Ji vî ev jî tête zanîn ku, xelkê Kurd ji mêj ve li hejmarê yek reqem tek hece nav daniye. Z-z za: di Dimilî da tête mana gedeyê lawîn: "Xalîza"; kûrê xal, "datîza"; kûrê ap, "biraza"; kûrê bira.... Teyze: da+za>daza>teyze: Merivatiya ji alîyê dayikê da. "Têze", xûşka dîya meriv e, ev kelîme ji Kurdî derbasê Tirkî bûye. Ewan --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 107 kelîmeyên ku merivatiyê didin zanîn û di serê wan da yan jî di dawîya wan "z" hebe, ewana bi kelîma "zê" û "zî"yê ve girêdayî ye. Mîrza: Kûrê mîr. Za: Jibo ravedana dereca merivatî ye bn. zê, zî. zacil: za+çil>zaçil>zacil: Ew jinika ku hê çilê geda hanîna wê neqediyaya. "Çilî" jî tête gotin. Lahosa... zad: za+da>zada>zad: 1. Ew tiştê ku bi zayîn tête dayîn; ha bi çandin ha bi gayîn. Ew gotina ku ji Fransizî hatîye, di Tirkî de bûye "organîk madde", jibo ku bi zayinê xwe dipê, navê wê bûye "zad". ... 2. Begzade, mîrzade, şehzade, şêxzade, ... "Zade"ya ku di dawîya navên weha da tête, ew jî ji "za" û "da" hatine çêkirin. "Zade" û "yezîdu" ya ku di Arebî da ye, ew jî ji "za" û "da" hatine çêkirin. zafran: zer+av+ran>zeravran>zafran. Ran: ajotin, derxistin, belavkirin. Zafiran: Ew tiştê ku ava zer dajo, derdixe bela dike. ... Jibo ku ew ava wî pirr tahl e, kelîma "zafiranê" bûya pîvana tahlîyê. ... Tahl e, wekî zahfiran. Bn. zirrav. zahf: za+hev>zahev>zahf: Ew tiştê zahf û zêde, yanî bi hev da zaye, piranîkî têda heye, gelek e. Zalê zer: navê bavê ristem e. Dema ku ji diya xwe bûye, por û mijank û birûyên wî zer bûne, ji ber vî, jêre gotine "zalê zer"; yanî bi rengê zer zaye. Ev sîfet; "Zalêzer", bûye navê wî. Paşê jibo sivik kirinê, "zer" hatîye avêtin maye "zal". Şêx Sadîyê Şîrazî di kitaba Gulîstan da jibo "Zal" bi Farisî ev du malikan dinivisîne: “Ne şûnîdî kî çi gûftî Zalî ba Rûstemî Kurd, Dûşmûn ne tûwan haqîr û bêçarî şûmûrd.” Kurdîya van herdu malikan: Zal, ji Ristemê Kurd ra çi gotîye qey tû nabînî. Ne diriste ku tû dijmin piçûk û bêçare bibînî. zanpara: ... Ew kesê ku peyrevê "zî"yan e; xwarde. Bn. zî, zê. zar: 1. hawayê xeberdanê. ... Filan kes zarxweş e, yanî şeklê xeberdana wî xweş e, însan bi godarîkirina wî nayêşe. Zar, jibo "lehce" jî tête gotin, lê divê em firetir bifikirin. ... 2. Zar: Kirasê tenik ê tabîî. Wekî: Zara hêkê, zara kezebê, zara mar, zara sîr û pîvazê. ... zarava: zar+ava>zarava: Avabûna çend lehceyan ji yek zarî; dîyalekta zimanê kurdî. zarîn: zar+în>zarîn: Zariya bigirîn; ew jî zarekî ye, zimanekî ye, bê kelîme û bêgotin e, lê jibo alîkarî xwestine. zarok: zar+ok>zarok: Ew gedeyê ku hêj nû bi zar ketiye, xwe li zar dike xwedî, lê baş pêk naye. ... zava: za-ze+hev+a>zaheva>zava: Ew keçika ku li dervayê mala bavê xwe bi mêr be; malîyê mala bavê wê dibêjin "zeyîyeka me li filan ciyê ye, yan jî di mala filankesî da ye...." Ve: Li vê derê tersîtîyê dide zanîn. Zava: tersê "zayî"yê ye, "zayî" jin e, tersê wî jî mêr e. Bi vî hawayê tête zanîn ku "zava" --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 108 ji "zayî+ve" hatiye sivikkirin. Bn. zî, zê, ve. zê-zî: Navê wî tiştê ku mê, bi wî ji nêr vediqete. ... Vê çêlekê zîya xwe kirîye, ... Zê berdaye. ... Zîya wê dahatiye. ... Yanî di zemanekî nêz da ewê bizê. ... Zê-zî: Navê wî ciyê ku çêlika manga di wî da tête der. ... Qey ev negelek tûhav e, hela binihêre! Jibo ku ew "zê-zî" cîyê hatina zêdebûna tiştên gîyan- dar e, bi kelîmetî jî bûye mak. .. Zik, zayîn, zêde, zeyî, zava, zevî, zîl, ... zebeş: zer+beş>zerbeş>zebeş: Ew tiştê belekê ku beşekî wî zer e. Di zaravayê Senedajî de "lorasî", "loranî", "henî" ye; di Hewramanî da henî û di Dimilî da jî "hindî" ye. zenbûr: zên+buhûr>zenbûr: Mozbeş, dema ku bi tiştekî vede ew ziya xwe dibuhûrîne wî tiştî, yanî ziya xwe têra dike. *Zenburê bi pêçîya min veda, ziya wê têda ma. zencir: zend+gir>zengir>zencir: Ew tiştê ku zendan girê dide, jibo ku dîl û girtî nikanibin birevin.... zeng-zenk: zê+nûk>zenûk>zeng: Ewan nûkên ku bi hesin ve dizên, ... Zeng girtîye. ... Bn. zê. nûk. zengar: zê+nûk+ar>zenûkar>zengar: Ew zenga pirr a ku şûna xwe xwariye. Filan tişt zengarî bûye, yanî êdî îş nabîne. Bn. zû, nûk, ar. zengîn: zêyîn+gihîn>zengihîn>zengîn. Zêyîn: Piranîya "zê" û "zî" ye. Gin, gihîn, gihîştin; bi ser hev da berhevbûna tiştan. ... Zengîn: Ew kesê ku gihîştiye tiştên ku dizên. ... zengurî: zengu+rê>zengurî: Ew kesê ku tim linga wî di zenguyan da ye, û ew di rêyan da ye. Bi zeman bûye navê wî kesê ku beradayî, serserî, bê îş û kar di kuçan da bigere. Xoce ji zarokan ra dibêje: "Divê hun di vî saya(fesla) navbirê da(tatîl) zengurîtî nekin." ... Zerdûşt : min vê kelîmê nepişkavtiye, jibo ku ev navê ha bi gelek şeklan di nava mîtolojî da cî girtîye, ji berîya mîladê bi sê hezar salî bigre were nêzîkê mîladê. ... Yanî ji Hz. Îbrahîm dest pê dibe. ... Ew Zerdûştê ku nivîskarê Zend-Avesta ye. Îbnû-Haçerê asqelanî(nivîskarê kitaba Êbnû- hacer, şafîî) di vê kitêbê da (-mesela markirina ehlê kîtab-) dibêje ku; Zerdûşt, pêxember e, kitaba wî jî semawî ye. ... Zewicandina bi alê wê kîtabê ra dûrûst e.... zerçik-zerçînik: zer+çînik>zerçînik>zerçik: Ew gîyayê ku zîx dide, pele pele ye, zerik e, li kenarê kanîyên çolan da bi tevahî heye. Payîzan jî, piştî ku baran dibare, ew giyayê yektayê rengzerikê bejin kinik, ji binê axê zîx dide dîyar, komik bi komik.... Zerçînik: Ew gîyayê rengzerê ku rûyê zemîn dineqişîne. zeraq: zerik: Zeraqê rojê; tava zer, dema ku ro nû ji hêsuyê(ûfûq) xuya dike, yan jî diçe ava, tava wê zer dibe. ... Zeraqê rojê nû avêt, bi zeraqê rojê ra ez hatim. Ez hatim hê zeraqê rojê ji derve bû. zeraqe: zeraq+e>zeraqe: Ewan pencereyên piçûkê ku di nava jorê dîwar û sivnikê qatî da dihatin çêkirin. Wan ê malan jibo roj û ronahîyê bûn, wan ê --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 109 dêr û mizgeftan jî jibo xeml û xêzê bûn. zerf: zere+ve>zerv>zerf: Di Dimilî da "zere" nava tişt e; zerey mi deceno(nava min dêşe); ez şîya zerey dewe(ez çûm nava gund). Ve: pêşek e, jibo guhartina hinkî navan; vekirin, vedan, vebûn, ... Paşek e jibo hinkî daçêkan; pêve, têve, ... Zerf: tiştê nav vekirî; cîyê danîna tişt; zerfê mekan; dema bûyina îş û kar; zerfê zeman. Bn. ve. zerûn: zê+rû-rûyin>zerûn: Ew çandîyê ku ji bin axê zaye hatiye rûyê axê. Çandîyê me zerun bûye. ... Eger baran bibare dê ajotî zerun bibin. zevî: zê+hev+î>zevî: Şuva tovkirî, ku tovê wê ji axê zaye û hev girtiye, ew dibe "zayî û hevî". ... Zevî. Bn. devî, kevî. zexîre: zê+xûr+e>zêxûre>zexîre. Zê: Ew tiştê ku bi zayîn û mirinê hebûna xwe dipê(Bn. za, ze, zi, zî, zê). Xûr: Tiştê tête xwarin. Zexîre: Ew tiştê ku dizê û tête xwarin. ... zey: şitila mêşa hingiv hingiv piştî ku ji kewarê derdikeve. ... Em dibêjin filan kewarê "zey" daye(yanî zaye), em binêrin, li ku dêlî girêdaye. zeyî: zê+î>zêî>zeyî: Wesfa keçikê ye. Ev kelîme; ji hevkela "zê" û "î"yê çêbûye û bûye navê wê, lê li gora mala bavê wê, ... Meta wê yan jî xaltîya wê dibêje “zeyî- ka” me li filan gundî heye, yanî keçika me li filan gundî bimêr e.... Ew jinika ku bi serdanî yan jî bi mêvanî here mala bavê xwe, tête gotin "ew jinika çûye zeyî". ... Bn. zê, zî. zêlî-zelu: ew kûrmika ku ji layê dizê, ji layê çê dibe. .... zêw: zê+hev>zêhev>zêw: Ewan ciyên ku di nava salê da çend rojê belîkirî hatine danîn jibo hevdîtin, kêf û şênîyê. zik: zê+ik>zêyik>zik: Ew ciyê ku gede ji wî dizê, bi zeman hatiye firekirin bûye navê "zik"êş, "nav"êş. ... zilut: zê+rût>zêrût>zêlut>zilut: Wekî tiştê nûzayî yê rût e. *Filan kesî malê xwe wenda kirîye, zilut bûye. zin: cûrekî maran e. zinpere: zêyîn+bir+e>zinpere: Ew aletê ku ewan tiştên zêyî (zêde) yê bi tiştekî dî ve dibire. ... zirav-zerav: zer+av>zerav>zirav: Ew kîsika ku bi kezeban ve ye û nava wî tije ava zer e. ... zirê: zî+ru>zirê: Enerjîya kîmyayî. ... Bikelîne heta ku zirê bide, yanî ew tiştê ku di nava wî da weddaye; derkeve rû. Xuya bike, ji gend û gelaşê ku wî veşartine veqete. ... Carna em vî jî dibînin ku tête gotin "zirîya filan kesî çû", yanî ew dawaza ku têda hebû nema, êdî ew naxwaze. .... Ev erdê ha; zirê têda nemaye, yanî ewan maddeyên ku çandî xwedî dikin, pêşda dixin, digihînin, ... Di vî erdî da nemane. ... Ji zirîyê ra "xirê"(xû+rû) jî tête gotin. zirr: ev kelîme ji bazarîkirina dengê kerê hatiye girtin. Dengê kerê jî; gaz û pîvan e jibo dengê nexweş. Ji ber vî hawayî, hinkî gotinê nerast, ne xweş, "zirr" têta pêşekîya wan; wek "zirrbab": ligor zarokên ji bavê berê, mêrê --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 110 duyemîn ê dê. Gelo kî dikare merivekî peyda bike ku ji wî ra, navê bavîtîya mêrê diya wî, ji dengê zirrîna kerê nexweştir nebe? Lê min bala xwe daye wan kesê ku zirrbavê wan hene. Zirrxesu, zirrxezur, ... Zur-zir: Di zarava Dimilî da "derew" e. Gelo zirrîna kerê û ji godarîkirina derewê kîjan hindik pîs e? ... zirx: ser+xû>zirx: Ew cilê ku di şer da tête wergirtin jibo ku can ji tîr û reman bête pan. Evan cilan bi pirranî ji hesin û ji pola têtin honan. ... zivartin: ji+para+tin>zivartin: Ev lêker bi devê dîyalekta Kurdî; zîvartin, zivirandin e. ... zivêl: sivî+hil>sivhil>zivêl: Sênîya darîn a piçûk a nava wê vatt.("qetek" jî tête gotin). Sivî: Ew zara zad, wek genim, çelduk, ... Piştî ku di dingê yan jî cirnê da tête kûtandin, bi zivêlê tête daweşandin. Sivî; jibo ku sivik e, hildipeke xwarê, dan dimîne li ser zivêlê. Bn. qetek. zivir: zê+ve+rû>zêverû>zivir: Tersê hûlu, ew tiştê ku bi rûyê wî ve hinkî piruzik hebin. ... Ew qumaş zivir e, yanî rûyê wî ne duz e, zêverû ye, ... Ne hûlu ye. zixt: zîx+tê>zîxt>zixt. Zîx(zî+ax): Ew tiştê tuj ê ku ji axê dizê, tiştê serê wî tuj, ew tiştê weha ku di cîyekî da tête çikandin, jêre tête gotin zixt; tê çikyayî ye. zîndan: jîn+dan>zîndan: Ciyê danîna însanên ku hê dijîn, ne mirin e. ... Berê însanê ku suc bikira, bi piranî dihatin kuştin, tek tukê ku nehatana kuştin, bi çaleka binerd a bê kûlek û pencere da dihatin avêtin, navê wî ciyî; "jîndan- zîndan bû. Yanî ciyê danîna wan kesên ku qenciya jiyanê li wan hatiye kirin. ... zîl: zê+hil>zêhil>zîl: Ew tiştê ku ji axê zaye û hil hatîye, bi ser dora xwe ketîye. *Hewa pirr hêwî ye, pîvazan di malê da zîl daye. zîna: (dizî)>zî+nî>zîna: Ew nîyana ku di nava adetên gelê der û dorê da ciyê wê tûne ye, bihîstin û mijulîya wê jî, ji dîtina wî gelî ra ters dikeve. Zîna: dizî+nî(nîyan); nîyana bi dizî. Li vê derê "xweş-rast", meşrûnedîtina gelînî ye, ne veşartin bi tenê ye. Zîna, ji Kurdî derbasê Arebî bûye, lewra di Arebî da ev kelîme yekrû(basîd) ye, di Kurdî da hevkel(mûrekkeb) e, hem jî di Arebî da "i" "y" tête nivîsîn, jibo kurdîya wê "î" ye. zîpik-zêpik: zê+pêk(bi+êk)>zêpik>zîpik: Tiştê zayî yê hevgirtî. ... Em dibêjin, "zîpikê xweydanê di enîya wî da avêtin", yanî ew ava ku ji enîya wî za bû. Zîpik: Ava zayî ya pêkhatî, hevgirtî. zîrç: pîsîya heywanê yekqûl. Herçî heywanê yekqûl; ciyê ku ew têde dizên, hêk dikin ew di wî cîyê da dirîn jî. Ji ber vî hawayê, ji pîsîya wan ra hatiye gotin "zîrç", yanî rîtin(rîca: Cîyê rîtinê). zîrek-jîrek: zîr+ek>jîrek>zîrek: Însanê jîr, zana û bîrhatî. ... zîval: ji+hev+al>jiheval>zîval: Ew cilê ku her alîyê wî jihev ketîye. Mînak: Cilê min qetyane zîval zîval bûne. zîx: zî+ax>zîx: Ew tiştê ku ji axê za ye. Ajotîyan zîx dane. ... --- Page Break --- zîwan: zî+wan>zîwan: Navê gîyakî ye, tovê wî ji genim piçûktir e, serîkî wî binîçik e, jibo ku evan nîçikan biserê wî ve dizên, navê wî zîvan-zîwan e, yanî xwedîyê zêyîyê, zêdeyîyê. Di nifiran da tête gotin "tu genim bajoyî, zîwana reş hilînî." zîyan: zêyî+an>zîyan: Ewan tiştên çandinî yê ku ji axê za ne, ji bin axê zîx dane, derketine jor. ... Jibo ku qut û put bi çandinî ve girêdayî bûye, çandin jî bi paleyîya mil û baskê însan û dewarên wan bûye, dema ku ew çandî bihata çêrandin yan jî bi hawakî bihata xesirandin, xwedîyê wî perîşan û şer- peze dibû. Di rewşekî wisa da dihate gotin "wî zîyan kir" yanî zîyana wî çû. ... Di nav zeman da, "zîyan" bûye navê xesarkirina di her tiştî da. zîz: zu+zu>zuz>zîz: Bê firîşkî ye. *Filan kes zîz e, yanî zu bi zu digirî, nikane xwe ragire. zol: Parça çermê ku zirav û dirêj e. * Min zolekî çerm peyda kirîye ez dê bikim çarox. zul: 1. Erdê zirav û dirêj, dîlima zirav a zebeş, xiyar, petêx û wd. 2. Navê gîyakî yek ta yê zirav û dirêj ê bi jehr e. Gelek car heywan ku dixun pê dimirin. zula: zu+hil+a>zuhila>zula: Dizîya di nav geremolê da; wekî ku çend însan dayin û sendina nava xwe jihev diqetînin, di wê navê da tiştekî wenda ye, kes nizane ku kî ji wan wî tiştî hildaye. Ji vî tiştî ra tête gotin: "Ew zula bû", yanî zu hil bû ku kesekî nedît bi ku da çû, kî hilanî, bi çi hawayê wenda bû. zur: direw. ... bn. zirr. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 111 --- Page Break --- WERGER Û ŞÎROVEYA DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ (MELAY-İ CİZÎRÎ DÎVAN'ININ TERCÜME VE ŞERHİ) Mamoste Qedrî DESTPÊK Hinek helbestvanên Kurd ên dema klasik digel ku ji her alî ve mîna Kurdî di zimanê Erebî û Farisî de pispor bûne, helbestên xwe bi zimanê xwe gotine û berhemên xwe bi zimanê xwe nivîsan- dine. Yek ji wan helbestvanan Cizîrî ye û yek ji wan berheman jî Dîwana wî ye. Li gor ku seydayên me yên medresan ji me re dibêjin, di eslê xwe de helbestên ku Cizîrî gotine bi qasî 40 cildan bûne. Lê gelek heyf ku ji wan helbestan -li gor jihevcudatiya nusxeyên Dîwanê- bi tenê bi qasî 2000 malikan (125 qesîde) gihaş- tine roja me. Cizîrî di Dîwana xwe de Kurdîyek pir wêjeyî bi kar aniye û cih daye gelek bêje, term û malikên Erebî û Farisî. Ji bo vî, yekê ku digel Kurdî di Erebî û Farisî de jî ne pispor be, jê re fêmkirina Dîwanê û wergerandin û şîrovekirina helbestên Dîwanê ne mimkûn e. Heta zanîna van zimanan jî bi serê xwe bes nîn e. Divê mirov wêjeya tesewifê, peyv û termên vê wêjeyê nas bike û digel wateyên zahirî, wateyên wan ên batinî ji fêm bike. Ji ber vî qasî ye ku heke em xebata Mela Ehmedê Zivingî jê derxînin heta niha werger û şîroveyeke têrker li ser vê GİRİŞ Bazı klasik dönem Kürt şairleri Kürtçe gibi Arapça ve Farsçada da her açıdan uzman olmalarına rağmen şiirlerini kendi dilleriyle söylemiş ve eserlerini kendi dil- leriyle yazmışlardır. Bu şâirlerden biri Melay-i Cizîrî ve bu eserlerden biri de onun Dîvan'ıdır. Medrese alimleimizin bize dediklerine göre aslında Cizîrî'nin söylediği şiirler 40 cilt tutacak kadarmış. Fakat ne yazık ki bu şiirlerden -Dîvan nushalarındaki farklılıklara göre- sadece yaklaşık 2000 beyit (125 kaside) günümüze ulaşmıştır. Cizîrî Dîvan'ında çok edebî bir Kürtçe kullanmış, birçok Arapça ve Farsça kelime, terim ve beyitlere yer vermiştir. Bundan dolayı, Kürtçe ile birlikte Arapça ve Farsça'da da uzman olmayanın Dîvan'ı anlaması ve şiirlerini tercüme edip şerh etmesi mümkün değildir. Hatta bu dilleri bilmek de tek başına yeterli değildir. Tasavvuf edebiyatını bu edebiyatın kelime ve terimlerini de bilmek ve zahirî anlam- larıyla birlikte bunların batinî anlamlarını da anlamak gerekir. Bunun için, Mela Ahmed-i Zivingî'ninkini hariç tutacak olursak, şimdiye kadar Dîvan'la ilgili tat- minkar bir tercüme ve şerh yapılmamış diyebiliriz, ya da yapılmışsa da bilmiy- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 112 --- Page Break --- Dîwanê derneketiye holê, an jî em pê nizanin. Ji bo tijekirina vê valayiyê me xwest ku em werger û şîroveya Dîwanê bi şiklekî hûrgilî bikin û navê xebata xwe deynin "Werger û Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî". Xebat hê devam dike. Dema ku biqede em zan dikin ku ewê bigihîje 3 cildên mezin an jî 4 cildên navincî. Beriya ku em dest bi werger û şîroveya Dîwanê bikin, em dixwazin der- barê Melayê Cizîrî, Dîwana wî, xebatên li ser Dîwanê û çend taybetiyên xebata xwe de hinek agahiyên gelemperî bidin. Bêjeyên "Dîwan", "Mela" û "Cizîrî" Dîwan bêjeyeke Farisî ye. Ji Farisî der- basî Erebî û hinek zimanên din bûye. Wateya vê bêjeyê ya ferhengî "şeytan" an jî "dîn" e. Li gor van her du wateyan ev bêje beriya Ýslamê di dewra Sasaniyan de wekî navê katibên dewletê û cihê ku katip lê xebat dikin hatiye bikaranîn. Vê bêjeyê piştî İslamê çend wateyên din jî kesb kirine. Yek jê defterên ku katip di wan de hesab û agahiyên fermî qeyd dikin, yek jî "pirtûka ku tevê helbestên helbestvanekî tê de tên qeyd- kirin" e. Jixwe di nav wêjekaran de gava dîwan tê gotin, ev pirtûka helbestan tê fêmkirin. Em dixwazin li jêr bi kurtî bidin diyarkirin ku gelo ji bo çi beriya Ýslamê ji katibên dewletê û ji cihê xebata wan re, piştî Ýslamê jî ji pirtûka helbestan re "dîwan" hatiye gotin û çi munasebet di navbera pirtûkên helbestan û defterên katiban de heye. 1) Katibên dewletê: Ji bo ku katib karên nivîsandinê, hesab û qeydkirinê pir xweş dizanin, ev kar çiqas zor dibin bila bibin wan bi hêsanî hal dikin, Sasaniyan ji wan re gotine "dîwan" (şeytan, cin). Paşê ev navê han ji bo defterên katiban bi kar anîne. oruz. Bu boşluğu doldurmak için ayrıntılı bir şekilde Dîvan'ın tercüme ve şerhini yapmak ve bu çalışmamıza “Melay-i Cizîrî” Dîvan'ının Tercüme ve Şerhi" adını vermek istedik.Çalışma henüz devam etmektedir. Bittiği zaman büyük hacimli 3 veya orta hacimli 4 cildi bula- cağını tahmin ediyoruz. Dîvan'ın tercüme ve şerhine başlamadan önce Mela- y-i Cizîrî, Dîvan'ı, Dîvan'ı ile ilgili çalış- malar ve çalışmamızın bazı özellikleri hakkında bazı genel bilgiler vermek istiy- oruz. "Dîvan", "Mela" ve "Cizîrî" Kelimeleri Dîvan Farsça bir kelimedir. Farsçadan Arapçaya ve diğer bazı dillere geçmiştir. Bu sözcüğün sözlüksel anlamı "şeytan" veya "deli" dir. Bu iki anlama göre bu sözcük Islam'dan önce Sasanîler döne- minde devlet katipleri ve çalıştıkları yerin adı olarak kullanılmıştır. Bu kelime Islam'dan sonra birkaç anlam daha kazan- mıştır. Bunlardan biri katiplerin resmî hesap ve bilgileri kaydettikleri defterler, biri de "bir şairin bütün şiirlerinin kaydedildiği kitap"tır. Zaten edebiyatçılar arasında dîvan denildiği zaman bu şiir kitabı anlaşılır. Aşağıda Islam'dan önce devlet katiplerine ve çalıştıkları yere, İslam'dan sonra da şiir kitaplarına neden "dîvan" denildiğini ve katiplerin defter- leri ile şiir kitapları arasında nasıl bir münasebetin bulunduğunu özetle belirt- mek istiyoruz. 1) Devlet katipleri: Kâtipler yazı, hesap ve kayıt işlerini çok iyi bildikleri için, bu işler ne kadar zor olursa olsun onları kolayca hallettikleri için Sasanîler onlara şeytan anlamında dîvan demişlerdir. Sonra bu ismi katiplerin defterleri için kul- lanmışlardır. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 113 --- Page Break --- 2) Cihê xebata katiban: Fermandarê Sasanî Kisra Enoşîrwan rojekê çûye ba katibên xwe û dîtiye ku ew xwe bi wxwe xeber didin û hinek hesaban dikin. Ji bo vî, ji wan re "dîvane" (dîn) gotîye. Bi der- basbûna zeman tîpa "e"yê ji dawiya vê bêjeyê ketiye û bi şiklê "dîwan" bûye nav ji bo cihê ku katib tê de xebat dikin. 3) Defterê katiban: Wekî beriya Ýslamê, Piştî Ýslamê ji Hizreti Emer û pêva jî di karên fermî de katib hatine wezîfedarkirin û van katiban li gor wezî- feyên xwe agahiyên aborî, civakî, siyasî, leşkerî, dîrokî û olî di hinek defteran de qeyd kirine. Ji van defteran re dîwan hatiye gotin . 4) Pirtûka helbestan: Ji bo ku helbestên her helbestvanekî jî wekî defterên katiban agahiyên dema xwe ya aborî, siyasî, leşkerî, dîrokî, civakî û olî mînak didin nişandan, ji pirtûkên ku van helbestan îhtiwa dikin re dîwan hatiye gotin . Mela Rengdêrekî Erebî ye. Derbareyê wateya wê de du ray hene: Yek jê "tijî" ye. Lewra tê bawerkirin ku 'alim bi ilmê tijî ne. Wateya duyemîn "efendî" an jî "rêber" e. Li gor vî, eslê bêjeyê "mewla" ye. Di derbasbûna Kurdî de tîpa "w"yê ketiye û bûye mela. Ji aliyê Kurdan ve ev her du wate jî pêketî ne. Çiku Kurd hem bawer dikin ku melayê wan bi ilmê tijî ne, hem jî wan ji xwe re wekî rêber qebûl dikin. Ev bêje ku Kurd wekî "mela" bi kar tînin, di Farisî û Tirkî de bi şiklê "molla" tê nivîsandin û bilêvkirin. Bêjeya Cizîrî ji du qisman pêk tê: Yek jê "Cizîr" e ku iro navçeyekî Şirnaxê ye. Ya duyemîn jî qertafa pêwendiyê "î" ye ku ev qertaf pêwendiya ba li vê navçeyê dide diyarkirin. Eslê vî navî "Cezîre" ye. Wateya Cezîreyê di Erebî de "girav" e. Ji bo ku ji aliyê Dicle û Firatê ve dor lê hatiye girtin, jê re bi wateya giravê hatiye 2) Katiplerin çalıştıkları yer: Sasanî hükümdarı Kisra Enûşîrvan bir gün ka- tiplerinin yanına gitmiş ve onların kendi kendilerine konuşup birtakım hesaplar yaptıklarını görmüştür. Bunun için kendi- lerine "dîvane" (deli) demiştir. Zamanla "e" harfi bu kelime-nin sonundan düşmüş ve "dîvan" şeklinde, katiplerin çalıştıkları yerin adı olmuştur. 3) Katiplerin defterleri: Islam öncesi gibi, Hz. Ömer'den itibaren Islam'dan sonra da resmî işlerde katipler görev- lendirilmiş ve bu katipler görevlerine göre ekonomik, sosyal, siyasal, askerî, ta- rih- sel ve dinsel bilgileri bazı defterlerde kay- detmişlerdir. Bu defterlere dîvan denilmiştir. 4) Şiir kitabı: Her şairin şiirleri de kati- plerin defterleri gibi kendi dönemlerinin ekonomik, sosyal, siyasal, askerî, tarihsel ve dinsel bilgilerini yansıttıkları için bu tür şiirleri içeren kitaplara dîvan adı ver- ilmiştir. Mela Arapça asıllı bir sıfattır. Anlamı ile ilgili iki görüş vardır: Birincisi "dolu" dur. Zira alimlerin ilimle dolu olduklarına inanılır. Ikinci anlam "efendi" veya "rehber"dir. Buna göre kelimenin aslı "Mevla"dır. Kürtçeye geçişte "v" harfi düşmüş ve "mela" olmuştur. Kürtler açısından bu her iki anlam da uygundur. Zira Kürtler hem alimlerinin ilimle dolu olduklarına inanır, hem de onları kendiler- ine rehber kabul ederler. Kürtçede "mela" olarak geçen bu kelime, Farsça ve Türkçeye "molla" şeklinde geçmiştir. Cizîrî kelimesi iki kısımdan oluşmak- tadır: Biri bugün Şırnak'ın bir ilçesi olan "Cizîr"dir. Ikincisi nispet eki olan "î"dir ki, bu ek bu ilçeye mensup olmayı ifade etmektedir. Bu ismin aslı "Cezîre"dir. Cezîre Arapça'daki anlamı "ada"dır. Dicle ve Fırat ile çevrili olmasından dolayı ki kendisine ada anlamında Cezîre WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 114 --- Page Break --- gotin Cezîre. Di eslê xwe de li gor rêzi- manê Erebî navdêrên ku qalibê wan "feîle" nin, pêwendiyê wan bi şiklê "feelî" tên. Li gor vî, kesên ku pêwendiya wan ba li "Cezîre"yê ve hatiye kirin ji wan re "Cezerî" hatiye gotin. Nivîskarên Ereb îro jî viya wekî "Cezerî" bi kar tînin. Lê nivîskarên Kurd li gorî bilêvkirina Kurdan bi şiklê "Cizîrî" bi kar tînin. Derbarê Melayê Cizîrî Navê Mela yê rasteqînî Ehmed, navê bavê wî Mihemed e. Du leqebê wî yê nav- dar hene: Yek jê "Mela" ye ku me wateya vê bêjeyê da diyarkirin. Helbestvanê me di nav Kurdan de bêtir bi vê leqebê tê naskirin. Jixwe ew jî di Dîwana xwe de bi piranî vê leqebê bi kar tîne. Ev leqeb cari- na bi şiklê "Melê" jî tê dîtin. Leqeba wî ya din "Nişanî" ye. Bo nimûne di malika dawîn ji qesîdeya xwe ya bi beşavenda "b" ku bi "Destê qudret.." dest pê dike wiha dibêje: Were nîşanê Nişanî de wxu bê perde seher. Tîpa "î"yê ya di dawiya Nişanî de qertafa pêwendiyê ye. Wateya "nişan"ê di Kurdî de hedef û dawer e. Li gor vî, helbestvanê me ya jibo ku xwe hedefa tîrên işqê hesab kiriye, yan jî xwe wekî sembola işqê dîtiye vê leqeba han bi kar aniye. Ciyê jidayikbûn û mirina Mela Cizîr e. Li gor raya ku tê tercîhkirin, nêzikî di sala 1564-an de hatiye dinê û di sala 1640-an de miriye. Cizîrî li cem bavê xwe dest bi xwen- dinê kiriye û xwendina xwe di medreseyên herêmê de domandiye.Wekî feqiyê din berê wî jî di medresan de îlmê Erebî û Ýslamî xwendiye. Ýcazeta xwe denilmiştir. Aslında Arapça gramerine göre "Feîle" kalıbındaki isimlerin nispet- leri "Feelî" şeklinde olur. Buna göre, "Cezîre" ye nispet edilenlere hep "Cezerî" denilmiştir. Arap yazarlar bugün de bunu "Cezerî" olarak kullanırlar. Fakat Kürt yazarlar Kürtler arasındaki telaffuza göre bu kelimeyi "Cizîrî" şeklinde kullanmak- tadırlar. Melay-i Cizîrî Hakkında Mela'nın asıl adı Ahmed, babasının adı Muhammed'dir. Iki meşhur lakabı vardır: Biri "Mela"dır ki biz bu kelimenin anlamını açıkladık. Şairimiz Kürtler arasında daha çok bu lakap ile tanınır. Zaten kendisi de Dîwan'ında çoğunlukla bu lakabı kullanır. Bu lakap bazen "Melê" şeklinde de görülür. Diğer lakabı "Nişanî" dir. Örneğin "Destê qudret.." (Kudret eli) ile başlayan "b" kafiyeli kasidesinin son beytinde şöyle demektedir: Gel seher vakti Nişanî'ye perdesiz görün. Nişanî kelimesinin sonundaki "î" harfi nispet ekidir. "Nişan"ın Kürtçedeki anlamı hedef ve semboldur. Buna göre şairimiz ya kendini aşk oklarının hedefi saydığı veya aşkta bir sembol haline geldiğine inandığı için bu lakabı kullanmıştır. Mela'nın doğum ve ölüm yeri Cizre'dir. Tercih edilen görüşe göre, yak- laşık 1564 yılında doğmuş ve 1640 yılında ölmüştür. Cizîrî babasının yanında okumaya başlamış ve eğitimini yörenin medrese- lerinde sürdürmüştür. Diğer talebeler gibi o da medreselerde Arapça ve Islamî ilim- ler okumuştur. Ilmî icazetini Diyarbakır çevresinde "Setrabas" adında bir köyde Molla Taha'nın yanında almış ve o yörede WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 115 --- Page Break --- ya îlmê li gundekî dora Diyarbekir bi navê "Setrabas" li cem Mela Taha girtiye û demekê livêherêmêligundê"Serba"melatîkiriye.Piştî melatiyaxweyalivîgundî,çûyeHeskîfê,liwê derêbidersdanêmijûlbûyeûicazetdayegelek mela. Melayê Cizîrî ji boy tehsîla edebiyatê, felsefe û stêrnasiyê çûye Bexdayê. Li wê derê ji aliyekî ve berhemên helbestî û wêjeyî yên nivîskarên Ereb û Farisan nas kiriye, ji aliyekî ve jî Erebî û Farisiya xwe pêşva biriye û gihaştiye wê derecê ku van her du zimanan jî wekî Kurdî bi pisporî hîn bûye û êdî karibiye wekî Kurdî bi van her du zimanan jî helbestan bibêje û berheman binivîse. Jixwe yekê ku ji serî heta dawîn li Dîwana wî binêre ew ê bi hêsanî pisporiya wî di van her du zimanan de bibîne. Derbarê Dîwanê 1) Ji aliyê ziman û huner ve Di Dîwanê de diyalekta Kurmancî û bi giranî şêweya Botanî hatiye bikaranîn. Di dîroka helbesta Erebî de niqteyeke balkêş ev e, ku helbestvanên Ereb diyalekta wan çi dibe bila bibe, helbestên xwe bi diyalekta "Kureyşî" gotine.Ango xwestine di helbestê de diyalekta Qureyşî bibe diyalektekê muşterek. Lewra beriya Ýslâmê hakimiyeta aborî, bazirganî û olî di destê Kureyşiyan de bû. Em dibînin ku wêjekar û helbestvanên Kurd mîna Elîyê Herîrî, Melayê Cizîrî û Feqîyê Teyran jî xwestine ku Kurmanciya Botan bibe zimanê wêjeyî û helbestî. Çikû di qirnên ku van helbestvanan tê de jiyane Cizîra Botan, bi taybetî Cizîr hem ji aliyê aborî, bazirganî û civakî; hem jî ji aliyê zanistî û wêjeyî ve navendekî pir girîng bû. Di Dîwanê de Zimanekî pir wêjeyî hatiye bikaranîn. Dîwan bi Kurdî ye lê gelek bêje û termên Erebî û Farisî jî tê de hene. Heta hinek malik bi tevayî Erebî an jî Farisî ne. Çawa ku emê di cihê wî de jî diyar bikin, di Dîwanê de hema hema hemûyê bulunan "Serba" köyünde imamlık yap- mıştır. Bu köydeki imamlığından sonra Hasankeyf'e gitmiş, orada ders vermek ile meşgul olmuş ve birçok hocaya icazet vermiştir. Melay-i Cizîrî edebiyat, felsefe ve astroloji tahsili için Bağdat'a gitmiştir. Orada bir yandan Arap ve Fars yazarların şiir ve edebiyatla ilgili eserlerini tanımış, bir yandan da Arapça ve Farsça'sını iler- leterek bu iki dili de Kürtçe gibi uzmanca öğrenmiş, Kürtçe gibi bu iki dilde de şiir- ler söyleyip eserler verebilecek dereceye gelmiştir. Zaten onun Dîvan'ına baştan sona bakan kişi onun bu iki dildeki uzmanlığını rahat bir şekilde görecektir. Dîvan Hakkında 1) Dil ve sanat açısından Dîvan'da Kurmancî lehçesi ve ağırlıklı olarak Botan şivesi kullanılmıştır. Arap şiiri tarihinde dikkat çeken bir nokta şudur ki, lehçeleri ne olursa olsun Arap şairler şiirlerini Kureyş lehçesiyle yaz-mışlardır. Yani onlar Kureyş lehçesinin şiirde müşterek bir lehçe olmasını arzu- lamışlardır. Çünkü Islam'dan önce ikti- sadî, ticarî ve dinî hakimiyet Kureyş'in elindeydi. Aliy-i Harîrî, Melay-i Cizîrî ve Fakiy-i Tayran gibi Kürt edip ve şairleri de Botan Kurmancîsinin müşterek şiir ve edebiyat dili olmasını istemişlerdir. Çünkü bu şairlerin yaşadıkları yüzyıllarda Botan bölgesi, özellikle Cizre hem iktisadî, ticarî ve sosyal açıdan, hem de ilim ve edebiyat açısından çok önemli bir merkez idi. Dîvan'da oldukça edebî bir dil kul- lanılmıştır. Dîvan Kürtçedir fakat içinde Arapça ve Farsça birçok kelime ve terim vardır. Hatta bazı beyitler tamamen Arapça veya Farsçadır. Yeri geldiğinde de belirteceğimiz gibi Dîvan'da teşbîh, istiare, tevriye, tanasüp, WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 116 --- Page Break --- hunerên wêjeyî yên mîna teşbîh, istiare, tewriye, tenasub, intaq… bi pisporiyeke mezin hatine bikaranîn. 2) Ji aliyê naverokê ve: a) Evîn: Helbestên Dîwanê bi giranî li ser evînê ne. Der barê ku evîna Cizîrî li ku derê dest pê kiriye û ev evîn bi tevayî mecazî ye an rebanî ye, nêrînên ji hev cûda hene. Li gor ku Zivingî ji edîbê Kurd Aladîn Secadî, ew jî ji Ebdilqadir el-Ýmadî neqil dike, dema ku Cizîrî li Heskîfê bi dersdan û perwerdekirina feqiyan mijûl bûye işqa rebanî lê peyda bûye ûvegeriyayeCizîrê.LigorîZivingîriwayetên ku di wan de tê gotin, Mela aşiqê hinek keçikan bûye û navê wan keçikan jî wekî Selma (keça mîrê Heskîfê) û Sitê (keça mîrê Cizîrê) tên dayin, ne rast in (Binêrin: Zivingî, el-Ýqdu'l-cewherî fî şerhi Dîwani'ş-Şeyh el- Cezerî, I, Destpêk). Lê li gorî me ev mimkûn e. Çikû ji ehlê tesewifê gelek kes berê rastî işqa mecazî bûne, paşê ji vê işqê derbasî işqa heqîqî bûne. Ango işqa mecazî wan ji boy işqa heqîqî amade kiriye. Ji evîndarên bi vî rengî re evîna mecazî bûye mîna pirê, ew di ser vê pirê re derbasî işqa rebanî bûne. (Türk Ansiklopedisi, IV, 60). b) Tesewif: Mela yek ji ehlê tesewifê ye. Lê ev ne tesewifeke xwespêr û pasîfî bûye. Jixwe çawa ku Qanatê Kurdo jî neqil dike, sofîtiya berê ne mîna sofîtiya niha bûye. Sofîtiya berê bawer û tekoşîn bû, hêşyarkirina gel bû û li dijî zordestan cîgirtina li cem gel bû. (Qanatê Kurdo, Tarîxa Edebiyata Kurdî, rp. 92). Çawa ku em ê di cihê wî de diyar bikin, di warê tesewifê ya ma'newî de Mela jî mîna gelek mezinên tesewifê felsefa "Wehdetu' l-wicûd"ê parastiye. c) Hestên xwebawerî: Mela di hinek helbestên xwe de bala Kurdan kişandiye ser hebûn û dewlemendiya wan a madî û ma'newî, bi vî şiklî nexwestiye ku Kurd ji intak… gibi hemen hemen bütün edebî sanatlar büyük bir ustalıkla kullanılmıştır. 2) İçerik açısından a) Aşk: Dîvan şiirleri ağırlıklı olarak aşk üzerinedir. Cizîrî'nin aşkının nerede başladığı ve bu aşkın tamamen mecazî mi yoksa ilahî mi olduğu hususunda farklı görüşler vardır. Zivingî'nin Kürt edîp Alaadîn Seccadî'den, onun da Abdulkadir el-Imadî'den naklettiğine göre Cizîrî Hasankeyf'te ders vermek ve talebe yetiştirmekle meşgul olduğu sırada ilahî aşka tutulmuş ve Cizre'ye dönmüştür. Zivingî'ye göre Mela'nın bazı kızlara aşık olduğu ve bu kızların isimlerinin Selma (Hasankeyf emirinin kızı) ve Sitê(Cizre emirinin kızı) olarak geçtiği rivayetler doğru değildir. (Bakınız: Zivingî, el- Iqdu'l-cewherî fî şerhi Dîwani'ş-Şeyh el- Cezerî, I, Giriş). Fakat bize göre bu mümkündür. Çünkü birçok tasavvuf ehlinde aşk önce mecazî olarak başlamış, sonra bu aşktan hakîkî aşka geçilmiştir. Yani mecazî aşk onları hakîkî aşka hazırlamıştır. Bu tür aşıklar için mecazî aşk âdeta bir köprü olmuş, onlar bu köprünün üstünden ilahî aşka geçmişlerdir. (Türk Ansiklopedisi, IV, 60). b) Tasavvuf: Mela tasavvuf ehlinden biridir. Fakat bu teslimiyetçi ve pasif bir tasavvuf değildir. Zaten Qanatê Kurdo'nun da naklettiği gibi, eski tasavvuf bugünkü tasavvuf gibi değildi. Eski sofuluk inanç ve mücadele idi, halkı bilinçlendirmek idi ve zorbalara karşı ve halkın yanında yer almak idi. (Qanatê Kurdo, Tarîxa Edebiyata Kurdî, s. 92). Yerinde belirte- ceğimiz gibi ma'nevî tasavvuf alanında diğer bir çok tasavvuf büyüğü gibi Mela da "Vahdetu'l-vücûd" felsefesini savun- muştur. c) Özgüven duyguları: Mela bazı şiir- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 117 --- Page Break --- dewlemendiyên xwe xafil bibin, hinekên din teqlîd bikin û bikevin bin bandoran wan. Di vê konstekstê de em dixwazin du nimûneyan ji helbestên wî bidin: Ger lu'luê mensûr ji nezmê tu dixwazî, Wer şi'rê Melê bîn te bi Şîrazê çi hacet? Gulê baxê îremê Bohtan im. Xebatên Li Ser Dîwanê 1) Seyda û feqiyên medresan: Li gor ku me ji seydayên xwe yên medresa bihîstiye helbestên ku Melayê Cizîrî gotine nêzike 40 cild bûye. Lê ji van helbestan bi tenê nêzikî 2000 malik îro di destê me de ne ku ev jî bi saya seyda û feqiyên me yên medresan gihaştine vê rojê. Ango beriya her kesî seyda û feqiyên me van helbestan nivîsandine, bi dengê we yên xweş xwendine, di nav gel de belav kirine, bi şiklê destnivîsaran civan- dine û piştî demeke dirêj teslîmî hinek rojhilatzan û rewşenbîrên ku xwestine li ser helbestên Mela û Dîwana wî xebat bikin, kirine. Ji ber vî qasî îro rewşen- bîrên Kurd ji wan seyda û feqiyên xwe re çiqas sipas bikin û deyndariya xwe ji wan re nişan bidin dîsa hindik e. Di vê kontek- stê de li gorî me xebata yekemîn û bingeh li ser helbestên Cizîrî, destnivîsarên seyda û feqiyên Kurd ên medresa û şîroveyên wan in. Piştî ku me ev got, em dixwazin der- basî hinek xebatên li ser Dîwana Cizîrî bibin. 2) Wezîrê Nadirî(m. 1946): Çawa ku Qanatê Kurdo di pirtûka xwe ya bi navê "Tarîxa Edebiyata Kurdî" de jî bal di- kişîne ser, lêkolîn û lêgerînên li ser Melayê Cizîrî û Dîwana wî di van salên paşîn de dest pê kiriye. Wezîrê Nadirî li lerinde Kürtler'in dikkatini kendi varlık- larına ve maddî manevî zenginliklerine çekmiş; bu şekilde Kürtler'in kendi zenginliklerinden gafil olmalarını ve başkalarını taklit edip onların etkisinde kalmalarını istememiştir. Bu bağlamda şiirlerinden iki örnek vermek istiyoruz: Inci gibi dizilmiş şiirleri görmek istiyor- san, Gel Mela'nın şiirlerine bak, Şîraz'a ne hacet? Botan'ın cennet bahçesinin gülüyüm. Dîvan İle İlgili Çalışmalar 1) Medrese hocaları ve talebeleri: Medrese hocalarımızdan duyduğumuza göre Melay-i Cizîrî'nin söylediği şiirler yaklaşık 40 cilt tutarındaymış. Fakat bu şiirlerden sadece 2000 civarında beyit elimizde vardır ki bunlar da medrese hocalarımız ve talebelerimiz sayesinde günümüze ulaşmıştır. Yani her kesten önce bu hoca ve talebelerimiz bu şiirleri yazmış, güzel sesleriyle okumuş, halk arasında yaymış, el yazmaları şeklinde derlemiş ve uzun bir süre sonra bunları Mela ve Dîwan'ı ile ilgili çalışma yapmak isteyen bazı oryantalist ve aydınlara teslim etmişlerdir. Bundan dolayıdır ki bugün Kürt aydınlar bu hoca ve talebelerine ne kadar teşekkür etseler ve onlara karşı ne kadar borçlu olduklarını gösterseler yine azdır. Bu bağlamda bize göre Cizîrî'nin şiirleriyle ilgili ilk ve temel çalışma, Kürt medrese hocaları ve talebelerinin el yaz- maları ve yorumlarıdır. Bunu söyledikten sonra Cizîrî'nin Dîwan'ı ile ilgili bazı çalışmalara geçmek istiyoruz. 2) Wezîrê Nadirî (ö.1946): Qanatê Kurdo'nun "Kürt Edebiyatı Tarihi" adlı kitabında da dikkat çektiği gibi, Melay-i WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 118 --- Page Break --- Sovyetê di sala 1945 de li Dîwan û helbestên Cizîrî geriyaye, destnivîseke Dîwanê bi dest xistiye û hem wî hem jî hinekên ku ev destnivîsar ji xwe re wekî bingeh qebûl kirine di gotarên xwe de van helbestan bi şiklê nimûneyî wergeran- dine. 3) Sadiq Bahadîn Amedî (m. 1982): Di sala 1978 de zanyarê Kurd Sadiq Bahadîn Amedî piştî beramberkirina tek- stên Dîwanê yên dema xwe nusxeyek pir hêja û orijinal derxistiye holê û çap kiriye. Sadiq Bahadîn beramberkirina xwe di navbera van nusxeyên çapkirî û dest- nivîsarên Dîwanê de kiriye: -Fotokopiya Fon Hartman: Berlîn, 1904. -Nusxeya li Stembolê, 1924. -Dîwana ku ji aliyê Gîvî Mukriyanî ve hatiye çapkirin: Hewlêr, 1964. -Dîwana ku di "Hawar"ê de (NN 35-58) hatiye çapkirin: Şam, 1941-1943. -Destnivîsara Mele Tabî Bekir, Elî Wanî: Zaxo. -Destnivîsara Enwer Mam Zaxoyî. -Destnivîsara Mihemed Ewnî. -Destnivîsara Mele Mihemed Botî Bizêvkî. (Binêrin: Qanatê Kurdo, Tarîxa Edebiyata Kurdî, çapa duyemîn, Enqere, 1992, rp. 91-93). 4) Hejar Ebdurrehman: "Dîwana Arifê Rebanî Şêx Ehmed Cizîrî", Tehran, 1982. 5) Zeynelabidîn ZINAR: Nivîskar, Dîwana Melayê Cizîrî ji tîpên Erebî wergerandiye tîpên Latinî; ango xebateke transkripî kiriye. Me di vê xebata xwe de ji transkripa wî jî istifade kiriye. Dîwan di nav weşanên "Fýrat"ê de der ketiye. Zinar di hinek rûpelên Dîwanê de wateya hinek bêjeyan jî diyar dike. Li gor me nivîskar hem di warê xwe yê transkripî de, hem jî di watedana hinek bêjeyên Cizîrî ve Dîvan'ı ile ilgili araştırma ve incelemeler bu son yıllarda başlamıştır. Wezîrê Nadirî 1945 yılında Sovyetler'de Cizîrî'nin şiirlerini ve Dîwan'ını aramış, el yazması bir nushayı bulmuş ve hem ken- disi hem de bu nushayı temel alan diğer bazı kimseler makalelerinde bu şiirleri nümûne kabilinden tercüme etmişlerdir. 3) Sadiq Bahadîn Amedî (ö. 1982): 1978 yılında Kürt bilgin Sadiq Bahadîn Amedî kendi dönemindeki Dîwan nüshalarını karşılaştırdıktan sonra oldukça değerli ve orijinal bir nüsha ortaya çıkar- mış ve bastırmıştır. Sadiq Bahadîn karşılaştırmasını şu basılmış ve el yazması Dîvan nüshaları arasında yapmıştır: - Fon Hartman'ın fotokopisi: Berlin, 1904. - Istanbul'daki nüsha: 1924. - Gîvî Muqriyanî tarafından bastırılan Dîvan: Hewlêr, 1964. Hawar dergisinde yayımlanan Dîwan (NN 35-58): Şam, 1941-1943. -Molla Tabî Bekir, Ali Wanî'nin el yaz- ması: Zaxo. - Enwer Mam Zaxoyî'nin el yazması -Muhammed Avnî'nin el yazması. Molla Muhammed Botî Bizêvkî'nin el yazması. (Bakınız: Qanatê Kurdo, Tarîxa Edebiyata Kurdî, ikinci baskı, Ankara, 1992, s. 91-93). 4) Hejar Abdurrahman: "Dîwana Arifê Rabbanî Şeyh Ahmed Cizîrî", Tahran, 1982. 5) Zeynelabidîn ZINAR: Yazar Melay- i Cizîrî'nin Dîvan'ını Arap harflerinden Latin harflerine çevirmiştir. Yani tran- skripsiyona dayalı bir çalışma yapmıştır. Biz bu çalışmamızda onun transkripsi- yonundan da yararlandık. Dîvan "Fırat" yayınları arasında çıkmıştır. Zinar Dîvan'ın bazı sayfalarında bazı WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 119 --- Page Break --- Kurdî û Erebî de serfirazî nîşan daye. Lê bi taybetî di watedana bêjeyên Farisî de em nikarin bêjin ku ev serfirazî hatiye nîşandan. 6) Mela Ehmedê Zivingî: Miftiyê Qamişlo Mela Ehmedê Zivingî li ser Dîwana Cizîrî şerheke bi navê "el-Ýqdu'l- cewherî fî şerhi Dîwani'ş-Şeyh el-Cezerî" bi zimanê Erebî nivîsandiye. Ev xebata Zivingî ku îro di destê me de ye jî û em jî jê gelek istifade dikin, ji du cildan pêk tê. Helbestên Dîwanê di vê berhemê de li gorî Alfabeya Erebî hatine rêzkirin. Ango Dîwan bi qesîdeyên bi qafiya "elif'"ê dest pê dike û bi qesîdeyên bi qafiya "y" yê bi dawî dibe. Zivingî berê wateya bêjeyan dide, paşê jî carina bi sernava "Hasilu'l- me'na" bi kurtasî, carina jî bi sernava "Tafsîlu'l-me'na" bi hûrgilî wateya malikan diyar dike. Lê şîroveya Zivingî bi tenê şîroveyeke zahirî ye. Ango li ser şîroveyên tesewifî an jî batinî nasekine. Nivîskar di vî warî de wiha dibêje: "Min wate û şîroveya bêje û malikan li gorî zahirî kiriye. Lewra kesên ku wate û şîroveya batinî dizanin ez ne ji wan im ". 7) Mehmet EKMEN: Ev zat ku li Farqînê wekî midurê nifûsê teqawid bûye, 80 qesîde ji Dîwana Cizîrî bi navê "Şeyh Ahmed-i el-Cezerî Dîvaný" bi şik- lekî menzûmî û di qalibê "mesnevî" de wergerandiye Tirkî. Zeynelabidîn ÇÝÇEK, ku yek ji melayên me yê medresan e û bi xebatên xwe yên berhevî li ser helbest û berhemên Kurdî yên klasik tê naskirin, wergera Mehmet EKMEN tashîh kiriye û di teqrîza xwe ya ku di bin de tarîxa 2003 hatiye nivîsandin wiha gotiye: "Birayê me yê mezin Mehmet Ekmen bê ku wateyê bigewurîne, Dîwan bêje bi bêje û rêz bi rêz bi şiklekî men- zûmî û bi hewleke raserîn wergerandiye Tirkî". Lê em dibên qey Seyda ev medhên ku di teqrîza xwe de derbareyê vê wergerê kelimelerin anlamlarını da belirtmektedir. Bize göre yazar hem transkripsiyon alanında, hem de bazı Kürtçe ve Arapça kelimelere anlam vermede başarı göster- miştir. Fakat özellikle Farsça kelimeleri anlamlandırmada bu başarı-nın göster- ildiğini söyleyemeyiz. 6) Molla Ahmed-i Zivingî: Kamışlı müftüsü Molla Ahmed-i Zivingî, Cizîrî'nin Dîvan'ı üzerine "el-Iqdu'l- cevherî fî şerhi Dîvani'ş-Şeyh el-Cezerî" adıyla Arapça bir şerh yazmıştır. Zivingî' nin bugün bizim de elimizde olan ve ken- disinden oldukça yararlandığımız bu şerh iki ciltten oluşur. Dîvan'ın şiirleri bu eserde Arap alfabesine göre sıralanmıştır. Yani Dîvan "elif" kafiyeli kasidelerle başlamakta ve "y" kafiyeli kasidelerle sona ermektedir. Zivingî önce kelimelerin anlamlarını vermekte, sonra da bazen "Hasilu'l-me'na" başlığıyla özet bir şek- ilde, bazen de "Tafsîlu'l-me'na" başlığıyla ayrıntılı bir şekilde beyitlerin anlamlarını belirtmektedir. Fakat Zivingî'nin şerhi sadece zahirîdir. Yani tasavvufî ve batinî şerhler üzerinde durmamaktadır. Yazar bu alanda şunları söylemektedir: “Ben kelime ve beyitlerin anlam ve şerhlerini zahire göre yaptım. Çünkü ben batinî anlam ve şerhleri bilenlerden değilim”. 7) Mehmet EKMEN: Silvan'da nüfus müdürü olarak emekliye ayrılan bu zat, Cizîrî'nin Dîvan'ından 80 beyti "ŞeyhAhmed-i el-CezerîDîvanı"adıylamanzûmbirşekildeve "mesnevî" kalıbında Türkçe'ye çevirmiştir. Merdese alimlerimizden biri olan ve klasik Kürt şiirleri ve eserleri ile ilgili derleme çalış- malarıyla tanınan Zeynelabidîn ÇIÇEK, Mehmet EKMEN'in çevirisini tashîh etmiş ve altında 2003 tarihi yazılı olan takrîzinde şunları söylemiştir: Ağabeyi- miz Mehmet Ekmen anlamı değiştirmeksizin Dîvan'ı kelimesi kelimesine ve satırı satırına üstün bir gayretle Türkçeye çevirmiştir". Fakat biz Seyda'nın WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 120 --- Page Break --- dike, ji ber niyetbaşiya wî ye. Lewra her çend Kekê Mihemed di warê wezn û qafiyeyê de gelek serfîraz bûye, lê ji wateya bêje û termên malikan pir dûr ketiye û hinek bêje û wateyên ku tu pêwestiyeke wan bi bêje û termên malikan tuneye sirf ji boy wezn û qafiyeyê bi kar anîne. Ji bilî şaşiyên tran- skripî û rêzimaniyên di orijînala Dîwanê de tên dîtin, di wergerê de jî gelek çewtiyên wateyî hene. Li gor me, yek ji sedemên van çewtiyan nehakimbûna Birayê Mihemed li ser zimanê Erebî û Farisî ye ku ew jî di vî warî de bi kur- tasîwihadibêje:“MinçendcaranMelayêCizîrî di xewa xwe de dît. Ez çûm Cizîrê û min merqeda wî ziyaret kir. Min gohdariya helbestên wî kir, min wateya wan ji melayên Cizîrê, Diyarbekirê û Farqînê pirs kir û min vê wergera menzûmî derxist holê. 8) Xebata me: Piştî balkişandina ser xebatên binavkirî, em dixwazin hinek taybetiyên xebata xwe bi kurtasî wiha diyar bikin. 1) Werger û şîrove bi du zimanan hatiye kirin: Kurdî û Tirkî. 2) Di xebatê de van her du sernavan hatine bikaranîn: a) Wergera Serkî: Me çend riste qeyd kiribin, di bin vê sernavê de berê me wan risteyan bi serkî, ango bi şiklê bêjeyî û zahirî wergerandiye. b) Ziman û Huner: Di bin vê sernavê de bêje û termên risteyan ji aliyê ziman û huner ve hatine şîrovekirin. çeviri ile ilgili takrizinde yaptığı bu medihlerin onun hüsn-i niyetinden olduğunu düşünüy- oruz. Çünkü Mehmet ağabey her ne kadar vezin ve kafiye alanında başarılı olmuşsa da, vezin ve kafiye uğruna kelime ve terimlerin gerçek anlamların-dan oldukça uzaklaşmış ve beyitlerin kelime ve terimleriyle hiçbir ilgisi olmayanbazıkelimeveanlamlarısadecevezin vekafiyeiçinkullanmıştır.Dîvan'ınorijinalinde görülen transkripsiyon ve dilbilgisi hataların- dan başka çeviride de birçok anlamsal yan- lışlıklar vardır. Bize göre bu yanlışların sebep- lerinden biri Mehmet ağabeyin Arapça ve Farsçaya hakim olmamasıdır ki kendisi de bu alanda özetle şunları söyler: Ben birkaç kez Melay-i Cizîrî'yi rüyamda gördüm. Cizre' ye gittim ve türbesini ziyaret ettim. Şiirlerini din- ledim, anlamlarını Cizre, Diyarbakır ve Silvan alimlerinden sordum ve bu manzûm çeviriyi ortaya koydum. 8) Bizim çalışmamız: Adı geçen çalış- malara dikkat çektikten sonra, çalış- mamızın bazı özelliklerini kısaca şöyle belirtmek istiyoruz. 1) Çeviri ve şerh iki dilde yapılmıştır: Kürtçe ve Türkçe. 2) Çalışmada şu iki başlık kullanılmıştır: a) Yüzeysel Tercüme: Kaç dize kaydet- mişsek, önce bu başlık altında bu dizeleri yüzeysel, yani sözcüksel ve zahirî bir şek- ilde çevirdik. b) Dil ve Sanat: Bu başlık altında dizelerin kelime ve terimleri dil ve sanat açısından açıklanmıştır. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 121 --- Page Break --- Wergera Serkî 1) Dengê stranbêj û çengê, zarîn gihaşt birca Kevjalê. 2) Saqî were heyanî kengê, em ê dil neşon ji vê zengarê? 3) Jiyana dil şerava bermayî (an jî kevnesale) ye, haydê vexwin bi bijî. 4) Hişyar be saqiyo! Bigerîne û dirêj bike şûşeke şeravê ya tijî. Ziman û Huner Risteya yekemîn Newâ deng, meqam, stran -y tîpa kelijandinê -a veqetandeka ravekê mutrib stranbêj, sazbend, murîd û gihanek çeng sazeke jîdar -ê veqetandeka binavkirî Wateya newâyê deng e. Lê di lîteratu- ra Îranî de bi wateya meqam û stran jî tê. Bo nimûne di raveka "Newâ-yi Xusrewanî" de ev bêje ji bo strana ku stranbêj Barbed di meclisa Xusrew Perwîz de strandiye tê bikaranîn. Yüzeysel Tercüme 1) Şarkıcıyla harbin sesi, çığlık ulaştı Yengeç burcuna feryattan. 2) Gel saqî! Daha ne zamana kadar yıkamayacağız kalbi bu pastan? 3) Haydi için iştah ile, kalbin hayatı arta kalmış (ya da yıllanmış) şaraptır. 4)Uyan sakî! Dolu bir şarap kadehini uzat ve dolaştır. Dil ve Sanat Birinci dize Newâ ses, makam, şarkı -y kaynaştırma harfi -a tamlama eki mutrib şarkıcı, çalgıcı, mürit û bağlaç çeng harbe benzeyen bir çalgı -ê belirlilik takısı Newânın anlamı sestir. Ancak Iranî literatürde makam ve şarkı anlamına da gelir. Örneğin "Newâ-yi Husrevanî" tam- lamasında bu kelime, sanatçı Barbed'in Husrev Pervîz'in meclisinde okuduğu şarkı için kullanılmaktadır. Newâya mutrib û çengê, fixan avête Xerçengê Were saqî heta kengê,neşoyîn dil ji vê jengê Heyata dil meya baqî, binoşin dâ bi muştaqî Elâ yâ eyyuhe's-saqî, edir ke'sen we nawilha QAFIYA ELÎFÊ, QESÎDA YEKEMÎN (ELİF KAFİYESİ, BİRİNCİ KASÎDE) WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 122 --- Page Break --- Mela di kurdîkirina bêjeyên ku ne Kurdî ne, têra xwe pispor e. Newâ yek ji wan bêjeyan e. Ji bo ku di Farisî de zayendî tune ye, her ravebera ku di dawiya wê de tîpek dengdêr heye her dem veqetandeka "-i"yê digire. Bo nimûne bêjeya newâ dibe "newâ- yi". Lê di Kurdî de digel jimara raveberê, nêr- bûn û mêbûna wê jî endaz e. Ji bo ku newâ di Kurdî de yekejmar û mê ye, veqetandeka ravekê ya yekejmar û mê (-a) girtiye û bûye "newâya". Mutrib di wêjeya tesewifê de gelek caran ji bo murîdê ku dikeve cizbeya eşqa xwedayî û fixan dike tê bikaranîn. Di wêjeya tesewifê de ev çar perçe- yên çengê bal dikişînin: Têlên hevrîşim, dara tûyê, postê xezalê, dûvê hespê. Lewra ev çar perçe, van çar hêmanên gir- ing yên tesewufê diqulqulînin: Şerî'et, terîqet, me'rifet, heqîqet. fixan qîrîn, feryad, axîn avête gihaşt, çû xerçeng birca Kevjalê -ê veqetandeka binavkirî Fixan di wêjeya tesewifê de bi gelem- perî ji bo qîrîna bi axîn tê bikaranîn. Sedema herî giring a vê axînê, negihîştina yarê ye. Di wêjeya tesewufê de 12 meqamê muzîkê, beramber bi 12 bircan û 24 saetên rojê tên ramandin. Ji boy vî, divê stranên evînê li gorî her birc û saetekê bi meqamên diyarkirî bên xwendin. Risteya duyemîn Were raweya fermanî saqî pêşkêşkerê şeravê; murşid heta heyanî.. heya.. kengê? çi demê? çi wextê? Heke meyxane wekî tekya û stranbêj wekî murîd bê ramankirin, saqî jî wekî murşid tê qebûlkirin. Mela Kürtçe olmayan kelimeleri Kürtçeleştirmede oldukça uzmandır. Newâ, o kelimelerden biridir. Farsçada cinslik olmadığı için, sonunda sesli bir harf olan her tamlanan, her zaman "-i" ekini alır. Örneğin newâ kelimesi "newâ- yi" olur. Kürtçe'de ise tamlananın sayısıy- la beraber, erillik ve dişilliği de ölçüdür. Newâ Kürtçede tekil ve dişil kabul edildiği için, tekil ve dişillik tamlama eki olan "-a" yı almış ve "newâya" olmuştur. Mutrib tasavvuf edebiyatında çoğu kez ilahî aşkın cezbesine kapılıp çığlık atan "mürit" için kullanılır. Tasavvuf edebiyatında çengin şu dört parçası dikkat çekmektedir: Ipek tel, dut ağacı, ceylan derisi, at kuyruğu. Zira bu dört parça, tasavvufun şu dört önemli unsurunu çağrıştırmaktadır: Şeriat, tarikat, marifet, hakikat. fixan çığlık, feryat, âh çekme avête ulaştı, gitti xerçeng Yengeç burcu -ê belirlilik takısı Figan tasavvuf edebiyatında genel- likle âh çekilerek atılan çığlık için kul- lanılır. Bu âh çekmenin en önemli nedeni sevgiliye kavuşamamaktır. Tasavvuf edebiyatında mûsikînin 12 makamı, 12 burca ve günün 24 saatine karşılık olarak düşünülmektedir. Bunun için, aşk şarkılarının her burç ve saate göre belli makamlarla okunması gerekir. ikinci dize Were emir kipi (gel) saqî içki sunan; mürşit heta -e kadar, -a kadar kengê ne zaman? Meyhane dergâh, şarkıcı da mürit olarak düşünülürse, sakî de bir mürşit olarak kabul edilir. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 123 --- Page Break --- neşoyîn neşon dil dil, qelb ji pêşdaçek vê rengdêra işarkî ya tewandî jeng zengar, zeng, qirêj; guneh -ê veqetandeka binavkirî Dil, navenda tesîra evînê ya hem erênî hem jî neyînî ye. Yar wekî padîşah, beden wekî memleket, dil jî wekî paytextê ku padîşah lê fermandarî dike tê qebûlkirin. Mela her car bal dikişîne taybetiyeke dil. Em ê her taybetiyê di ciyê wê de diyar bikin. Bo nimûne li vir, ango di rista duwemîn de bal dikişîne dilê xwe yê ku ji gunehan zengar girtiye. Ji bo ku dilê xwe ji vê zengarê paqij bike, ji murşid dixwaze ku şerava evîna xwedayî pêşkêşê wî bike. Risteya sêyemîn heyat jiyan, jîn -a veqetandeka ravekê dil dil, qelb mey şerava tirî -a veqetandeka ravekê baqî bermayî an jî kevnesale binoşîn vexwin dâ daçeka pêşniyaziyê bi pêşdaçek muştaq bijî, miçêz, kêf -î qertafa hevoka rewşîn Risteya çaremîn Ev riste bi tevayî Erebî ye. ela daçeka heşyarkirinê ya daçeka banglêkirinê, baneşan eyyuhe kesê(n) Li gor rêzimanê Erebî hege denglêkirî nêr be û di serî de "el" (qertafa binavkirî) hebe, di navbera daçeka banglêkirinê û denglêkirî de "eyyuhe" tê bikaranîn. neşoyîn yıkamayacağız dil kalp, gönül ji önedat (-den, -dan) vê bükümlü işaret sıfatı (bu) jeng pas, kir, günâh -ê belirlilik takısı Kalp, aşkın hem olumlu hem de olumsuz etkisinin merkezidir. Sevgili padişah, vücut memleket, kalp ise padişahın hüküm sürdüğü başkent olarak kabul edilir. Mela her seferinde kalbin bir özelliğine dikkat çekmektedir. Biz her özelliği kendi yerinde açıklayacağız. Örneğin burada, yani ikinci dizede günâhlardan pas tutan kalbine dikkat çek- mektedir. Kalbini bu pastan temizlemesi için mürşitten kendisine ilahî aşk şarabı sunmasını istemektedir. Üçüncü dize heyat yaşam, hayat -a tamlama takısı dil kalp, gönül mey üzüm şarabı -a tamlama takısı baqî arta kalan ya da yıllanmış binoşîn içiniz! dâ teklif edatı bi önedat (ile) muştaq iştah, keyif, arzu -î durum zarfı eki Dördüncü dize Bu dize tamamen Arapça'dır. ela uyarı edatı. ya seslenme edatı, ünlem eyyuhe kimse(ler) Arapça dilbilgisine göre eğer ünlenen eril olursa ve başında"el" (belirlilik takısı) bulunursa, seslenme edatı ile ünle- nen arasında "eyyuhe" kullanılır. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 124 --- Page Break --- saqî pêşkêşkerê şeravê; murşid edir bigerîne ke's şûşa şeravê ya tijî -en tenwîn, bi wateya "yek" we û (gihanek) nawil dirêj bike, bide. -ha wê (di Erebî de cînavkek pêvebest yekejmar û mê) Hunerê tezmîn Mela rista çaremîn ya ku bi tevayî Erebî ye ji Hafizê Şirâzî, wî jî ji Yezîdê kurê Muawiye girtiye. Heke helbest- vanek di nav helbestek xwe de malikek an jî risteyek helbestvanekî din bikar bîne, di wêjeyê de jê re tê gotin tezmîn. Hunerê tenâsub Tenâsub, hunerê bikaranîna du an jî bêtir bêjeyên ku di navbera wan de têkilî heye ye. Di risteka yekemîn de meqam, stran, û çeng; di ristekên din de jî bêjeyên saqî, şerav, vexwarin û şûşe bi hev re hatine bikaranîn. saqî sakî, içki sunan; mürşit edir dolaştır ke's dolu şarap kadehi -en "bir" anlamında tenvîn we ve (bağlaç). nawil uzat, ver. -ha: onu (Arapça'da tekil ve dişil bitişik zamir) Tazmîn sanatı Mela tamamı Arapça olan dördüncü mısrayı Hâfız-i Şirâzî'den, o da Muâviye'nin oğlu Yezid'den almıştır. Bir şâir başka bir şaire ait bir beyti veya mıs- rayı kendi şiiri içinde kullanırsa, edebiy- atta buna tazmîn denir. Tenâsüp sanatı Tenasüp, aralarında ilgi bulunan iki veya daha fazla kelimeyi kullanma sanatıdır. Birinci dizede makam, şarkı ve çeng; diğer dizelerde de sakî, şarap, içmek ve kadeh kelimeleri birlikte kul- lanmıştır. Wergera Serkî 1) Heke katib rû (yê yarê)rastek bike, xetên şikestî yekpare bike, Yüzeysel Tercüme 1) Eğer kâtip yarin yüzünü cetvelle çizerse, kırık hatları bitiştirirse. Ku katib dîmê cedwel kit, şikeste xet muselsel kit Ji yek herfan mufesel kit, kî ye vê muşkilê hel kit Dizanî rûd û ûd ewel, çi tavêtin surûd ewel Ki işq asân nimûd ewel,welê uftadî muþkilha WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 125 --- Page Break --- 2) Tîpan ji hev cuda bike, kî ye ê ku vê pirsgirêkê çareser bike? 3) Tu dizanî ku saz û ûd berê kîja stranê dibêjin? 4) (Dibêjin) "Evîn berê hêsan xwiya kir, lê paşê pirsgirêk der ketin". Ziman û Huner Risteya yekemîn ku heke, ger; dema ku. katib nivîsyar, wênesaz; Xweda dîm rû, serçav, dêm (gelpik) -ê veqetandeka binavkirî cedwel kit rastek bikit / bike Katib di wêjeya tesewifê de ji bo Xwedayê ku sûretê herî rind daye tiştan tê bikaranîn. Di vê bêjeyê de rûyê yarê bi kaxezê katiban û tabloyên wênesazan tê teşbîhkirin. Ji bo nişandana ku kar pêtepêdayî hatiye kirin, rastek wekî aksesuarek tê bikaranîn. Ango çawa ku katib û wênesaz gava bixwazin li ser ka- xezekî an jî li ser tabloyekê nivîs û wêneyên rind çêkin vî karî bi pênûs û risteyên hunerî dikin; li gor hozan Xweda jî gava yara wî afirandiye di şikildana rûyê wê de qelema xwe ya qudretê bikar- aniye. muselsel xet şikeste xet, xetên şikestî muselsel kit yekpare bike Ji destpêka Ýslamê heta niha şeş cûre xet hatine bikaranîn. Yek ji wan şikeste, yek jî muselsel e. Xetên şikeste ku jê re "şikeste ta'lîq" jî tê gotin, di sedsala XI / XVII de di dewra Sefewiyan de derketiye holê. Ji bo ku tîpên ku di xetên din de bi hev ve nayên zeliqandin jî di van xetan de bi heve tên zeliqandin, xwendina wan zor e. Lê xetên muselsel, yekpare û zelal in; xwendina wan hêsan e. 2) Harfleri birbirinden ayırırsa, kimdir bu problemi çözen kimse? 3) Biliyor musun ki saz ve ûd önce hangi şarkıyı söylüyorlar? "Aşk önce kolay göründü, fakat sonra problemler çıktı" diyor. Dil ve Sanat Birinci dize ku eğer, şayet; -dığı zaman kâtib yazar, ressam; Allah dîm yüz, surat, yanak -ê belirlilik takısı cedwel kit cetvellerse Tasavvuf edebiyatında kâtib, eşyaya en iyi şekli veren Allah için kullanılır. Bu edebiyatta yarin yüzü kâtiplerin kâğıtları- na veya ressamların tablolarına benzetilir. Işin özenli yapıldığını göstermek için cetvel bir akseuar olarak kullanılır. Yani nasıl ki katip ve ressamlar bir kâğıt veya tablo üzerinde güzel yazı veya resim yap- mak istedikleri zaman bu işi sanatsal kalem ve cetvellerle yapıyorlarsa; şaire göre Allah da onun sevgilisini yarattığı zaman yüzünü şekillendirmek için kudret kalemini kullanmıştır. muselsel xet kırık hatlar muselsel kit yekpare yaparsa Islam'ın başlangıcından bugüne kadar altı çeşit hat kullanılmıştır. Onlardan biri şikeste, biri de muselsel hattır. "Şikeste ta'lîk" adı da verilen şikeste hat, XI / XVII. yüzyılda Safevîler döneminde ortaya çıkmıştır. Diğer hatlarda bitişmeyen harfler de bu hatlarda bitişti- rildiği için okunması zordur. Fakat muselsel hat yekpare ve açıktır; okun- ması kolaydır. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 126 --- Page Break --- Risteya duyemîn ji yek ji hev herfan tîpan mufessel kit cuda bikit,veqetîne kî ye? çi kes e? kîja ye ? vê mûşkilê vê pirsgirêkê hel kit çareser bike Li gor helbestvan rûyê yara wî û bisk û porê ku bi ser rûyê wê de hatine berdan mîna tîp û xetên ku xwendina wan hêsan e; lê wateya wan kûr e û şîroveya wan pirsgirêk e. Risteya sêyemîn dizanî? tu dizanî? rûd saz û û ûd ûd ewel berê,di destpêkê de çi? kîja? tavêtin dibêjin. surûd meqam, stran, merş Surûd di eslê xwe de navê meqamekî muzîkê ye ku ev meqam ji aliyê stranbêj Nigîsa hatiye dîtin. Nigîsa bi vî meqamî gelek stran di meclîsa Xusrew Perwîz de gotine. Lê niha ev bêje bêtir bi wateya stran û merş tê bikaranîn Bersîva pirsa "tu dizanî ku saz û ûd kiîja stranê dibêjin?", risteya jêr e: ki işq ku evîn asan hêsan nimûd xwiya kir ewel berê, di destpêkê de welê lê, lê belê uftadî der ket holê, çê bû muşkil pirsgirêk. -ha di Farisî de qertafa pirrjimariyê Ango saz û ûd dibêjin ku evîn di dest- pêkê de hêsan xwiya kir; lê paşê gelek pirsgirêk der ketin holê ku ew di hesab de tune bûn. Ikinci dize ji yek birbirinden herfan harfleri mufessel kit ayırsa ki ye? kimdir? hangisi? vê muşkilê bu problemi hel kit çözer, çözebilir Şaire göre sevgilisinin yüzü ile yüzüne dökülen saç ve zülüfler, okunuşları kolay fakat anlamları derin ve açıklanmaları problem olan harf ve yazılar gibidir. Üçüncü dize dizanî? biliyor musun? rûd saz û ve ûd ûd ewel önce, başlangıçta çi? ne? hangi? tavêtin diyorlar surûd makam, şarkı, marş Surûd aslında sanatçı Nigîsa tara-fın- dan bulunan bir makam adıdır. Nigîsa bu makamla Husrev Pervîz'in meclisinde çok sayıda şarkı söylemiştir. Ancak bugün bu kelime daha çok şarkı ve marş anlamında kullanılmaktadır. "Saz ve ûdun önce hangi şarkıyı söylediklerini biliyor musun?" sorusunun cevabı aşağıdaki dizedir: ki işq ki aşk asan kolay nimûd göründü ewel önce, başlangıçta welê fakat, ancak uftadî ortaya çıktı muşkil problem -ha Farsçada çoğul eki Yani saz ve ûd aşkın başlangıçta kolay göründüğünü, ancak sonra hesapta olmayan çok sayıda problemin ortaya çıktığını söylüyorlar. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 127 --- Page Break --- Hunerê intâq (peyivandin) İntâq, ji peyivandina heyînên ku qabiliyeta wan a axaftinê tune re tê gotin. Lewra þair di risteya duyemîn û sêyemîn de rûd û ûd dide axaftin. Intâk (Konuşturma) sanatı İntâk, konuşma yeteneği olmayan varlıkları konuşturmaya denir. Zira şâir ikinci ve üçüncü mısrada rûd ve ûdu konuşturuyor. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 128 Ji mihra wê şefeq Se'dê, şîrîn le'la şeker we'dê Dinalim şubhetê re'dê,' ecîbim lê ji vê ce'dê Ki dil ra tab-i her çîneş, bi kufrê mîbured dîneþ Ji tab-i ce'd-i muşgîneş, çi xwûn uftadi der dilha! Wergera Serkî 1) Ji evîna yara wek stêrka Se'dê ronî, lêvşêrîn û xeberxweş, 2) Dinalim mîna xurmîna asiman, ji ber vî porê badayî ez mame şaş. 3) Lewra ronahiya her tayek porê wê dil dibe kufrê û der dixe ji dîn, 4) Ji ber ronahiya porê wê yê baday ê bi misk, dikeve qelban gelek xwîn. Ziman û Huner Risteya yekemîn ji pêşdaçek mihr evîn, şefqet -a veqetandeka ravekê wê rengdêra işarkî ya tewandî şefeq spêde, ronî, şewq. Se'd Stêrka Biyom. -ê veqetandeka binavkirî şîrînle'l lêvşîrîn -a veqetandeka binavkirî şekerwe'd xeberşekir, xeberxweş -ê veqetandeka binavkirî Di stêrnasiya berê de bi çavê biyomî û bêyomî jî li stêrk û gerstêrkan hatiye nêrîn. Bo nimûne ji Gelawêjê (Venus) re Yüzeysel Tercüme 1) Sa'd yıldızı gibi parlak, tatlı du- daklı ve şeker sözlü yarin aşkından, 2) İnliyorum gök görültüsü gibi, şaşırdım onun kıvırcık saçından. 3) Zira saçının her telinin parlaklığı, kalbi küfre itip dinden çıkarıyor, 4) Misk kokulu kıvrımlı saçının par- laklığından kalplere nice kanlar giriyor! Dil ve Sanat Birinci dize ji önedat (-den, -dan) mihr aşk -a tamlama eki wê bükümlü işaret sıfatı (o) şefeq parlak Se'd Uğurlu Yıldız -ê belirlilik takısı şîrînle'l tatlı dudaklı -a belirlilik takısı şekerwe'd şeker sözlü, hoş sözlü -ê belirlilik takısı Eski astrolojide yıldızlara ve geze- genlere uğur ve uğursuzluk gözüyle de bakılmıştır. Örneğin Venüs'e Küçük --- Page Break --- Biyoma Piçûk; ji Bercîsê (Jupiter) re Biyoma Mezin; ji her duya bi hev re jî Du Biyom hatiye gotin. Stêrnasên berê hinek qarakter û tay- betî jî dane stêrk û gerstêrkan. Helbest- vanên tesewufê gava yarên xwe bi wan stêrk û gerstêrkan teşbîh dikin, qarakter û teybetiyê wan jî didin ber çavan. Bo nimûne "Se'da Piçûk" qarakterên rindî, nermî, tenikî, muzîk, stran û evînê temsîl dike. Zanist, şermî, hiş û xeberxweşî jî qarakterên "Se'da Mezin" in. Jixwe Cizîrî jî bi bêjeyên "mihr" (evîn) û "şekerwe'd" (xeberxweş) bal dikişîne du heb qarak- terên Se'dê. Ango yara wî mîna Se'dê bedew, ronî, şermîn, xwediyê hiş û zanist e; xeberxweş e. Risteya duyemîn dinalim axîn dikim şubhetê mîna, wekî re'd xurmina asiman -ê veqetandeka binavkirî Nalîna helbestvanên tesewifê axîna wan e. Ev axîn jî gelek caran bi xurmîna asiman tê teşbîhkirin. Ango çawa ku xur- mîna asiman pirê caran piştî çirîsk û birûskan pêk tê, her wiha axînên evîn- daran jî piştî agirê evîna dilê wan pêk tên. 'ecîbim şaşwaz im; heyirî me lê welê, lê belê ji pêşdaçek vê rengdêra işarkî ce'dê porê xirpûşkî, gungilî Di wêjeya tesewifê de gava porê yarê bi xirpûşkî û badekbûn bê vesifkirin, teşbîha wî bi lavlavkê tê kirin. Ango çawa ku lavlavk li kîjan darê bihalê wê hişk dike, her wiha porê yarê jî qelbê evîndar pûç û hişk dike. Uğurlu; Jüpiter'e Büyük Uğurlu; ikisine Iki Uğurlu denmiştir. Eski astrologlar yıldızlara ve geze- genlere bir takım karakterler de ver- mişlerdir. Tasavvuf şairleri sevgililerini o tür yıldız ve gezegenlere benzettikleri zaman onların karakter ve özelliklerini de göz önünde bulundururlar.Örneğin "Küçük Uğurlu" güzellik, yumuşaklık, müzik, şarkı ve aşkı temsil eder. Ilim, utangaçlık, akıl ve hoşsözlülük ise "Büyük Uğurlu"nun karakterleridir. Zaten Cizîrî de "mihr"(aşk) ve "şeker- we'd" (şeker sözlü) kelimeleri ile Se'd'ın iki karakterine dikkat çekmektedir. Yani sevgilisi de Se'd gibi güzel, parlak, utan- gaç, akıllı, bilgili ve hoş sözlüdür. İkinci dize dinalim ah çekerim şubhetê gibi, misali re'd gök gürültüsü -ê belirlilik takısı Tasavvuf şairlerinin inlemesi ah çek- meleridir. Bu ah çoğu zaman gök gürültüsüne benzetilir. Yani nasıl ki gök görültüsü çoğu kez parıltı ve şimşek çakmasından sonra meydana geliyorsa, aşıkların ah çekmeleri de kalplerindeki aşk ateşi sonucunda meydana gelmektedir. 'ecîbim şaşkınım, hayretteyim lê ancak, fakat ji önedat (-den, -dan) vê işaret sıfatı (bu) ce'dê kıvırcık saç, bükümlü saç Tasavvuf edebiyatında sevgilinin saçı kıvırcık ve bükümlü olmakla nite- lendirildiği zaman, sarmaşığa ben- zetilmektedir. Yani nasıl ki sarmaşık hangi ağaca dolanırsa onu kurutuyorsa, sevgili- nin saçı da dolandığı aşığın kalbini kuru- tur. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 129 --- Page Break --- Risteya sêyemîn Ev riste bi tevayî Farisî ye. ki lewra, çimkî, çikû dil dil, qelb ra paşdaçeka bireserî û binavkirî tab rewneqî, ronahî -i veqetandeka ravekê her her çîn xelek, badok, fetlok -(e)ş cînavka pêvebest (-wê) bi kufrê ber bi kufrê mî qertafa dema niha bured dibe dîneş dînê wî Di helbestên dîwan û tesewufê de bêjeya "Çîn" bi wateya porê bi helqe û badok tê. Lê çawa ku di risteya çaremîn de tê dîtin gava digel bêjeya "muşg" (misk) bê bikaranîn welatê "Çîn"ê jî dide xulxulandin. Lewra warê miskê Çîn e. Li gor helbestvan rewneqiya porê yara wî gihaştiye wê derecê ku qelbê evîndaran ji Xweda ber bi xwe ve dikişîne,wan ber bi kufrê dibe û ji dîn derdixîne. Risteya çaremîn Ev riste jî bi tevayî Farisî ye. ji pêşdaçek tab-i ronahiya, rewneqiya ce'd-i porê xirpûşkî, gungilî muşgîn bi misk, miskirî -(e)ş cînavka pêvebest (-wê) çi! çiqas! xwûn xwîn, xûn, xweyn uftadi ketiye der pêşdaçek (di) dil dil, qelb -ha qertafa gelejmariyê (-an) Çawa ku di vê risteyê de jî tê dîtin, di helbestên dîwan û tesewifê de pirê caran bîna porê yaran tê teşbîhkirin bi bîna Üçüncü dize Bu dize tamamen Farsça'dır ki çünkü dil kalp, gönül ra nesnel/ik ve belirlilik soneki tab aydınlık, parlaklık -i tamlama eki her her çîn halka, kıvrım, büküm -(e)ş bitişik zamir (onun) bi kufrê küfre mî şimdiki zaman eki bured götürüyor dîneş dinini Divan ve tasavvuf şiirlerinde "Çîn" kelimesi halkalı ve kıvrımlı saç anlamında kullanılır. Ancak dördüncü dizede de görüldüğü gibi "muşg" (misk) kelimesiyle birlikte kullanıldığında "Çin" ülkesini de çağrıştırmaktadır. Çünkü miskin anayurdu Çin'dir. Şaire göre sevgilisinin saçının palaklığı o dereceye ulaşmış ki, aşıkların kalbini Allah'tan kendine doğru çekmekte ve onları küfre götürüp dinden çıkarmak- tadır. Dördüncü dize Bu dize de tamamen Farsçadır. ji önedat (-den, -dan) tab-i parlaklık, aydınlık ce'd-i kıvırcık saç,bükümlü saç muşgîn misk kokulu -(e)ş bitişik zamir (onun) çi! nice!, ne kadar! xwûn kan uftadi girmiş; giriyor der önedat (-de, -da) dil kalp, gönül -ha çoğul eki (-ler) Dizede de görüldüğü gibi, divan ve tasavvuf şiirlerinde sevgililerin saç- larının kokusu çoğu kez miskin kokusuna WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 130 --- Page Break --- miskan. Misk ûrekî reş e; ji navzika xeza- lê der tê. Ev ûr di eslê xwe de xwîneke hişkbûyî ye. Heya ku ev xwîn di navzika xezalê de be, xezal pê nerihet dibe. Lê dema ku der dikeve û dikeve erdê, hem ew rihet dibe hem jî bînek xweş li hawirdor belav dibe. benzetilmektedir. Misk siyah bir urdur; ceylanın göbeğinden çıkar. Bu ur aslında kurumuş bir kandır. Bu kan ceylanın karnında kaldığı sürece onu rahatsız eder. Fakat dışarı çıkıp yere düştüğü zaman hem ceylan rahat eder, hem de çevreye hoş bir koku dağılır. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 131 Di vê taqê di vê xanê, me 'eyş û eymenî kanê? Kesê dest dit ji dewranê,nihalik wê gulistanê Der axûşeş çû mîared, ki ez dil caneþ bispared Ceres firyadi mîdared, ki ber bendîdi mehmilha Wergera Serkî 1) Di vî asîman û di vê xanê de, ji bo me jiyan û ewletî kanê? 2) Kesê ku di dinê de dest dirêj bike terxekî vê gulistanê: 3) Dema bixwaze bi canê xwe wê berdil û hemêz bike, 4) Zengil, "wextê barkirinê ye baran bar kin" qîrîn dike. Ziman û Huner Risteya yekemîn di pêşdaçek vê rengdêra işarkî taq gumbet û feleka asiman -ê veqetandeka binavkirî di pêşdaçek vê rengdêra işarkî xan dinya ku mîna xanê ye -ê veqetandeka binavkirî me ji me re. eyş jîn, jiyan, heyat. û gihanek. eymenî ewletî. kanê? li ku ye? Yüzeysel Tercüme 1) Bu gökte ve bu handa, bizim için hayat ve güven nerede? 2) Kim dünyada elini bir fidana uzat- sa bu gül bahçesinde: 3) Tam bağrına basıp ona ruhuyla sarılmak istediği sırada, 4) "Göç zamanıdır yükleri bağlayın" diye çan feryat koparmakta. Dil ve Sanat Birinci dize di önedat (-de, -da) vê işaret sıfatı (bu) taq gök kubbesi ve feleği -ê belirticilik takısı di önedat (-de, -da) vê işaret sıfatı (bu) xan hana benzeyen dünya. -ê belirticilik takısı. me bizim için, bize. eyş yaşam, hayat. û bağlaç (ve) eymenî güven kanê nerede? --- Page Break --- Helbestvan dibêje ku di gerdûna ku ji rûyê erdê û asiman pêk tê de ew negi- hîştiye armanca xwe û ji bo wî li tu derê jiyaneke rehet û biewle tune ye. Risteya duyemîn kesê mirovê.., şexsê.. dest dest dit dirêj ke ji dewranê ji dinê nihalik terxek, şaxek vê rengdêra işarkî gulistanê bexçê gulan Risteya sêyemîn der d, li axûşeş hembêza xwe çû dema ku mîared bibe, hilgire ki ez dil ku ji dil caneş canê xwe bispared radest bike, bide Risteya çaremîn ceres zengil, gangoç firyadi fixan mîdared dike ki ku berbendîdi girê bidin mehmil bar -ha -an(qertafa gelejmariyê) Li gor helbestvan, evîndar ji bo ku bigihîjin dilberên xwe yên mîna terxên teze, demeke dirêj li pey wan digerin. Lê dema ku digihîjin wan û dixwazin wan bipihêt hemêz bikin, vê carê ecelê wan tê û dimirin. Şair gökyüzü ve yeryüzünden oluşan evrende amacına ulaşamadığını ve onun için hiçbir yerde rahat etmediği ve güven- li bir hayatın olmadığını söylemektedir. Ikinci dize kesê kim.. dest el dit uzatsa ji dewranê dünyada nihalik bir fidan vê işaret sıfatı(bu) gulistanê gül bahçesi Üçüncü dize der -de, -da axûşeş kucağına çû -zaman mîared aldığı, taşıdığı ki ez dil ki gönülden caneş ruhunu bispared ısmarlasa, verse Dördüncü dize ceres zil, çan firyadi feryat, figan mîdared eder ki ki berbendîdi bağlayın mehmil yük -ha -ler(i) (çoğul takısı) Şaire göre, aşıklar fidan gibi sevgililerine kavuşmak için uzun bir süre onların peşinde dolaşırlar. Fakat onlara kavuşup sımsıkı sarılmak istediklerinde bu kez de ecelleri gelir ve ölürler. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 132 --- Page Break --- Risteya çaremîn ceres zengil, gangoç firyadi fixan mîdared dike ki ku berbendidi girê bidin mehmil bar -ha -an(qertafa pirhejmariyê) Li gor helbestvan, evîndar ji bo ku bigihîjin dilberên xwe yên mîna terxên teze, demekê dirêj li pey wan digerin. Lê dema ku digihîjin wan û dixwazin wan pihêt hemêz bikin, vê carê ecelê wan tê û dimirin. Dördüncü dize ceres zil, çan firyadi feryat, figan mîdared eder ki ki berbendidi bağlayın mehmil yük -ha -ler(i) (çoğul takısı) Şaire göre, aşıklar fidan gibi sevgililerine kavuşmak için uzun bir süre onların peşinde dolaşırlar. Fakat onlara kavuşup sımsıkı sarılmak istediklerinde bu kez de ecelleri gelir ve ölürler. Bi Qur'anê bi ayatê, eger pîrê xerabatê Bibêjit secdebin Latê, murîdên wî dibin qatê Mûrîd er bêbeser nebwed, ji fermaneş bi der nebwed Ki sâlik bêxeber nebwed, ji resm û rah-i menzilhâ Wergera Serkî 1) Ez sond dixwim bi Qur'an û bi ayetan eger pîrê meyxaneyê, 2) Bibêje "ji pûtê Lât re sujde bibin", murîd ji emrê wî der nayê. 3) Murîd ji emrê wî der nayê, heke bêhiş û bêbesîret nebe, 4) Lewra murîd ji qanûn û toreyên meqaman bêxeber nabe. Ziman û Huner Risteya yekemîn bi daçeka sondê Qur'an Qur'ana Pîroz -ê veqetandeka binavkirî Yüzeysel Tercüme 1) Kur'an'a ve ayetlere yemin ederim ki eğer meyhanenin Pîri, 2) "Lât putuna secde edin" derse, din- ler onu muritleri. 3) Şayet mürit anlayışsız olmazsa onun emrinden çıkmaz, 4) Çünkü mürit makamların yasa ve törelerinden habersiz olmaz. Dil ve Sanat Birinci dize bi yemin edatı Qur'an Kur'an-ı Kerîm -ê belirlilik takısı WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 133 --- Page Break --- Armanca sondxwarinê xurtkirina angaştekê ye. Gel bêtir bi çi bawer bike sond bi wî tê xwarin. Di nav Kurdan de ji berê de sondxwarina bi Qur'anê heye. Wekî gelek zimanên din, di Kurdî de jî daçekên sondê hene. Yek ji wan "bi" ye. Ev di Erebî de jî daçeka sondê ye. Mînak: Billahi (Bi Xwedê). bi daçeka sondê ayat ayetan -ê veqetandeka binavkirî Bêjeya "ayat" di Erebî de pirhejmar e. Yekejmara wê "ayet" e. Lê Cizîrî li gorî rêzimanê Kurdî "ayat" wekî yekejmar qebûl kiriye. Lewra di dawiya wê de veqetandeka "-ê" bi kar aniye. Ev veqe- tandek li gorî rêzimanê Kurdî dikeve dawiya navdêrên yekejmar û nêr. Ji her hevokeke Qur'anê re tê gotin ayet. Wateya ayetê nişan û elamet e. eger ger, eger, heke, ku, hek pîr mezin, saqî; şêx, murşid -ê veqetandeka ravekê xerabat meyxane;tekya, dergah -ê veqetandeka binavkirî Pîr, mezin û saqiyê meyxaneyê ye. Lê di wêjeya tesewifê de armanc jê murşid û rêber e. Xerabat jî "meyxane" ye. Lê armanc jê tekya û dergeha murîdan e. Ango çawa ku saqiyê meyxaneyê şeravê dide meyxanevanan û wan serxweş dike, murşidê tekyayê jî ji evîna ilahî feyzê dide murîdan û wan bi vê feyzê mest dike. Risteya duyemîn bibêjit bibêje secde bin sujde bibin lâtê ji pûtê Lat re murîdên wî murîdên wî pîrî dibin dibin qatê stuxwar, îtaetkar Yemin etmenin amacı bir iddiayı pekiştirmektir. Halk daha çok neye inanırsa onunla yemin edilir. Kürtler arasında öteden beri Kur'an ile yemin etmek vardır. Diğer birçok dil gibi Kürtçede de yemin edatları vardır. Bunlardan biri de "bi" dir. Bu, Arap dilinde de yemin edatıdır. Örnek: Billahi (Allah'a). bi yemin edatı ayat ayetler -ê belirlilik takısı Arapçada "ayat" kelimesi çoğuldur. Tekili "ayet"tir. Ancak Cizîrî "ayat"ı Kürtçe dilbilgisine göre tekil olarak kabul etmiştir. Çünkü sonunda "-ê" takısını kullanmıştır. Bu takı Kürtçe dil- bilgisine göre tekil ve eril isimlerin sonuna gelir. Kur'an'ın her bir cümlesine ayet denir. Ayetin anlamı nişan ve alamettir eger eğer, şayet pîr büyük, sakî, şeyh, mürşit -ê tamlama takısı xerabat meyhane; tekke, dergâh -ê belirilik takısı Pîr, meyhanenin büyüğü ve orada içki sunan kişidir. Ancak tasavvuf ede- biyatında amaç mürşit ve rehberdir. Yani nasıl ki meyhanenin sakîsi meyhanecilere şarap verip onları sarhoş ediyorsa, tekkenin mürşidi de müritlere ilahî aşktan feyiz verir ve onları bu feyizle mest eder. İkinci dize bibêjit dese ki.. secde bin secde edin lâtê Lat putuna murîdên wî o pîrin müritleri dibin olurlar qatê boyun eğen, itaat eden WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 134 --- Page Break --- Beriya Ýslâmê her qebîleyek 'Ereb pûtek xwe hebun. Lat, pûtê qebîla "Benû Seqîf" bu. Risteya sêyemîn murîd murîd er heke, heger bêbeser bê hiş û besîret nebwed nebe ji fermaneş ji fermana murşid bi der nebwed dernakeve Risteya çaremîn ki çimkî, çîku, lewra sâlik rêwiyê terîqetê bêxeber bêagah nebwed nabe ji resm ji qanûn û û rah-i rêzika menzil meqam -hâ -an Wateya bêjeya murîd "viyer" (daxwazkar) e. Di tesewifê de, kesê ku girêdayê bi şêxê terîqetekê ve be jê re tê gotin murîd. Lewra dixwaze ku bi wasita terîqetê bigihîje meqamekî bilind. Wateya salik "meşvan" e. Wekî rêman- eke tesewifê salik, ew kese ku ji bo gihaştina meqamekî bilind di rêzika terîqetê de bi rêberiya murşidekî dimeşe. Gava bigîhîje meqamê ku tê xwestin, êdî navê wî dibe muntehî, ango kesê ku gîhaştiye dawiya rê. Li gor vê rêzkirinê, sâlik, di navbera murîd û muntehî de, di meqamekî navîn de cih digire. Her terîqetek hinek rêzik û toreyên li gor xwe hene. Ji van rêzik û toreyan re tê gotin "adab" Yek ji van jî nederketina li ber emrê murşid e. Heke di emirkirina wî de tiştekî mixalifê dîn hebe jî, divê dîsa murîd wî emrê han bi cih bîne. Islam'dan önce her Arap kabilesinin bir putu vardı. Lat, Sakifoğulları kabilesinin putu idi. Üçüncü dize murîd mürit er eğer bêbeser akılsız ve basiretsiz nebved olmazsa ji fermaneş mürşidin emrinden bi der nebwed dışarı çıkmaz Dördüncü dize ki çünkü, zira sâlik tarikat yolcusu bêxeber habersiz nebwed olmaz ji resm kanûn û ve rah-i yol, kural menzil makam -hâ lar Mürit sözcüğünün anlamı "isteyen" dir. Bir tasavvuf terimi olarak mürit, her- hangi bir tarikat şeyhine bağlı olan kişiye denir. Çünkü tarikat vasıtasıyla yüksek bir makama ulaşmak ister. Sâlikin anlamı "yürüyen"dir. Bir tasavvuf terimi olarak sâlik, bir yüksek makama ulaşmak için bir mürşidin rehberliğinde tarikat çizgisinde yürüyen kişidir. Istenilen makama ulaştığında ise adı artık muntehî, yani yolun sonuna varan kişi olur. Salik bu sıralamaya göre mürit ile muntehî arasında bir orta makamda yer alır. Her tarikatın kendine göre bazı kural ve töreleri vardır. Bu kural ve törelere "adab" denir. Bunlardan biri de mürşidin emrine karşı çıkmamaktır. Onun emret- tiği şeyde dine aykırı bir şey olsa bile, mürit yine onu yerine getirmelidir. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 135 --- Page Break --- Wergera Serkî 1) Şevên tarî û mîna behrê, ji bilî pêlan deng û xeber nayê. 2) Di wê şevê de bager jî ku rabû, şikest keştiya bayê. 3) Ji hesabkirina herfên meh û salên me, derneket wek falê me, 4) Nezanên ku li qeraxên behrê digerin, çi fêm dikin ji halê me ? Ziman û Huner Risteya yekemîn şevê şevên zulmat tarî û û deryayê mîna behrê ji mewcan ji pêlan qet qet, ji bin xeber xeber, deng, agahî nayê nayê Bêjeya zulmat Erebî û pirehejmar e. Yekejmara wê zulmet e. Bûye rengdêra şevê. Li gor rêzimanê Kurdî divê ev rengdêr yekejmar bihata. Lê em dikarin bibêjin ku, ji bo ku helbestvan xwestiye bal bikişîne pirtarîbûnê, rengdêr pirhejmar bikar aniye. Ango tariyek jê re bûye çend tarî. Şair di vê risteyê de ji aliyê rîska ku ji ber evînê ketiyê, xwe teşbîh dike bi wî kesê ku suwarê keştiyê bûye û ba wê keştiyê bi vir de û wê de kaş dike. Di şevên tarî de, di nav pêlên behrê de ji bilî dengê pêlan tu xeber û dengekî nayê bihîstin. Yüzeysel Tercüme 1) Karanlık ve derya gibi geceler, ses ve haber yok dalgalardan başka. 2) Rüzgâr gemisi de kırıldı, o gecede kopunca fırtına. 3) Ay ve yıllarımızın harflerinin he- saplanmasında, çıkmadı falımız. 4) Ne anlarlar ki halimizden, denizin sahillerinde dolaşan cahiller ? Dil ve Sanat Birinci dize şevê geceler zulmat karanlık û ve deryayê deniz gibi ji mewcan dalgalardan qet asla xeber haber, ses, bilgi nayê gelmiyor Zulmat kelimesi Arapça ve çoğuldur. Tekili zulmettir. Şevê kelimesinin sıfatı olmuştur. Kürtçe dilbilgisine göre bu sıfatın tekil gelmesi gerekirdi. Fakat diyebiliriz ki, şair çok karanlılığa dikkat çekmek için sıfatı çoğul olarak kullanmıştır. Yani bir karanlık onun için karanlıklar olmuştur Şair bu dizede aşk yüzünden girdiği risk açısından kendini rüzgârın o yana bu yana sürüklediği bir gemiye binen kişiye benzetmektedir. Karanlık gecelerde denizin dalgaları arasında dalgaların sesinden başka hiçbir ses ve haber duyul- mamaktadır. Ikinci dize Şevê zulmet û deryayê, ji mewcan qet xeber nayê Şikestî keþtiya bayê, 'ecacê wê şevê dayê Ji herfan mahu salê ma, nehat der þiklê fa'lê ma Kuca danendi halê ma, sibigbaran-i sahilhâ? WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 136 --- Page Break --- Risteya duyemîn şikestî şikest keştiya bayê gemiya bayê 'ecacê bahozê, bagerê wê şevê di wê şevê de dayê lê da Şev jixwe tarî ye; bi ser de, di wê şevê de bager jî rabûye û keştî şikênandiye. Çawa yekê ku di şeveke wiha de, di behreke wiha de, suwarê keştiyeke wiha bibe tu hêviya wî ya xelasbûnê namîne, hêviya şair a xelasiyê jî ji vê evîna xeter- nak êdî hatiye birrîn. Risteya sêyemîn ji herfan ji tîpan mah û salê ma meh û salên me nehat der der neket şiklê mîna fa'lê ma fehlê me Şâir careke dawîn hinek herfan bi kar tîne û ji bo hesabkirina meh û salên emrê xwe fahl vedike. Lê fahl jî mîna ku ew dixwaze der nayê û êdî fêm dike ku emrê wî temam bûye. Hinek lêkolîner li gor hinek nusxeyên Dîwanê di ciyê "şiklê fa'lê" de "şiklê xalê" bi kar tînin û li gor hesabê "ebced"ê, tarîxa jidayikbûna Mela ji malikê derdixin ku ev tarîx li gor koçî û zayînî dibe 980/1570. (Bnr. Zinar, Dîwan, rp. 12). Risteya çaremîn Ev riste bi tevayî Farisî ye. kuca? çawa?, Ji ku? danendi dizanin hâlê ma halê me sibikbaran barsivikên, nezanên -i veqetandeka ravekê sahil qerax -ha -an (qertafa pirhjmariyê) Helbestvan dixwaze ku derdê xwe ji hinekan re bibêje, lê dinêre ku kesek mîna wî neketiye nav kûraniya behra şikestî kırıldı keştiya bayê rüzgâr gemisi 'ecacê fırtına, kasırga wê şevê o gecede dayê vurdu Gece zaten karanlıktır; üstelik o gece fırtına da kopmuş ve gemiyi kırmıştır. Nasıl ki böyle bir gecede, böyle bir denizde, böyle bir gemiye binen kim- senin hiçbir kurtulma ümidi yoksa, şairin de artık bu tehlikeli aşktan kurtulma ümidi kesilmiştir. Üçüncü dize ji herfan harflerden mah û salê ma ay ve yıllarımız nehat der çıkmadı şiklê gibi fa'lê ma bizim falımız Şair son kez bazı harfler kullanarak ömrünün ay ve yıllarını hesaplamak için fal açar. Fakat fal da istediği gibi çıkmaz ve artık ömrünün tamamlandığını anlar. Bazı araştırmacılar divanın bazı nüshalarına göre "şiklê fa'lê" yerine "şiklê xalê" ifadesini kullanıyor ve ebced hesabına göre beyitten Mela'nın doğum tarihini çıkarıyorlar ki, bu tarih hicrî ve miladîye göre 980/1570 yapar. (Bkz. Zinar, Divan, s. 12). Dördüncü dize Bu dize tamamen Farsçadır kuca? nasıl?, nerden? danendi bilirler hâlê ma halimizi sibikbaran hafif yüklüler, cahiller -i tamlama eki sahil sahil, kıyı -hâ -ler (çoğul eki) Şair derdini bazı kimselere söylemek istiyor, fakat bakıyor ki kimse onun gibi aşk denizinin derinliklerine girmemiş, belki bu denizin sahillerin-de dolaşıyor WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 137 --- Page Break --- işqê, belki li qeraxên vê behrê digerin û ji halê wî fêm nakin. ve onu anlamıyorlar. Me ra ji ewel çi bir xamî, kişand axir bi bednamî Ji rengê Se'diyu Camî, ji şohret pê hisîn 'amî Bi deng û bang û awazî, dibêjit naxmeya sazî Nihan key manedan razî, kezu sazendi mehfilha Wergera Serkî 1) Qelemê ji bo min berê çi nivîsî bû ku paşê navê min bi xirabî nivîsand? 2) Wekî evîna Se'dî û Camî, xelq bi navdarbûna evîna min jî hisiyan. 3) Strana bi saz, bi dengê bilind, vê evînê tîne ziman. 4) Sirra(raza) ku di meclisan de bê xeberdan, çava dimîne mîna sirran? Ziman û Huner Risteya yekemîn me ra ji min re ji ewel berê, di destpêkê de çi bir? çi nivîsand xamî qelemê, pênûsê kişand çixêz kir, nivîsand axir paşê bi bednamî bi nebaşî Şair di vê risteyê de meraq dike û dipirse: "Gelo qelemê di heqê min de berê çi nivîsî bû?". Lê ji wî re tiştê ku girîng e, nivîsandina qelemê a berê na, a paşiyê ye. Di vê çarçovê de bersîva xwe jî ew dide û wiha dibêje: " Dawiyê navê min bi xirabî derxist". Yüzeysel Tercüme 1) Kalem önce benim için ne yazmış- tı ki sonra kötü yazdı adımı? 2) Sa'dî ve Camî'nin aşkı gibi, halk duydu benim de ünlü aşkımı. 3) Sazlı şarkı yüksek sesle bu aşkı dile getiriyor. 4) Meclislerde konuşulan sır, artık nasıl sır olarak kalıyor? Dil ve Sanat Birinci dize me ra bana, benim için ji ewel önceden, başta çi bir? ne yazdı? xamî kalem kişand çizdi axir sonra, sonunda bi bednamî kötü olarak Şair bu dizede merak edip soruyor: "Acaba kalem benim hakkımda önce ne yazmıştı?". Fakat onun için önemli olan şey, kalemin onun hakkında önce değil, sonradan ne yazdığıdır. Bu çerçevede cevabını da kendisi veriyor ve şöyle diyor: "Sonra adımı kötüye çıkardı". WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 138 --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 139 Risteya duyemîn ji rengê mîna Se'dî Se'dê Şîrazî û û Camî Mela Camî ji şuhret ji navdarî pê hisin bihîstin, agahdar bûn 'amî Tebeqa gel. Xirabiya qelemê bi şair re ev e ku mîna evîna Se'dê Şîrazî û Mela Camî, evîna wî jî bi xelqê da sehkirin û sirra wî ya işqê bi gel da hisandin. Risteya sêyemîn bi deng Bi qîrîn û û bang fîxan, hawar, gazî û û awazî meqamî dibêjit dibêje, dxwine naxmeya sazî strana bi saz Risteya çaremîn nihan tiştê veşartî, sirr key? çawa? maned dimîne an ew razî bi sirîtî kezu (ki ez o) = ku ewî sazendî tîne ziman mehfl meclis -hâ qertafa gelejmariyê Ev pêhisandina işqê di nav gel de ew çend bela û diyar bûye ku, saz û stranbêj bi dengê bilind û bi qîrîn evîna Mela terennûm dikin û sirên eşqa wî aşkera dikin. Mela piştî ku vê rewşê dibîne, qebûl dike ku sirrên wî êdî ji sirrbûnê derketine û veşartina wan gengaz nîn e. Loma wiha dibêje: "Tiştekî veşartî piştî ku di meclisan de pê bê axaftin, sazû sazbend behs jê bikin, êdî çawa ew ê wek sirr bimîne?". Ikinci dize ji rengê gibi, misali Se'dî Sa'd-i Şîrazî û ve Camî Molla Camî ji şuhret şöhretten pê hisin duydular 'amî halk tabakası Kalemin şaire kötülüğü şudur ki, Sa'd-i Şîrazî ve Molla Camî gibi onun da aşkını halka duyurdu ve aşk sırlarını onlara açıkladı. Üçüncü dize bi deng bağırarak û ve bang figan ederek û ve awazî makamla dibêjit söylüyor, okuyor naxmeya sazî sazlı şarkı Dördüncü dize nihan gizli şey, sır key? nasıl? maned kalır an o razî sır olarak kezu (ki ez o) = ki onu sazendi dile getiriyor mehfil meclis -hâ -ler (çoğul eki) Aşkla ilgili bu duyum o kadar yayılmış ki, saz ve şarkıcılar meclislerde yüksek sesle Mela’nın aşkını terennüm ediyor ve onun aşk sırlarını açıklıyorlar. Mela bu durumu gördükten sonra artık sırlarının sır olmaktan çıktığını ve gizlen- melerinin mümkün olmadığını kabul ediyor. Onun için şöyle diyor: "Gizli bir şey, meclislerde konuşulup saz ve çal- gıcılar ondan bahsettikten sonra artık nasıl sır olarak kalır?". --- Page Break --- Yüzeysel Tercüme 1) Mela! Eğer Şîraz Kutbu Hâfız'dan aşkın sırrını bellesen: 2) Ney ve sazın sesiyle gökyüzüne yükselip uçacaksın sen; 3) Çok nail olacaksın yarin aşıkları sarhoş eden pâk sevgisine; 4) Dünyayı terkedip bir kenara at, kavuştuğun zaman sevdiğine. Dil ve Sanat Birinci dize ji önedat (-den, -dan) Hafiz qutb büyük veli -ê tamlama takısı Şîrazê Şîraz şehri Hafız-i Şîrazî'nin adı Muhammed'dir. Küçüklüğünde Kur'an-ı Kerîm'i ezber- lediği için kendisine "Hafız" lakabı ve- rilmiştir. Tasavvuf ve tasavvuf şiirleri alanında oldukça meşhur bir kişi olmasına rağmen, şeyhi ve tarikatı hakkında eli- mizde net bilgiler yoktur. Hafız 792 / 1390 yılında vefat etmiştir. Arapçada kutb, etrafında değirmen taşının döndüğü mildir. Tasavvufta bundan amaç büyük velidir. Yani nasıl ki değirmen taşı milin etrafında dönüyorsa, diğer veliler ve tasavvuf dünyası da o büyük velinin etrafında dönerler. Kutba küçük bir nüansla gavs da denir. Gaws yardımcı ve yardım anlamlarına gelir. Çünkü tasavvuf ve tarikat felsefesine göre mürit bir sıkıntıya düştüğü zaman gavs onun yardımına gelir. Wergera Serkî 1) Ey Mela! Heke tu ji Hafiz qutbê Şîrazê sira evînê fêm bikî: 2) Tu yê bi dengê ney û sazê bilind bibî ser asîman û bifirî; 3) Tu yê pir bigihîjî evîna yarê ya paqýj ku evîndaran serxweş dike; 4) Gava tu bigihîjî heskiriya xwe, dinyayê bavêje pişt go û terk bike. Ziman û Huner Risteya yekemîn ji pêşdaçek Hafiz qutb weliyê mezin -ê veqetandeka ravekê Şîrazê bajare Şîrazê Navê Hafizê Şîrazî Mihemed e. Ji bo ku di piçûkiya xwe de Qur'ana Pîroz ezber kiriye jê ra leqeba "Hafiz" hatiye dayîn. Digel ku di warê tesewif û helbestên tesewufê de şexsiyetekî pir namdar ê, der barê şêx û terîqeta wî de agahiyên esehdi dest me de tune ne. Hafiz di sala 792 / 1390 de rehmet kiriye. Qutb di Erebî de mîla ku kevirê aşê (beraş) li dora wê digere ye. Di tesewifê de armanc jê weliyê mezin e. Ango çawa ku kevirê aşê li dora mîl digere, weliyên din û alema tesewufê jî li dora wî weliyê mezin digerin. Ji Qutb re bi ferqekî hindik xews jî tê gotin. Xews bi wateya alîkar û alîkarî ye. Lewra li gor felsefa tesewif û terîqetê gava murîd têkeve tengasîyek xews bi alîkariya wî de tê. Ji Hafiz Qutbê Şîrazê, Mela fehm er bikî razê Bi awazê ney û sazê, bih bî ber çerxê perwazê Tuzed min hubbihe's-sefwa, bihi ehlu'l-hewa neþwa Meta ma telqe men tehwa, de'i'd-dunya ve ehmilha WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 140 --- Page Break --- Mela! ey Mela! Mela, bernavka Cizîrî ye. Wateya wê ya ferhengî "tijî" ye. Ji bo ku xoce bi ilmê tijî nin, ji wan re mela (tijî) tê gotin. fehm er bikî ger fêm bikî razê sirê, hikmetê Bêjeya "er", daçeka hekînî ye; ketiye navbera du perçeyê lêkera hevedudanî. Lêker bila dixwazî xwerû, dixwazî heve- dudanî bin, di eslê xwe de daçekên hekînî beriya wan tên bikaranîn. Di pirtûkên li ser rêzimanê Kurdî yên ku em gihaştin wan, derbarê ku daçekên hekînî di navbera du perçeyê lêkerên hevedudanî de tên an jî nayên bikaranîn em rastî agahiyek nehatin. Di vê çarçovê de mîna- ka Cizîrî balkêş e. Hafiz di helbestên xwe de bêjeyên mîna evîn, şerav, şûşe, meyxane û saqî bi wateyê mecazî gelek bi kar anîne. Kesên ku ji sirra vê bikaranînê bêxeber bûn, li dijî Hafiz cepe girtine û wî rexne kirine. Lê Cizîrî ji ber ku sirr û hikmetên bikaranîna van bêjeyan agahdar e, li Hafiz xwedî derdikeve û bala muxatabên xwe dikişîne ser van sir û hikmetan. Daçekên hekînî bersîvê dixwazin. Di vir de bersîva "er"ê risteya duyemîn a jêr e: Risteya duyemîn bi awazê bi fixan û meqamê ney û sazê ney û sazê bih bî tuyê bilind bibî ber ser çerxê asiman perwazê firandin, firîn Ney aletekî muzîkê ye. Ji qamiş tê çêkirin. Di tesewifê de der barê "ney"ê hikayekî wiha tê gotin: Ney zamanekî qamîşek bû. Di welatê xwe yê bi navê "Neyistan" de di nav jiyaneke rehet de Mela! ey Mela! Mela, Cizîrî'nin lakabıdır. Sözlüksel anlamı "dolu"dur. Hocalar ilimle dolu oldukları için kendilerine mela (dolu) denilmektedir. fehm er bikî eğer kavrarsan razê sırrı, aşk sırrını "Er" kelimesi şart edatıdır; bileşik fiilin iki parçası arasına girmiştir. Fiiller ister yalın olsun ister bileşik, şart edatları aslında onlar- dan önce kullanılır. Bizim ulaşabildiğimiz Kürtçe dilbilgisiyle ilgili kitaplarda şart edat- larının bileşik fiillerin iki parçası arasında kul- lanılıp kulanılamayacağı hakkında bir bilgiye rastlamadık. Cizîrî'nin örneği bu bakımdan dikkat çekicidir. Hafız şiirlerinde aşk, şarap, kadeh, meyhane ve sakî gibi kelimeleri mecazî anlamlarda çokça kullanmış-tır. Bu kelimelerin kullanımlarından habersiz olan kimseler Hafız'a karşı cephe almış ve onu eleştirmişlerdir. Ancak Cizîrî bu kelimelerin kullanıldığı sır ve hikmetler- den haberdar olduğu için Hafız'a sahip çıkmakta ve muhataplarının dikkatini bu sır ve hikmetlere çekmektedir. Şart edatları cevap isterler. Burada "er"in cevabı aşağıdaki ikinci dizedir: İkinci dize bi awazê sesi ile, makamı ile ney û sazê ney ve sazın bih bî yükseleceksin ber üstüne çerxê gökyüzü perwazê uçmak, uçuş Ney bir müzik aletidir. Kamıştan yapılır. Tasavvufta ney hakkında şöyle bir hikaye anlatılmaktadır: Ney bir zamanlar bir kamış idi. Neyistan adlı vatanında rahat bir yaşamı vardı. Daha sonra bazı insanlar tarafından kesildi ve WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 141 --- Page Break --- bû. Paşê ji aliyê hinek insanan hat birîn û ji bo ku baş bê pijandin hindirê wê hat valakirin. Vî qamîşê han heta ku rengê xwe yê teze winda kir û rengekî zer girt, li hember vê zehmetiyê sebir kir. Paşê insanan tê de qulik vekirin û pif kirin wan qulikan. Wê demê welatê wê yê Neyistanê hat bîra wê û bêrîkirina xwe ya wî welatî bi awazeke tesîrdar hanî ziman. Ha insan jî ji welatê xwe yê heqîqî ku Cennet e dûr ketiye û di cizbeyên zikrê de bêrîkirina wî welatî bi feryad û fixan tînin ziman. Lê ji bo ku bigîhîjin wî welatî, divê wekî "ney"ê hindirê xwe ji nebaşiyan paqij bikin û baş bên pijandin. Ango ger tu sirreke işqê ji Hafizê Şîrazê fêm bikî, tu yê mîna neyê deng û meqamên tesîrdar derxî û bilind bibî herî ser asiman. Ger tu vê sirê fêm bikî, tuyê tiştên ku di risteya jêr de hatine gotin jî qezenc bikî: Risteya sêyemîn Ev riste bi tevayî Erebî ye. tuzed yê ji te re pir bê dayîn min ji hubbi evîna -ha wê (cînavka pêvebest) sefwa ya pak, paqij bihi bi wê (evînê) ehlu'l-hewa kesên evîndar neşwa bikêf in, serxweş in Risteya çaremîn Ev riste jî bi tevayî Erebî ye. meta ma dema ku telqe tu bigihîjî men kesa ku / kesê ku tehwa tu jê hez dikî de' i terk bike dunya dinê we û ehmil bavêje pişt guh -ha wê iyice olgunlaşması için içi boşaltıldı. Bu kamış kendi taze rengini yitirip sarı bir renk alıncaya kadar bu zahmetlere karşı sabretti. Sonra insanlar onda delikler açtılar ve o deliklere üflediler. İşte o zaman vatanı Neyistan'ı hatırladı ve o vatana ilişkin özlemini etkileyici bir sesle dile getirdi. Işte insanlar da gerçek vatan- ları olan Cennetten uzaklaşmış ve o vatana olan özlemlerini zikir cez- belerinde feryat ve figanla dile getirirler. Ancak bu vatana kavuşmak için ney gibi içlerini kötülüklerden temizleyip iyice pişmeleri gerekir. Yani sen Hafız-i Şîrazî'den aşkın bir sır- rını kavrarsan, neyinki gibi etkili ses ve makamlar çıkaracaksın ve yükselip gökyüzüne çıkacaksın. Eğer bu sırrı kavrarsan, aşağıdaki dizede söylenenleri de kazanacaksın: Üçüncü dize Bu dize tamamen Arapçadır. tuzed sana çok verilecek min -den, -dan hubbi aşk -ha onun ( bitişik zamir) sefva pak, temiz, duru. bihi onunla ehlu'l-hewa aşık olanlar neşwa keyifli, sarhoşturlar Dördüncü dize Bu dize de tamamen Arapçadır. meta ma ne zaman telqe kavuşursan men o kimseye ki tehwa seviyorsun de' i terk et dunya dünyayı we ve ehmil ihmal et, kulak ardı et -ha onu WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 142 --- Page Break --- AWE Ehmedê Dirihî Vateyê verînanê ma yê: "Awe heyat a", "Awe roşnayî ya", "Awe îman a", "Awe dîn û dinya ya". Û sek Quran de (Enbîya - 30) zî yeno vatiş, "We ce'elna mînel maî kulle şey'în heyyin." Yanî, Ma her çîyo ganî, awe ra ardo ra. Qiralêkê Seylanîyan 3500 serre Verê Îsayî, verkoleyê mezelê xo ser o wina dayo nuştişî, "Her dalpa(çilke)ya ke varena, hetanî xizmetê însanan nêkero, meverdê wa şêro behr!" Awe, herri, hewa û adir. Nê çareme bingeyê esasînî yê heyatî yê. Şaîrê mayo nam- dar Feqîyê Teyran şîîrê "Ey Avê Av" de zî wina vano: "Zahir kirin çar bakîre Ba û av û ax û agir e Heywan hemû jê çêkire Dar û nebat û kiswetê." MESELEYA AWA DINYA Ewro zafê welatê dinya kêmaneya awe rê rî bi rî yê. Zêdebîyayîşê nifusî, persê fînansmanî û cîwarî, piroblemanê awe serre bi serre hêna hê zêdînenê. Na seserra peyine de nifusê dinya hîrela, gurenayîşê awe hewtla zêdîyayo. Welatê dinya, yê ke seserra vera ma de raşt ro piroblemê awe yenî, nêşkenî tenya pê awe zêdekerdişa ci rê çare bivînê. Yew het a awe zêdekerdiş, qontrolê polîtîkaya awe waştiş û heto bîn ra zî qalîteya awe ganî bêro pawitişî. Hemeyê dinya de qirêjayî, bedelîyayîşê hewayî(atmosfer), îsraf û polîtîkaya awe bese nêkenê; qalîte û mîqdarê awa ke yena gurênayîşî bipawîyo. Awe, vera-vera ha bena kêmî û qirêjine. Ewro goreyê MY, her serre qirêjbîyayîşê awe ra 200 mîlyon însan nêweş kuwenî û 2,2 mîlyon însanî zî mirenê. Serra 2050 de, nifusê dinya reseno 9,3 mîlyarî. 60 dewletan de 7 mîlyarî kes tenganîya awe rê rî bi rî manenê. MY ma pê hesneno ke: Çimeyê tebîî do bikêmîyê, biginê sînorê qedîyayîşî. Mîyanê miletan de heqê awe ser o pênêkerdîş do bireso dereceyê pêrodayîşî û şerî. Seba çareserîya na yewe, tesîsanê awe rê ganî her serre 50- 100 mîlyar & xerc bibo. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 143 --- Page Break --- ROJA AWA DINYA Serra 1977 de 'Konferansê Awe' Mar Del Plata de virazîya. Na gama verêne bî. 1992 de Dublin de 'Konferansê Awe û Dorûverî ya Mîyanê Miletan' virazîya. Averberdiş û îdareyê awe ser o pilanviraştoxan, qerardayoxan û kesê ke awe gurê- nenê, mîyanê na xebate de cayê xo girewto. 1992 de MY 'Konferansê Averşîyayîş û Cîwarî' de, awa werî ameye rojev. Dezgeyê Umûmîyê MY, 22 Sibata 1993 de 22 Adare, "Roja Awa Dinya" îlan kerd. MY her serre pawitiş û averberdişê aw û çeman ser o, temayan belî keno û seba organîzasyonan zî sitratejî nîşan dano ke na roje de: * Problemê awa werî ser o bivindirê. * Giranîye dayîş û pawitişê aw û çeman ser o şarê xo hîşyar bikerê. * Hukmat, ajansê înternasyonalî, sektorê xusûsî, dezgeyî û organîzasyonê sîvîlî, pêro piya tede ca bigîrêne, têdesta gureyan xo mîyan de bare bikerêne. * Medya de programanê perwerdeya kulturê awe bivirazêne. * Giranîye bidêne wendekar û ciwanan ser. * Averberdiş û pawitişê aw û çeman ser o konferans, semîner û sergîyan bivirazêne. * Semedê pêhesnayîşê şarê xo piromosyonan vila bikerêne. Nê serranê peyênan de roja awa dinya, konseya awa dinya, forumê awa dinya, serra awa werî ya dinya… Têdima komeleyê winayênî awan benê. Kombîyayîşî virazîyenê û qerarî yenê girewtiş ke persê awa dinya rê çareyan bivînê. MY diqetê ma anceno ke Rojhelato Mîyanên de Dîjle û Ferat ra bigêrê, Amerîka de royê Colorado ra hetanî ma biresîme Nîlê Afrîqa, heqê aw û çeman ser o pênêk- erdişî rê, beynatê dewletan de pênêkerdişî û dijminatî virazîyenê û roje bi roje zî hêna hê zêdîyenê. Behsê awe bîyo mewzûyêko serekê rojevê fikrêumûmîya dinya û teşkîlatanê enternasyonalan de. Na reya verên a ke ma zî waşt emser serbajarê xo Dîyarbekir de, derheqê kulturê awa xo ser o semînerêk bidîme. Ez na xebata xo de pê hesîyaya ke ferhenganê Kurdkî de nameyê ro, çem û golanê ma çin o. Ma hema zî nameyê aw û çemanê xo nêzanîme! Verê cû ma awkanê xo bişinasnê, badê cû înan ser o heqanê xo bimusî û dima ra zî beşkî awkanê xo rê wayîrîye bikerî û bipawê. AWA DINYA Dinya de 1 360 milyon km³ awe esta. Na awe ra %95,5 awa solin a. %2,2 awa koyê cemedî ya. % 2,3 awa ke dîyena dest. Potansîyelê awa dinya ke dîyena dest 42 hezar km³/serr a. Serê merdimî 7342 m³ awe kuwena. Brezilya wayîrê %12,3 na awe ya. Ayê diyine %10,2 yê Rusya ya. Awe êdî bîya yew nîşaneya zengînîye. Goreyê peymeyê enternasyonalî: Welatê ke wayîrê awe 10 000 m³/kes/serr > zêdêr bibo, 'zengînê awe' yo. Êyê ke wayîrê 3 000 < awe < 10 000 m³/kes/serr bibo, awa înan 'besbîyaye' ya Êyê ke wayîrê 1 000 < awe < 3000 m³/kes/serr bibo, awa înan 'bese nêkena' WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 144 --- Page Break --- Êyê ke wayîrê awe < 1 000 m³/kes/serr ra kêmîyêr bibo, sey 'feqîrê awe' name dîyeno. Tirkîya de serê merdimî 1642 m³ awe kuwena. Yanî, awa Tirkîya bese nêkena. Goreyê raporê Unescoyî, Finlandîya, wayirê awa werî ya tewr weş a. Dima ra Kanada û Zelandaya Newîye yenê. Tirkîya rêza 45. de ca gêna. Awa tewr qirêjine zî, yê Belçika ya. AWA ROJHELATÊ MÎYANÊNÎ Verê cû ra hetanî ewro Rojhelato Mîyanên de meseleya awe gurenayîşî ser o şerî vejîyê meydan. Wina aseno ke demo ameyox de persê kêmanîya awe cayê petrolî gêna. Ewro Tirkîya, Lubnan û Iraq ne tede, ê welatê bînan de kêmanîya awe esta. Hîrêgoşeyê Başurê Lubnan, Israîl û Urdunî de awe qet bese nêkena. Aw û çeman ra tewr muhîmî royê Ferat, Dîjle û Urdunî yê. Nê hîrêheme zî sînorê dewletan ra vîyarenê. Awê Ke Sînoran Ra Vîyarenê Huqûqo enternasyonal de seba nê awan 4 veynayeyê(fikrê) esasînî estê. Her welat aw û çemî ke erdê înan ra vejîyenê, senî biwazî eşkenê wina bidê xo dest. Yanî, "Serdestîya Mutleqe" Aw û çemî parçeyê welatî yê. Ê welatê ke serê awe de yê, nêşkenê mîqdar û wesfê awe bibedelnê. Yanî, "Temamîya Wareyî" Wareyê aw û çeman wareyê şilayî yê. Mîqdarê awe, destdayîşê awe, hewceyê averşîyayîşî, şertê ekonomîk û sosyalî, teserrufê awe û heme şertê bînî gêrîyenê verê çiman. Awe barekerdişî de muhîm o yo, ke zirar nêdîyo ê welatanê bînan: Yanî, "Biheq û Maqultîye Dest Dayîş" Sînorê dewletan nêdîyeno verê çiman. Temamîya awerêjî de aw û çeman ra tewr rind feyde vêynayîş esas o. Yanî, "Temamîya Awerêjî" Tirkîya hem "Serdestîya Mutleqe" wazena, hem zî "Biheq û Maqultîye Dest Dayîş"î rê qayîl a. Çimeyê çemê Xabûrî ke milê Feratî yo, awa xo ya binerdî deşta Serê Kanî ra gêno. Sûrîye a yewe ra nêwazena ke na awa binerdî bîyero antiş. ÇARESERÎ Welatê ke awa înan zaf kêmî ya, ganî; Awa xo, bi dîqet û pê randiman bidê ra xo dest (bigurênê). Cîwarê aw û çeman û dorûverî hol bipawîyo. Vernîyê ci bigêrê ke awe qirêj nêbo. Awa awdayîşî de îsraf ra dûrî bivindirê. Giranîye bidê ci ke, parawe û awrêjnî beşkî parzun bikerî û reyna bidê ra awdayîşî. Awa behrî ser o bixebitîyê, eke ekonomîk bo, wa safî bikerê û bidê awdayîşî. Sîstem û metodanê awdayîşî aver berê. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 145 --- Page Break --- GURÊNAYÎŞÊ AWE 1- Awdayîş ( % 70 ), 2- Endustrî ( % 23 ), 3- Werdiş ( % 7 ) Serre bi serre gurênayîşê awa awdayîşî kêmîyena, awa werî û endustrîyî zêdîyena. AWDAYÎŞ Awa ke nebatan rê hewce ya, la pê rayîranê tebîîyan peydakerdiş de kêmî mane- na; ê metod û sîstemê ke ca û wareyê awdayîşî, îmkanê teknîkî û maddî gore, her parselî rê rayîrê awdayîş û awrêjnî viraştiş û ristimê nebatan resneyîş o. Metodê Awdayîşî Rûxarkî / Serrûkî, Reqişandin / Pizrûkî, Dalpeyin / Çilkandin, Cêrerdkî Awdayîş / Jêrerdî Avdan. Îsrafê Awdayîşî Eke awe bi qasê hewceyîya nebatî ra zaf bidîyo ci, nesilîyena xorî û awzêm beno berz, herra rîyê erdî kirişîyena, şina û xafikê herrî beno de, ristimê nebatan bêhewa maneno. Zerarê Ci: Awe bîlasebeb bena vîndî û şina. Awzêm beno berz, berdeyiş (mehsul) kêmîyeno. Herrî awe reyde herikîyena, bena vîndî û maddeyê ke seba nebatî hewce yê, kêmîyenê. Ristimê nebatî mîyanê awe de bêhewa manenê û tira nêweşî peyda benê. Awa zêdî ya ke nesilîyena, wesfê herrî xeripnena. Herrî bena solawin û şoraxine. Sebebê Ci: Musayîşî ra zêde awdayîş. Topografyaya hêgayan xirab a. Hêgayî vilabîyaye yê û lete-lete yê. Heqê awe belaş o, yan zî ercan o. Awa awdayîşî, rast nêpeymewîyena. Tesîsê awe kêmî yê, yan zî bese nêkenê. Metodanê verênan ca nêverdenê. Sîstemo modern, ronayîşê ey mesrefin o, vay o. POLÎTÎKAYA AWE Îdareyê Awe: Îdareyê çimeyanê awe ganî entegre bo, merkezî nêbo. Êyê ke awe ra feyde vînenê, pêro pîya qerar bidê, aw û çeman pîya bigurênê. Heqê Awe: Belaşbîyayîş, yan zî ercanbîyayîşê qîmetê awe. Qalîteya Awe: Pakitîye, zelalîye, bêrengîye, bêboyinîye û sn. gore: Awa qalîteyêne, tay qirêjine, qirêjin û zaf qirêjine. Tesîsê Awe: Beynatê wareyanê awe de tesîskerdiş o. Sektorê awdayîşî nika tewr zêde awe xerc keno. Labelê roj bi roj hewceyîya awa werî û ya endustrîyî hêna zêdîyena. AWA TIRKÎYA Varayîşê serre 642,6 mm, yan 501 milyar m³/serr a. 274 mîlyar m³ awe helm bena. 41 mîlyar m³ awe nesilîyena xorî. 186 mîlyar m³ awe zî herikîyena. 208 milyar m³awe ra, serê merdimî 3126 m³ kuwena. Awa Tirkîya ke eşkenê bidê xo dest, 98 mîlyar m³ awa sererdî, 12 mîlyar m³ zî WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 146 --- Page Break --- awa binerdî, heme 110 mîlyar m³ a. Serê merdimî 1642 m³ awe kuwena. 140 dewle- tan mîyan de ya 72'in a. 40 mîlyar m³ awe rê; 30 milyar m³ awdayîşî rê, 5,8 milyar m³ werî rê û 4,2 milyar m³ zî endustrî rê serf bena. Arazîyê zîretê Tirkîya 28,05 milyon ha yê. Êyê ke bi ekonomîk awe dîyenê 8,5 milyon ha ya. Înan ra 4,8 mîlyon ha erd, nika ho yeno awdayîşî. PROJEYA ROJHELATÊ BAŞÛRÊ ANATOLÎ (PRA-GAP) Projeya awa Dîjle û cêrê Feratî ya. Eke na proja temam bibo 1,7 mîlyon ha. erd awe dîyeno û 27 milyar KWh enerjî virazîyeno. Proje de 22 bendawî û 19 SHE (Santralê Hîdro-Elektrîkî) estê.11bendawîû7SHEtemambîyê,nikapêînan214000haerdyenoawdayîşî.Projeyaener- jîyî % 80 temam bîyê, la ê awdayîşî ra hema % 13 bîyê temam. Enerjîyê Hîdro-Elektrîk ê bendawa Bavê Reş (1996) 10,4 mîlyar KWs Tirkîya : (2002) 44,0 mîlyar KWs 13 bajarê ma : (2001) 11,6 milyar KWs Badê awdayîşî, deşta Herranî de awzêm zêdîyayo, herra deşte serre bi serre hêna zaf ha bena şoraxine û solawine. Çunke awrêjnê deşte tam nêherikîyeno, nêşino teberê deşte. Vera-vera cêrê deşte de beno gole. Labelê nika tay vanê ke "Cenanî nêzanîya xo ra zêde ra awe xerc kenê, coka deşte de şoraxî peyda bîya." (Nezanê ma zî nê vateyan şidênenê!…) Deşta Dîyarbekirî de pê tesîsê awdayîşî nizdîya 10 000 ha erd yeno awdayîşî. Tîya de erozyon hend bîyo zêde ke nêno vatiş! Goreyê peymeyan, her serre 17 000 ton herrî awe reyde herikîyena û kirişiyena, şina. Deşta Çinarî de tebeqeyê herra serêne heme şîyo, tebeqeyo binên, o çaqilin, tenya mendo. Eke tebeqeyo serên şêro, a herrî êdî mehsulê xo zaf kêmnena. Ma vajîme ke projeya Dîjle temam bibo, 800 000 ha erd awe dîyeno. Goreyê nê hesabî her serre no ware de tenya 1 360 000 ton herrî pê awa awdayîşî do bikirişîyo û şo. Ma wazenê ke erdê ma awî bo, la herra ma zî ma dest ra ha şina, hayîya ma bin ra pê çin o! Vateyê verênan o, "Şi bigîro heyfê babî, na ser çîyê dadî." Hîdropolîtîk: Tirkîya de gurênayîşê awa royî Ferat û Dîjle ke gola bendawan ra helm bena, dîyena awdayîşî, awrêjnî ra agêrena, welatê ke cêrê awe de yê, naye ra kewtê esîwaseyî mîyan. PRA no semed ra hetê sîyasî de zî bîyo problemeko sereke. Seba çareserîya na yewe Unîversîteya Hacettepe de 'Merkezê Cigêrayîşo Stratejîk û Hîdroplîtîk' nîyayo pira. AWERÊJÊ MA 1- Awerêjê Feratî 35 milyar m³, 2-Awerêjê Dîjleyî 50 milyar m³. 3-Awerêjê Erezî 4,5 milyar m³. 4- Awerêjê Gola Wanî 2,4 milyar m³ GOLÊ MAYÊ TEBÎÎ Gola Masî, Gola Xaçî, Gola Çildirî, GolaArçaxî, Gola Hezarî, Gola Nazîkî, Gola Nemrûdî, Gola Wanî WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 147 --- Page Break --- AFATÊ MA Pîrozkerdişo emserrin ê "Roja Awa Dinya" koordînasyonê dezgeyê UNISDR û WMO de virazîyeno. Wişkayî: Ziretê ma de, eke serre şilî bivîyaro, hol beno. Serrê ke wişkayî bibo, mavajîme sey Çolê Dîyarbekirî, Deşta Serêkanîyî yan zî Berrîya Mêrdînî de zad heb nêgêno. Çunke ziraetê ma hema zî pabesteyê hewayî yo. Kam serre wişkayî bo, a serre şarê ma rê afat o, felaket o. Qirêjayî: Serra 1995 de Kargehê Awa Dewlete (DSI) waştibi ke awa Bendawa Gola Deveyî seba awa werî bîyaro bajar. 1996 de Greenpeace Mediterraneanê, ma pê hesnayî ke şîrketê NV Turkse Shell, cîwarê Dîyarbekirî de akîferê (tebeqeyê ke awa binerdî tede esta) Mîdyad ra efareyê petrolî deşarj kerdo û pê awe qirêjnaya, herimnaya. Na awe hetê Dîyarbekirî ra 18,7 km herikîyaya, ha yena. Goreyê peymeyan, awa hetikyaya şîya ginaya 1 252 000 000 m³. Mîyanê na awe de hîdroclor hende bîyo zaf ke (10 ppm), êdî nêwerîyena. DSI zî bendawa Dîjle ra awe arda, resneya bajar. Awa deşarjê petrolî hema zî awa binerdî ya Dîyarbekirî ha hetiknena. Rojêk verê cû qirêjbîyayişê na awe ganî bêro taqîbkerdiş, qontrolbîyayiş û pakkerdiş. Xebata petrolvetişî ya şîrketê NV Turkse Shell, mintîqaya Dîyarbekirî de qurf fînena kê. Eşkera yo ke tîya de şarê ma talûkeyê zaf girdî rê rî bi rî yo. Laser: Zimistanê 1926-1927 de awa royê Dîjle ende bîya zafe ke bîya afat. Rojhelatê ver- awe de bajarê Elmedîna binê laserî de mendo û şîyayo ra. Badê cu dewa Êlîhî hêverî bîya qeza û dima ra bîya bajarê Batmanî. Labelê nika zafê şarê Batmanî bi xo zî no afat ra bêxeber o. Çî rê? Çi heyf o, ke sey sewbîna çîyanê ma, afatê ma zî nêameyê nuştiş. Afato tewr gird, afatê Nuh Pêxemberî yo. Wareyê Awa Werî Qirejkerdîşî Ra Pawitîşî Ser o Qedexeyî 0-300 m Wareyê Mutleqî: Çi qeyde beno wa bibo, qeraxê awe ra no mesafe de avahî viraştişî rê qet destûr nêdîyeno. 300-1000m WareyêMesafeyaNêzdîye:Banêyewlayî,êyêkesebafeydeyêfikrêumûmîye yan turîzmî virazîyenê. Tîya de zîraet bê gubre û bê darû rê destûr dîyeno. 1000-2000 m Wareyê Mesafeya Orteyî: No ware de seba sanayî û îskanî destûr nêdîyeno. Avahîyê seba rez, şahî û turîzmî tenya rê destûr dîyeno. 2000 m< Wareyê Mesafeya Dûrî: Wareyê ke awa rezervuarî tede yena pêser. No ware de zî ê dezgeyê sanayî ke awe qirêj kenê, destûr nêdîyeno ci. TARÎXÇEYA AWA WERÎ YA DÎYARBEKIRÎ Dîyarbekir de hêverî Îdareya Waqifan serra 1935 de şebekeyê awe viraşto. 1972 de Bankaya Bajaran çimeyê Hamrawatî ra 11 km xeta awe anta, resneya bajar. 1982 de DAD 8 bîrê awe ra 279 l/s, 1986 de 12 nê bîranê ra 362 l/s awe, eşta na xeta pîle ser. Çimeyanê Enzele, Zereyê Bedenî, Alî Pinar û bîranê mehelleyan ra zî awe veta. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 148 --- Page Break --- Nê çimeyanê ke besenêkerd, DAD hewcedarîya serra 2030 gore, Hezîrana 2001 ra nate Bendawa Dîjle ra pê pompa nizdî 2m³/s awe dana 10 km vakurê bajarî. Na awe Qîlê Mastfiroşî de parzun bena(255 000 m³/roj) û yena Dîyarbekirî. Cîwarê Awa Werî ya Dîyarbekirî: Gend û gemarê keyeyan û endustrî, efareyê zîretî û petrolî û parawê bajar û sukan. Qirêjîya Dîjleyî Hetanî Dîyarbekir: Deşarjê Dezgeyê Sifirî yê Madenî, Parawê bajaranê Pîran, Gêl, Maden, Erxanî û Dîyarbekirî, deşarjê Garnîzonê Eskerî (Bilge Kışlası), deşarjê wareyê petrolî û awrêjnê ke rijênê mîyanê royê Dîjleyî. Zanayîşê mi gore, seba awa werî ya Dîyarbekirî, awa Birkleyinî ya tewr pak a. Eke na awe biresîyo ma, problemê awa werî ya ma nêmaneno. AWE Û CÎWARÊ MA Cuwa ver Keban, Samsat, Newala Çorî, Zeugma, Xalfetî ûsn, binê awa bendawan de mendî. Tayê bi temam darîyey we, tay zî qismen darîyey we. Nika zî dore ameya Gelîyê Mûnzûrî, Heskîf, Gelîyê Zê… ûsn. Beynatê Mamekîye û Pilemûrîye de 42 000 ha wareyê Gelîyê Mûnzûrî, serê 1971 de sey Parqo Millî îlan bîyo. Goreyê UNESCOyî no parq hetê îlmî ra zî estetîk û îstîsnayî yo. Gelîyê Mûnzûrî ser o projeyê 8 bendawan esto. Bendawa Uzunçayırî virazîyaya. Dersîmijan xo mîyan de "Înisiyatîfê Dersîmî" nayo pêra. Her serre hamnanî festî- val virazenê, yenê pêser û qîrenê, vanê "Dest Merzêne Mûnzûrê Mi!" Ganî ma zî têfek ra bivaci, "Dest Merzêne Mûnzûrê Ma!" Seba mozaîkê bendawa Bêrecûgî û Zeugma, serra 2000 de nuşteyêkê rojnameyê Newyork Times vejîya, dima ra eleqe û reaksîyonê enternasyonalî kewtî rojev. Fermandarê Îskenderî Nîkator serê Feratî de, bajar nano pêra û pird nano ser. Qederê Zeugma êdî her tim pirdbîyayîş bi, vîyerî bi. Ê mozaîkî, hêkelî û mîmarîya ke ker- reyanê Feratî ra viraşte yê, bîbî pirdê kultur û hunerî. Nika zafînê nê mozaîkan, binê gola Bendawa Bêrecûgî de mendî. Komela OMI 14 Hezîrana 2002 de, behsê "Bendawe û Cîwarî" ser o forum û pan- elî viraştî û pîya qerar dabi ke, "Eke ma nêwazenê ayendeyê xo de bê nasname û tarî de bicuyî, ma mecbur ê, cayanê bendawan ser o reyna bivinderî." BENDAWÊ DINYA Û YÊ MA Name Ro Dewlet Hecimê Gol (m³) Bratsk Angara Rusya 169,270 Kariba Sambesi Rodezya 160,368 Assuan Nil Mısır 157,000 Akosombo Volta Gana 148,000 Daniel Manicougan Kanada 141,851 Bavê Reş Ferat Tirkîya 48,700 Keban Ferat Tirkîya 30,000 Musul Dijle Iraq 12,500 Zinara Reş Ferat Tirkîya 9,540 Derbendîxan Zeya Corîne Iraq 8,300 Dûkan Zeya Cêrîne Iraq 6,800 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 149 --- Page Break --- EDEBÎYATÊ KURDKÎ DE AWE Feqîyê Teyran (Ey Avê Av) Cegerxwîn û Şivan Perwer (Ey Xabûr Xabûr-Ey Ferat Ferat) Roşan Lezgîn hîkayeya Dîyarbekir Seranser Eşq de wina vano: "Çemê Dîjle barîk-barîk, bi naz û nazenînî Şikefta Birqlênî ra, a şikefta ke kîlîtê berê aye mîyanê lewanê Xocê Xizirî de yo, verarê koyanê berzan ra za; cenet ra za. Pê koyê Sadulkafî ra; wareyê fîraranê şaristanê Deqyanosî ra fetle da xo û mîyanê baxçeyê Adenî ra lef bi lefe, fetil bi fetle gêra û ver bi germistanan wa herikîya." Efsaneyê Awe. Şiwane û Mûnzûr, Birkleyn û Dîjle, Feqîyê Teyran û Çemê Botan… Biwêj û Vateyê Verînan ê Kurdkî de Awe: Awa ma nêşina pêser (Ava me di cokekê de nare), Awe kewta şiqoqe, Awe adir ro kerdiş, Awe fek de şîyayîş, Awe pey ra çûrez (çirod) kerdiş, Awa … qîyame (acor) şîyayîş. Awa arêyî birrîyayîş, Ave hêdî, me ecêb jê dî. Çem û çem awe de şîyayîş. Gonî awe nêbena (Xwîn nabe av). Mêr çem e, jin gol e. Royê kiçik lê herikî, ji avê mezin lê sekinî çêtir e. Xeberê vaye, vaye sera dîyena. Şîretê Peyinî Awa xo bişinasnê! Heq û huqûqê awe bimusê! Awe îsraf mekerê! Dest bidê, projeyanê aw û çeman! Cîwarê xo bipawê! Wayîrê erd û awa xo bê! AWERÊJÊ DÎJLEYÎ çemê birkleynî - layê bermalî+wişkla+layê fetrakomî+laya boyin (berkilin çayı) çemê madenî - layê berêmazî+layê keydanî+ layê honî+layê xizigî (maden çayı) royê dîjla / dîjle (dicle nehri) tigris çemê canqetranî (canketran deresi) çemê goladeveyî - çemê qoloyî + layê boxazî+layê eyşî (devegeçidi deresi) çemê dehla sînoyî - dankıran deresi çemê hewarî (haramsu) çemê embarî (ambar çayı) çemê tolazî (kuru çay) çemê ekragî (pamuk çayı) çemê selatî - çemê çetelê+ çemê omeran (salat çayı) çemê sînanî (sinan çayı) çemê reşan (göksu çayı) çemê şêxan (bağlıca çayı) çemê sitewrî (savur çayı) layê sarume - çemê delloy+layê entaxî (sarım çayı) çemê qulpî - + çemê şekiran (kulp çayı) çemê zorî - çemê sorkan+çemê balûkê (zorî çayı) çemê sason (aydınlık çayı) çemê ferqînî (silvan çayı) çemê hesikan seriya pirdê malabadî (batman çayı) WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 150 --- Page Break --- çemê reşkotan biniya pirdê malabadî (batman çayı) çemê xerzan/bişêrîyî - çemê hezo + çemê pîsyar + çemê mêrgan (yanarsu çayı) çemê barave (nehir deresi) çemê başûrî (bitlis çayı) çemê kezerî (pınarca çayı) çemê reşan (büyük çay) çemê botan (uluçay) çemê hîzanî (büyükdere) çemê dîjle (bahçesaray çayı) çemê şaxî (çatak çayı) çemê zorava (zarova çayı) çemê sor / royê sor / rûsor - royê babîsî + cowa basixirî (kızılsu) çemê nîrdişî (çağlayan çayı) çemê hîzilî (hezil çayı) robozik - + çemê şêxan (ortasu çayı) çemê oramarî (nehil çayı) çemê xaburî (habur çayı) awaşîn (şemdinli çayı) zêya corîn / mezin / gewre (çığlıksuyu) zêya cêrîn / biçûk (küçük zap) çemê sûyî (adheim çayı) royê sîrwan (diyala çayı) AWRÊJÎ FERATÎ serçema (baş çayı) çemareş / awareş (karasu nehri) çemê têrcan (tuzla çayı) çemê gulan (gülen çayı) çemê kêmalîye (karaçimen çayı) awatale (acısu) çemê çaltê - + awatale (çaltı çayı) çemê murad (murat çayı) çemê çetoyî (cuma çayı) çemê şarîyan (şerîyan çayı) çemê/awahewtrengî (kocasu çayı) çemê bingolî - çemê sûsê + çemê goşgar (bingöl çayı) çemêreş (karasu çayı) nemrut royê murad - masala+ çewtla+ layê kûpar (murat nehri) çemê gonigî - layê sêxî + layê xêyd + layê saxyer (göynük çayı) çemê pêrî - layê xorxor + layê kuçiyan + layê paçik + layê pax (peri suyu) çemê xarçikî (pülümür çayı) çemê mircane (mercan çayı) çemê mizûrî (munzur çayı) çemê sunketî (hozat çayı) çemê xawaçûrî (ormanyolu çayı) royê ferat (fırat nehri) euphrates çemê toxmaye - + çemê sultan (tohma suyu) çemê sinage (çermik çayı) layê çamî (çam deresi) çemê kolike / gextê (kahta çayı) çemê sofrazî (değirmen çayı) çeyareş (göksu) çemê kela (karasu) araban çemê nîzibî (nizip çayı) WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 151 --- Page Break --- çemê sinepî (tüzel suyu) çemê balikî (balık çayı) çemê culawe (culap deresi) çemê xabûr (habur çayı) çemê şikêstûnî (buğur çayı) çemê zergan (gümüş çayı) çemê ceqceq - awareş+awasipî (çağçağ suyu) şetûlereb (şatül arap) kerhe (iran) kendawa / pingava besrayê (basra körfezi) Termê awe û awdayîşî birk' çime' hîne' dereyek' dere' newal' la' çem' ro (robar) ada . (m) girav (w) akarsu . (m) aw û çem ark . (m) cihok, cok, erx, kerx, vaye atık su . (m) parav(w), pîsav(w) atmosfer . (m) av(w) û ba, atmosfer, bergeba, keş baraj . (m) bendav(w), berbest bent . (m) bent, sukirê avê debi . (m) birha avê, debî dönen sular . (n) av(w)rêjn drenaj . (m) zarav, dadûşin, hekoke drene etmek . (n) zaravnayîş, dadûşîn ekoloji . (m) cîwar, ekolojî, şînewarî girdap . (m) av(w)ger, gerînek, girdav(w), pelalûk göl . (m) gole gölet . (m) golek havza . (m) awerêj, hewze ırmak . (n) ro, robar, rûbar ilk sulama . (n) pûs kanal . (m) kanal, qanal, qenel kaplıca . (m) germav (w) katı atık . (n) pap, dûrdu, efare, ting, qirşûbiring körfez . (m) kendawe, pingav kuraklık . (m) wişkayî, hişkayî, hişkî, hişkitî, sovî mansap . (m) biniya av(w)ê, rijaw memba .(m) seriya av(w)ê, makder mükerrer sulama. .(n) serav(w) su bendi . (m) avbir, benda avê, benda awe, sukirê avê su bilimci . (nt) avnas, awşinas, hîdrolog su bilimi .(m) awşinasî, hîdrolojî su kaynağı . (m) avzê, birika avê, birkê awe, çimê awe su ölçer . (m) avpîv, hîdrometre su sızıntısı . (m) zûxav(w) su taşkını . (m) rabuna avê, sêlav, lehî, leyîmişt, laser sulama . (n) avdan, avdanî, awdayiş sulamacı . (nt) avdêr, cenan, covan şebeke dışı . (n) serdestê av(w)ê şebeke içi . (n) bindestê av(w)ê şelale . (n) avşor, çirtan, rêjav, sûlav taban suyu . (m) av(w)zêm tahliye . (n) vala kirin, şurik kirin, veng kerdiş tav . (m) zîr WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 152 --- Page Break --- SÊ DILOP XWÎN Sadiq HÎDAYET (Ji Farisî Werger: Roan LEZGÎN) Duh odeya min cihê kirin. Gelo li ser sozê ku midûr dabû min êdî tedawiya min bi gitî çûbû serî û ez ê hefteyek paê ji vir xelas bibim? Gelo ez hîn jî nexwe im? Ev bû serê salekê min ji her kesî lava kir ku pênûs û kaxiz bidin min, lê kesî nedan min. Her tim min ji paeroja xwe guman dikir û her saeta ku pênûs û kaxiz bidest min biketa, çiqas tit hebûn ku min ê binivîsandana... Lêbelê, duh bêyî ku êdî ez bixwazim, ji min re kaxiz û pênûs anîn; ew titên ku min ew çend dixwest, ew qas çavên li riya wan bûn!.. Lê çi fêde! Ji duh ve ye ku ez li ser her titî difikirim, lê mixabin, ez nikarim tu titek jî binivîsim. Mîna ku yekî destên min girê dabe yan jî rih ji milên min derketibe. Ez bala xwe didimê, ew xetên ku min li ser kaxiz bi eletexmînî kiandine, jê titê ku tê xwendin bi tenê ev e: "Sê Dilop Xwîn!" * * * Asîmanê în, baxçeyê kesk û ew kulîlkên ku li ser gir vebûne, ku bayekî aram bêhna wan digihîne ta vira... Lê çi fêde! Êdî tu titek kêfa min nayîne. Ev hemû belkî ji bo helbestvanan, zarokan û ew kesên ku heta dawiya emrê xwe wekî zarok dimînin, ba be. Ev dibe serê salekê ku ez li vir im. Ji ev heta sibehê ji dengê pisîkan bêxew dimînim. Ew nalînên tirsnak, ew xencereya bi penc ku dilê min di devê min re tîne der û destê sibehan ku hîn çavên me ji xewê venebûne, her tim ew enjeksiyonên bêdawî!.. Çiqas rojên dirêj û saetên tirsnak min li vir bihurandin! Di rojên havînê de em bi kiras û derpiyên zer, li WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 154 --- Page Break --- zêrzemînê diciviyan û zivistanê jî li baxçe, li berojkê rûdinitin. Ev bû serê salekê ku ez di nav van mirovên ecêb û seyr de dijîm. Tu titekî min û wan ê hevbe tune. Di navbera min û wan de ji erdê heta asîman ferq heye. Lêbelê, nalîn û bêdengî, fehîtî û kenîna van mirovên ecêb wê heta dawiya emrê min jî bibe kabûs û xewê li min biherimîne. * * * Hîn saetek maye ku em îva xwe bixwin, ji ew piçekxwarinê; orbedew, orbeîr, savar, nan û penêr... Ev hemû bi qasî ku bixwe û nemir! Hemû xwest- ina Huseyn ew e, ku beroek ekene û bi tevî çar nanê sengek bixwe. Dema ji bo destûrnameya azadkirinê desteyek kaxiz tînin, divê di ûna wan de beroek ekene jê re bînin. Ew, di nav hemû mirovên li vir ewê herî bextewar e. Bi wê qama xwe ya kurt, kenê ehmeqane, gerdena wî ya stûr, serê wî yê wekî tasê û hemû gewdeyê wî ahidî dike, ku wî jî bi wan awirên xwe yên ehmeqane re diqîriya, ku ew di rastiya xwe de ji bo çêkirina afiran hatiye afirîn. Ger li wir Mihemed Elî li ser fîrawîn û îvê nesekiniya, wî berê me hemûyan dida ber dilovaniya Xwedê! Lêbelê, Mihemed Elî jî herwekî hemû mirovên vê cîhanê ye. Lê hûn dixwazin çi dibêjin bibêjin, a rastî, ev cîhaneke din e, ku her tit tê de tevlihev e. Doktorekî me heye, bi qudreta Xwedê tu titek nakeve serî. Ger ez di ûna wî de bûma, min ê êvarekê jehr têxista nava îvê û min ê bi hemûyan bida xwarin. Serê sibehê ez ê biçûma nav baxçe, minê destê xwe biavêtana kêlekên xwe û li wan miriyên ku yeko yeko dikiandin derve, temae bikira. Li wan demên pêîn ku min anîbûn vir, her tim dilê min wasewas dikir ku wê jehrê bidin min, lewma jî min dest nedida fîravîn û îvê, heta ku min bi Mihemed Elî dida tahmkirin, hîn min dixwar. evê ez bi tirs hildifiriyam ser xwe, min xeyal dikir ku hinek hatine min bikujin. Ev hemû çawa li dûrahiyan mane!.. Her tim heman mirov, heman xwarin, heman odeyên gewr ku dîwarên wan heta nîvî bi rengê lacîwerdî boyaxkirî ne. Du meh berê bû. Yekî dîn avêtibûn wê zindana ku li dawiya hewê dima. Bi xareke ikestî zikê xwe qelatibû, rodiyên xwe kakiribû derve û pê dilîst. Digotin, ew berê qesab bûye û qelatina ûr, ji adetên wî ye! Lê, yekî din hebû ku bi neynûkan çavên xwe teqandibû. Destên wî di pey wî de girê dabûn. Hawar hawara wî bû. Xwîn li dora çavên wî hik bûbû. Ez dizanim, ev hemû ji bin serê midûrê me derdikevin. Mirovên ku li vir in, hemû ne wisa ne. Gelek ji wan hene, ger tedawî bibin û ji vir derkevin jî, lê ev bextreiya ku li vir dîtine hey wê bi wan re bimîne û bimîne. Mesela, wekî wê Soxra Sultana ku li nav jinan dimîne. Du-sê car WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 155 --- Page Break --- xwest ji vir bireve, lê wê qefaltin. Pîrejin e, lê rûyê xwe bi kirêca dîwaran spî dike û gula emdanî jî sorahiya hinarokên wê ye. Xwe keçeke çardesalî dizane. Ger ew tedawî bibe û di eynikê de li sûretê xwe binêre, wê ji erma qelbê wê bisekine! Ji van hemûyan wêdetir jî, Taqiyekî me heye ku dixwaze dinê serûbin bike. Bi vê yekê bawer e, ev xirabiya ku li dinê ye gi ji rûyê jinan e. Ji bo selametiya dinê jî divê hemû jin bêne kutin, lê ji alî din, wî bi xwe jî dil berdaye wê Soxra Sultanê. Ev hemû ji bin serê midûrê me derdikevin. Wî destê hemû dînan li pey wan girêdane û bi wê firnikê xwe ya mezin, bi wan çavên xwe yên piçûk ên bêekil ku diibin çavên esrarkêan, her tim li nav baxçe, li bin dara çamê peyase dike. Carinan pita xwe xûz dike û li bin darê, li erdê dinêre. Kî wî bibîne, wê ji xwe re bibêje, "Guneko! Çi mirovekî reben î bêçare ye ku ketiye nav lepê van dînan!" Lêbelê, ez wî dinasim! Ez dizanim, li wir, li bin wê dara çamê sê dilop xwîn çilkiyane ser rûyê erdê. Li pê pencereya wî qefesek daleqandiye. Qefes vala ye, pisîkê qanaryaya ku tê de bû, biriye. Wî cihê qefesê guhertiye. Hêvî dike ku pisîk cardin bi wê niyetê were ber qefesê, ew jî pisîkê biqefêle û bikûje. Duh ketibû pey pisîkek sorik. Dema pisîk ji ser dara çamê hildifiriya ber pencerê, wî emir da nobedarê li ser ban ku gule berdiyê. Ev sê dilop xwîn ên pisîk in. Ger ji wî bê pirsîn, wê bibêje, "Ew xwîn, xwîna koterê ye." Ji van hemûyan jî ecêbtir, cîran û hevalê min Ebas heye. Hîn du hefte tun- eye ku wî anîne vir, lê gelek bi germahî nêzî min dibe. Xwe pêxember û helbestvan dizane. Dibêje, "Her kar û bi taybetî jî pêxemberî, girêdayî bext û talihê ye." Li gor Ebas, her kesê ku ansê wî hebe, wê karê wî jî ba bi rê ve here, na, ger ans nîn be, ew ji ulemayên cîhanê be jî, wê karê wî bi rê ve neçe. Di ser de jî, Ebas tew xwe Tarzanekî mahir dizane, li ser texteyekî sîm kiandiye û li gor xeyalên xwe wî tembûr çêkiriye. Helbesteke wî heye, rojê hetbare ji min re dixwîne. Tê gotin ku ji ber xwendina heman helbestê ye ku wî anîne vir. Helbest, an jî ew tesnîfa xerîb, wî wiha dixwend: Heyf ku cardin êvar bû Ser û binê alemê tarî bû Her dem mexlûq aram bû Meger renc û xem li min zêde bû Nebû cîhan, li nav xwemîzac Ji bilî mirinê ji derdê min re tune îlac Welakîn li wê goeyê, li bin dara çamê Çilkiyane erdê, sê dilop xwîn Duh dema em li nav baxçe digeriyan, ku Ebas jî heman helbestê dixwend, WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 156 --- Page Break --- ji wî alî de jin û mêrek û keçeke ciwan ji bo serdana wî dihatin. Ev dibe pênc car tên. Ez êdî wan nas dikim. Keçikê destegulek anîbû. Keçik li min biirî, tê xuyabû ku ew ji min hez dike. A rast, ew ji bo min dihat, ne ji bo Ebasê ku rûyê wî tev bi eble ye û yekî çirkîn e. Lê dema wê jinikê bi doktor re qise dikir, min dît, Ebas keçikê kiand aliyekî û wê maç kir. * * * Ev dibe serê salekê ez li vir im. Heta niha ne kesî ji bo min gul anîne û ne jî kes ji bo dîtina min hatiye vir. Ew cara dawî bû ku Siyavû ji bo dîtina min hatibû. Siyavû, hevalê min î herî pê e. Em cîranê hev in. Her tim em bi hev re diçûn zanîngehê û bi hev re vedigeriyan, bi hev re li dersên xwe dixwebitîn û dema kêfa me li cih bûya, min ji Siyavû re li tembûrê dida. Rûxsara keça apê Siyavû di heman demê de dergistiya min e, ew jî exleb dihat ba me. Siyavû jî dil dikir ku bi xwika Rûxsarê re bizewice. Bi texmîna ku mehek mabû ji daweta wan re, lê Siyavû ji nika ve nexwe ket. Ez du-sê caran ji bo pirsîna rewa wî çûm, lêbelê digotin ku doktor qedexe kiriye ku kes pê re biaxife. Her çendî min israr kir, lê wan jî heman bersivê dan min. Ez jî êdî hew çûm. Ba tê bîra min, nêzîkî îmtîhanan bû. Rojekê ku rojliava bû, ez vegeriyam mal. Min kitêbên xwe û bi tevî çend kovarên dersê avêtin ser masê. Tam min cilên xwe ji xwe dikir, çend dengê sîlehan ji derve hatin. Deng ew qas ji nêz ve hat ku ez tirsiyam. Lewre mala me li pit xendeqekê bû û min bihîstibû ku li van deran diz peyda bûne. Min exwira xwe ji berkêka masê derxist û ez hatim hewê. Min guh da dengê derve, paê ez di silimê re derketim diyarê xanî, lêbelê min tu titek nedît. Tam ez ê daketama jêr, di wê navê de min ji ser xanî li mala Siyavû temae kir. Min bala xwe dayê ku Siyavû bi kirasê xwe yê evê, wa ye derketiye hewê. Bi awayekî ecêbmayî min got: - Siyavû tu yî? Wî ez nas kirim û got: - Were, kes li mala me tuneye. - Te dengê guleyan bihîst? Tiliya xwe bir ser lêvên xwe û serê xwe ji min re wekî ku bibêje 'were' hejand. Ez zû bi zû hatim xwarê û çûm. Min li deriyê wan xist. Ew bi xwe hat ji min re derî vekir. Her serê wî berjêr bû û bi baldarî li erdê dinêrî, pirsî: - Tu çima nedihatî serdana min? - Ez du sê caran ji bo pirsîna halê te hatim, lê nedihitin, digotin ku doktor destûr nade. - Guman dikin ku ez nexwe im, lê ew xeletî dikin. Min cardin pirsî: WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 157 --- Page Break --- - Te dengê sîleh bihîst? Li ûna ku bersiv bide, bi destê min girt û min bir bin dara çamê, titek anî min da; min ji nêz ve lê nihêrî ku sê dilop xwîna teze çilkiyabûn ser rûyê erdê. Paê, wî ez birim odeya xwe, derî girtin. Ez li ser sendelî rûnitim, wî jî lampe vêxist û hat li ser sendeliya li pêberî min a li ber masê rûnit. Odeya wî sade bû, di rengê avê de û heta nîvî jî bi rengê lacîwerdî boyaxkirî bû. Li goeyê tembûrek spartibû dîwêr. Çend cîld kitêb bi tevî çend kovarên dibistanê avêtibûn ser masê. Paê, Siyavû destê xwe bir berkêka masê, exwirekê jê der- anî û anî min da: exwireke entîke bû, qevda wê ji sedef hatibû neqiandin. exwirê kir berîka alê xwe û dest pêkir: - Pisîkek min hebû, navê wê Nazê bû. Belkî te jî dîtibe, wiha yeka bozik bû. Ew her du çavên wê yên ku diçurusîn mîna ku kilkirî bin. Li ser pita wê nex û nîgarên sîmetrîk hebûn, her wekî ku mirov hubreke poladî birêje ser kaxiz û bike du qat, pitî ku hik bû, îcar mirov di navê de bike du felq. Dema ez ji dibistanê vedigeriyam mal, Nazê dihat pêiya min û dikir miremir, xwe di min de dida. Dema ez rûdinitim dihat ser min, zikê xwe di rûyê min de dida, eniya min dialast û israr dikir ku ez jî wê ramûsim. Meger pisîka mê ji yê nêr fêlbaztir, dilovantir û bihîstiyartir e. Nazê, ji min bêhtir nava wê û apêj xwe bû. Çimkî, ji wê re xwarin li beriya her titî dihat. Lêbelê, apêja me ya ku lîbasên spî lê bûn û nimêja xwe jî dikir, lewma jî ji mûyên pisîkê her dûr dire- viya û xwe jê diparast. Nazê her tim ji xwe re xeyal dikir ku mirov ji pisîkan bêhtir zîrek in; her tim xwarina xwe û ciyên germ û nerm ji bo xwe çêdikin û pisîk jî hewqas çaplûsî dikin û xwe bi wan îrîn dikin, da ku karibin bi wan re irîkatî bikin. Bitenê dema ku hîsên tabîî yên Nazê iyar dibin, ew dem e, ku bi co pencên xwe diavêje serê dîk ê jêkirî û bixwîn. Pê re wek canewereke dirinde xwe tebdîl digire; çavên wê hîn bêhtir diçurisin û çîk jê diwein. Pencên wê ji hundir ve dirêj û tûjtir dibin û heçî kesên ku wê demê nêzî wê dibûn bi pixe-pixên dirêj wan tehdît dikir. Paê, wekî ku xwe bixapîne bi xwe lîstikek li dar dixist. Çimkî, bi hemû hêza taswîrkirina xwe, wê ew serê dîk ê jêkirî wekî canewerekî dirinde yî zindî dihesiband; pencên xwe diavêt, dili- vand û xwe jê diveart, diket kemînê, cardin êrî dikir... Bi hemû zêhna xwe bi wê çalakiya xwe re bi pevçûn û êrîkirinan, bi bez û hemleyên xwe yên li ser hev, hemû çelengiya nîjada xwe dida xuyakirin. Paê, mîna ku ji wê xwepêan- danê westiya be, diket ser wî keleya bixwîn, hêdî hêdî ew dikoça. Çend deqîqe li dor wê qaqota serî get dikir. Heta çend saetan ew kedîbûna xwe ji bîra dikir û xwe bi nêzî kesî nedikir. Hingê ne naz û ne jî çaplûsî dikir. Dema Nazê li wî halê ku hezkirina xwe bi me dida nîan jî her wisa wehî û ketûm bû. Hay ji raza jiyana xwe nedibû û mala me wek mala xwe dihesiband. Ger riya pisîkên xerîb bi van deran biketa, bi taybetî jî ger ku mê bûna, wê demê ji WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 158 --- Page Break --- Nazê dengên pixînî û naleyên tehdîtwar li pey hev dihatin bihîstin. Dengê ku Nazê ji bo xwarinê derdixist, gelek ferq dikir ji wî dengê wê yî ku pê çaplûsî dikir: Nalînên ku ji zikê birçî der diçûn, feryadên kemekêî û wan mirnaw-mir- nawên ku ji ber dilbijokiyê derdixist, tev ji hev cihêtir bûn. Ahenga dengên wê wisa diguherî: Pêî feryadeke cîgerxira, duyemîn feryadeke bibuxz û kîn, li dû wî jî nalîneke derdnak bû ku ji rûyê îhtiyacên xwezayî derdixist ku heta bigiha ber cotê(hevalê) xwe. Lêbelê, nêrînên Nazê ji her titî watedartir bûn ku hin deman hestên insanî dida nîan. Mirov bêyî îradeya xwe ji xwe dipirsî ku gelo li nav vê qaqota bimû, li pit van çavên kesk remzên kîjan raman û hes- tan pêl didin! Par biharê bû ku ev bûyera kambax qewimî. Tu dizanî, li demsala biharê hemû candar dikevin ber taya eqê û yek dide dû yekî, wisa dibe ku hawaya biharê bi ewqeke teze û har wan radipêçe. Nazêya me jî ev yekemîn car bû ku bi taya eqê diket. Wisa dibû ku canê wê diricifî û hemû mûyên wê radibûn piya, dibûn wek derziyê. Nalînên xembar dikêand. Pisîkên nêr nalînên wê bihîstin û li derdora wê li îstîqbala xwe geriyan. Pitî çendek pevçûn û kemekeiyan Nazê yekî ji xwe re hilbijart ku li nava wan hemûyan ê herî zor û dengê wî ji gian berztir bû. Di warê eqê de taybetiyeke heywanatan heye ku bêhna nijadî ji bo wan gelek girîng e; pisîkên kedîkirî û pakîze li hember hev zêde ne dilbijok in, lê berevajî vê yekê, li pê pisîkên ku li ser dîwaran digerin; pisîkên diz û lexer, beredayî û birçî ku bêhna nîjada wan a esîl ji wan difûre, li hember wan pisîkên mê ji alî cinsî ve bêhtir dibin dilbijok. Bi roj û bi tay- betî jî tevayî evê Nazê û hevalê xwe eqa xwe bi dengekî bilind dan bihîstin. Postê nerm û nazik ê Nazê gij û ka dibû, postê yê din jî wekî keman ditewiya, hevûdin diçepirandin û nalînên adî ji wan derdiçûn. Heta destê sibê ev karê wan wiha didomiya. A wê demê, Nazê bi wan pûrtên xwe yên julîde, westiyayî û erfitandî, lê wisa jî xwehal vedigeriya dihat odeyê. Bi evan ji ber eqbaziya Nazê xew nediket çavên min. Dawiyê ji qehran îmana min ji wan çû. Rojekê li pêiya vê pencereyê ez dixebitîm. Min aiq û maûq dîtin ku wa ne, li nav baxçe bi hev a dibin. Ev exwira hanê ku tu dibînî, min hilda û bi qasî sê gavan min nêzîkî li wan kir û min di wan de vala kir. Guleyek li hevalê Nazê ket. Dibêjim qey pita wî ikestibû, xwe bilind kir û li erdê ket, bêyî ku tu deng jê derbikeve, xwe di korîdorê re ka kir çû li bin dîwarê kelpîç ê li dora baxçeyê ket û mir. Li dû xwe dilopên xwînê yên tarî rêz kiribûn. Nazê demekê li pey wî geriya, heta ku dilopên xwînê dît. Xwîna ku rijiyabû bêhn kir û rasterast çû li ser sekinî. Du ev û du roj li ber serê mêrê xwe nobedar ma. Hin deman pencên xwe di wî de dida, wekî ku bibêje, "iyar be, ev serê biharê ye. Çima tu di vê heyama eqbaziyê de razayî? Çima tu xwe tev nadî? Rabe, rabe!.." Nazê ji ser miriyê xwe nediçû, çimkî nizanîbû ku aiqê WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 159 --- Page Break --- wê mirî ye. Dotira rojê Nazê bi tevî laê hevalê xwe winda bû. Li her derê lê geriyam, min ew ji her kesî pirsî, lê bêfêde bû. Gelo Nazê ji min xeyidî, gelo ew jî mir, ji bo eqbaziyê kete pey yekî din? Ma hevalê wê yî mirî pê çi bû? evekê min dengê wî pisîkê nêr bihîst, heta serê sibê jî dinewtiya. eva pey wê jî cardin bi heman tewirî, lê ku dibû sibeh deng ji xwe dibirî. eva sêyem min cardin exwir girt û berê wê da ew dara çamê ya ku li hember pencera min e, min tê de vala kir. Çimkî, ji wê ronahiya ku di tarîtiyê de ji çavên wî diçu- rusî, min cihê wî dizanî. Nalînên dirêj kiand û paê dengê wî hat birrîn. Serê sibê min bala xwe dayê ku sê dilop xwîn li bin dara çamê çilkiyabûn ser rûyê erdê. Ji wê evê heta niha ew her ev tê û heman deng jê derdiçe. Evên din xewa wan giran e, nabihîsin. Ez ji kê re dibêjim, bi min dikenin. Lêbelê ez dizan- im, ez ba bawer im, ew dengê heman pisîkî ye ku min wî kutibû. Ji wê evê heta niha xew neketiye çavên min. Ez diherim her derê, li her odeyê radizêm, lê ev pisîkê bêînsaf bi wê xençereya xwe ya tirsnak dinale û gazî hevala xwe dike ku nahêle xew têkeve çavên min. Îro kes li mal tunebû, ez hatim heman cihê ku pisîk tê li wir disekine û fer- yad dikêe, min da ser nîanê. Lewre, ji wê ronahiya ku di tarîtiyê de ji çavên wî diçurusî, min dizanîbû ku ew li ku disekine. Dema min gule tê de vala kirin, dengê nalîna wî jî hate min û ew sê dilopên xwînê ji diyarê dara çamê çilkiyan. Ev e te bi çavên serê xwe ew dîtin, tu niha ahidî ji min re dikî? Di wê navê de deriyê odeyê vebû, Rûxsar û diya xwe ketin hundir. Qevdek gul di nav destên Rûxsarê de bû. Ez rabûm ser xwe û min bixêrhatin da wan, lê Siyavû bi devlikenî got: - Helbet hûn ji min zêdetir Axayê Ehmed Xan dinasin, hewce bi nasandi- na min nîn e. Niha wê ahidî bike ku wî bi çavên serê xwe sê dilop xwîn li bin dara çamê dîtine. - Belê, min dîtin! Lêbelê, Siyavû pê de hat û tiq tiq keniya. Destê xwe bir berîka min, exwir jê derxist, li ser masê danî û got: - Hûn dizanin? Mîrza Ehmed Xan ne bi tenê qenc tarê dijene û xwe helbestan dixwîne, tew di ser de, ew nêçîrvanekî biqabîliyet û segman e. Paê bi dest îaret da min û ez jî rabûm ser xwe, min dest pêkir: - Belê, ez îro berêvarkî hatim ku kovarên dersa dibistanê ji bo xwendinê ji Siyavû bistînim, lê ji bo kêfê demekê me li dara çamê nîan girt. Lêbelê ew sê dilop xwîn ne yên pisîkê ne, yên Pepûgê ne. Hûn jî pê dizanin ku pepûgê sê hebên genim ku malê sêwî bûne xwariye. Ji wir û bi vir de ye her ev dinale, heta ku sê dilop xwîn ji qirika wê diçilkin, an jî pisîkê qanaryaya cîranan gir- tiye û biriye, wan jî gule berdane û ew jî di vir re bihuriye... Ka hela sebir WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 160 --- Page Break --- bikin, ew helbesta ku min hîn nuh nivîsiye ez ê ji we re bixwînim. Min tembûr ji erdê hilda û li ber dengê tembûrê, min ev helbest ji wan re xwend: “Heyf ku cardin êvar bû Ser û binê alemê tarî bû Her dem mexlûq aram bû Meger renc û xem li min zêde bû Nebû cîhan li nav xwe-mîzac Ji bilî mirinê ji derdê min re tune îlac Welakîn li wê goê, li bin dara çamê Çilkiyane erdê, sê dilop xwîn” Çawa ku ez gihame vir, diya Rûxsarê bi hêrs ji odeyê derket. Rûxsarê jî biruyên xwe bilind kirin û got, "Ev dîn e!" Paê bi destê Siyavû girt û bi tiqe tiq keniyan, ji odeyê derketin û li ser min derî girtin. Dema gihan hewê, li bin ronahiya fanosê, min ji pit cama pencereyê ew dîtin ku wan hevûdin hembêz dikirin û hev maç dikirin. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 161

Giriş seçenekleri

Kovara WAR – Hejmâr 15

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3