Kovara WAR – Hejmâr 14

KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır Bûha: 5.000.000 TL KOR Reklamcılık Basın-Yayın Tic. ve San. Ltd. Şti. Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Turgut ERSOY Tîprêzî-Mîzampaj: WAR e-mail: kovarawar@hotmail.com Çapxane/Matbaa: Berdan Matbaası Tel: (0212) 6131211 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: Kazım İsmail Gürkan cad. Hamam Sk. Yavuz Han No: 2 Kat:3/3 Cağaloğlu/İstanbul Tel: (0212) KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Pêşkêş Kürt Sorunu Hakkında Birleşmiş Milletlere Sunulan Kasım 1968 Tarihli Bildirge/ 7 Mir Kamuran Bedirxan Bikurtî Mêjûya Bîra Neteweyî/ 14 Dr. Marif XEZNEDAR Michael Chyet: Kurd bi qîmeta zimanê kurdî nizanin!/17 Hevpeyvîn: Sîrwan Hecî Berko Jibo Bîranîna Roşinbîr û Zimanzanê Gewre yê Gelê Kurd: Şikur Mistefa/21 & Sinorêk Li Nêwan Azadî û Berelayî da Heye/ 23 Şikur Mistefa Rolê Roşinbîrên Kurd li Karê Sîyasî da/ 32 Ferhad Şakelî Liser Çîroka Kurdîbi Helîm Yusiv ra Hevpeyvîn/ 47 Koçgiri’den Mahabad’a Kürt Ulusal Hareketi/ 52 M. Emin ASLAN --- Page Break --- Etîmolojîya Zimanê Kurdî/ 83 Abdurrahman UÇAMAN Gotinên ku ji Kurdî Derbazê Tirkî Bûne-I/103 Seîd VERROJ Kurtiyek Ji Jîyan û Serhatîya Hemzeyê Miksî; Rewşenbîr û Xebatkar û Sîyasetvanê Gelê Kurd/ 127 Qedrîcan Tewrat û Welatî Medan/ 131 Mehmet UZUN Siyahpoş/ 146 Wergerandina jibo tîpên latînî: Cemîl AMEDÎ Perşe/ 156 Roşan Lezgîn --- Page Break --- Pêşgotin Her çiqas hinek bi derengî be jî, bi tevî hejmarek nû cardin WAR bi xwendevan û dilxwazên xwe yên hêja ra rûbirû dibe. Em bawer dikin ku her carê hun jî qasê me biheyecan li benda WAR-ê ne. Xwendevanên birûmet, bawer bikin heta ku ji destê me tê, em dixwazin her carê mijarên balkêş û dewlemend pêşkêşê we bikin. Lê kêmasîyên me hebin jî, ku hene, divê hun lihember me xweşbîn bin. Cografya ku em liser dijîn, di dîrokê da wekî gelek caran îro jî bûye biyava (seha) şerên navnetewî û herêmî yên dijwar. Her wekî encama Şerê Yekem û Şerê Duwem, hêzên desthelatdar ên dinyayê û bi taybetî jî Amerîka dixwaze herêmê ligor pêdivîyên berjewendîya dewleta xwe û sîstema ser- mîyandarîyê ji nû ve sazbike yan jî sazûmanek nû dirist bike. Bi serokatîya Almanya û Fransa jî Yekîtîya Awrupa, dewletên herêmî û hinek dewletên din jî jibo berjewendîya xwe dixwazin statuya heyî biparêzin. Di vê çarçoveyê da li seranserê Rojhelata Navîn dê guhartinên nû çêbin; hem ji alîyê cografya sîyasî û aborî ve û hem ji alîyê kulturî ve. Bi kurtî be jî, jibo pêdvîya guhartinên sîyasî û kulturî me divê çend gotinan bêjin. Yekemîn eve, ku di Rojhelata navîn da bigiştî çanda îslamî serdeste, ev yek potansîyelek radîkal a dîndar di nava xwe da dipê û ji înte- grebûna bo sîstemê jî astengek mezin e. Jibo vê yekê divê ev asteng bête hilanîn yan jî bêtesîrkirin. Ya duyemîn, sazûmana berîya nûha ku liser gelek şaşî û neheqîyan ji alîyê îngilizan ve hatibû diristkirin; ya herî girîng jî ev bû ku dewletên herî bihêz ên herêmê, liser mîrasa zor dewlemend a împera- torîyetî û nasnama îslamî, xwestin bizordestî û biserdestîya etnîsîteya xwe dewletên netewî yên yekreng û unîter peyda bikin. Ev sîyaset jî bûye sedemê bêîstiqrarî û şerên dijwar ê navxwe û herêmî. Di encama vê sîyasetê da jî ne tenê qetlîyamên qewmî û civakî, her weha qetlîyamên kulturî jî hatine çêkirin. Em Kurd, wek mîlletekê kevn û binkî(nîştecî) yê vê herêmê dixwazin ev neheqî û xeletî yên dîrokî bêne serrastkirin, her mîlletekî liser axa xwe bibe xwedî desthelata xwe ya netewî. Ancax bi vê awayê zûwakirin û çareserkiri- na serkanîya hinek pirsgirêkên netewî û civakî mimkun dibe. Eger alîyekî berjewendî û hebûna xwe liser înkarkirin û tunebûna "yê dî" bifikre, nemimkune bihevra têkilîyên cîrantî û mirovî bidomin. Di vê çarçovê da divê em di derbarê mijarekê dî da jî çend gotinan bêjin. Herçiqas nûha alozî û dubendî hebin jî, û ji alîyê Konseya Demî ya Hikumeta Iraqê ve bête redkirin jî dewleta Tirkîyeyê bi girtina biryara par- lementoyê dixwaze eskerê xwe bişîne Iraqê û bi taybetî jî herêma Kurdistanê. Gelek dîyare ku ev bîryar di pratîkê de bête bicîanîn, dê gelek tiştên nexweş derxîne holê, bi taybetî jî di navbera Kurd û Tirkan da. Bi tevî ku hîn esker --- Page Break --- neşandine jî, gelek faşîst û nijadperestên Tirkan gef û gûrran li Kurdan dixwîn û mafê xwe yê dema desthelatîya Osmanî tînin ziman û liser Musil û Kerkukê heq îdîa dikin. Em Kurdên Tirkîyeyê ji vê yekê nerehet in, naxwazin dewleta Tirk eskerên xwe bişîne Irak û Başûrê Kurdistanê. Jibo vê yekê em bangê hemû gelên dinyayê dikin, digel wê di serî da bangê dewle- ta Amerîka û hemû dewletên Awrupî û herêmî dikin û dibêjin, bo Iraqê ji çûyina eskerê dewleta Tirk û hemû dewletên herêmî yên din ra bibin asteng! Lewra çûyina eskerê Tirk bo Iraqê, dê encamên pirr nexoş derxînin holê. Xwendevanên birûmet, di vê hejmara WAR-ê da jî hunê bi balkêşî û kêfxweşî hinek belge û nivîsên nû bixwînin. Wek berdewamîya "dosya rewşenbîr, bindest û deshelata sîyasî" me sê nivîsên balkêş ji soranî wergerandîye ser kurmancî. Heta bi dertketina hejmareke nû ya Kovara WAR-ê di nav xêr û xweşîyê da bimînin. WAR --- Page Break --- KÜRT SORUNU HAKKINDA BİRLEŞMİŞ MİLLETLERE SUNULAN KASIM 1968 TARİHLİ BİLDİRGE İng. Çeviren: Bawer UÇAMAN I Ekselansları U Thant Genel Sekreter Birleşmiş Milletler New York, NY Kürt ulusu halen fiziksel varlığına yönelik topyekün bir ölüm kalım tehlikesi altında yaşamaktadır. Halen bu ulusun tepesi üzerinde ciddi tehditler sallanmakta ve bir yanıl- samadan başak bir şey olmayan göreceli sessizliğin ardında devasa bir gerilim yatmaktadır. Bu sessizlik ileride çok ciddi bir patlamayla sonuçlanabilir ve bu da 1961’den beri Irak hükümetlerinin Kürtlere karşı uyguladığı jenosit hareketinin yinelenmesine neden olabilir. Kürtlerin tarihi antik çağlara dek dayanır. Bugün, M.Ö. 6000 - 9000 arasın- daki dönemde Kürt nüfusunun kendisini üretim ekonomisi çerçevesinde yeniden organize etmek için rekolte (tüketim) ekonomisinden döndüğü bilin- mektedir. Hint-Avrupa soyundan olup dilsel olarak ta Iran dillerine bağlı olan Kürt ulusu insanlık geleneğinin büyük değerlerine dayanan görkemli bir tarihe sahiptir. Kürt ulusu son 25 yüzyıl boyunca aynı aileden 25 kral tarafından yönetilmiştir. Günümüzde Irak’ta 80.000 km2 alanda (Irak’ın toplam yüzölçümü 444.442 km2 'dir) 2.000.000 Kürt (Irak’ın toplam nüfusu 7.000.000’dur) yaşamaktadır. Kürtlerin tarihi bir kahramanlık öyküsüdür ve Onun modern tarihi kendi kaderini tayin için bitmek bilmeyen bir mücadeleye tanıklık etmektedir. Buradaki amaç Kürt tarihinin detaylarını anlatmaktan ziyade Irak hükümet- lerinin 1961’den beri rejimi ne olursa olsun Kürtlere karşı yürüttüğü jenosit savaşını kısaca anlatmaktır. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 7 Kamuran Bedirxan --- Page Break --- 1961 ve takip eden iki yıl içinde, uçaklardan toplara dek en modern silahlar- la donatılmış Irak Silahlı Kuvvetleri, amacı Kürtlerin soyunu ortadan kaldır- mak olan bir savaş yürüttü. Bu yüzden Kürt ulusunun tüm üyelerinin General Mustafa Barzani’in taşıdığı isyan bayrağı altında toplanmış olmalarında şaşıla- cak bir şey yoktur. Kendilerine dayatılan savaşta gösterdikleri kahramanlık sayesinde Kürtler, Irak Devrimi Ulusal Konseyi’ni Mart 1963’te “Kürt Ulusunun Ulusal Hakları”nı tanımaya zorladı. Kürtler bu sözlere inandılar ve bunların gerçekleştirilmesi için temaslara başladılar. Ancak, görüldü ki tüm temaslar ve görüşmeler Kürtleri aldatma niyetiyle yapılıyordu. Şubat 1965’te Irak Içişleri Bakanı Subhi Abdulamid "Irak’ın ne şimdi ne de gelecekte Kürtlere otonomi verme niyetinde" olduğunu ilan etti ve yeniden Irak silahlı kuvvetleri tarafından yürütülen vahşi savaşta Kürtlerin kendi topraklarını kahramanca savundukları çarpışmalar yaygınlaş- maya başladı. Ağır kayıplarına rağmen Kürtler teslim olmadılar ve Irak yöne- timinin askeri olarak yenildiğini ve Kürtlerin sesini boğmakta başarısız olduğunu kendisine zorla kabul ettirdiler. 29 Haziran 1966’da Irak eski başbakanı Abdurrahman Bazzaz, Kürt Devrimi’nin önderleriyle, özünde Kürtlere otonomi hakkını tanıyan ve buna saygı gösterileceği sözünü veren bir antlaşma imzaladı. Askeri bir darbe Bazzaz’ı saf dışı bıraktı ve sonraki hükümetler Kürt halkına yapılan bu taahhütleri reddetti. O zamandan şimdiye dek iki yıl geçti ve Irak’ta hükümetler ve rejim değişti. Irak liderleri Kürt Ulusunun kimliğini yadsımaya ve otonom yaşama haklarını inkar etmeye çalışıyorlar. Kürtler Irak’tan ayrılma talebinde değildirler. Onlar sadece ulusal bir azınlık olarak yaşamak (ki, toplam nüfusun yaklaşık % 30’unu oluşturmaktadırlar), kendi dillerini konuşmak, kendi okullarını açma ve kendi ilişkilerini yönetmek istiyorlar. Ancak bu temel hak- lar Bağdat yönetiminin gözüne kesinlikle abartılı talepler olarak görünmekte- dir. 1961’den beri defalarca alevlenen bu savaşta Kürt Ulusu 60.000’i aşkın kayıp vermiş ve 3.000 köyü tahrip edilmiştir. Bu rakamlar hayali değildir. Son yıllarda Kürdistan’ı ziyaret eden yabancı muhabir ve gözlemciler bu gerçeğe tanıklık etmişlerdir. 2 Temmuz 1963’te Moğolistan Halk Cumhuriyeti, Irak Hükümeti tarafın- dan Kürt halkına karşı işlenen jenosit suçunu Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun bir sonraki (18.) oturumuna getirmeye karar verdi. Yine aynı yılın 9 Temmuz günü, Cenevre’de düzenlenen BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi’nin 36. oturumunda Sovyet delegasyonunun başkanı Konseyin gün- demine alınması için “Irak Hükümeti tarafından Kürt halkına karşı yürütülen jenosit politikası” konulu resmi bir mektup sundu. Yine unutulmamalıdır ki WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 8 --- Page Break --- eski BM Savunma Sekreteri Robert Macnamara Ortadoğu hakkında konuşurken, ABD hükümetini endişelendiren üç sorundan birinin Kürt halkına yapılan kötü muamele olduğunu söylemişti. Kürt halkının bir ulus olarak varolma hakkı modern zamanlarda da hukuki ve uluslar arası garantiler kazanmıştır. 1920 tarihli Sevr Antlaşması’nın “Kürdistan” başlıklı bölümünde ve 62, 63 ve 64 nolu maddelerde bir Kürt Devleti’nin kurulması gereği ortaya konmuştur. Bu anlaşmanın 64 nolu mad- desine göre bu bağımsız Kürt devletine Kürdistan’daki (Irak) Kürtlerin gönül- lü üyeliğine Müttefik Devletlerin bir itirazı olmayacaktır. Politik manevralarla Kürdistan’ın bu parçası Kürt nüfusunun isteğinin aksine Irak içinde tutuldu. 24 Aralık 1922 tarihinde Milletler Cemiyeti’ne resmen sunulan Britanya Hükümeti ile Bağdat rejiminin ortak deklarasyonunda Irak içindeki güney Kürdistan’ın otonomi hakkı için aşağıdaki koşullar öngörülmüştü: “Majestelerinin Britanya Hükümeti ve Irak Hükümeti, bu sınırlar içerisinde bir Kürt hükümeti kurulmak üzere Kürtlerin haklarını tanırlar. Yine umarlar ki, Kürt grupları bu hükümetin biçimi üzerinde en kısa zamanda bir uzlaşmaya varırlar. Bu gruplar ekonomik ve siyasi ilişkilerini Majestelerinin Britanya Hükümeti ve Irak Hükümeti ile tartışmak üzere sorumlu delegasyonlar gön- dereceklerdir.” Bu deklarasyonun koşullarını yerine getirme konusunda Irak hükümetinin payına düşenler daima askıya alınmış ve asla tamamlanmamıştır. Kürt böl- gesinin otonomisi için Irak içerisinde pek çok ayaklanma oldu ancak bunların tümü Bağdat hükümeti tarafından güç kullanarak ve kanlı bir biçimde bastırıldı. Kürt ulusunun önderleri uzun yılardır uluslararası vicdanın uyanması ve Irak hükümetine çağrıda bulunarak, çok geç olmadan ve kendilerine karşı yeni bir savaş başlatılmadan, Kürt halkının temel haklarını tanımaya davet etmesi için yardım çığlıklarına uluslar arası kuruluşların dikkatini çekmeye çalışıyor- lar. Mir Kamuran Bedirxan Komuta Elçisi Irak Kürdistanı’ndaki Kürt Devrimi Konseyi New York, 15 Kasım 1968 2 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 9 --- Page Break --- II Ekselansları U Thant Genel Sekreter Birleşmiş Milletler New York, NY Ekselans, 15 Kasım 1968 tarihinde sunma şerefine ulaştığım notada, Irak hüküme- tinin yükümlülüklerini yerine getirmeyi reddetmesi sonucu Kürtler ile Bağdat Hükümeti arasında ortaya çıkan tehlikeli duruma ekselanslarının dikkatini çek- miştim. Ekselanslarının da bileceği gibi, Kürt bölgesinin yarıdan fazlası (yaklaşık 80.000 km2’lik bir alan) Kürtlerin tam kontrolü altındadır ve buralarda 1961’den beri zaten de facto olarak otonom bir Kürt yönetimi bulunmaktadır. Sonuç olarak bu bölge Kürt egemenliği altında bulunmaktadır ve bu bölgeye hiç kimse, bir tek Iraklı bakan bile Kürt yetkililerden izin almaksızın giremez. Bu durum yedi yıldır böyle devam etmektedir. Bu gerçeklerin ışığında, Kürt sorununun bir iç mesele olduğunu iddia etmek herhangi bir Irak hükümeti için yanılgıdan öte bir şeydir. Bu gerçekler Irak hükümetlerinin Kürt halkının tam otonomiye ulaşma konusundaki meşru tale- plerini yok etmede başarısız olduklarını ispatlamaktadır. Bu hükümetlerin başarmış oldukları tek şey, ayırım gözetmeden düzenledikleri hava saldırıların- da sivil nüfusa yıkım ve sefalet getirmek olmuştur. Biz Kürtler barışsever insanlarız ve siz ekselansları tüm dünyada barış ve adaleti koruma konusunda en yüksek makam ve sorumluluğa sahip kişisiniz. Bu nedenle, Kürt Devrimi Komuta Konseyi ve onun lideri Ekselans General Mustafa Barzani adına siz ekselanslarına, daha önce benzer durumlar için yerinde bir davranışla yaptığınız gibi, Kürt sorununa müdahale edip adil ve barışçıl bir biçimde çözmek için bir Birleşmiş Milletler arabulucusu tayin etm- eniz konusunda ısrar ediyorum. Ekselansları, lütfen en derin saygılarımı kabul edin. Saygılar. Mir Kamuran A. Bedirxan Komuta Elçisi Irak Kürdistanı’ndaki Kürt Devrimi Konseyi New York, 18 Kasım 1968 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 10 --- Page Break --- III Ekselansları U Thant Genel Sekreter Birleşmiş Milletler New York, NY Ekselanslarına: May 16, 1969 Kürt halkı ve liderleri Mustafa Barzani adına size bu ricayı yüksek bilgi- lerinize sunuyorum. Bilinen bir gerçektir son sekiz yıldır ki kuzey Irak’ta yaşayan Kürt halkı, iktidarını askeri darbeyle elde etmiş Irak diktatör hükümetleri tarafından, karadan ve havadan şiddetli askeri saldırılara ve Kürt toplumunu beslenme, eğitim ve diğer yaşamsal gereksinimlerden mahrum bırakan amansız bir ekonomik ambargoya maruz kalmıştır. Kuşkusuz ekselansları Irak’ın yakın tarihini iyi bilmektedir. Yeni Irak devleti, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Imparatorluğu’ndan koptu ve başına Britanya hükümeti tarafından Faysal kral olarak getirildi. Her ne kadar Irak nüfusunun kompozisyonu birçok yerli azınlık arz ediyor olsa da, Arap çoğunluğun yönetimi başından beri baskın oldu ve diğer Arap olmayan nüfusun, özellikle de Kürtlerin meşru haklarını çiğnedi. Petrol kay- naklarının çoğunun Kürt bölgesinde yer alması ve Britanya’nın petrol çıkarları nedeniyle desteklediği Arap yönetimlerinin Kürtlerin haklarını ihlal etmeleri, birçok ayaklanmanın başlamasına yol açtı. Ancak bu farklılıklar bir şekilde yatıştırıldı ve özellikle Kürtlere karşı ayırımcılığın azaldığı Ikinci Dünya Savaşı sonrasında durum daha katlanıla- bilir bir hal almıştı. Ne yazık ki, devrim döneminin gelmesiyle ve Arap olmayan nüfusun, özel- likle de Kürtlerin toptan asimilasyonu ile aklını bozmuş genç Arap milliyetçisi militan subayların sahneye çıkmasıyla bu tablo değişti. Bu Arap milliyetçileri tarafından Kürtlere karşı sürdürülen amansız ve vahşi savaş, günümüz askeri teknolojisinin ürettiği ve çoğu büyük devletin Kürdistan toprağından çıkartılan petrolle kazanılmış para karşılığında seve seve verdiği silahlarla yapılmaktadır. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 11 --- Page Break --- Kürtler tarafından yapılan tüm samimi girişimlere rağmen Irak yetkilileri aynı anlayışla karşılık verecekleri yerde müzakerelerin yapılacağı ateşkes dönemlerini yeniden toparlanmak ve düşmanlıklarını sürdürmek için kullan- mışlardır. Gerçek bir anlaşmaya en yakın olunan zaman Abdurrahman Bazzaz’ın başbakan olduğu Haziran 1966 oldu ve ardından gelen hükümetler her ne kadar aynı politikayı desteklediklerini ilan etseler de bu anlaşmayı ter- sine getirmemeye yönelik kaçamak tavırları yüzünden bir sonuç alınamadı. Irak hükümetleri ordularını düşmanca saldırılarına tekrar başlamak üzere hazırlamak için, tekrar çareyi sessiz kalmakta buldular. Sonunda bugünkü aşırı uç hükümet 3 Ocak 1969’da Kürt nüfusuna yönelik ayırım gözetmeksizin en barbarca saldırılarını havadan ve karadan başlattı. Bu operasyonlara ait önceki raporlara bakıldığında, bu defaki masum nüfusun can ve mal kayıpları diğer tüm operasyonları geride bırakacak boyutlarda olduğu görülüyor. Kısaca bu, bilinen tarih boyunca orada yaşamış ve hayatları dahil her türlü dünyevi varlıktan mahrum bırakılmış ve bu uygulamaya sadece Irak’taki diğer uluslarla eşit bir biçimde demokratik bir rejim altında yaşama isteğine sahip oldukları için maruz kalmış çaresiz Irak Kürtlerinin acı öyküsüdür. Bu nazik dönemde, Bağdat’ın diktatoryal, askeri yöneticilerinin insanlık dışı uygulamalarını siz ekselanslarının adalet duygusunun huzuruna getiri- yoruz. Umuyoruz ki ekselansları masum ve savunmasız sivil insanların can ve mal kayıplarına bir son vermek için elinden gelen tüm önlemleri alacaktır. Son olarak, siz ekselanslarının bu içinde bulunduğumuz vahşi dünyaya adi- lane bir düzen getireceğini ve Kürtlerin yok olmaya terk edilmeyeceklerini umuyoruz. Ekselansları, lütfen en derin saygılarımı kabul edin. Mir Kamuran A. Bedirxan Komuta Elçisi Irak Kürdistanı’ndaki Kürt Devrimi Konseyi May 16, 1969 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 12 --- Page Break --- IV BARZANI DE GAULLLE’A YAZIYOR "Kürt Halkı sizin için Vietnamlılardan daha mı az önemli?" Bu mesaj kuşkusuz dünyanın en yaşlı direniş savaşçısından geliyor. Fransa’da, mağdur Kürdistan halkına yardım komitesi Irak’a verilecek silahların Kürtlere karşı kullanılmayacağının resmi olarak denetlenmesi için başvuruda bulundu. Bu umutladır ki General Mustafa Barzani aşağıdaki mesajı General De Gaulle’a gönderdi. General, Gençliğinden beri halkının saygınlığı ve özgürlüğü için savaşmış yaşlı bir adamın bu içten ricasını iletmesine izin verin. Siz Avrupa’daki en büyük direniş liderisiniz ve ülkenizi kurtardınız; bundan ötürü Kürtlerin dağlı insan- larının altı yıldır verdikleri neredeyse umutsuz mücadeleyi anlamamanız mümkün değil. Dahası siz Fransa’nın, dünyaya siyasi özgürlük, tüm insanların kendi kaderini tayin hakkı düşüncesini vermiş ulusun başkanısınız. Nihayet siz, Fransa’nın deniz aşırı ülkelerini özgürleştiren, her türden baskıya karşı çıkan ve özgürlük için savaşan herkesin gerçek dostu olan General De Gaulle’sunuz. General, siz Vietnam savaşını kınamakta haksız değildiniz. Eminim ki Kürt halkının kaderi sizin için Vietnam savaşından daha az değerli değildir; eminim ki Kürtlerin kaderi sizin için Vietnamlılarınkinden daha az değerli değildir. Bizler ulusal varlığımızı koruma savaşımızda tamamen yalnızız. Birleşmiş Milletler bizi görmezden geliyor ve belli bazı büyük güçler, ülkemizin yıkımı için kullanılan modern silahları Irak’a temin etme konusunda yarışıyorlar. De Gaulle’un Fransa’sı bu yüzden bizim için tek umut olarak kalmıştır. Iraklılar Fransa’dan silah talep ediyorlar. Bu silahların teslim edilmesi sadece ülkemizin daha çok tahrip edilmesine ve kadın ve çocuklarımızın katliamına yol açacaktır. Kuran der ki: “Gökyüzünde her insan için dönüp dua edebileceği küçük bir cennet vardır.” Bizim gökyüzümüzdeki cennet siz ve Fransa’sınız. Mustafa Barzani WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 13 --- Page Break --- I Neteweyê Kurdê nûha wek hemû neteweyên Rojhelata Naverast li dawîya belavbûna dînê îslam bi vî navê tazeyî peyda bû. Bab û bapîran û komelanê xelkê pêş îslam navê taybetî yê wan bi xwe hebû wek netewe, herweha navê cografîyaya wan jî hebû wek herêm û navçe. Ev rojgara şunwarê kevin çûye nav mêjûyî ew qonaxa şunewarî(arkolojî) pê dibên, ya mêjûyî pêş dînê mesîhî û îslamî. Li dawîyê ev mêjûyê navê şun- warê kevin ê komelên xelk ko ji bine- malê, aşîret, hoz, tîre, mîllet, netewe pêk hatibûn li navçûn. Herweka navê şun- warê kevin ê cografîya li navçe û herêm û dewletê şar û malbendên mîllet ewan jî navê wan bû. Li dawîya belabûna dînê îslamê navê "Kurd" wek neteweyêk peyda bû, li paşan zaraveyê cografîya "Kurdistan" wek navê welatê Kurdan kevte nav nexşeya cografîya ve. Liber ewe yê pir- raniya herî zêde yê neteweyî çûye nav dînê îslamî ve, çarenûs kevte dest ew dewletên bi navê îslamê ve fermanre- wayîyê dikir, belam navê resmî yan bi binemal û aşîret û tîre û hoz û navê serok binemaleyêk werdigirt. Emewî û Abasî dû binemalek eşîretî qureyşî yê Areb bûn. Fermanrewayê gotî jibo hemû misulmananên ser rûyî zewî bûn. Li dawîyê deshelat kevte dest binemalê Turkê Moxolan wek Selçûqîyan. Dewleta Osmanî bi navê Osman navêkî Turk wergirt; Sefewî, Qacawî navê xwe li dû binemalek Îranî wergirtin ko herdûyan bi nejad Fars nebûn. Ta êsta jî dewleta Suudî bi navê li Suud navêkî Arebî yê cizîra Areb wergirtîye serokê binemalêk bûn. II Kurd li xakêkî şaxa wî da dejî û rûbarî zor li rûyî cografya ve xaka wan dabeş kirîye biser herêmî cografî, wate her navçeyêk li deşt û pahnayîyek dirust bûwe, çîyayekî şax dewrî daye ya rûbar sinûrî navçeyekî dîyar kirîye, bi vî cûre ev navçe cografîyane taybetmendîya wan bi xwe bûwe bineta binkeyêk bo dirustkirina deshelat bi navê mîrnişînî liser binçîneyê derebegî, ji kevnê kevin ve ev navçeyan bi hoyî mîrê kurd ve birêve diçûn û bi vê şêwe û desturêkî taybetî pêwendîya wan bi dewleta merkezî ya Îran û Turkê Osmanî ve hebûn. III Mêjûyî hezar salên dawî yê sîyasî bi sê qonax têperîwe: Bikurtî Mêjûyî Bîrî Neteweyî Dr. Marif XEZNEDAR WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 14 --- Page Break --- 1- Ji seretayî heta paş belavbûna dînê îslam ta cengî Çaldêran(1514). Beşê piranîya vê qonaxê fermanre- wayî Areb bi navê îslamê Kurdistan degirtîye, wate dewleta Emewî û Abasî. Li vê navberê da mîrnişinî Kurd bi nav ve bûwe, hendê car fermanberanî Kurd mîrnişînîyan birêve birîye, bibê ewe piranîya xelkê mîrnişînek Kurd bûbin, her çawa bê li hemû haletêk da biresmî ev mîrnişînan ser bi dewletî merkezî bûn. 2- Ji cengê Çaldêranê ve ta cengî yekem ê giştî: Li dawîya cengê Çaldêran û serkevti- na sultanê Osmanî bi ser şahî Îranê da bo yekemîn car xaka Kurd li rûyê sîyasî ve bû bi dû beş, layenî rojhelatê kevte nêv xaka Îranê ve û layenî rojavayî kevte nêv xaka Turkî Osmanî ve. Li herdû parçeyê Kurdistan da mîrnişînîyan peyda dibûn. Birêvebirin liser bincî û binavanî şêweyê aşîretî bû, liber ewe berjewendîya herdû layan pêwendîya nêv wan dîyar dikir. Bi vî cûre beg jî yektirî diçûn û xaka yek- tirîyan dagir dikir, hendê car beg jî deshelatê merkezî da diçûn bi taybetî ew mîrnişînî yên ku kevtbûne ser sinorê dewleta Îran û Osmanî. Deshelata ev dû layenan hemû jî nerehetî daneyeve li nêv wan mîrnişînên Kurdan, çunke eger mîrnişînekî Kurdê Îran yekêkî Kurdê Osmanî dagir bikirana, mana wî eve bû feyde bo deshelata Îran dibû. 3- Paş cengî yekem ê giştî û dabeşki- rina xaka Kurdistan bo cara duwem: Herçend nexşeyê Kurdistana Îran weka xo mawe be, belam xaka Kurdistana Osmanî biser sê dewletên taze yê paş ceng dirust bû dabeş kira; Turkiye, Iraq, Surye. Bi vî cûre meseleyê Kurd wek kêşeyekî (pirsgirêkekî) neteweyî yê girîng li rojhelata naverast da dirust bû û ta nûha jî bi encam negeyîştîye. IV Bîra neteweyî wek zaraveyêk û prak- tîk kirina ceribandineke li Ewrupa peyda bû. Beşêke taze yê li encama Şorişa Ferensa(1878)yî serî heldaye, eger li dawîya sede û nîvêk ev bîr û rayane li rêgeyî Estemol û Mîsirê ve geyîştbûbine navçeyî me, mebesta min rojhelata naverast e, li dawîya nizîkê dû sede geyîştîye komela kurdewarî, wate li dawîya salên sedeyê nozdemê. Ta pêş derçûnî rojnameyê Kurdistan (Qahîre-1898), gîyanî netewayetî (kur- dayetî) bi vî mana taze li navê ve nebû, pêwendî binemale û aşîretî bû, eger bi navê “Kurd” ya “Kurmanc”î jî bibûwaye her naverok aşîretan digeyand xo. Eger awirêk li Ehmedî Xanî (1897-1810) bideyneve ew tîorî bo kurdan dana bîra paş serdemî wan bi xo bû, li dawîyê da ew tîorî bû bi meşxelen, bîra hemû kurdê ronak dikireve. Her çawa bê ewe yê Xanî zîyatir bi îlmetîyetî têda bû, çunke ew deme rojhelat li tarîkistan da bû, herçî Hacî bû wî jî feyde ji komela Estemol wergirt bû, çûnke wê demê bîrûbawerîya nasîyonalîya Ewrupa geyîştbûwe welatî Osmanî bi tay- betî Estemol û beşa awrupayê. V Her çawa bê bîra neteweyî(nasyo- nalî) bi mana taze yê li dawîya salên sedeyê nozdehem geyîştîye komela kur- dewarî, dîyare li maweyî sedeyek da goranî gelê girîngî bi ser da hatîye. Belam sirûşta welatê kurd û rewîşt û şêweyê aşîretî û derebegî karêkî wa yê kiribû layenî praktîkî bikevête dest çînekanî sereve yê komela kurdî. Ewe rastî gîyanî netewayetî li naw mêşk û dilê xwêndewar û roşinbîrê kurd ve helqulave û belavbûyeve, belam WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 15 --- Page Break --- nekarîne bi xo fermande û rêberîya ew rêkxistinê bikin ko ênanedî ew tîorîyê xistbûwe estoyî xo. Belgeyêkî yekcar girîng bo ev meseleyê dênimeve ev belge tenya praktîk kirinî bernameyê hizbî “Hîwa”nî ye, belku biser hemû tîorî û rêkxistinên kurdî disipênrê ko bîra neteweyî kirîye bi destur bo bicîhê- nandina amanca mîlletê Kurd. Belgeyê partîya “Hîwa” ewe ye, mêrmindal û lawê taze pêgeyîştî yê qutabxaneyên navendî û amadeyî yê wan rêkxistinên binavê “Darker” dana, li dawîyê da xwestin bikin bi hîzib. Li xo ve ranedidît bi helbijardin yekêk ji nav komeleyê bikin serok, ew bi hesêbî xo ve mindal bûn. Bîra wan ve xist, navê çend kurdan dîyar kirin bo ku bikin bi serokê xo, li dawîyê da mesele liser Refîq Hîlmî nîşteve, çûne cem wî û wî kirin serokê “Hîwa”. VI Li komela me da ew roşinbîrên bîrûbawerîya qewmî hênaye nav komela me ve, dikarî ewe yê nebûwe xo bixête praktîkê ve, wata xwedîtî tîorîyekê xo yê pêgirtî ya ceribandî nekirîye, liber ew projeyan ji vê babetê ve ta nûha negehîş- tine encam. Ew xalêkî yekcar girînge li kêşeyek da, belam li rojgaranê paş belavbûna dînê îslam û ta nûha jî birêkî mesele digirêteve bo nebûnî îdîolo- jîyetêkî dînî ko li rojhelata naverast da gelêk girîng e. Li paş belavbûnî dînê îslam bo demêk dirêj neteweyê Areb bi navê îslamê ve diletîyan dirust kir. Li piştî Abasîyan fermanrewayî kevte dest Turkî Osmanî û Faris. Evana jî dikarîn dîn bikin bi dardest bo bicîhênana amanca neteweyê xo, jibo ew hêvêyan bête cî em dibînîn li piştî ruxîna dewleta Arebî îslamî, dewleta Turkê Osmanî yê îslamî peyda bû. Her weha dewleta Farisî ya îslamî peyda bû. Li pênavî berdewamî û peresendinî ew dewletan binemaleyî Sefewî sunnî wan bi xo kire şîe, çunke dewletekê beramberî Osmanîyên sunnî bûn. Bi hoyî ev şîe vegerîye bi navî îslamî ve, Faris karî bigeyîşte ew pileya ko nûha geyîştine. Li wê navê di wê demê da dînê kevin ê Kurdan perçe bû, bi taybetî dînê Zerdoştî, Îslamî jî biherdû dîn zayeve li dest Turk û Acem bû, bi vî cûre Kurd bi vî navî ve nedikarî xebatêk dirust bika bo ew bi xo bigate ewe yê ko deshelatî bidest wî bi xo bê. VII Gelek kes basê ceribandinên Selahedîn dikin û navê wî bi dewleta Eyûbî dibin. Ew rastî fermanrewa Selahedîn û endamên binemale yê wî bi xo bû, evana Kurd bûn belam dewleta wan dewletêk îslamî bû, weke dewletên pêşiya wan; Emewî û Abasî û paş wan; Osmanî û Sefewî. Ca eger Osmanî û Sefewî edgarî Turkan û Farisan wergirt bê, bêguman Eyûbî edgarî Arebî bû. Hoyek yekcar girîngtir jî bê ew e, Dewleta Eyûbî nebû bi binyadêkî resen bo dewletêk kurdî, ewe bû nêvendî girîng ê dewleta Eyûbî li Misir û welatê Şam bû û dewletekê li nav xak û nîştî- manî Kurd(Kurdistan) nebû. Li vê la û li wê la, eger deshelatîya Eyûbîyan li cêgeyêkî wek "Hewlêr" hebûbê edgarî kurdayetî nedayete dewleteke, ya bi watayekî dîke nebûwe bi hoyî bibête nimune bo dewletêk qewmê Kurdî. * Ev têbinîyane wek bernameyêk in bo basêkî tîorîyî akedemî yê firewan li dû mesele divê; yekemîn mêjûyê bîra neteweyê(kurdayetî), duwemîn bo çi ta nûha Kurd dewlet nebûwe? WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 16 --- Page Break --- Michael L. Chyet zimanzanekî cihû û Emerîkî yê zimanê kurdî ye. Ew 46 salî ye û bêtirî 30 zimanan xwendine. Berî demekê, ferhenga wî ya 'Kurmancî-Ingilîzî' ji aliyê weþanxaneya Yale University Press ve li Emerîkayê derket. Ferheng ji 847 rûpelan pêk tê. Gotinên kurdî bi tîpên latînî û erebî hatine nivîsandin û bi þêweyekî berfireh wateya wan a bi zimanê ingilîzî hatiye nivîsandin. "Îþê vê xebata min bi siyaset û hikûmetan tune ye," Chyet wiha dibêje. "Ez xema paþeroja vî zimanî dixum û bi hêvî me, ku ez ê bikaribim alîkariya stan- dardkirina wî bikim. Ez ji vî zimanî hez dikim û naxwazim ku bimre. Zimanê kurdî ne mirî ye, lê pêwîstiya wî bi pêþvebirinê heye." Michael Chyet berpirsiyarê beþê kurdî yê Radyoya Dengê Emerîka bû. Herweha ew profesorê zimanê kurdî li Zanîngeha Parîsê û Instîtûya Washingtonê ya Kurdî bû. Ew niha li Pirtûkxaneya Kongireya Emerîkî li Washingtonê kar dike. Min li ser telefonê ev hevpeyvîn pê re kir. MALPERA AMÛDÊ: Di pêþgotina pirtûka xwe de, tu bi þêweyekî neyekser bangî Kurdan dikî, ku xwedî li zimanê xwe derkevin, çimkî ew ber bi windabûnê ve diçe, wek ku te xwest bêjî. Çima weqas tirs li ser windabûna zimanê kurdî? MICHAEL CHYET: Berî hemî tiþtî, ez mecbûr im bêjim, ku her tiþtê ku ezê bêjim, dîtina min a þexsî ye û ne ya Pirtûkxaneya Kongirêsê ye. Ez mecbûr im wisa bêjim. Ji ber ku ez dibînim -çi li Kurdistana Tirkiyeyê û çi li Ewropayê -, ku gelek Michael Chyet: Kurd bi Qîmeta Zimanê Kurdî Nizanin! 18.09.2003 - 21:15 Hevpeyvîn: Sîrwan Hecî Berko sirwan@amude.com WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 17 --- Page Break --- Kurd hene, ku bi zarokên xwe re bi zimanên din dipeyivin, çi tirkî be, çi firensî be, çi elmanî be, çi ingilîzî be. Zarokên wan bi kurdî nizanin, yanî paþeroja vî zimanî di bin gefê de ye. Dirûþma min li ba Kurdan bila wisa be: 'Zimanekî wisa ku zarok pê nepeyivin, zimanekî bê paþeroj e'! Her tiþtê ku Tirkan ta niha kiriye, ku zimanê kurdî ji nav bibin, tesîra wê nebû, yanî ziman nebir. Lê niha her tiþt tê guhertin. Rewþ hatîye guhertin. Û eger Kurd bi xwe xwedî li vî zimanê dernekevin, ditirsim ku 20 salên din ev ziman namîne. MALPERA AMÛDÊ: Tu behsa Kurdên ji derveyî welat dikî.. MICHAEL CHYET: Çi li derveyî welat, çi li hundirê welat. Bo min niha herdu yek in. Gelek Kurd qîmeta zimanê kurdî bi serê xwe fêm nakin. Gelek Kurd zimanê kurdî bi kar tînin, da ku hikûmeta tirkî nerehet bikin. Ew bi xwe nabînin zimanê kurdî çiqasî xweþ û bedew e. Eger Kurd bi xwe zimanê xwe neparêzin, ew dê winda bibe, ji holê rabe. MALPERA AMÛDÊ: Tu behsa Kurdên Bakurê Kurdistanê dikî. Problêma Kurdên din tune ye? MICHAEL CHYET: Li Kurdistana Tirkiyê navbera 12-20 milyon Kurd hene. Li Sûriyê mesele tiþtekî din e, û li Iraqê jî tiþtekî din e. Li wan deveran gef bi awayekî din e. MALPERA AMÛDÊ: Ta niha stan- dardek ji bo zimanê kurdî peyda nebûye. Tu vê yekê problêm dibînî? MICHAEL CHYET: Ta niha, me nikarî zimanekî standard biafrînin. Wexta ku em - gava ku dibêjim 'em', ez jî tê de me - xwe yek bigrin, divê em zimên jî yek bigrin. Hemî hiNcetên ku berê hebûn, kêm bûne yan nemane. Niha, ji ber înternêt, televizyon û radyoyê, Kurd dikarin bigehên hev. Haya min li Tirkiyê jê heye, Kurdên Sûriyê, Iraqê û Îranê çi dikin. Herweha ez dikarim di rêya înternêt û televizyonê bizanibim ka ew kîjan peyvan bi kar tînin. Kurdên Tirkiyê ne dizanî, ka xuþk û birayên wan li Sûriyê, Îraqê û Iranê çi ji bo filan peyvê digot; haya wan ji hevdû tune bû. Lê îro rewþ ne wisa ye; êdî hatiye guhertin. Herkes dikare bikeve înternêtê û bibîne, an jî li bernameyên radyo û televizyonan guhdarî bike, ka Kurdên beþên din kîjan peyvê ji bo filan tiþt bi kar tînin. Ne hewce ye, ku ez bê agah bimînim. MALPERA AMÛDÊ: Standard kirina zimanê kurdî karê zimannasên kurd e, an yê siyasetmedaran e, an jî yên mirovên 'normal'e, an karê hemî Kurdan e? Ji bo vê yekê çi divê pêk were? MICHAEL CHYET: Ez bi xwe gotina 'siyasetvan' bi kar tînim; ji bo min 'siyasetmedar' farisî ye. Gelek Kurd wiha difikirin, ku taqeta wan ji bo guhertina rewþê tune. Lê ez dibêjim na, wisa nîne. Her bavê kurd dikare li mala xwe biryarê bide, ku 'ji îro û pê ve, em ê tenê bi zimanê kurdî bipeyivin û vî zimanî biparêzin. Li derve di nav kuçê de, ew tiþtekî din e, lê di nav malê de emê hewl bidin vî zimanî biparêzin'. Her bav dikare biryareke wisa bide, çi li Kurdistanê û çi li Ewropayê. MALPERA AMÛDÊ:Derbarî vê yekê, tu xebata hêzên siyasî yên kurd erênî an neyênî dibînî? WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 18 --- Page Break --- Eger ew bi xwe, xwe hînî rêzimana zimanê kurdî û peyvên nû bikin, dê gelekî baþbe. Lê ta niha, gelek siyaset- vanên kurd yan bi tirkî, yan bi erebî, yan bi farisî dipeyivîn. Wan xwe bi van tiþtan ve mijûl nedikir. Lê bi rastî ez nizanim ka rewþ îro çawa bûye. MALPERA AMÛDÊ: Gelek Kurd bi zimanê dagîrkeran difikirin û bi zimanê kurdî dipeyivin. Tu li ser vê yekê çi dibêjî? Ji bo min giring e, ku gava ku mirov peyvên standard ji bo radyo û televiz- yonê biafrîne, gerek mirov wisa bifikire, ne 'di gundê min de çawa dipeyivin'. Daxwaza min ew e, ku ta li dûrtirîn gundê Kurdan her kes bi hêsanî fêm bike ez çi dibêjim. Li gor vê yekê, divê ez gotinên xwe bibjêrim. Bo mînak, li Kurdistana Tirkiyê gelek kes bo 'tele- fonkirin' 'lêgeran' bi kar tînin, ji ber ku bi tirkî dibêjin 'aramak' (bi kurdî: ezê li te bigerim, yanî ez ê telefonî te bikim). Lê eger tu ji Kurdekî Sûrî, an Iraqê an Îranê bipirsî 'ez ê li te bigerim, yanî çi?', ew ê tiþtekî din fêm bikin. Ew fêm nakin, ku mebesta te telefonkirin e. Ew ê wisa fêm bikin, ku tu yê derkevî û li bin keviran lê bigerî.. (dikene) Ji ber vê yekê, ez dibêjim, ku bila gava pêþîn ev be, ku em xelkê agahdar bikin, ku gava ew peyvên wisa bi kar bînin, ev dibe astengek li ber yekgirtina zimên jî û xelkê jî. Di nav Kurdên Sûriyê û Iraqê de jî gelek peyvên di bin tesîra zimanê erebî de hene, û li Îranê jî peyv hene, ku di bin tesîra zimanê farisî de ne. Ev gava pêþîn e. Haya kêm kesan ji vê meseleyê heye. Piþtî ku me ev kes agahdar kirin, ku pirsgirêkeke wisa heye, wê demê em dikarin li hev rûnên û bifikirin, ka em çi ji bo yekgirtina zimanê kurdî bikin. Eger her kes di vê proseyê de beþdar be, hewasa wan jî dê bilindtir be. Ew dê bêje: 'weleh tiliya min jî di vî karî de heye, û ji bo min jî giring e, ku bi ser keve.' MALPERA AMÛDÊ: Gelek rew- þenbîr û zimannasên kurd tim dibêjin, ku ger welatekî me Kurdan çêbibe, hemî pirsgirêkên ziman çareser dibin. Tu çi dibêjî? Belkî tu Kurdistan çênebe jî.. Bi dîtina min, gotineke wiha tê wateya, ku 'êdî em naxwazin û em zimanzan nînin, bo me siyaset girîng e. Em ji zimanan û ji zimanzaniyê fêm nakin. Em ê bihêlin ta dewlet çêbibe.' Bi rastî ihtîmaleke mezin heye, ku tucar tiþtekî wisa (Kurdistan/SHB) çênebe. Bo min, eger em weke mînak li vejandina zimanê îbrî binerin, Isarîl di sala 1948an de hate damezirandin. Lê vejandina zimanê ibrî hinekî zûtir dest pê kiribû, di destpêka sedsala 20-an de. Gelek Cihû bi vejandina zimanê îbrî ve mijûl bûn. Ez dibêjim, ev mînakeke baþe bo Kurdan. Ne hewce ye, ku em li hêviya damezirandina dewleteke kurdî bimînin, ku em zimanê kurdî bi pêþxînin. MALPERA AMÛDÊ: Em çi bikin? Bi rastî, em dikarin di rêya televiz- yon û înternetê gelek tiþtan bikin. Fekirîna Kurdan ew e, ku her kes di geliyê xwe de dijî, bêyî ku lêbikole, ka ta îro çi ji bo standardkirina zimanê kurdî hatiye kirin. Her kes wisa difikire, ku tu tiþt ne hatiye kirin, û gerek 'ez ji pêþî de dest pê bikim'. Ev yek ne rast e. Gerek mirov bigere, bixwîne û bibîne ka çi heye û kêmasî çi ne. Wek mînak, gava Kurd li ser înternêtê nameyan ji hev re diþînin, her yek bi awayekî dinivîsîne. Bila her kes li WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 19 --- Page Break --- hev bike, ku li gor rastnivîsîna zimanê kurdî binivîsîne. MALPERA AMÛDÊ: Tu li ser gramera Mîra Celadet Bedirxan çi dibêjî? Kurd dikarin wê weke bingeh ji xwe re bi kar bînin? Ez wê pirtûkê bi kar tînim. Lê dîsa jî ew wek Quran nîye, ew ne wek kitêba pîroz e. Aþitî û kêmanî tê de hene. Ew destpêka rê bû. Bê guman, di destpêkê de wê kêmasî hebin. Lê dîsa jî pirtûkeke gelekî girîng e. Pirtûka pêþîn, ku min berî 20 salan bi dest xistibû, ew pirtûk bi xwe bû. Ez wê dîsa jî bi kar tînim. Gelek tiþtên sivik tê de hene, ku gerek em îro zelaltir bikin. Bi giþtî ez baþdibînim, ger mirov wê pirtûkê weke bingeh bi kar bîne. MALPERA AMÛDÊ: Berî demekê ferhenga te ya kurmancî-ingilîzî derket. Armanca te ji vê xebatê çi ye? Berî þanzdeh(16) salan, dema ku min dest pê kir, ku xwe hînî zimanê kurdî bikim, pir jêder tune bûn. Ji ber vê yekê, min dest bi amadekirina ferhengekê kir, da ku ez xwe bi xwe fêrî kurmancî bikim. Piþtre min dît, ku bi rastî ev yek dikare bê çap kirin, da ku berjewendiyên wê bigihên her kesî. Ez hêvîdar im, ku ew ji bo standard- kirina kurmancî jî bête qebûl kirin. Herweha dema min dest bi hînbûna kurdiyê kir, ferhengên kurmancî-erebî, kurmancî-tirkî, kurmancî-rûsî hebûn, lê bi rastî kurmancî-ingilîzî tune bûn. Îro 3- 4 ferhengên kurmancî-ingilîzî hene. Bê guman, zimanê ingilîzî îro gelekî girîng e, ne tenê ji bo Kurdan, lê ji bo îngilîzîaxêvan jî. Ji bo Kurdan çêtir e, ku ew gel mesela Kurdan fêm bike. Û ger jêder û çavkaniyên bi zimanê îngilîzî hebin, dê rê xweþbikin ji bo gehiþtina vê armancê. Herweha ji ber ku kesên bir- yardar di cîhanê de bi îngilîzî dizanin, dê çêtir be, ku jêderên li ser Kurdan bi ingilîzî hebin. Ez kêfxweþnînim, ku hêz di destê îngilîzaxêvan de ye, lê rastî ev e; ez nikarim vê rastiyê biguherim. MALPERAAMÛDÊ: Te yê bixwes- ta ku hêz di destê kê de ba? (dikene) Ez siyasetvan nîn im; ez zimanzan im. MALPERAAMÛDÊ: Ti projeyên te yên din ji bo zimanê kurdî hene? Belê, hene. Pirtûkên min ji bo hînbû- na kurmancî û soranî hene. Herweha pirtûkeke min a din bi navê 'Antolojiya Edebiyata Kurdî' bi zimanê ingilîzî heye. Ew ta niha hîn çap nebûne. Min hîn çapxane ji bo wan peyda nekirine. Ez hêvîdar im ku piþtî derketina ferhenga min, rê ji bo vê yekê xweþ bibe. MALPERA AMÛDÊ: Tu dixwazî tiþtekî li gotinên xwe zêde bikî? Dixwazim bi vê dirûþmê gotinên xwe bi dawî bînim: 'Zimanekî wisa ku zarok pê nepeyivin, zimanekî bê paþeroj e!' Gelek sipas ji te re ji bo vê hevpeyvînê. Em ê mesaja te bigehînin dê û bavên Kurdan. Mala te ava! www.amude.com navenda çanda kurdî Michael L. Chyet (mlmsdc.com) WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 20 --- Page Break --- Di roja 18.09.2003 da ronakbîr û wergêr û bîrmendê gewre yê Kurd (Mamosta Şikur Mistefa) li temenî 79 salîya xo da li şarê Hewlêra paytextê herêma Kurdistan da, cara dawî dilê wî lêda, xatir ji gelê xo xwest, berê xo da rêyek bê veger û bo hete hetyê çavê xo vegirt. Mamosta Şikur Mistefa ronakbîrekî wek ensîklopedî bû û her weha her çar zimanê(kurdî, arebî, farisî, tirkî) bi hemû zaravayan ve dizanî. Ustad û şareza bû, herweha wergêrekî bêhevta û bi serhev da nizîkî çil pirtûkan li paş xwe hişt. Şikur Mistefa ji devera Germiyanê ya ser bi Kerkûkê ve ye û ew sala 1924-ê li herêma Qerehesenê hatiye dinyayê. Ko li temenî neh(9) salîya xo da babê xo wenda dike, dayika wî bi hejarî û derdestî û sêwîtîyê wî xwedî dike. Li salên 1932-an têne Kerkukê û dayika wî li wê derê wî birêdike bo xwendina qurana pîroz. Piştî xetimki- rina quranê hînê zimanê turkî, farisî û arebî dibe. Li sala 1941-ê da dibe feqe. Li sala 1947-ê diçe Bexdayê û li qutabxaneya "Alhidayet Alîslamît"î dixwêne. Li sala 1949-ê da jî Kolêja Şerîhî wer- girtîye û li sala 1955-yê lêderçûye. Li sala 1957-ê da bo mamosteyî dest bi kar dike. Heta salên 1970-ê gelek caran ji layê hikumetê ve jibo bajarên dî tête nefîkirin. Paşê li salên 1970- 1971-an da tête guhêzerandin bo rêvebirîya xwendina Kurdî. Xwendina navendî ya kurdî heta pileyê dawî cîbicî dike û ligel mamosta û roşin- bîrên din kitêbên dersdayin û qutabx- Jibo Bîranîna Roşinbîr û Zimanzanê Gewre yê Gelê Kurd: Şikur Mistefa WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 21 Şikur Mistefa --- Page Break --- aneyan amade kirin bo kurdî. Li sala 1975-yê da li damezirandi- na korrî zanyarî yê kurd li Bexda da cî digre û 1977-ê da dibe sikreterê giştî yê qorrê zanyarî. Piştê ko Baas bûye deshelat, qorrê zanyarî yê kurdî jî tête helweşandin û mamosta Şikur dikin pisporê ziman di qorrê zanyarî yê Iraqê da. Desteyê Kurd li sala 1998-ê da tête Kurdistanê û sergermî karê wergêran û kitêb çapkirin û damezirandina qorrî zanyarî yê Kurdistan dibêt. Mamosta Şikur li warê wergêrandinê jî da hinek kitêbên mêjûyî û fikrî û romanî ji zimanê tirkî, arebî, farisî da bi zimanekê yekcar şîrîn û rewan wergerandine kurdî. Ji wan 5-6 rom- manên Yaşar Kemal wek Efsaneya Çîyayê Agirî, Teneke, Efsaneya Koroðlu, Zevî Asin û Asîman Mis û wd. ji tirkî wergerandîye ser zimanê kurdî. Şikur Mistefa heta nûho îmzaya xwe li zêdetirî 40 kitêban daye û wî hem kitêb ji zimanên biyanî werdi- gerand bo kurdiyê û hem jî bi xwe kitêb dinivîsandin. Wî vê dawiyê kitê- ba Rohat Alakom ya li ser serhildana Agiriyê ji tirkî wergerand bo soranî û erebiyê. Şikur Mistefa li Hewlêrê bi merasimeka resmî ko rewşenbîr û siyasiyên kurd tê de beşdar bûn hat veşartin. *** WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 22 Şikur Mistefa û Seîd Veroj --- Page Break --- Sinorêk Li Nêvbera Azadî û Berelayî da Heye* Şikur Mistefa * Mamosta, çend rojêk dîke (Nîsana 1998) çejna 100 salîya rojnamenûsîya kurdî li Kurdistan dest pê diket, cenabê te yekê nûser û rojnamenûse, bi navê bangekanî vî welatî, rola binîyatnerî roj- namenûsê kurdî û rola xanedanîya (bine- maleya) Bedirxanîyan li mêjûyî ferhengê Kurd da çawan heldesengênî? Şikur Mistefa: Ez bi xo zor bikarî rojnamenûsîyê ve xerîk (mijûl) nebûme, belam sala par kitêbêka bi dest min kevt bi navê Çend Belgeyêk Kobûneyên Yekem Komeleyê Xaneanî û Xêzanî yê Bedirxanîyan li Estembol, ew kitêba bizirxe yê kak (Mihemed Teyfun) e ko bi nasnava (Malmisanij) zor (pirr) dinûsê, ew bi xo kurdê zaza ye, li ser kurmancî dinûse. Li vê kitabê da nizîkê (44) Bedirxanî hatine nav çalakî û karê rojnamegerîyê ve, ewana li hemû meydanên kargêrî yê Dewleta Osmanî, li edebîyat, li rojna- menûsî û sîyaset û zor tiştê dîke da rolên gewre girtine. Ewe yê ko dikarim li berîya hemûyan da navê wî bênim (Mîdhet Bedirxan)e ko serpereştîya roj- nameya Kurdistan kirîye, pitir li Qahîre ew rojname derhênaye û demeke jî li Swîsra, dawîyê ew, Hemed Emîn Bedirxan, Salih Bedirxan û Kamîl Bedirxan û komekî navên dîke yên din ko herhemûyan li karê rojnamenûsî da zor aşkirane. *Sero Qadir, Ferheng û Lêkhalbûn, r. 51, dezgeyê çap û belavkirin yê Mukrîyanî, Hewlêr Ew xebat û çalakîya rojnamenûsîyê li seretayî (1908)ê ve dest pêkirîye. Her ew biradere (Mihemed Teyfun) kitêbêka li bareyî rojnamenûsîya kurdî de li çap dawe li sala (1908) ve ta (1984) e, wa bizanin ko wî biresim û navnîşanan û serdêr û babet û zor tiştî dîke ve ew roj- nameyên ko li wê demê da derçûne, hemûyan li kitêbêk da belû kirîye bi turkî. Ewe bi xo nîşanê ewe ye ko Kurd ji mêje ve xerîkî(pêgirtî, mijûlê) rojna- menûsî ye, belam bi zimanê rojnamenûsî yê wê demê diaxive ko bipiranî bizimanê turkî bûye, xwendewarê kurd ew wexte her biturkî xwendine. Li paşê hûr hûr bi kurmancîya jor û bi kurmancîya jêr (soranî) me tiştên xoş li Kurdistan da belavkirîye. Dîsa li vê kitêbê da ko ter- ceme kirîye zor wêne têda ye û dibînin li rojnameyîya kurdî da zor tişt jî sebaret bi dewlet, mafî mirov, edebîyat, ziman, huner û jîyan û guzeranî xelkê Kurdistanê ve, hatîye belav kirin. * Ev xanedanîyê li sereta da serkir- dayetî li beşêk şorişê Kurdistan dikir û duwayî li jêr barudoxêkî dîyarîkirî da guheztîyane bo biwarî rojnamenûsî û ferhengî, wata xanedanîya Bedirxanîyan rasterast heta li ser nav bizutneweyê sîyasî wê demê da neman, belam li nav bizutneweyê roşinbîrê Kurdistan da ta dawîyê jî bo Kurd û roşinbîrîya Kurdî rola pêşengî ya malbata wan bûye. Ti li vê rûyî ve çawan rola wê malbatê helde- sengênî, nek weku malbat, belku weku ev komele kese yê ko bitêkra li biwarî sîyasîyetê ve guheztîyane bo serkir- dayetîya roşinbîrê kurdî, belam li medarêkî dîyarkirî da? Şikur Mistefa: Ewe bi xo tiştêkî zor sirûştî ye, çunke eger seyr bikeyn dibînin li hezar û heştsed û çilî de Bedirxan WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 23 --- Page Break --- dewletêkî dirust kirîye. Ew dewlet jî sînorê wî geyîştîye nizîkê Rewandizê. Ji layê dîke va dewleta Paşayî Kor e ko ji Urmê bigre ta rojavayê Dîyarbekir fire bûwe. Ev dewleta, libarî sîyasîyê ve bi xo li vê serdemê da tiştêkî gewre ye bo milletê Kurd. Aşkeraye ko Bedirxanîyan cige li meydanî rojnamenûsî li biwarê dîke jî da xebat kirine û serkevtî jî bûne. Xuna sê çarêk ji wan li Misir hel- bûnewe, Ehmed Bedirxan yekêk bûwe ji wan ê ko çendîn fîlmê sînemayî derhê- naye, Leyla Bedirxan hunerkarî huner- mendêkî kurd e ko karibûye bibête sero- ka bale ya Almanya. * Mamosta her li biwarî rojna- menûsîya kurdî da, evro teknîk û ew cûre pêwendîyê giştîyane yê ko biser dinya da zalin(serdestin, pitir) û ewê ko jê ra tête gotin cîhangerayî biwarêkî yekcar zor firewanî bo karî rojnamewanî xulqandîye. Caran ta berê li (10) sal pitir li biwarê edeb û ferheng û hendê car biwarê dîke yê zanistî zal bûn, belam dinyaya êsta pitir hanê rojnamenûs diket û rojnamenûs bo te modî evro û pitir li hemû tiştêkî dîke karîgerîyetî biser pêşkevtina komelîyetî û aborîyê ve heye. Pêtiwaye li Kurdistan da rojnamenûsî bi manayî hevçerxî yê evro hebê, yan jî ti li Kurdistan da hest bi bûna rojnamenûs dekey? Şikur Mistefa: Rojnamenûsî bi xo bi mana sîyasîyê ve deshelatî çiwareme. Li rûyî sîyasî ve rolêkî gewre dibînê. Eger amancî rojnamenûsî jî geyandina heqîqet bî, bi hemû însanêk li astêkî asan û sana û bê girê û gol da, bêguman ew kate(dem) rojnamenûs rola xo dibînê. Belam sebaret bi wê ko aya li Kurdistan da rojnamenûsî geyîştîye ew astê ko lê çaverê dikinê, ewa bi min waye rojna- menûsî yan her tiştêkî dîke yê şaris- tanîyane yê ev serdeme, li Kurdistan da li bineret da bi barî sîyasî yê mîlletî me, jîyan û guzeranî xelkê Kurdistan û serkirdayetîya mîlletî kurd ve girê- dayîye. * Eger bikaribaye te bi qûlî bas li vê medare firewane yê ko li Kurdistan da rojnamenûsî bijîyanî xelk û asta ferheng û rola serkirdayetîyê ve bestîyeve, bikiribaye. Şikur Mistefa: Min evan hemû bo xo weku tabloyek dibînim ko ev tablo hemû pêwendîya wan bi yekudu ve heye, ji wan her yek kargerîyetîya wê biser ewên dîke da heye. Bitaybet serkirdeyî sîyasî ko dibê li vê qonaxê êsta da zor zîrek û çapuk û bikar bêt. Ew serkir- dayetî eger karibe xo bigeyenête hemû malêk, hemû kesêk û li nizîkê ve hewla agadarbûna ji gîrûgirîftê xelkê da. Ewan ew dem bi min waye ev serkirdayetîy zor baş diçête nîv dilê mîlletê ve û radeyî cemawerîyetî zêde diket. * Ji paşvekevtina rojnamenûsîya kurdî li Kurdistan da ta çend serkirdayetî ya sîyasî li Kurdistan bi berpirsyar dizanî? Şikur Mistefa: Renge zor bixeme estoy serkirdayetî. * Bo? Şikur Mistefa: Renge serkirdayetî li zor rûyeve, pêwîstîye karê rojnamenûsî dabîn biket, belam aya serkirdayetî bo xo dawîyê rengdane karên xo dikevê. Dawîyê ewe, aya bernameyê sîyasî yê serkirdayetî li tiştên zor girîng da rengdi- dayeve û aya hîç heq û hîsabêk heye? Dibê serkirdayetîya sîyasî programêkî WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 24 --- Page Break --- hebê bo ewê li xelk bigeynêt ko kur- dayetî li vê qonaxê çawa ye, û pêwîste xelk çawan kurdayetî biket. * Bi we naverok waye deshelatîya sîysî, li pêdanî azadî û bûnî azadî ko beşêkî zor gewre ye li karê rojnamenûsî da, kem û kurî heye yan kemî dawe yan her nedawe? Şikur Mistefa: Bi min waye azadîyekê zor dawe, belam dibê lêpirsînê hebê, çunke azadî ewe nîye min got û bi arezuyê xo min çi ji wan xwest bikin û wan çi xwest bikin. Azadî wata encam- dana ew karane ko pêwîste encam bidirêt. * Bes evro li dinya da dibên rojna- menûs li hemû waran -rageyandin- carî wa heye deshelatî sîyasî neçar dibêt liser rêbazêk biruat, yan carî wa heye rageyandin wa diket hendê li hinek dewletan helwêstê nû yê li ber tiştêk wer- girin û zor caran jî helwêstê mirovî. Herweha rayek heye ko rageyandinê evro yê dinya, bişêweyî giştî li wirûjand- inî hinek babetan da bi sehiw naçê. Ko wata li mirovî dinya da hîç sinurêk bo azadîya rojnamenûsî rewa nîye, bi pêçe- waneyê ew qise yê ko wa rageyandin tee- bîr li rayî dewletêk biket? Şikur Mistefa: Azadî tiştêke ko li hemû qonaxêk û biwarêk da pêwîst e, belam ligel ewe jî da dibê perjînêkê hebêt. Dibê kesêk hebê ko bizanê ew azadî çawan bikar diête. Herweha dibê xelk fêr bikirê çawan azadî bikar bênê, çunke hêşta ême fêr nebûne azadî bikar bênin û li gelek waran da girîftên me hene. * Beşî duwem ê pirsyarên min ewe bû, aya li Kurdistan da hest bibûnî rojna- menûs-bi mefhumî- dikey? Şikur Mistefa: Eger meseleke li çav rojnamenûsî Awrupa û xeyrî me bi xo da lêk bideyneve, barodoxî rojnamenûsî û hebûna rojnamenûs li Kurdistan da, weku çirûskê agirê cigareyek li tarîya şevêk da dibînim. * Te bas ji vê kir, ko li seretayî dest- pêkirina karê rojnamenûsî da, giriftên zimanî yên Bedirxanîyan hebûwe û jiber nebûna zimanê kurdî penayan birîye berve turkî. Di dirêjayî ev(100) salan da giriftên ziman li kol rojnamenûs û karê rojnamenûsî li Kurdistan, nebûye û karêkî zor kirîye ser vê rewşê. Cenabê te hewlê daye ko wan tiştan bi lehçeyek binûsê ko piranîya xelkê li wê têbigeyn. Li heman demî da şan bi şanî ê we kesanêkî weku Hejarî Mukrîyanî, karêkî zor gewre li zimanê rojnamenûsî da kirîye û şanazîyêkî gewre bo Hejarî Mukrîyanî bicî ma ko wa li duwayî xo cige li berheman, ferhengêkî kurdî yê zor gewre jî bicî hiştuwe. Zimanê di rojna- menûsîya evro da, di kurdî da çend girîft yan keresteyekê libare, aya rojnamenûs û roşinbîr azar nadet? Şikur Mistefa: Ziman neke her zimanê rojnamenûsî ye, bigre ziman, zimanê jîyan e, zimanê cotyar e, zimanê karker e, zimanê efendî û zimanê hemû mirovêk e û her kese beşê xo lêwer- girtîye. Belam eger bitevê zorî tengasî bikeve, ewa renge li rojnamenûsî da birrê zarawe şîyaye bikar bêt ko li mey- danêkî dîke da bikar neyêt. Bigiştî bi min waye zimanê kurdî çi bişêweyê kur- mancîya jorî, û çi bişêweyê kurmancîya xwarê, li vê 50 salên dawî da şan bişanî yekdî zor pêşkevtîne. We basê hejmarê xwelêxoşbûn kir, birastî Hejar rolêk zor gewre li palawtinî zimanê kurdî da hebûwe. Bitaybetî şêwezarî Mukrîyanî ko şaîrê klasîk ên WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 25 --- Page Break --- gewre li babetî Nalî û Salim û ewan hemû bi vê şêweyê Mukrîyanî şîrên xo gotine. Hejarî Mukrîyanî jî her peyrewê vê rêgeyê bûwe. Ez bi xo zor bi vî zimanî pêxweşim û her di vê barî da jî min tiş- tine nûsîye. Bi giştî li Kurdistana Iraq da zimanê kurdî li zor biwarê mirovîyê da, li fîzik û kîmya û ewê pê dibên biwarê zanistîyê, hêşta maye. Eve jî her tenê yê me negirtîyeve, Turk û Faris û Areb jî hêşta li zor tişt da loqe dikin û li dawîya Awrupa ne. Dîyare ev jî xetayî me nîye û mêjû wa lêkirîne ko paşva bikevin û neşên li vê maydanê da, weku ewan pêş bikevîn. Ez pir xoşbextim ko bikarim li gelek tiştî da bikurdî bîr û rayên xo der- birêm. * Mamosta li dawîya raperîn, qonex- ekê nû yê li jîyana mîlletê Kurd li hemû biwaran da dest pêkirîye. Li warê fer- heng(lîterator) û rojnamenûsî da qon- axêk bû ko divîyaye pitir li hemû warên dîke ew nûwênayetîyê pêwe dîyar bê, çunke bidirêjayî karê rojnamenûsî li Kurdistan da, nebûna azadî astengîkî yekcar zor gewre bûwe liberamber dahê- nan da. Ko çî bipêçewanewe(biberava- jîye) di Kurdistanê da li du raperîn, dahênan kem bûwe û çalakîya ser- hildana roşinbîrî, bimefhumî ewe ko wa dibe waye pal bo beşêk ji vê êş û azara mêjûyîyane jî bi awayê ko nekarîye li serdemî dîktatorî da çareserîyan biket. Belam bipêçewanewe li vê şeş salên yekem ê li du raperîn, cûrê li kuştin û paşekişê rûdaye û ligor hendê kesan waye ko roşinbîrên Kurd nedikarî ligel azadî da biron. Cenabê te vê dîyardeyê çawa heldisengênî? Şikur Mistefa: Hest dikim ewe tiştêkî sirûştî ye, hinek sîyaset hemû dinya dadigrê dibêt tiştê ko weku nan û avê jê dêt, li hemû meydanêk da xo desepêne. Ew, dem bi warên dîke ve dik- işêne, merivê hizbî ye û divê basê hizb biket, ew ên dîke divê basê rêkxistin biket, ewane jî we nebêt loxetêkî wan ê taybetî hebêt, çunke sîyaset jî loxetî xo heye. Sîyaset loxetêkî xêra û kem temenî heye û li duwayî xo hîç bicî nayelê, wata tiştêkî weku şîhir, yan çîrokêk, yan das- tanêk, dirûst naket, tiştêk digotirê û rojane xelk dibîhsin û dawîyê li bîra wan diçêteve. Katê sîyaset dibê bi axa, roşin- bîr dengê kip divêt. Ewe jî we nîye tenha li mêjûyê me da rû dabê. Piranîya neteweyan ew haletan dîtine. Bi xunê, wextê Emewîyan hatine ser kar, qonaxê firawanxwazî û dinyagîrî ya Areban newesta. Bi vê pêyê jî hemû tiştê mefhumî sîyasî wergirt. Tenanet şîhirî jî li vê bazneye da bû. Bi berevajî ve wex- têk ko Abasîyan dên sîyaset, tozêk kip dibêt, temeşa dikey li serdemî Meemun da ferheng û şaristanîyet geyîştîye çile- pope. Ev jî ewê derdixê ko li vê serdemê da roşinbîr pitir henase didat. Li serdemî Abasîyan da dewlet firewanî bi xo ve dît û seqamgîr bû. Ev pêye derdikevê ko seqamgîr rolêkî wî yê berçav li pêşkevtin da heye û bibervajîve barê fer- hengî li naseqamgîrî da li piley duwem û sêyem da ye. * Zor ji wan ên ko êsta xo bi mêjûyî ferheng û rojnamenûsîya kurdî ve mijûl diket, pêyanuaye bigiştî, bixişînî, roşin- bîrên Kurd zor kêm e û kêmtir roşinbîrê Kurd li girîft û bûnî xo da hûr dibêteve û kêmtir binaxî xo da diçête xware ve. Her bo vê jî li rewşenbîrên di rawşa me da kesên wek Îsmaîl Bêşikçî û zor ên dîke hene ko wa hendê kes pêyanuaye li xawen bîr û roşinbîrên Kurd pitir hewl dane li komelê kurdewarî bigeyn û rêwşuênî bo dabinên. Ev dîyardeye cûrêke li lixobîyanîbûn û sipardinî meseleya roşinbîran bi roşinbîrên WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 26 --- Page Break --- bîyanî. Bi raya cenabê te ev dîyardeye nav roşinbîrî Kurd ji çîyê ve dêt? Şikur Mistefa: Carê em ji pêşîyê ve bo bikevne qutabxaneyê arebî û bi arebî bixwênin, li serdemî Osmanîyan da ko li Kurdistana Iraq û Turkîya û li hemû Kurdistan da qutabxaneyê resmî nebûwe û ne bi turkî û ne bi arebî û ne bi farisî me ne xwendîye. Belam ligel wê da jî hucreyên mela û feqêyayetî hebûwe, hucreyên mela û feqîyan, melayên çak bo ew qonaxa sîyasî yê ko Kurd têda jîyaye perwerde kirîye. Belam bo çi ewana melayên çak bûne û li ber çi navê wan heye? Li pêş hemû tiştêk da ev melayan dû tişt qêrbûne; sereta wan bi xo li kelepûrê mîlleta xo geyîştîne û zanîyane folklora Kurd heye, folklor jî gelek tişte û bi vê pêyê bi temametî çunete nav mîlletê xo, wata agaya wan li mîlleta wan bûwe, têgeyîştine ewca zor li edebî farisî nizîk kevtineteve. * Ligor we waye evana karibûna karîgerî li ferhengî Kurd bikin? Şikur Mistefa: Mebesta min ew bû ko ligel ew hemû melayên çak ên ko wa li sedeyê hevdehem li Kurdistan da hebûne, em tenya Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî û Nalî û Salim û Mehwî bo me mane. Ewan hemûyan karibûne biçine nav mîlletê xo, ewca liser bine- mayî têgeyîştinîya ji kulturî mîlletê xo tiştêkî taze fêr bin. Fêrbûna farisî û têgeyîştin li roşinbîrê farisî mercêkî serekî bûwe, çunke nek her Kurd, bigre turk jî her farisî fêrdibûn. Kurd kêmtir şihîrê wî yê arebî heye, belam şihîrên wan ên farisî hene. Nalî û şêx Riza şihîrê wan ê farisî hene, belam min nebihîstîye ko şaîrêkê me şihîrê wê yê arebî hebûbê, eger bûbête jî tiştêkî wa nîye. Hest dikim Ehmedê Xanî û Nalî û Salim û mehwî û ewan, bi temametî ferhengê serdemê xo bi xo helmijîwe, belam liser pencî kulturê xo niwanduyane. * Mebesta min ewe ye ko bo roşin- bîrên me nekarîne cige li pêgeyîştin, li biwarî girîftê ferheng da, deng arasteyê roşinbîrê gelanê dewrûberê jî bikin. Wata ti dibînî yekêkî weku Îsmaîl Bêşikçî roşinbîrêkî turk e, lê kar liser roşinbîrê Kurd jî diket. Ewe digeynê ko roşinbîrê Kurd nekarîye çareserî li girîftên fer- hengê kurdî biket bi şêweyekî firewan û bi cûreyêk ko bikaribe ew çaresekirinê bike bi bidengêk û bo derve jî binêrê û arasteyê gelên dîke jî biket. Çunke roşin- bîr û bîrmendên gelên dîke bi rêgeyê ferheng û karê fikrî yê ve hatine nav gelên me? Şikur Mistefa: Bi min waye divê em dû tiştan liber çav bigrin; ji wan yekemîn roşinbîr divê wirya bêt, ew wiryayîye jî bi mefhumêkî zanistî, wata li vê qonaxê têbigat ko têda dijît. Her weha li hemû qonaxêkî jî da hinde tişt heye divê ev roşinbîr bizanê; bo xewne dibînin yekêkî weku Ehmedê Xanî girîngtirîn karê qonaxekê jîyana xo pêyeve bûwe ko wa hawar bike bo mîl- letê Kurd û ew hemû mîr û beg û ewan kombibine ta dewletêkî merkezî yê kurdî dirûst bikirêt, hawar bo yekgirtîya neteweyê Kurd diket, bi vê jî mefhumî netewî yê kurdî bi manayî xo hênawete gorê. Mana wî ewe ye, ev pêngave karibû li vê qonaxê da rolî xo bibînê. Duwem jî, ême xwêndewaraxan ji kevin va fikrê wan bo ewe neçûye xwêndewarî û roşin- bîrî bi mesela komelayetî û sîyasî û aborîyê ve bibestineve. Evro dema ewe ye ko roşinbîr li nîgay komelê ve seyrî hemû tiştêk bike. Ko şihîr dinûsê, bizanê beşê komelgayî çend têda ye, ko şanoyek WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 27 --- Page Break --- pêşkêş dike bizanî beşê komelî çend têda ye, mişkileyî komelî çend têda ye. * Beşêkî zor ê li berhemên ko cenabê te wergêrayete ser zimanê kurdî, em dibînin te girîngîyekî zor bi Yaşar Kemal daye. Hemû nûsînên Yaşar Kemal û ewane yê cenabê te girîngî pê daye bi zimanêk dîke yê cîya ji kurdî, miwaleceyî ferhengê komela kurdewarî ne. Aya cen- abê te li vê ruangeyeve bayext bi Yaşar Kemal dawe yan hokarêkî dîke heye ko xwênerî Kurd nizanê. Yaşar Kemal çi tiştêke, ko te piranîya jîyana xo bo wî terxan kirîye? Şikur Mistefa: Ez ji salên pêncîyan vir da kevtime ser ewe ko wa nûsînê ede- bîyat, dibê tiştêk bê ko xelk hezî lê bêt. Ewê bi arebî û bi turkî jî ko min xwen- dine pitir li vê babetê bûn. Îtir birêkevt ko min romanên Yaşar Kemal xwendin, baskirina ji mîlletê Kurd pitir raya min kêşa. Min bi xo û kes û karê xo û gund û mirovên Kurdistanê li van nûsînan da didîteve. Belam ewe ew dinyaya ko Kak Kemal basê wê diket dinyaya min e, dinyaya xelkê bedbext e, dinyaya xelkan e ko weku bi xo dibê "asmanî mis e û zewî asin e", erze herçend dike hîç bo şîn nabê, asmanî hîç lê peyda nabêt. Wata ewe yê dema min xwendiwe basê li mîl- letê Kurd dikire, nek tenha mîlletê Kurd, bigre basê li sercem hemû gelê zulim lê hatîye kirin li dinyê dikir. Bo evan serincîyan min rakêşa û bûne cîyê keda min. * Yaşar Kemal ji layî xwênerê welatê me da, li Kurdistana Iraq û ew ên li Kurdistana Îranê jî ko bi vê lehçeyê, bi elîf û bê yê arebî dixwênin, pitir bi rêya Şikur Mistefa ve Yaşar Kemal nasîne. Wata xelk wa dizanî zimanê Şikur Mistefa zimanê Yaşar Kemalî jî ye. Mebasta min ewe ye, zimanê Yaşar Kemal zimanê turkî ye, li katêk da jî kêş û hewayê nûsînî û kesayetîyên Kurd in. Xelkê Kurdistan bi rêya Şikur Mistefa ve Yaşar Kemal dinasê. Dema zimanê Yaşar Kemal kurdî nebê, dibê wasîteyek hebêt da mîllet xoş bikarê wî binasê. Şikur Mistefa: Bi daxe min ta êsta jî Yaşar Kemal nedîye. Tenha min bi wêneyî wî dîtîye. Bi gotina hinek biraderên ku wî dinasin ez ji wan hîn- bûme ko peyayêkî qisexoş û zor sade kir- manc e. * Hoyî çîye ko we berêzan hemû temen û berhemên wî bi xo bo wergêrana karê edebî û roşinbîrî Yaşar Kemal terx- an kirîye, ko te çi hewl da û ji ber çi nedixwest bibînî? Te hewl neda yan nedikarî yan nedivîyayî bibînî? Şikur Mistefa: Mebesta min nebûye bibînim. Herçende dû-sê carê jî çûme Turkîya û min dizanî li kû ye, her hewa li derveyê Turkîya jî min dizanî li Swêde, zor kesan jî li wê ve kaxizyan bo min dinûsîn û digot ewe filan kes li vira ye. Hîç rojêk nehat xîyala min kitêbêk ji wav kitêbên min wergêrandine bo wî bînim. Bo wî xoşim nizanim li ber çi. Taqeta min nebû li rastî da. Pitir mebesta min kitêb û qise xoşeyetî ye. * Zor karê rewşenbîrî yê cenabê te birîtî bûwe li wergêrana berhemên nûserê gewre. Pê şiyaye li biwarî wergêran da, li nav roşinbîrê Kurd da bo şayîyek hebûwe liber ewe hemû demî min bi xo bo wergêran terxan kirîye. Êsta dişê bêjî te karêkî baş kirîye? Şikur Mistefa: Hez û arezû fakterê girîng ê karkirina mirov in. Renge ew karên ko min li vê qonaxê da kirine hez ji wan kirîye. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 28 --- Page Break --- * Êsta dawîya ew qonaxa dûrûdirêj e, tû ew heza çawan heldisengênî (dinirxênî)? Şikur Mistefa: Ew wext renge pitir ez bi xo bi edebîyat ve mijûl dibûm, belam ewe demeke dîsan li mêjû meyil- darim, li tiştê dîke navê. Tiştê dîke jî hebû bikirê bi kurdî, belam bi daxe meseleyê azadî û şiyênî belawkirinê û tiştê wa girîftî dirûst dikir. Herçend min her tiştêk kiribe bo ko bibê girîft min belav kirîye, yaxud min bo xo rêgayek bo wî dozandîye(şopandîye). * Êsta li Kurdistan da, cûrêk li west- an û paşek jê li karê wergêran da heye. Wergêran zor kêm bûye. Eger eve bi layek liqêranî roşinbîrê kurdî dabinêt, çareserîya vê li çî da dibînî? Şikur Mistefa: Her karêkî hunerî yan roşinbîrî, eger li ceribandina we da serkevtî bît, ewa bi min waye ev karê namir e û dirêjey dibê. Belam eger tiştêkî demî bêt û li pirr peyda bê û henaseyî kurt bê, regê temamî danekutabê, ewe zû dibirêteve û dimirê. Ewe jî manaya wî ewe ye ko xelkekê xo mandû nekirîye, çunke karê çak mandûbûnî divê, mandûbûnî jî pêwerî karê çak e. * Roşinbîranê Kurd, liber xerîk- bûnîyan bixwêndineweyê berhemî roşin- bîrî, fikrî û felsefî yê bîyanî, pitir bi lasayî kirinê ve xerîk bûn, ewe jî waye lêkirineve ko bîrnekevine. Tenanet li biwarî wergêranî jî da xelk bîr naketeve û xo mandû naket. Ji vê rûyê ve aya li nav roşinbîrê Kurdî da bi kêmasî roşin- bîrê serbexo yê Kurd heye, yan têkeliyek roşinbîrekê me li lasayî û destdirêjkirina roşinbîrê gelên dewrûber heye? Şikur Mistefa: Te basê fikir kir, fikir malê kes nîye, efkarî gewre li tarîx da mork û nîşanê neteweyan pêwe dîyar nîye. Bixune Soqrat û Eflatun li meydanî felsefe da, fikrên wan mûlkê hemû mirovayetî ye. Renge ê me jî zor mirovên me yê gewre hebûbê, belam bidaxeve ji ber ko ewan bi zimanê xo nenûsîne, karê wan çûye ser hîsabê xelkê dîke ve. Egîna ê me jî melayên zor gewre hene bi arebî tiştan nûsîye û li meydanî fiqehî îslamî û kelam da wan karê zor gewre kirîye. Bixune (Beytuşî)yek me heye ko li (nihu)yî arebî da tiştêkî nûsîye ko hîç arebêk neşîyaye li wê astê û bi vê fire- wanîyê ji wî bidiwêt. Ê me hemû tiştêk me heye, belam li ber ewê ko yanêkî sîyasî û hikumetan nebûwe, me neşîyaye weku xelkê şanazîyan pêwe bikeyn. * Eger meseleyê nebûna dewlet belawe binêyîn, pêşiyaye bîrmendên gewre û ferhengêkî gewre yê me heye ko derneketîye? Şikur Mistefa: Belê hewandine û derneketîye. * Evro jîyan liberdem mirovî Kurd zor qurseasteng gelêk zore, mebesta min ji astengê, her astengê dagîrker û bîyanî nîye, belku basê navxo dikim, basê dinyaya derûnî ya ferhengê komelê kur- dewarî dikim. Ev komelgeyê ko hemane me naçar dike waha bîr bikeyneve ko fer- hengêkî me yê gewre nîye. Bi dest ev kem û kurtîyê jî ve dinalênîn, ti pê dişê ko hemane dikarî pence bo ev tiştî dirêj bikey? Şikur Mistefa: Bi min waha ye hemû mîlletêk û komelgayeke mirovî li her qonaxêkî mêjûyî xo da bîrmend û pîyawî xo heye, belam renge mîlletêkê dîke li rûyî jîyanî û fikrî ve li ewê dîke pêşkevtîtir bê, eve jî bi hoyên pêşkevtinî zemanê wê ve ko waha diket hemûyan WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 29 --- Page Break --- şanbeşanî yekdî hengaw nenêyîn. Înca ewe bi manayî ew nîye ko ê me bîr û bîr- mendî me nîye, hemû tiştêk me heye, tenha yek tiştê me nîye, eger seqamgîrîyekî sîyasî ya me hebê xelkeke fêrî ewe dibê ko pitir ji wê şer diket, bîr biketeve. * Neslê we, neslê roşinbîran û nûser- an, ew ên ko êsta li nav mîlletê me bi pêçîyan diêne jimêrdin. Wata piranîya wan li nav meydanî pirr tengijîye li qeyranî roşinbîrî kurdî da, bûnêkî karê wan nîye, eve jî li demêk da ye ko cîgirên we jî bi dirûst nebûye. Ev dîyardeye nebûnî cîgir û dûrkevtinîya roşinbîrên neslê ê we, li çi da dibînî, pê şiyaye eve çareserîyêkî hebê? Şikur Mistefa: Pêşîyê ewe amaje bi çareser bikeyn, dibê hokareyan dîyarî bikeyn. Wa dizanim zor aşkira ye, eger em li vê qonaxa mêjûyî da bişên şêyîn û lêhatîyî xelk kombikeyne, zor tiştî ji vê peyda dibêt. Renge ev xoşardîneveye jî nemênit. Bo vê pêwîste bizanin nûserê çak û qisezanî çak kî ye, mosîqajenî çak kî ye. Bixune(Mam Hêjar) yekêk şahir e, ewe her tiştêke li xuney Hejar, ew bo li vê meydanê bûnî nîye? Wata ti dibê xelk bibijêrî, emela yekî, layekî dîke hendê li gencan destê xo daye zor babetî wa ko renge sedan sal berê nûha li Awrupa hebûbê ko çî ewane taze bi taze dên basî ev tiştane dikin. * Wa dizanî hatinî rewtî fikrî cîyacîya -helbete ez nabêm çareserî bo kêşeya roşinbîran didozine, rewtêkin diên û derin û ewane yên ko resenayetîyan nebê zû dê winde bê- dîyardeyekî xerab e yan çak e, eger bi we xerab bêt ewa ferheng bi çi firewan û gewre bibêt? Şikur Mistefa: Azadî tiştêkî pêwîste, belam anarşîzm nîşanê nexoşî ye. Li pal azadî da anarşîyetî jî heye. Bi min waye dibê cîyawazîyeke li nêvbera azadî û anarşîyet da hebêt. Pêwîste berevrûyê ev kesan bibîneve ko rastîyan weku wan bi xo nageyîştine xelk, çunke erkê azadî geyandinî rastî ye. * Ligel ew kesê çi dikey ko azadî weku pêwîst bikar nahênê? Şikur Mistefa: Ewê ko wa li birêve- berayetîyek da zêdeyî ji heddê xo derva û amanca wî tenha dewlemend bûne û vê karê jî ligel sirûştê karekî da naguncê, çi ligel dikirê? Li dewletêkî pêşkevtî û zîrek û serkirdayetîyekî sîyasî ko dilê wî bi mîlletê xo û mêjûyekê disotêt çi lê dike, dibê ew jî waha lê bikirê. * Mamosta eger li hemû warêk da dijraberî hebêt, lêpêçanewe li biwarî roşinbîrî da dibê her bi azadî û berengar bûnîya fikrî bêt. Li vê warî da lêpêçanewe çawan çû nîye? Şikur Mistefa: Ez bi xo nabêm bihênî darkarî bikey. Dibêm divê li xelk bigeynî; da bi ewe anarşîyetîyê û azadî waha nabêt û azadî jî ewe nîye. * Ca rayekî dîke liser ev boçûnê cen- abê te heye ko dibê li Kurdistan da nes- lêk peyda bûye, zor dinûsê û kêm dixwênête. Tû dişê eve yekêk li fakterên anarşîyetî bêt ko ewe jî ji wê ve dêt ko li mesele roşinbîreke baş ê wûrd nabêteve? Şikur Mistefa: Bi raya min wa ye, ewana pitir hez dikin derkevin û xelk basê wan biket. Bo min bi xo her waha bûye, belam girîng ewe ye ko sinûrêk li nêwan azadî û anarşîyet da dabindirêt. * Belam bi ya te, sinûrê azadî jibîrkirin û di jîyana taybetî ya her mirovêk da, çende? WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 30 --- Page Break --- Şikur Mistefa: Azadî bi mefhumekê min ewe ye, ti mehkumî bi qewanînêkî cebrî ew cîhanê ko têda dijî. Bixune rojêk li rojan mirovek nedişê bifirrê, çunke dibê li (yasay kêş) dûr bê, belam ko şiya ew yasaya bidozêteve ewa ew dem bîr li wê dikateve eger hat û şiyan tiştêk dirust biket bifrrê û nekevête xwareve, ewa mana wî wa ye ew azadîyê dirust kir. Wata xo li yasa sepaweke riz- gar kir, li vê derê eve azadî ye. * Yasa rengbê liser dozandina vê yasayê ko êsta bahs dikir, komelê bîr û ray hebît, ko wata dibê biwar bo giftugo bihêldirêteve. Şikur Mistefa: Hîç manîh nîye û dibê biwar bo giftugo hebê, belam girîng ewe ye bişerr nekin û yekûdî tawanbar nekin. Nebêjin ew casus e û ew peyayê ew û ew e. Wate dema eve sûdî dibêt ko ti bi xo li meydanî xo da azadî bikar bênî, belam girîng ewe ye bo dozandina rastîyan bikarî bênî. * Ew şêweyî ko ti bo giftûgo yê fikrî û roşinbîrî dadeynî, li nizîkê azadîya lîber- alî ya fikrî ye, li mesaîlî fikrî da birrwat di lîberalîyet da heye yan na? Şikur Mistefa: Lîberalîyetî li qonax û sîyaseta xo da, xo desepênê û eve jî bidest min û te nîye. Yan ti dê vegerî bo paşve û dabiran, evana bi xo dirust bûne û ne li deshelata min û ne li deshelatî te jî da nîye, belam radîkalîyet heye, dîkta- torîyetî jî ko xo desepênê. Ev dîkta- torîyetî bo çîye? Aya hîç sûdî heye? Carî wa heye dîktatorîyetî jî weku pêwîstîyekî lê dêt, bi vî manayê ko gelek car pêwîst dike komelga li berelayî û destdirêjî û gavên xerab dûr bixirêteve û rê nedirêt ko rastî mirdar bêteve. Ko wata li vira da dîktatorîyet şerîyetêkî mêjûyî peyda diket, belam nek bo heta heta ye, çunke dîktatorîyetî heta heta ye, hîç amacêkî nabê. * Rayek heye ko wa Şikur Mistefa li biwarî bîrpêbirinê da pitir bi layî felsefê marksîst ve ye. Ewe evro li serdemî bicîhanîbûn da heye, ewe ye ko dinya bûbête gundêkî piçuk û li gundêkî piçuk da jî giftûgo û hawarkirin biseryektirî da karêkî asane. Carna heye ev giftûgo û hawarkirin çareserîya zor xêre bo kêşeya gelan jî dênête arawe. Mîlletekê weku me û dostekaxanîn ko eger rageyandina cîhanî karesata kemanî bi dinya negeyandibaye li wate bû êsta ew harîkarî û çetreman bo helnediraba ko hemane. Şikur Mistefa: Min nek her liser marksîyet, bigre liser zor tişt dixwênim. Liser hemû tiştêk ko ez ji wî fêrbûme. Rojgarêk min tesewif jî dixwêndeve. Bi min zor xoş bû, min ji wê kar jî dikir. Ez Kurd im û hez dikim weku ew mîlletên dî bibim bi tiştêk, li marksîyet û tesewif û mela û şêx û axa û ... htd. Her kê bişên wa bikin ko rizgar bibim ewa ji wan memnun dibim. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 31 --- Page Break --- Li sereta dibêm bi mefhuma (Intellektual) ko elbete bi îngilizî (Intellectual)ye dest pêbikim, ko man- ayekê wê di Kurdî da “ronakbîr” e. Li cîyê (Intellectual) têrmekê (zaraweyekê) dîke jî heye, bi îngilizî ew jî (Intelli- getil)e ko herdukan li rûyî pênaseyê(lex- ical) ferhengîyê ve cîyawaziyekî wan nîye, belam renge şiwênî bikarhênîya wan hinek cîya bê, yan mebest li wê ko “Intellectual” û “Intelligentia” çî ye, ji ber wê dê hendê cîyawazî(cûdatî) hebit. Evan cîyawazîyan çine û çawan zorî li ser naroyin, belam bi min waye “Intelligentia”ta radeyekî zor pey- wendîya wê bi ronakbîrên Rusya ve heye û li serdemêk da wek grupên çînekî bi jimar hatin. Elbete ji layê Frensî û Îngilizan jî hatîye bikarînan, belam êsta li vî serdemî me da qasî ko aga min ji zimanê îngilizî heye, (ko hinde aga min ji zimanî rusî nîye) li zimanê îngilîzî da “Intellectual” bûye bo wûşeyî(peyva) beramberî ewe yê ko evro em dibêjin "ronakbîr" yan bi gotina hendê kes “roşinbîr” û şêweyekî standardî wer- girtîye. “Ronakbîrên Kurd li nav hemû ron- akbîrên rojhelata naverast da, kemtirîn kesêk in ko qaluqîj dikin.” Mebesta min ji meseleyê ewe ye ko kemtirîn kesêk in dengê wan tête bihîstin(rengê ron- akbîranê dîke yê milletên rojhelata naverast renge ta radeyek tête bihîstinê, belam dengê ronakbîranî Kurd nayête bihîstinê). Elbete eger basê kesêk bikeyn bi we yê ko bêjin (dengî nabîstirê) yan (bêdeng) bi du şêwe lêk dedirêteve, yekemîn ewe ye ko eger bawkêk bi van sîfetan basî kurekê xo biket ewa eve nîşaneyê başî ye; wata kurekî zor bi edeb e, belam li ravedana duwem da bo ron- akbîrêk eva sîfetek baş nîye ko bêdeng bimînit. Bêdeng bûn û deng kizbûn û deng nebihîstina ronakbîrî bi hîç cûreyêk dîyardeyekî baş û pozîtîv nîye. Baskirina ronakbîr bisîfetê(bêdeng) her wekî min gotî renge bo sîfetêkî (negatîv) bêt, çunke li dinyaya evro da amadebûn, hebûn yan (representation) niwênerayetî kirin bo ronakbîr tiştêkî girîng e. Wate li nêv hevkêşa(pirsgirêka) sîyasî û ronakbîrên dinya ya evro da ye. Bûn û amedebûna ronakbîrê her milletek û neteweyek, meseleyekî ji arîyew pey- wendî bi jîyan û mirina ew neteweyê ve dibe. Bêguman meseleya dîyarbûnî û dîyarnebûnî yan liberçavbûn û niwêner- ayetî kirina ronakbîrên neteweyek yan gelek li ser astê cîhanî, meseleyeke ko ligel sîyaset û ligel terazû û parsengî hêzên sîyasî ra bitevayî têkele û têkçi- rave. Wata em nikarin meseleya (repere- sentation) niwênerayetî kiran yan bûna ronakbîr li meseleyên sîyasî yan hêzî sîyasî da, yan parsengê hêza sîyasîyan cîya(cûda) bikine. Dîyare ko yekser em Rolê Ronakbîrên Kurd li Karê Sîyasî da Ferhad Şakelî WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 32 --- Page Break --- gotinê ji sîyasetê cîya nakine. Eva pirsyarêk diête pêşve û ew jî eve ye ko aya sîyaset karê ronakbîr e? Aya pêwiste ronakbîr bo derxistin û selandina xo sîyaset bikit? Eve jî wa diket ko me li sereta da bigeyne ew dûrîyane yê ko ew bas dikey min peywendî pêre heye hem jî hemû ew basê ko li bareyê ronakbîrî û desthelat û sîyasetê ve dikirê, pey- wendîyekî rastewxoyan pêweye. Pirsyara ko zor aşkiraye, aya ronakbîr sîyaset dikit yan nekit? Aya dibê sîyaset bike ya neke? Eger neke bo çi nekit? Waye eger sîyaset nekire be dibê nekit û eger kirî be, dibê bikit? Evana meseleyên girîng in ko dibê bêt kolandin. Evan (Faktoran) hokarêkî girîng li van hevkêşeyan da heye, mese- leya (mass media) yan dezgeyê rage- handineke dîyare li wergêraye arabîyekê (wasaal alalam) rahatuye, belam zar- avayê (mass media) bi temamî ev maneya negeyanê û maneyekî dîke yê heye û Fars pê(resanehayî gruhî) renge hêşta evanan rêk û pêktir bêt. Meseleke meseleyê peywendî ye di navbeyna ron- akbîr (mass media) yan dezgeyên rage- handinê da. Çinku dezgeyên ragehandinê rolekî yekcar gewre li gehandinî deng û reng û bîrûbawerî û helwêsta ronakbîr da bi xelk heye û eva jî geyandina peyamî ronakbîr e bi xelk, belam aya ronakbîr dikare birastî bê ewe yê guh bidate hokarî sîyasî û peyamê ronakbîrane yê xo bigehîne xelkê? Eva jî yek ji wan pirsyaran ê herî sextane yê ko ciwap day- inî asan nîye û bi tena lêkolîna wê asan nîye. Li sereta da min gote peywendîya ronakbîr û sîyaset yekêke ji peywendîya herî aloze û birastî jî eve yekêke li wê beraneyê ko bi min wanîye hîç sextiyek bo ronakbîr hende zehmet bît "ew yê ko ez basê wî dikim wek (ronakbîr), mebesta(armanca) min ronakbîrê raste- qîne ye û basê (zirre ronakbîr) nakim û li vira da jî mebesta min kesêkî dîyarkirî nîye, belam li rastî da herwek çawan li nav gelek warê dîke da tiştek(zirr) yan naresenî heye eva jî di nav ronakbîran da ronakbîrên rasteqîne û yê nerasteqîne jî heye". Eger me li goşe nîgayekî mêjûyî ve temaşa bikin ewa dîyardeyekî zor seyr dibînin ko ev jî ewe ye li vê derê ron- akbîr(dîyare mebesta min ronakbîrê kurde û carûbar hêndeyê peywendî bi çimkî ronakbîrê bigiştî hebêt ewa ew demê bas li yê giştî dikim, eger na bi tay- betî nebêt min basê ronakbîrê kurd dikim), katê li rûyî mêjûyî ve li ron- akbîrê kurd bikolîneve ewa derdikvê ko beşdarîyekî zor çalakaneyî li sîyasetê kurd da, kirîye. Ronakbîrê kurd li pê nav ew armancê da ko wî bi xo bawerî pê hebûye, li nav ew hêz û partî û grupane yê sergorepanî Kurdistan da karî kirîye. Her ronakbîrê kurd jî bûwe ko bi payeyekî gewre û nabêm bi pileyê yekem, belam biradeyekî zor hêzî sîyasî(hizbên sîyasî) geyandîye desethe- lat, wata girtine destê desthelat li layên partîyên sîyasî ve li mêjûyî kurd da (ko dibêm mêjûyî kurd jî mebesta min tenya evro nîye û bas li dirêjayî mêjûyî kurd dikim) bi sayeyê rolî ronakbîran ve bûwe. Dîyare mebesta min jî bi destgirtina deshelat ji layê hêzên sîyasî ve bi mana dewlet yan hikumet nîye û bigre ewe yê hatîye cûrêk bûwe ji deshelat û nizîk li deshelat, çinku kurd hemû demêk dewlet û îdareyê wan nebûwe, belam berdewam bi şêweyek deshelatî bidestve bûwe. Li beranber ev karê ronakbîr bo hêzê sîyasî encam daye a xo dibê çi padaşt û xelatêkî binesîb bû bê? Zor bi raşkawî û bi bê ciyawazî dikarim bêjim hemû jî naşukirî û nasupas guzarî bûwe, li vê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 33 --- Page Break --- derê mebesta min ewe nîye ko tenya layenê negatîfeke bixeme rû, bigere hêzê sîyasî ta ew dema ko geyîştîye deshelat pêwîsît bi ronakbîr bûwe û dema ko celebê deshelatê girtîye dest, ewa ron- akbîr ji bîrçûneve. Bo ewe yê bas dikim rêkûpêktir bêt û bikarin li yekûdu têbigeyin wata hûn li mebestî min bigeyn ez jî we têbigehim ko hûn çawa werdi- grin, pêwîste pênase yê(Intellectual) ron- akbîr bikeyn ko tiştêkî girîng e. Bo pênaskirina ronakbîr komelê zar- ave(term) hene, belam ew zaravane yê ko bo pênasekirina ronakbîr bikartên ji yê zanistekanî dîke kemtire, herçende hemû ew pênasane zor li yekudû ve nizîkin. Wata hemû ew pênase yên ko min bo ronakbîr xwendine netemam bîs- tine dema digehîte biwarê mefhumî yê giştî ronakbîr ewa li yekudî nizîk dikevn- eve. Ko çi katê dêîne ser hûrkirineve (Details)yî mesleyan dibînin ew pêw- ereyê ko bo dîyarkirina ronakbîr yan neronakbîr bikar diêt û li heman demî da jî jihevûdu cîya dikateve, ewa li mîl- letekeve bo şaristaniyetêkî dîke li komel- gayek da bo komelgayekî dîke goranî bi ser da diêt. Wata pêwerekanî dîyarîkirina ewe yê ko kê ronakbîr e, kê dikare ron- akbîr bêt û kê divê ronakbîr bêt, digorin û li vê pênasan da cîyawazîyekê aşkera û berçav heye. Hemû ev jî ko peywendî bi xudî ron- akbîrê kurd û pênaseya wî ve heye, ev jî pênasekî negorîne, çinku eger li rûyê mêjûyî ve seyr lê bikeyn ewa dibînin, ew pênaseya ko bo ronakbîrê kurd dani- rawe ew pêwereyê ko ronakbîrê kurd pê pêwraye li qonaxên jîyana kurd da goranî biserda hatîye, bi watayekî dîke li serdemêk da yekêk bi pê hendê pênase û pêwer bi ronakbîr vgvcccc cccc- cxxxxxxxxdanrawe, belam duwatir û li serdemêkî dîke da ew pênaseye pêwer- ane, helweşa û netewe pêwer û pênaseyê dîke cihê girtineteve. Eger rûbare li ser mêjûyê ve temaşa bikeyn, ew zaraveyê ko bo nêvhênanî ronakbîr bikar hatîye ta salanî (1920)î jî peyva (minewer) bûwe. Wata bi ronakbîr digotina (minewer), dîyare minewerî jî ew(Term) zarave giştîye bû ko li împera- toryeta Osmanî da nek her bi tenya li layen kurdî ve bigre layen mîlletên dîke jî ve bikar hatîye. Wata xelk ji xwende- war û ronakbîran ra gotîye minewer ko bi manayî(mej qif)î Arebî û (roşinbîrî) êsta yê Kurd bikar dihêndirêt û mebesta min eve ye ko (term) zaraveyekî giştî bûwe û Kurd jî wek mîlletên dîke peyva (minewer)î bikar hanîye. Pênaseyê kevn ê (minewer)an ew kesanê ko bi minewer li qelem dirawin bi goreyê ew komale têkstê ko min xwen- dine çi têkstên ser bi kurd bît yan têkstî ser bi xelkê dîke yê nav împeratoryetîya Osmanî, ber li hemûyan(melayan), feqîyên(dîyare ew feqîyên li xwendina bala da bûn ne ko ew feqîyên ko taze dest bi xwendina dînî kiribû), bo wan şêx û xwêndewaran, sofiyan û derebegan gotine minewer (ronakbîr) û ev pênaseya ta salên 1920 yan dawîya sedeyî nozdeyan dirêj bûye û ronakbîr ew kesane girtineve ko mela û sofî û şêx û derebeg bûne. Di nav van kesan da jî carubar grupekî biçuk ne ko zor gewre, ji van kesên ko li xwendingeyên binav modêrn ê Osmanî da dixwendibûna, hebû. Evan kesan bûn ko ser bi vê çîn giftûgoyî pêşû nebûn, belam li mektebê taze xwêndinege yê Osmanîyan da xwêndbûyan( bi taybetî jî layî me bi xwe ve reng bê hendê navê wek (rûşdîye)yan tiştî li vî babetê hebûbê) û li dezgayê kargêrî yê Osmanî da yan bitaybetî li leşkerî Osmanî da kar dikirin, xwedî payeyê serbazîyê bûne. Evana jî her ron- WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 34 --- Page Break --- akbîr li qelem dirawin û bi tenya çîn û rastê pêşû ronakbîr nebûne, evana jî beşêk bûn ji ronakbîranên ew dem. Dûbare her sebaret bi (minewer)ê, Kurd her li destpêka vê sedeyê ve yan baştir wa ye bêjin her li dawîya sedeyê rebirdu ve ye hendî(Term) zaraveyî bo xo dirust kirîye. Dû ji van zaravane ser- incî rakêşaye ko zor seyr û li heman demî da jî zor ji yekûdî nizîk in, yekê ji wan ew zarave ye ko li Rojnameyê Kurdistan da, Mîqdad Mîdhed Bedirxan bikar hênaye û bi wê dibê (xwenda) û ev zaraveyê liber ronakbîr bikarhênaye ko bi xwêndina têksteke bo te derdikevê ko wa ye mebesta min bikarhênana ev zar- aveye(ronakbîr) bûwe. Pîremêrd(Hacî Tofîq Begê Pîremêrd) li jimara (3)yê Adara 1943-ê da, peyva (xwêndewar)î bikarhênaye, aşkira ye ko (xwendayî) Kirmancî û (xwêndewarê) Kurdîya (Kirmancî) Xwarû herdûkan bi manayî (Educated)yan (Literate)yê îngilizî dihêt, wata ew kesê li qutabxane da dixweyne û eve jî bo mana rasteqîne yê ronakbîr bikar nayêt, belam ewan ew zaraveyan bikarhênaye. Li destpêka sedeyê bîstem da em dibînin komelêk ronakbîrê Kurd li Estembol in û bi navê meseleya neteweyan xebata sîyasî dikin, belam evan her çende grup û rêxistinên sîyasî jî dirust kiribê, dîsan li pal ewan da kitêb û kovarên kurdî jî belav kirine. Ewan dawîya vegerîna bo Kurdistana Xwarû ko piranîya wan xelkê ev beşê Kurdistan bûn, rolêkî çalakane li nêv hikumetê Şêx Mehmudê nemir da bînî û hendêk ji wan li çarçoveya hikumetê Iraqê da em rolê wan dibînî ko her li wê serdemê da dirust bibûn. Nimuneya zor pêwîst bi navhênîyan nake mebesta me ew çend ronakbîrên ko ji salên 1920-an heta 1925-an li Kurdistanê gerane û beş- darî li hikumetê Şêx Mehmud kirine, yan weku Tofîq Wehbî û Emîn Zekî Beg ko beşdarî li hikumetê Iraqê kirine. Wêneyê ronakbîrê Kurd firealî ye ko li vî sî-çil salên rabirdu da bi xo ve girtîye ev jî peywendîyekî rastewxoyî bi wê ve heye ko wa jimara ronakbîran zêde kirîye. Bo nimûne ji seretayê vê sedeyê heta salên 1920 jimara ron- akbîran zor kêm bû, belam bi taybetî li vî sî-çil salên rabirdu da, jimara ronakbîrên kurd yekcar zêde bûye û evaya jî bi xo re pênaseyekî dîke yê ronakbîrî divê û min her pênaseya kevn a ronakbîr wernagrim û pênaseyekî dîke yê ronakbîr dixime rû. Evaya li pêş da me bas kir, hokarêkî ew firelayenî bûwe û hokerêkî dîke jî degirêteve bo bûnî ew rêkxiraw û hizb û partî sîyasî yên ko beşdarîyê li xebatî rizgarîxwazên gelî Kurd da kirîye ev dû hokaran vana kirîye ko çemkî ronakbîr li vî sî-çil salên dawî da goranî bi ser da bêt, (fakter)ên hokarî yê sîyasî yaxud grupê sîyasîyan helumercêkî zor têkçir rijawe û alozî rexsandîye bi wê yê ko ev hêza sîyasî li rastî da, li sereta da hêza opozîsyon yan astengên sîyasî, belam dawîyê maweyek li sirûştî astengîyê ve digorên bo hêza xwedî deshelat û ev goherîn jî li xo da karîgerîyekî zêde kirîye ser ronakbîr û pênaseya ronakbîr. Herwek li pêşîyê jî min got, hêza sîyasî ko li pêştir da astengkar, yan opozîsyon in û kelkî bi xebatkar û cengawerê sîyasîyan dadenê, her ko bûne hikumet (mebesta min ev pênc şeş salên dawî ye ko li Kurdistana Iraq da û pêştir hikumet nebûwe) dibin bi xwedî polîs û damûdezgayê îdarî û ... htd. û her hizb jî bendîxaneyî xo peyda dibê û ev jî dîyardeyekî taze ye li sîyaseta Kurd da. Li ber ewe bo pênaseya ronakbîrî êsta dikarin çi bibên? Ronakbîr bi giştî mebest li ronakbîr û ewe yê ko xelk bi WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 35 --- Page Break --- wê navî dibin, ewan ên ko nûser, şaîr, (dîyare li layî me cîyawazîyek xistiye nêv van şaîr û nûseran ve), rojnamenûs û xelkê akademî ne. Ewe min got bo ewe yê wek(crite- ria)yan pêwirêkî giştî bêt bo ewê ko em bikarin bîr li ronakbîr bikeyne ve li nêv komelgayî kurdewarîyê da pênaseya ronakbîrî pê bikeyn. Têgeyîştina ron- akbîran dananî pêwer bo ewê kê bi ron- akbîr dabinêîn yan kê bi ronakbîr danenêyîn nakirê bi hîç şêweyek li vê nirx û çemkaneyî ko li nêv komelgaya kurdawerî da serdestin, dûr bixirêteve, wata nakirê dûr ji vê çemkane bîr li ron- akbîrî kurd bikirêteve dibê bi berçav- girtina ev çemk û nerîta ehlaqî û ruhîyanî yê ko li nêv komelgaya kurdewarî da hene bas li ronakbîr bikeyn. Dîyare evana jî beşêk ji wan dibine hoyî sinor- danan bo ewê ko bizanin kê ronakbîre, herweha hatina şêwe dîtina Awrupayî û rojavayîyan bo nêv kurd, ew jî bo xo rolê li vê da bînîve ko kê be ronakbîr dadendirêt. Tiştêkê zor dihna min rakêşaye ewe ye ko li nêv ew ronakbîran da, ew kesên ko xwendina teqaîdî yan xwendina mizgeftan xwendîye bi ronakbîr nayête jimêrdin û eve jî bi layî min ve zor seîreve li dema amadekirina ev basê da min zor bîr lê kirîye, min zor jî dihnê rakêşaye. Nek her evana bigre ewan ê ko li mektebê(nasêkular) yan neîlmanî da xwendine bi ronakbîr nayêtin jimêrdin û naxirêne çarçoveyî ronakbîran, êsta li vê pênasîye yê ko evro bo ronakbîr dikirê ne mela û ne jî şêx û ne jî sofî her çend xwendewar jî bin bi ronakbîr nayêtin jimêrdin, meger ewe yê li vê çarçoveyê da ji dînê xo dûr bikevne, cil û bergê xo jî bigorên ewca bi ronakbîr têne jimêrdin. Ewe zor dihna min rakêşaye û bo ewe jî nimûneyê me heye û bi belgeve basî lê dikem, evana wata şêx û mela û sofî wextêk bi ronakbîr dihatin jimêrdin ko morek dînî û şêweyê taybetî yê wan lê dabimaldirê û da bê beşdarî li xebata sêkuler da bikeyn ca çi xebata sîyasî bêt yan ferhengî, eger li vana da beşdarîyê kir bi ronakbîr tête jimêrdin. Ew nimûne jî ko dihênime hemûyan pak girawindêkî wan ê dînî heye. Mamosta Hejar, mamosta Hêmin, Cîgerxwîn, mamosta Cemîl Rojbeyanî û mamosta mele Micemedî, mele Kerîm her pêncîyan li mekteb û mizgeft xwen- dine û demek jî melayetî û feqêyatîyê kirîne, belam li ber ewe yê li kêş bi hawayî xo dabirawin û bi hemû şêweyek li wê dûr kevtineteve dest bi xebatêk sêkuler a sîyasî û ferhengî kirîne, bi ron- akbîr li qelem dirawin. Ta ko rêzperêk ko berdewam bûwe liser melayetî xo û bi ronakbîr jî hatîye jimêrdin mamosta Eladîn Seccadî. Herwek em hemû dizanîn Seccadî yekêke li ronakbîrê herî gewre yê ev sedeyê me ye û bê ewê li melayetî dabibirê (bi min wa bû, ta ew rojê ko mirî jî her îmam bû) bi ronakbîr dihate jimêrdin. Egîna hîç kesî ronakbîrên Kurd bi ronakbîr najimêrdine ta ew deme yê ko ew mercan têda bidî kirabê ko xebatêkî sêkuler ê sîyasî û ferhengî û ... hwd encam bideyn. Li nêv ew navan da dibê navêkî dîke jî bênim ko ew jî mamosta Mihemed Emîn Borzaslan e li Kurdistana bakur ko mela bûwe, melayê duwazde îlim, belam ta ew demê ko mela miftî bûwe kes bi ronakbîrî nezanîye, êsta ko cayî xeyrî melayetî dipoşê û wek îmanan dijî bi ronakbîr tête jimêrdin û ew jî tiştekî zor balkêş rakêşe layî nûserên kurd û hemû evan ên ko basê ronakbîrî dikin. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 36 --- Page Break --- Li vira da pirsyarêk dête pêşve ewe ye, mirov dişê hem ronakbîr bêt û li heman demî jî da meyla wî bi layê dînî da hebêt? Ew nimûneyên min pêştir basa wan kirin, orûjînerê ev pirsyar in çinku ko ti ewan bi ronakbîr nezanî dibê pirsyar bikeyn, aya kesêk herçend xwendewar bît dişê ronakbîrî û dîn biyekve kom- bikateve, ewe yekêk ji vê meselane yê ko dibê giftûgo liser bête kirin. Elbet li vira da mebesta min ji dîn, dînê îslam e, çinku jý layê kulturê milletên dîke ve ew muşkîleyet dirust nebuwe, tenya li navçeyê me da ew girîfte ji wî ye ko ew xelkanê ko nizîkin ji dîn bi ronakbîr li qelem nadirên. Bi watayekî dîke mebesta min ewe ye, ko aya dişê ronakbîrî û dînan û meyla dînî kombibêteve bibê ewe yê ew ko metirsî û rîskeyê bikevête ser ko xelk ji wî tênegate û bi cidî werînegrin? Eve dîyare encamêk ko bo wan dibên(westernîzation) wata texerub yan xerîbîyet yan peydabûna aqil û mefahûm û çemkî xerbî li nêv komelgayê me da. Dîyare ew çemkane yê ko li rojava ve hatîbe nêv me weku çemkî rût hatîbin egîna hîç binaxeyekî ne aborî û ne zanistî û ne teknolojî li Kurdistan da nîye. Mebesta min li wê jî ewe ye ko komelgayê kurdî ew komelga nîye ko li pêvdangeyê aborî, teknolojî û zanistiyê ve weku rojava xelkê ser bi dîn in yan dij bi dîn in bixate nêv qalibê ewe yê ko ronakbîrê wan ronakbîr nîye. Ew beyax û nirxê ruhyane yê ko li komelgayî ciyawaz da heye, li hendê barûdoxê taybetî da, gorînîyên zor asan nîye nakirê bi asanî cî bo wan leq bikirê. Bo nimune ronakbîrêkî kurd neşê ew nirxe moralîyê(axlaqîyê) bineretyane yê ko layenê cîyawazî nêv komelgayî kurdî yê pê komdibineve, piştgoyî bixat, dibê bi bayexe ve ji wan birvanê û dibê bîr li wê biketeve ko ew nirxane çine bo ewê bişê wek ronakbîrêk berdewam bêt. Dîyare eger li komelgayî kurdewarî yekêk hevcinsbaz(homosexual), bêt zor zahmete bi ronakbîr li qelem bidirêt - dîyare li mêj da mebesta min ji wê kesî ye ko bi aşkira hevcinsbaz bêt û ronakbîr jî bêt- li rojava zor biasanî mirov dikare heman demê hem ronakbîrêkî gewre û hem jî çalaktirîn hevcinsbaz bêt. Bêguman li nêv ronakbîrên me da jî henek ko hevcinsbaz in, belam bidizîyeve. Wata herdû tiştek(ronakbîrî û hevcinsbazî) li yek dem da bo koneki- raweteve û ev jî ewe degeheynê ko komelgayî kurdî da rêge nadidet ko wa kesêkî ronakbîr heman demê hevcins- bazêkî bi aşkira jî bêt. Bi kurtî ronakbîr neşê ew nerît û beha exlaqî û komelayetî yê ko li komelga da hene, piştguyî bixat û evana dibîne sinorêk bo nasandina ronakbîr. Li vira da mebesta min nîşandana ew cîyawazî ye ko li nêwan komelgayê kurd û rojava û ew cîyawazîyên ko litêruanînî mirovî kurd û rojavayî bo çemkî ronakbîr, hene nimuneyek dihênimeve: Zor ronakbîrê gewre yên Awrupa ko biaşkira -çi êsta û çi li rabirdu da- hew- cinsbaz bûne. Dîyare eve jî li Awrupa jî mêjûyekê dûrûdirêj nîye. Û digerêteve bo seretayê ev sedeye. Oskar Wailled, ronakbîrekî gewre yê Brîtanya bûwe û bi aşkira jî hevcincbaz bûwe, belam li heman demî da liser vê, rastê girûgift û zîndanî kirinan bûwe li rabirdu da û li sereta da kes weku nûser yan ronakbîr hîsabê bo wî nekirîye, belam duatir ev behayane goran û êsta yadî (100) salîya mirina wî dikineve û navê wî birêzeve dênin û Oskar Wailld jî bibû bi yekê li herî kesayetî yî girîng ê ferheng(lîtera- tor) û kulturî Awrupa. Nimuneyekî dîke WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 37 --- Page Break --- liser hevcinsbazbûna roşinbîr Andirê Jîd yî Frensî ye ko xelata Nobel ê sala 1947- î wergirtîye bi aşkira jî hevcinsbaz bû. Dîyare exlaqê kesî pêwerêkî girînge bo roşinbîrî Kurd, belam bo mîlletên dîke ewe hênde girîng nîye, dîyare ew cîyawzîya ko min li vira basê wî kir, ev yeke li komelgayê kurdewarî ko li komele nirx û behayekê exlaqî û ruhîye ve serçaveyê girtîye, nakirê bîr li wê bikirêteve ko kesêkî ronakbîr bi aşkira hawcinsbaz bêt, belam seyreke ji wê da ye ko komelgayê kurdewarî ewe qebûl dikat ko ronakbîrêk xwînrêj û peyakuj bêt. Wata cîyawazîyeke li vê derê destpê diket ko bi goreyî nerît û ew nirxên ko li komelgayê me da serdestin ronakbîrêkî kurd bi hoyî berpirsyaretî û ew beş- darîya îdeolojî û fanatîkî ya ko wêrane yê ligel hizbek da dibikat, dikare beşdarê xebata sîyasî û çekdarî biket û li serdemêk da naçare xwîn birêjêt, peya bikujêt. Li vê derê da mebesta min li xwînrêjtin û peyakujtinê, xwînrêjtin û peyakuştina dijmin nîye, mebesta min ji xwînrêjtina xobixo, kurdî ye. Li vê bareyê ve zor nimuneyê me hene bi min waha bibê pêwîst nake navê kes bênim û mebesta min jî hîç hêzek sîyasî jî nîye, belam dizanim ronakbîrê weha jî hene. Cîyawazîyeka li vê derê destpê diket ew kesê ko xwînrêj û peyakuje li heman demî da nûser û şaîr e, ronakbîrek baş e li nav kurdan werdigîrê sererayî ewe yê ko hemû kurdêk dizanê filankes peyakuj û xwînrêj e, mirovêke xelkê kuştîye destê wî bi xwîna xelkê sûr e. Eva bi eyb venagîrdirêt, belam ronakbîrêk hevtayî ew eger hewcinsbaz bêt bi ronakbîr li qelem nadirêt çinku nerîtê exlaqî û ruhî yê komelgayî bezandîye. Eve tenya wek wêne dehênimeve bi bêyî ewe yê min helwîstî xo sebaret bi vê meseleyê derbirî bêt. Beşêk dîke ko ji wî peywendîyê bas bikimeve heye birîtîyê li pak girawnedîyan paşxanî mêjûyî ronakbîr. Eger li mêjûyî 200 ta 300 salên rabirdû yê Kurd hûr bibîneve ewa dibînin ême çend ronakbîrên me heye ko biser mêjûyî fikrî û sîyasî yê me ve dîyare yekemîn ronakbîrêk ko serinc radikêşê, Ehmedê Xanî(1651-1705) ye. Ehmedê Xanî nek her ronakbîrêkî gewre ye, belku bi şêweyekê sîyasî jî bîrdiketeve, bidaxe herçend êsta beytekê wî libîra min nîye, belam pêyî wate ko Kurd dibê xwedîyê kitêb û merîfet bêt û wek ronakbîrêk bîr li vê meseleyê dikate. Ew hêvî û amancên ko Xanî heyeyetî zor li hêvî amancên mîlletekêve nizîk in û li munteleqî mîlletê xo ye ve bo tiştina diçêt. Xanî ronakbîrêkî firelayen e, şarezayekî baş ê li zanistekanî serdemî xo heye, li heman demî da peywendî ligel Emaretî Botan da hebûwe ko pey- wendîyeke sîyasî ye bi peywendî ligel deshelatî sîyasî da li qelem dedirêt, belam hergîz ew peywendîya wî pey- wendîyeke xoş û baş û dostane nebûwe. Wata li layek rexne lê digrê û layekî dîke ve jiber Kurd bûnî şanazî jî bi wî diket. Li vê derê da helwêstêkî dû layenî yê Xanî heye. Xanî li rûyî geşkirdina fikrê neteweyî yê kurdî ve karîgerîyetîyekî wî ya mezin heye bi bê hêç dû dilî û gumanêk, em dikarin Xanî bi bawkî netewetîya kurdî liqelem bideyn. Ev çendî min netewetîya kurd li wê kitêbê da ko min bi xo îngilizî bi navnîşanî (Kurdish Nasyonalism in Mam û Zîn)ve nûsîye, xistote ber bas û giftûgo ko nasy- onalîzma kurdî çawan liser destê Xanî ve dakevtîye, belam dîyare awrupîyan bi hêç cûreyêk ev mefhumê me qebûl nîye. Munaqaşeyek min ê zor ligel (Martîn Van Brunesin)î Holendî da heye ko kur- WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 38 --- Page Break --- dologekî maweyî(20) sal dibe aşnayetîya min û wî legel hev da heye, bi wî waha ye ko bîrkirina kurdî sebaret bi vê nasy- onalîzma Xanî heye û Xanî bi wî xoş e ko paşayek hebêt û welatê wî yekbixat ko li wê jî da mebest kurd nîye wek merivekî eşîrî bîr li vê basê dikateve. Biherhal ewe mefhuma awrupîyan e min hîç hêvîyek biwê nîye ko dibê ligel Kurdnasên awrupîyan da rêkevîn, çinku ez dizanim ewan çawan bîrdikineve. Xelîfeyê cîgirê Xanî, Hacî Qadirê Koyî ye ko dîsan her liser bîrûbawerîyên Xanî berdewam bûwe, geşeyî bi ev bîrûbawerîyan kirîye mefahîmê nû yê taybet bi xo xistînete ser. Belî dibe ko Hacî Qadir (30) salên dawî yên temenî xo li Estembol jîyaye (min li jîyanî têgeyîştîye) û zor peywendîya wî ligel binemaleyên Bedirxaniyan hebûye ko li bineret da mîrê Botan in û her bi rêgeyê wan jî bûwe aşnayî ligel Mem û Zîna Xanî da peyda kirîye. Her eve jî bûye hoyê ew ê ko bîra netewayetî li layê Hacî Qadirê Koyî da peyda bibêt. Min li şarêk da qise dikim ko peyayêkî weku mamosta (Meshud Mihemed) komelêk tiştî liser Hacî Qadir nûsîye û min herçiyek bibêm qet nagate perawêzî qiseyên we berêzan, belam ewî jî cextî liser ewe kirîye ko Hacî Qadir li ber ewê li Kurdistan derçêt ew çemk û bîrkirine- wane yê nebûye duatir li Estembol pey- dayî kirin û ew jî dîyare bi rêgeyê binemale yê Berdirxaniyan û nasîna Xanî ve bûwe. Hacî Qadirê Koyî cext liser eve diket ko bo Kurd bikarê welatê xo yê wata Kurdistan rizgar biket dibê li rûyê ser- bazîyê ve amade bin û xo yekperçe û tifaq biken û bixwênin. Eve ew mercin ko Hacî Qadir bo rizgarîya Kurdistan dînawin wata rêkxistinî, şerê çekdarî û zanyarî ye. Herwek dibê "esbabî şer peyda bikin top û tifing û hawen". Li cîyekê dîke jî da basî li wê diket ko pêwîste mîlletan kitêb û rojname.. htd, hebê û pêwîst bi wê nake nimune jê bînime, bi min wa bî, piranîya we bi Hacî Qadirê Koyî agadarin sebaret û çemkekanî heye. Xalêkî dîke ko girînge û pêwîste li vê derê da bas biket ewe ye ko li rûyê zemanê ve dikevête pêş Hacî Qadir, belam liber ewê cîyawazî ligel hêla Hacî Qadir û Xanî da heye bi cîya bas dikim û ew jî gerîna hezretî Mewlana Xalidê nexşîbendî ye bo Kurdistan. Mewlana Xalid li 1779 da ji dayik bûwe li 1827 da wefat kirîye. Gerîna Mewlana Xalid bo Kurdistan û damezirandina tarîqetê Nexşîbendî mucedîdê ko dawîyê liqê Xalidî jî lê bûwe wata ew liqê ko Mewlana Xalid bi xo li Kurdistan damezirandîye navê wan ne(Xalidî ye), ko sê liqê wî hene (Mucedîdye), (Nexşebendî) û (Xalidî ye) ew jî yan baştir waye bêjine Mewlana Xalîd û tarîqetê wî karîgerîyetîyek yekcar gewre yê ronakbîraneyî bi ser komela kurde- warî da hebûwe. Ew çemkane yê ko Mewlana Xalid hênanî û ew karîgerîyetîya sîyasî yê ko Mewlana Xalid li rojhelata naverast û tena ne li dereveyê rojhelata naverast jî hebû, ew hende gewre ye ko dibê bitaybetî bas li wan bikirêt nek bi vê şêweyêk ser pêyî, belam min tenya wek nimune dihên- imeve. Eger serêk li şoreşên Kurd bikeyn dibînin li beşê cûrbecûre yên Kurdistan da, sê gewretirîn ew şoriş û raperînên çekdarî û sîyasî yên ko Kurdan kirine, serkirdayetîya wan ser bi terîqetê nexşîbend ê Xalidî bûne, evana jî Şêx Ubeydulahî Nehrî, Şêx Seîdî Pîranî û binemaleyê Mela Mistefayê Barzanî nin ko her sisêyan ser bi terîqetê Nexşîbendî û beşê terîqetê (Xalidî) ne. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 39 --- Page Break --- Hemû evana rolêkî wan ê zor gewre li raperîn û bizûtneweyê rizgarîxwazên Kurd da bûyîye. Li biwarî ferhengî û roşinbîrî jî da kesên ser bi vê terîqetê rolêkê wan a gewre hebûye. Xoşbextane li van rojan da kitêbêk min bi navê (Naqshbandis) Neqxşîbendîyan bi îngilizî belavbûye ko min têda gotarêk li bareyê binemala(Sîracedîn) ko bi navê şêxê nexşebendîyên Hewraman tête nasîn nûsîye, belam her li wê min dûrûdirêj basê rolê terîqetê nexşîbendî kirîye li Kurdistan da û ewên dî yên ko peywendîya wan bi jîyana kulturî û roşinbîrîyê ve hebê xiraweterû û min nimuneyên zor jî li wê bareyî da hênanewe. Dawîya gerîna Mewlana Xalid ew kar daneve xêra wî ya ko berçave ewe ye, yekser ji dûla ve dikevête nakokîyê, bi layek ve ligel hendê mîrîtîya Baban da (nek ligel hemûyan da) û be taybetî ligel Mehmud Paşayê Baban da ko navbeyna wan zor naxoş bûye ew navbeyn nax- oşîyê jî obala wê li estûyî Mehmud Paşa bûwe û li layekî dîke jî ve ligel rêberên- terîqeta Qadirî da ko li wê demê da Şêx Marifê Nodêyê niwênerê herî dîyar ê terîqeta Qadirî bûwe. Berê ko Mewlana bigerêteve, terîqe- ta Qadirî li Kurdistan da, terîqetêk damezirandîye ko pêgeyek wê yê fire- wan li Kurdistan da hebûwe. Bidilnîayeve gerîna mewlanayekî çalak û pir li hêz û cûle bûwete mayeyî metirsî çi bo mîrekên baban û çi bo terîqetê Qadirî. Liber ewe em dikarin li paşxan û zewîneyê ew nakokîyê têbigeyn. Tiştêk li vê derê da, li rûyê ron- akbîrîyê ve û ew ên dî yên ko peywendî bi Mewlana Xalid ve heye girîng e, ew munaqeşe ronakbîrîyê dirust bûwe nek ew munaqeşe şexsî yê ko hebûwe li nêv wî û xelkê dîke, yan Şêx Marifî Nodê da. Eger hun jîyana Mewlana Xalid bixwênîne(herçende min ne jimardîye) bi min wa ye nizîkê (20) kitêb li wê serdemî da nûsrawin ko beşê herî zêde yê wan Kurd nûsîwinî û her hemûyan jî giftûgo û munaqeşe ne, ko yan cuên danin bi Mewlana Xalîdîyan li dakokî- kirin li Mewlana Xalîd dinûsrawin. (Debate) yan ew basê fikrên ko kirîye hokarekeyên gerîna Mewlana Xalîd bûwe bo Kurdistan û eve li rûyê fikrî ve zor girînge ko komele basêk bi şêweyî ronakbîrane munaqeşe bikirên û dest bo tifeng nebirdirêt û bi şêweyî giftûgo nûsîn bêt. Eve jî sersembûnîyeke li ber sedem ew hende sale karibê li Kurdistan da munaqeşeyek fikrî bi rêya nûsînê ve bikirê, herwek hun dizanin dawîyê Mewlana Xalîd bû bi hêzekê gewre û terîqetê Nexşîbendî bû bi gewretirîn pêge û firawantirîn terîqetê Kurdistan û bi kirdeve terîqetê Qadirî xiste alî terîqetê Nexşîbendî û bû terîqetê yekem li Kurdistan da û êsta jî her ew pêgeyekî maye jî, belam karîgerîyetîya terîqetê Nexşîbendî li Kurdistan da bitaybet li biwarî kulturî da li gişt terîqetên dîke pitir karîgerîyetîya Mewlana Xalîd û terîqetê Nexşebendî ko ez li vira da Mewlana Xalîd weku nimuneyê ron- akbîrêkî dînî bas dikim û mesele tenya terîqetekê nîye û di çarçoveyê basê ron- akbîrî da basê Mewlana Xalîdî jî dikim. Terîqetê Mucedîdî, Xalîdî û Nexşîbendî ko Mewlana Xalid hênayî karîgerîyetîya wê tenya li Kurdistan da nemaye(komelê tuêjîneweyî baş heye ko reng bê, pêwîst bibe nekat ko bi dûrûdirêjî ji wan ve biduênin, belam basê karîgerîyetîya xelîfeyên Mewlan li Endonizîya diket. Li Endonizîyaya evro da komelê xelîfeyê mewlana Xalîdî lê ye ko ta êsta jî li WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 40 --- Page Break --- jîyana sîyasî û kulturî yê Endonizîya da çalakî daniwênin -li başûrê Efrîqya komelên li xelîfeyên Mewlana Xalîd hene û êsta jî çalak in çi li rûyê sîyasî ve çi li rûyê kulturî ve- li Daxistan bi min wa bî em hemû ew Şêx Şamîlî dinasin ko Resul Hemzetof li kitêbekê xo da basê wî diket, ew meriv yekêke li xelîfe rastewxokanî Mewlana Xalîd e -li Çeçanîya evro ko beşêkî zor ê ew şerê rizgarîxwazîyê ko li wê dikirê pey- wendîyek wî yê rastexoyî bi Mewlana Xalîd û xelîfeyên Mewlana Xalîd ve heye- li Bosna û Hersekovînya, min bi xo komelê xelîfe û mirîdên Nexşebendî dîtine ko ser bi hezretî Şêx Usmanî Nexşebendî Sîracedînî duwem bûn û li wê beşdarê sîyasetê welatê xo da beşdarî diken- mebesta min ji wê ewe ye ko karîgerîyetîya Mewlana Xalîd her li Kurdistan da nemaye, Mewlana Xalîd bû bi rêberêkî cîhanî û rêberêkî Kurd ko karîgerîyetîya wî biser cîhanê ve bû, belam bidaxeve dîyare Kurd kemtir aşnayetî. Renge bi we seyr bêt eger bibêm li Awrupa bidehan û sedan rastê lêkolînên qewl(qull) û bipêz(ewendeyî min agadarbim) bi îngilizî û liser Mewlana Xalîd hatîye nûsîn û bel- nîyayîyeve êsta ko xoşbextane profîsor Hamîd Alger ko ew bi xo îngiliz e û xelkê xwarûyê Lendonê ye, bûbû misil- man û profîsorê rojhelata naverast e li zankoyî Bêrdkayî li Kalîfornîya, kitêbêk bidest wî da ye li ser jîyanî Mewlana Xalîd. Min bi xo pêrar li Estembol dît û çend rojêk em bihevra bûn û reng bî li van çend mangan yan li van rojan da belav bikirête û dîyare bidilnîayîyê ve wêneyekî baştir ê Mewlana Xalîd dida be Kurd. Dikire li biwarî karîgerîyetîya kulturê Mewlana Xalîd biser komelgayê kurdîyê ve çend tiştêk bas bikeyn. Wek hun jî dizanin sê şaîrî me yê gewre yê sofî hene(herçend şîrên me zor in), belam bi min waye şaîrên sofî di pileyê yekem da Melayê Cezîrî ye, Mewlewî(Seyid Abdulrrehmanê Tawegozî), dû ji wan serbe Mewlana Xalîd yan xelîfeyên Mewlana Xalîd in. Herdûyan çi Mehwî û çi Mewlewî li sereta da xelîfeyê şêx Sîracedînê yekem bûne, dîsan bi hoyî terîqetê nexşebendîyê ve, yan bi hoyî nizîk bûnîya li xaneqayê nexşebendîyan da rolêkî wan ê gewre dibînin û ronakbîrên gewre şîyan lê derçûwe. Her bo nimûne basî mela Hamîdê Katib (1802-1892) dikeyn ko ron- akbîrêkî zor gewre bûwe û melayê şêx Osmanê Sîracedîn bûwe û beşêk ji vê karê girîngane yê kirîye ewe ye ko şer- hêkî dûrûdirêj liser (mijnuyî û mihnuyî) Celaledîn Romî nûsîye, herweha şerhêkî liser (gelşin raz)ê şêx Mehmudê Şebis- terî nûsîye. Kitêbêkî dîke jî heye ko li cem min bi xo bidestnûs heye binavê "Rîaz Elştaqîn" ko ewe pitir bîyo- grafîyeke di bareyê şêx Sîracedîn û Mewlana Xalîd da. Înca tême ser kirokî baseke ko reng- bê li hemû yê girîntir bêt û ew jî ewe ye(Intellectual)ê Kurd yan ronakbîrê Kurd li nav torêk da ye çawan kevtîye nav ew toreve. Bi edet wa ye li layê me dema bas li ronakbîr tête kirin dihat gotin(Conscience) wîjdanî mîllet, dîyare ev nav bo çî bo wan (Intellectual) ron- akbîr danîneve. Çinku wan weha çaverê dikirêt ko ronakbîr wijdanê gelekê bêt bo vê ev navî lê danîne, aya ronakbîr vê rolê dibînê yan na, evana meseleyek dîke ye, belam(ronakbîr) çaverê dikirêt wê rolê li komelgayê xo da bibînêt. Eve jî dîyare peywendî bi wê heye ko wa ronakbîr ligel mîlletê xo da dijît û helgirî ew xwedî hêvî û amancêyeke ko layê mîlletekê bi çavê tiştêkî pîroz seyr WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 41 --- Page Break --- dekirên, belam dema ko em dibêjin wîj- dan divê cûreyên wîjdan liber çav bigrin û çend cûrêkî cîyawaz yê wîjdan heye, wîjdan heye zindî ye, wîjdan heye çalak e, wîjdan heye azar dikêşê ev têrmên sofîyan in ko wîjdan bêdeng nabêt, ew bi bîra me dixête ko beşêkê li ayetêk quranê da heye û beşekê dîkey li nav têrmê sofîyan da heye û ew jî têrmî (nefs) e. Nefs xwedî manayekê taybetî ye li cem sofîyan da, nedikarim pênaseya (nefs) bikim, belam rengbê pênaseyekê sofîyaneyî bikrê ko dibên hendê tişt bizewq dekirê nek bi aqil, zewq û aqil cîyawaz in û li basê (nefs) da dibên(5-6) pileyê nefs hene û nefsê emare, nefsê lewame, nefsê mutemeyîne, nefsê razîye û nefsê merzîye. Evana çend pileyekê cîyawaz ê nefs in, elbete sisê yên dawîyê li ayetekî quran da hene. Belam nefsê emare li şiwênî dîke ji layî sofîyan ve bas ji wê hatîye kirin. Dibê ew berawirde ligel ronakbîr da bikirê çinku ronakbîr (nefsê) wan wîjdanê mîlletêk e, wek min gote wîjdanê zindî heye, wîjdanê çalak(actîv) heye, wîjdanê azar çêj heye, belam wîjdanê bêdeng na. Bi min waha bê liber ew pile cîyawazane yê wîjdan, ewe yê ko caran pê digotina wîjdanê mîl- let, êsta kirîye bi dengê mîllet, wata ew pênaseyê ko (10-20) sal pêş êsta dehan kire, dehan gote ronakbîr wîjdanê mîllet e, êsta bi şêweyekê dîke tebîrê lê dikirê û digotinê, ronakbîr dengê mîlletekeyetî ye. Rûbarî ewe jî ko dibên(ronakbîr dengî mîlletekî) ye çaweruanîye yê ko xelkî li ronakbîr heyetî, belam (con- trast)yan nakokî ye ko li vira dest pê dikat ko ronakbîr çawan dikarî deng û wîjdanî mîlletekê bibêt? Û li wê demê da dibê helwêsta wî li beramber sîyaset da çawan bê? (Çinku wek hun dizanin mîllet berê hemû tiştî çavê wê li sîyaset û desthelat e) dibê ronakbîr çi biket bo ewê bikarê dengê mîlletekî bibêt? Li rabirdû da em dibînin Hacî Qadirê Koyî û Ehmedê Xanî dengê mîlletê xo bûn, bo nimûne Xanî mewdayî nêva xo wek şaîrêk û mîrê Botan wek desthelat- darêk dibînê û basê têdegan. Helwêsta Xanî helwêstêke rexnegirane ye, eger çi herweku min got hendê car rexneyekê nerm e. Hacî Qadir li jêr deshelatêkî sîyasî da nejîyaye renge bihukmê ewe yê ko ew bi xo xelkê beşêkî Kurdistan bûye li beşêkî dîke yê Kurdistan da jîyaye, rasterast rûbirûyê deshelatîya sîyasî nebûye. Renge ew dema ko li Kurdistana Îraq bûwe rûbirûyê niwêneranî desthelat (axayan û şêxan), nek deshelatê raste- qîne bûbîteve, belam li wê bîst salên dawî temenî ko li Estembol jîyaye rûbirûyê deshelat nebûye, yekcar nebê ko basê mîrêkî Kurd (Yezdan Şêr) diket. Ew jî bi vê şêweyî dibêt bîstîme ko mîrêkî Kurd maye binavî(ew navekê rastewxo nayenê) Yezdan Şêr û eger Kurd hêvîyekê mabên, eger tiştêkî bo Kurd bikirêt ewa Yezdan Şêr dikarê bîket û tenha ew care ye basê mîrêk Kurd diket, ewe li kitêbekê mamosta Serdar Hemîd Mîran û mamosta Kerîm Şareza li laperê(92) da bas wî kirîye. Wek min gote ew çaveruanîyê ko ronakbîr çawan bikarê dengê mîlletekî bêt û rola wî jî li rûdawekanî mîlletekî da bibînê, çaweruanîyeke ew mefhume jî dida ko dibê ronakbîr beşdarî li sîyaset da jî biket. Ronakbîr endamêkî komel- gayekê ye, xodîyê wîjdanêk zîndî ye yan yekêk li pileyên wîjdanê wî heye ko hest bi azar û naxoşîya mîlletekê diket û li beramber eve jî da dibê berpirsîyarîyetî hebê, belam dîsan carna wa heye ev barudoxe wa li ronakbîr diket ko bêdeng bêt yan helwîstê cîyawaz derbibirêt. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 42 --- Page Break --- Eger ronakbîrêk bîewê berpirsyarîyetî ya xo qebûl biket û bîewê beramber bi komelga û neteweyek berpirsyar bêt, ew bê guman ligel sîyaset da rûbirû dibêt, biwatayekî dîke eger bîewê berpirsî- yaretî hebê ew nikarî li sîyaset û deshe- lata sîyasî û pêgeyê sîyasî dûr bikevêteve, eve naxoştirîn erkeke dikevête serşanî ronakbîrêk. Çinku li layekê ve wîjdanê wî pê dibê berpirsyar bêt û kar biket û dengê mîlletekê bibêt û li layekî dîke ve rûbirûyê sîyaset û deshelatîya sîyasî dibêteve. Li vê pêyê nexoştirîn helwêst ew helwêst e, ko ron- akbîr rastê sîyasetê dibêt. Bo ewê ko ronakbîr berpirsîyaretîya xo wergirêt dibê li sîyaset nizîk bêtewe û li heman demî da dibê ew nirxên ko hey- atî bêt wan biparêze, çinku komek nirx- an li layî ronakbîr dirust bûwe û dirust dibê û ew neçare ko biparêze, ewe çawan dikirê? Çinku vê demê dibê ronakbîr pak bêt, belam li ku? Li nav fezayekê sîyasî ya pîs û bogenda ronakbîr dibê li nav sîyasetêk pir dirû û sexte da, rastgo bêt ko ewe zor zehmete, belam ronakbîr dibê ev dûane biyekve kombikete bi şêweyek ko ji layekî ve bi xo rastgo bimînête ji layekî dîke ligel xelkê da helsukewt diket ko dirûtî û nerastîn ronakbîr dibe destpak bêt, belam li nav komelêk da dijît (mebesta min sîyaset e) ko diz be mijûlê dizîye û berdewam dizî li xo û mîllet û xelkê dîke diket, manewî ron- akbîr divê resen(orjînal) bêt, belam ew li nav xelkêkî muzeyef da dijît û ewe jî dîsa rûbirûbûneweyekî zor naxoşe û li dawîyê da jî her sebaret bidest pakîyêve, ronakbîr divê dûr bêt li bertîl xwarîyê ve(corruption) ev zaraveyê (corruption) tenha bi mana yê bertîlê nîye, mana yê dîke jî heye. Ronakbîr divê pak û xawênî û destpakîya xo li nav komelêkî bertîl- xwar da, biparêzit. Evana hemû ew nakokîyan in ko ron- akbîr li helsukewt ligel sîyaset da têşîyan dibê û bi van tiştan ra rûberû dibêteve, belam dîsan jî eve her heman pirsîyar dûbare dibêteve ko madam ronakbîr hest bi wîjdanê xo û berpirsîyaretîya xo kir, çawan dikarê li vê komelgayê dûr- bikevête ko nekaribe li wê derkevêteve? Bi layekî ve eve waqîhî komelgayek e û ji layekî jî ve neçare helwêsta xo biparêzêt ko zor zahmet e, asan nîye. Li seretayî eve rengbê ronakbîran komele xelkêkî dîyar kirin û bê deshelatî dîyarkirabin û biasanî bizanêt ko ronabîr kî ne, belam beramberê wan kî ye? Min bo ev beramberî wûşeyî/peyva(flock) bikarhênaye ko mana wê kertêk sîyasetmedar li beramberî westa ye ko herçî sexte û dirûyî dinya ye dizanin, belam ronakbîrek eve nezanê belayê min eve amanca ronakbîr ne ewe ye û ne dibê ji deshelat û çemkî deselat dûrbêt. Herweha nabê li perawêzî deshelatî jî da bisûrêteve, egîna ew demê ko bikevête nêv ew çuwarçêweyê, zor li mercên xo didorênê. Çinku her hengavêk ko berve deshe- lat bîye biqeder ew hengave li wata û nirxên ronakbîrî dûr dikateve. Eger bigiştî qise bikeyn mebesta min kes nebêt, sîyasetmedarêk dikarî guhê xo nedate nirx û bûhayên bawî nêv komel, çinku ew pêyî wa ye deshelat nake amancîyetî û hewl jî didat û bo geyîştina bi vê amancê jî dikarî hemû rêgayek bigirête berve hemû wesîlekê jî bikarbênît, belam ronakbîrêk nedikarê ewe biket. Ko dihna xo bidine ser taybet- mendîyên ronakbîrê Kurd ewa hendê taybetmendî seyr li ronakbîrê Kurd da dibînin ko dibine xweyî qurs bûnî erkekê. Ew taybetmendîyan birîtin li wê ko ji layek ve dibê opozîsyon bêt û WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 43 --- Page Break --- beramber bi dagîrkeranê Kurdistan rawestê, bibê kot û merc -mebesta min ewe ye ko dibê dijî ew deshelatan bêt ko Kurdistana wan dagîr kirîye- her weha nabê saziş liser ew prensîb û binemayan biket, ko çi sîyasetmedar dişên wa neket û bipêçewaneyê ronakbîr helwêst wer- girêt. Sîyasetmedar prensîpêk wî heye û dibêje(dijminê dijminê min dostê min e), belam aya ronakbîrêk dikare weha bibê- je? Bi min waha bê yekêk ji gunehê gewre yên ronakbîr ewe ye ko wek sîyasetmedar bibîrbiketeve û bibê "dijminê dijminê min dostê min e", evana bo sîyasetmedar diguncê çinku munteleq û amanca wan cîyawaz e, belam bo ronakbîrêk naguncê ko bibê "dijminê dijminê min dostê min e", eger weha bike ji mîlletê xo dûr dekevête. Herweha nabê dostayetîya hêzên împeryalîzmê jî biket çinku bimanewî û nemanewî û nakirê hêzên împeryalîstan doyênî û evro bidostî mîlletê Kurd liqelem bideyn. Sîyasetmedarê Kurd zor bi rêkûpêkî û cuwanî qalibêkî têorî didozêteve û ew împeryalîstê ko ta doyênî ew pêyê wa bû bi pêyên xo cîhan û dinya dagîr diket evro bi dostî dizanê û zor bi çakî jî tewqeyî ligel da diket û dibê bi dostî jî, belam eve karê ronakbîr nîye û nabê bihîç corê sazî jî ligel hêzê împeryalîstan û dagîrkeranê Kurdistan da biket. Dema ko ew sazîyan ligel da biket ewa ew sazîye liser hîsabê ron- akbîrîyê li xo binêre, bi xo pê li bawer îyên xo dýke. Erkêk dîke yê ronakbîrê Kurd ewe ye ko divê li beramber hêzên sîyasî yê navxoyî da opozîsyon bêt, çinku eger bivêt wek ronakbîr bimênêteve divê li berhelstkarî da bêt. Eve jî dîyare girîftekî gewre bo wî dirust diket, çinku ew (ron- akbîr) eger bivê ligel mîlletê xo da bêt ewa dibê bi pê havkêşeke liberamber deshelat rawestê. Li vira da divê tiştekî ronî bikime ew jî ewe ye ko yên (opozisyon) berhelstkarî bi manayê dijminatî nîye û renge li vira va wergîrabêt, belam li welatên dîke bi mana berhelstî ew sîyaseta ko peyadeyîya deshelat dike û li heman demî da bişêwazêkî aştîyane û dîmokratîk û parlementerîyane hewlê dideyn deshelat bigirête dest xo û bo vê yekê ew bi xo bernameyê xo peyade biket. Înca eger ronakbîrêk biçête rêza deshelata sîyasîve ewa bikireve liberam- ber mîlletê xo diwestê, çinku bi min wa ye deshelat û mîllet yekbigrêteve bi degmen û tenanet li dîmokratîkkirina rejêmê da jî deshelat û mîllet dû tiştê beramber bi yekudû rawestawin. Eger ronakbîrêk kurd beramber bi deshelatîya xo ya sîyasî raweste binavê ewe ye ko bergirî li mîlletê xo diket -aya wê demê ronakbîr jîyana wî dikevête metirsîyê ve, mîllet piştevanî lê dikin yan na? Cîyawazîya ko li vira ve destpê diket, ronakbîr wîjdanêkî wî yê zîndî heye û li demêk da ko bi min wa ye li beramber mîlletekê berpirsyar e û neçare opozisyon yan berhelstkar bêt, morî dijayetî ya deshelata sîyasî lêdidirêt û bi vê pêyê renge bo xwînê jî birijênêt û xwîna xo helal bikirê, belam aya ew mîl- letê ko ronakbîr piştevanî lê diket û xo bi parêzer û piştîvanî dizanê, dakokî lê diken? Li rageyandinê da dibê bibêjin mîlletek piştevanî lê nakin liber hendê hokar ko li wana dikarin basê pileyê xwêndewarî, pileyê agayî û aşnayetî ligel prensîpê demokratîyê bikeyn ko wa li mîllet dikeyn ko neşê dakokî li ron- akbîr biket, yan jî rengbê mîllet li ber bêdeshelatî xo bêt ko neşên piştevanî li ronakbîrê xo biket. Belam dîsan jî dibê ewe dûpat WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 44 --- Page Break --- bikimeve ko eve bi hîç cûreyêk nabê bi serpêşî ewê ko ronakbîr xo ji wê erkê ko heyetî bêt bidizêteve. Digehême ew serencamê ko ronakbîr dibê(dessident) berhelstkar bêt li nav welatê xo da yekêk ji vê helumercê here naxoşîyên ko ronakbîrê Kurd li van salên dawî da rûbirû bûwe ewe ye ko pey- wendî bi şerê Kurd kujîyê ve heye. Ew pirsgirêka sîyasî ya ko dirust bûwe bişêweyek bûwe ko dûlayenê sîyasî dijbiyek birawestin û eve jî hende merc diêne pêşve ko gîrûgirîftên zor gewre ji me ra derbirînê helwêsta ronakbîrane da dirust kirîye yan bi watayekî dî ronakbîr nezanê çawan helwêst wergirê yan bê helwêst bêt. Ez bi xo geyîştîme ew qenatê ko hendê car bê helwêstî liberamber ev meseleyê da baştirîn helwêst e. Bê hel- wêstî nek bi wê mana ye ko ti hîç rayek- it liser meseleyan nebê û ta ser êsqan dijî şerî birakujî nebêt, belku divê ta ser êsqan û ta dawî dilopê xwîn dijî şerê kurdkujî û şerê birakujî bêt, belam bê helwêstî bi wê manayê ko bi hîç cûreyêk xo bo hîç layek sax nekate. Çinku xo sax kirina ronakbîrê Kurd bo her layenêk û tenanet ewe jî ko xo biheq bizanêt dîsan her hele ye û ta ko helwêsta rast ewe ye ko dijî şerê birakujî û ew kesê bêt ko şerê birakujî diket ca herkesêk bêt. Hendê car rengbê ronakbîrê Kurd ewe jî pê nekirê û nedikarî eve jî bi aşkira bibêje bo vê ye ko bêdengîyê heldibijêrt. Bi min waha ye eve jî her helwêst e, çinku bi min waha nîye hemû carê bêdengî yeksan bêt bibê helwêst û ez ev pirsgirêkê bi rast nizanim. Wek min gote şerê birakujî doxêkî naxoşî hênaye û eve li vê zaravan da derdikevê ko li maweyê heşt salên rabir- du da hatine bikarhênan. Zaraveyê "xayîn" û "niştiman firoş" zor bi aşkira li edebîyata hêzên sîyasî da tête dîtin. Pê we dibê filankes xayîn e û filankes jî niş- timan firoş e, ev zaraveya pitir biser ron- akbîrê Kurd da şikaveteve. Dû sê mentîq(lojîk) heye li vê beynê da ko yek ji wan ewe ye ewê teîdî ê me diket û piştgirîya me diket, “nîştimanper- wer” e, ewê ko piştgîrî li layenekê dîke diket “xayîn” û “nîştiman firoş” e û eve yekêk ji vê lojîyan e ko tête bikarhênan. Belam ev lojîke hengavêkî dîke jî birawete pêş bi wê ko: ti ligel me yî ko wata wê bimana xo ewe ye ko ti peyayêkî baş û nîştiman perwerî, bi pêçewane ve eger ligel me da nebît û ten- anet bibê ewe yê teîdî layenekê dîke kiribê, dijî ê me yî û bi vê pêyê ti nîşti- man perwer nîyê û xayîn î, eve jî hen- gavêk taze ye li pênaseyê nîştiman perw- erî û nîştiman firoşî da û zor bi aşkira tête dîtin. Ko wata mebesta min eve ye ko hîç elternatîvêkî bo ronakbîrê Kurd nehatîye hêştin. Eger ti îda nakey ko wata xo ti mudan î, eger ti leanet li şer nakey ko wata xo ti melhun î û meseleyek awa çêbûye. Pêdivîye eve jî bêjim ko ev helumer- ca karîgerîyek zor xerap li ronakbîrê Kurd kirîye, bi wê ko beşêkî kem ji ron- akbîrên Kurd kevtîye ewe yê ko helwêst wergirê bi piştgîrîkirina layenêk li dijî layenekê dîke. Bi min waha ye çawan ewe zirre sîyaset e, ew kesane jî zirre ronakbîrî ye. Li van salan da jî ewe em dibînin ko ev cûre ronakbîr bûnete dard- est, mîkrofon, meqest, bûq û polîs û hemû rolêk dibînin ko evana jî bi ewê ve tê dijî erkê ronakbîrin. Li kotayî da wek encamgîrîyek bi min waha ye sê merc bo ronakbîr zor girîng in ko ronakbîrên kurd jî ji wan bider nînin û evana jî digirîteve, sê merc jî eva ne: WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 45 --- Page Break --- Yekem: Ronakbîr divê kiryar bêt - kirin bi vê manayê ko nabê tirs li hîç îde- olojîyek hebê û amade bêt hemû îdeolo- jîyan û fikran bixwêne û hez biket hemû fikir û îdeolojîyan binasê bê ewe yê xo li cuxjêk da heşar bida û bêje eve raste û eve yê ji derveyê wê bêt heleye- kiryarî bo ronakbîr mercêkî herî serekî ye. Duwem: Serbixoyî yan serbixoyî ya fikrî, bi vê manayê ko ronakbîr nabê bikevête jêr karîgerîya fikrekê dîyarkirî ve, pêwîste û divê ew bi xo bi serbixo bê guhdana encamên wan biparêzêt. Bi wê wata yê ko eger li encama bîr- birinê bi xo geyîşte helwêstêk û ew dem helbijêrêt eva tiştêkî baş e, belam nek li ber hêz û tirsa sîyaset û îdeolojîyekî serdest helwêst yan îdeolojîyek helbi- jêrêt. Birîyar bidest xo ve bûn bo ron- akbîr zor girînge. Sêyem: (critical) rexnegirane bê. Divê hemîşe ronakbîr rexnegirane hel- sukewt biket wexta her demê ronakbîr li wê kevt ko rexnegir bêt bi min wa ye ew dem mercê ronakbîrî jî dikevê. * Ev babete li korêk bi heman navnîşan li rojî 21.02.1999 li holî Hotêl Hewraman li Hewlêr pêşkeş kirîye. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 46 --- Page Break --- S. V: Berêz Yusiv em dê bi pirsekê giştî destpê bikin; gelo destpêka çîroka kurdî digîje kîjan salan û îro di kîjan qonaxê da ye? H. Yusiv: Dema mirov vegere dest- pêka çîroka nûjen a kurdî, mirov dikare vegere destpêka vî sedsalê, yanî mirov dikare vegere salên 1913 û heta 1925-an. Li gor lêkolîneran ev e. Li gor dîtina min çîroka nûjen a kurdî bi zaravayê kurmancî, di sala 1930-î destpêdike. Çîroka nûjen a kurdî di nav rûpelên hawarê da bi çîrokên Nuredîn ZAZA destpêdike. Mirov kare wan çîrokan wek destpêka çîroka nûjen a kurmancî bihesi- bîne. Çîrokên wî bi navê keskesor wek kitêbek derketin. Hewildanên Cîgerxwîn hene ko di sala 1956-an de Reşoyê Darê li Şamê weşand, ko ew bi xwe çîrokeke gelêrî ye. Li gel çend çîrokên helbestî mîna Cîm û Gulperî (1948, Şam) û Salar û Mîdya (1973, Bêrût). Lê ev hewldan nakevin warê afrandineke pexşaneyî de. Hêdî hêdî, bi weşandina kurteçîrokên "Hêsir û Baran" re yên Bavê Nazê ev bêdengiya dirêj hate şikênandin. Di sala 1987-an de romana xwe ya yekem "Çiyayên bi xwînê avdayî" çapkir. Piştre "Stokholmê te çi dîtiye bêje", roman û çîrokên "Govend li ber mirinê" (1996). Piştî wî navin din derketin, ko bi berhemên xwe pexşana Kurdî ber bi asoyên nûde ajotin, mîna Çewaz Husên (Siwarê Êşê, 1994), Şahînê Bekirê Soreklî (Namûsa Êmo, Windabûn û berhemin din), Azad Elî (Yên perîşan - Roman), Pîr Rûstem (Çivîkên beravêtî, Pilindir, Pûtvan..) û Çewaz Evdî (Xewaro - Çîrok), Xemgînê Remo (Çîrokên Deşta Mêrdînê), Heybet bavê Helebçe, Qado Şêrîn, Ciwanê Evdal û hinekên din. Pir zore mirov karibe hemû navan rêz bike, nemaze ku hîn ev qonax li dare. Herweha di warê nivîsandina çîrokên gelêrî û danheva wan de navên mîna Ebas Ismaîl, Konê Reş, Ebdulbaqî Huseynî, Salihê Heydo û Tîrêj .. tên holê. Piştî rawestandina hawarê, çîroka kurdî bi rêya kovarên kurdî derketin pêş. Piştî çapkirina “Hêsir û Baran”a Bavê Nazê û virda, afirandina çîroka kurdî berdewam e. Ku di van salên dawî da tabloya çîroka kurdî pirr rengîn bûye û gelek berhemên hêja hatine weşandin. Wek mînak ezê navê çend çîroknivîsên dervayê welêt tenê bêjim: Fawaz Huseyîn, Hesenê Metê, Kamîran Haco, ... her weha li hundirê welêt bi dehan navên hêja hene ku di warê çîrokê da afi- randina xwe berdewam dikin. S. V: Ji layê çîroknivîsanidinê da hun xwe çawa didin nasandin, çîroka we di kîjan zemînê da cî digre yan jî bi gotinekê dî hun xwe nêzî ekolekî dibînin gelo? H. Yisiv: Jibo nirixandina berhemên Liser Çîroka Kurdî bi Helîm Yusiv ra Hevpeyvîn WAR. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 Hejmar: 14 Payîz - 2003 47 --- Page Break --- min, jibo cihê ku ez lê me, divê xwen- devan vana binirxîne. Lêbelê ez dikarim bêjim "nivîsandin bo min çî ye? ez çawa û çima dinivîsim?". Ez dikarim bêjim nivîsandin bo min berhema şewata dil û rihê mirov e. Roja ku min dest bi nivîsandinê kirîye û heta nûha, min sozek daye ku ezê dilsoz bim ji vî şewatê ra û her weha dilsoz bim bi xewnên xwe ra. Ji ber ku bi giştî jîyana mirov û bi tay- betî jî jîyana Kurdan, bi awayê xwe û bi rengê xwe jîyaneka sûrrealîst e, ji realîstîyê bêtir nêzîkê xeyalê ye. Ez bi xwe mîna Silvador Dalî dibêje, "dema ez çavê xwe digrim, bêtir dikarim cîhanê bibînim." Li gor bawerîya min nivîskarê serketî ew e; yê ku bi çavê sisêyan li dora xwe binêre û bibîne. Ez jî bi wî çavê sisêyan li xwe û li jîyana derûdora xwe dinêrim û dinivîsim. Jibo min negirînge ku ew nivîs nêzîk û dûrê ekolekî be, ya girîng ew e ku ezê ala şewata nava xwe tim û tim bilind bikim û her weha bi zimanê dayika xwe him bigirîm û him jî binivîsim. Ez dixwazim hinek mesela ekolan vekim. Di destpêkê da derketina ekolan mîna pêwistîyekê bû jibo demekê, di pêvajoya pêşveçûna wêjeya(edeba) cîhanî da. Bi taybetî berê bidestpêkirina şerê cîhanî yê yekemîn ra û bidawîbûna şerê cîhanî yê duyemîn ra, di warê nir- ixandin û binavkirina wan berhemên wêjeyî da girîngîya wan ekolan hebû û bi ketina ekola realîzma sosyalîst ra ya ku heya berê demekê berê edebîyatê dabû qada sîyasetê. Hate xuyanîkirin ku laş û gewdeyê edebîyatê ji kirasê ekolan mez- intire û her berhemekê edebî(wêjeyî) nirxên xwe yê taybet di hundirê xwe da hildigire. Ji ber vê yekê ye ku di çîrokên nûjen da sîya hemû ekolan têda tête dîtin û dike ku ji dervayê hemû ekolan jî be. S. V: Mamoste ez Başûrê piçûk baş nizanim, lêbelê di Bakur da fahmekê nûh geş dibe ku edebîyat û sîyaset dijraberî hev dibîne û gelek caran jî sîyaset tête redkirin yan jî sucbarkirin. Gelo meriv dikare berhemên edebî û sîyasî ji hev veqetîne? Dema ku vê pirsê ji te dikim divê çarçova wê jî dîyar bikim; ez sîyaset ne di mana teng da, di çarçoveyek felse- fî û seha ramanî da difikrim, pirsa min jî di vî çarçovê da ye. H. Yusiv: Li gor bawerîya min, dibe ku sîyaset yan mesajên sîyasî encamek ji encamên berhemên wêjeyî be. Lê berva- jî vê dîtinê nerast e. Jibo ku mirov bigîje çareserîya têkilîya wêje û sîyasetê, divê mirov van peyvan yan van teriman zelal bike, ku sîyaset çi ye? Mirov nikare bi nêrînekê bêje; her tişt di jîyanê da sîyaset e. Bi nêrînekê din, mirov dikare bêje gelek xalên hevbeş di navbera sîyaset û wêjeyê da hene û bi nerîneka dîtir bêje ku sîyaset û wêje du cîhanên cûda ne. Di nav vê tevlihevîyê da ez dikarim têge- hîştina xwe bi vê awayî bêjim: edebîyat yan wêje jîyan bi xwe ye û di rêya neyni- ka ruh da tê holê, sîyaset jî, parçek ji parçeyên wê jîyanê ye. Carna dikare bibe materyaleka baş jibo nivîsandina edebîy- atê, carna jî jibo edebîyatê ezraîl bi xwe ye ku edebîyatê dikuje û wê pûç dike. Yek ji nexweşîyên giran di wêjeya kurdî da ew e ku sazkirina peywendîyên tendûrist di navbera herdu alîyan da yan jî herdu cîhanan da naye bidestxistin. Bawerîya min ew e ku edebîyat yan wêje, bi giştî li ser vê pirsê(çawa?) ava bûye, ne ku li ser mijarê. Sîyaset mijare- ka ji mijarên edebîyatê ye. Ji ber vê girîngîya wê di dereca duyem da ye. S. V: Bi giştî îro rewşa edebîyata kurdî di kîjan qonaxê da ye? Mirov çawa dikare têkilîyên di navbera çar parçeyan da xuttir bike? WAR. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 Hejmar: 14 Payîz - 2003 48 --- Page Break --- H. Yusiv: Jiber taybetîya rewşa Kurdan, ne ez û ne jî tu nivîskarekî dî dikare bêje di warê edebîyata kurdî da ji her tiştî agedare. Lê wêneyê giştî yê ede- bîyata kurdî ya îroyîn, wêneyeke ku berve xweşbûn û geşbûnî ve diçe. Û bi taybetî jî li başûrê Kurdistanê piştî derx- istina hêzên dagirker li wî parçeyê welatê me derfetên berfireh li ber geşbû- na ziman û wêjeya kurdî vebûne. Li vê derê ez dixwazim balê bikşînim li ser xalekê pirr girîng ku edebîyat û hunera kurdî, ji hêzên sîyasî û leşkerî yên kurdî bêtir dikarin rolekê di şikênandina sîno- ran da bileyzin. Ji ber ku çiqasî ji hêla cografî da welatê me hatibe parçekirin jî lê ji hêla ruhî da em dikarin van sînoran ji holê rakin. Ji ber ku edebîyat berî her tiştî zimanê ruhê me ye. S. V: Gelo li Başûrê piçûk rewşa Kurdan, nivîskarî û wêjeya kurdî di kîjan qonaxê da ye? H. Yusiv: Piştî rawestandina HAWAR, RONAHÎ, STÊR û ROJA NÛ û belavbûna rêxistina Xoybûnê li gel guhertinên ku siyaseta cîhanê û ya dewletên dagîrker ji aliyekî de û xwenûkirina Kurdan jî ji hêla rêxistinî ve, bi giştî ji bilî Cegerxwîn hemû rewşenbîr û nivîskarên Kurd di bin tarîbûna rewşa siyasî de bêdeng, bê berhem û bê pirtûk man û nivîsên wan, heta berî demekê kurt, mabûn malên rûpelên HAWARê û yên dîrokê. Hetanî, di warê rojnamegirya bi Kurdî de, bêdengiyê ji 1946-an de dest pê kir heta 1968-an ko Cîgerxwîn bi derxistina kovara Gulîstan ev bêdengî şikand. Herweha berhemên wî mîna baranê bi ser zuhabûna erda wêjeyê de dibariyan (1. Pirîsk û pêtî, 1945, Şam; 2. Sewra Azadî, 1954, Şam; 3. Kîme ez?, 1973, Beyrût; 4. Ronak, 1980, Roja nû, Stockholm; 5. Zend-Avesta, 1981, Rojanû, Stockholm; 6. Şefeq, 1982, Rojanû, Stockholm; 7. Hêvî, 1983, Rojanû, Stockholm; 8. Aşitî, 1985, Rojanû, Stockholm). Li gel nivîsên mîna Cîm û Gulperî, 1984; Gotinên pêşiyan, 1957; Destûra Zimanê Kurdî, 1961; Ferheng 1+2, 1962; Salar û Mîdya, 1973; Tarîxa Kurdistan 1+2, 1985-87; Folklora Kurdî, 1988; Jînenîgariya Min, 1995. Ji bilî rola Cîgerxwîn ya siyasî û civakî ya girîng, van berheman rola xwe di pêvajoiya zelalkirin û pêşxistina Kurmancî de lîstin. Ji sala 1958-an û vir de, tevgera Kurdan ya siyasî hatiye avakirin. Lê hemû hewldanên Kurdan ber bi destx- istina mafên bingehîn ve heta niha bi ser neketine. Ji salên 1958-an û vir de eynî siyaseta kevn ya inkarkirinê tê meşandin. Ji bilî vana, zêdeyî 150.000 Kurd bê nas- name û ji bilî projeyê kembera Erebî bi hemû encamên xwe yên siyasî, civakî û aborî yên xerab, bi her hawayî erebkiri- na nav û deverên Kurdan berdewam e. Herweha qedexekirina ziman û çand û hebûnê bi tevayî berdewam e. Di hun- durê vê rewşa dijwar de û li bin siyê, wêjeya Kurdî li ber xwe dide. Pêwîste bê gotin ko, bi giştî, kovar û rojnameyên Kurdî yên ku têne derxistin bigirêdayî rêxistinên siyasî ne. Li gel ku li ser bergên hemû kovaran dihate nivîsandin "serbixwe", lê rastî tiştekî dî bû, Ji bilî çend mînakên awarte mîna Aso an Gurzek Gul an Zanîn û vê dawiyê Zevî. Ji kovarên ko derketine Gulîstan, Stêr, Pirs, Gelawêj, Xwinav, Rê, Roj, Bihar û Dugir li Swêdê. Li gel rojnameyên mîna Newroz, Deng, Delav û bi erebî Hêvî û Xwendevan, van rojname û kovaran rolek mezin di belavkirin û danasîn û WAR. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 Hejmar: 14 Payîz - 2003 49 --- Page Break --- pêxiştina wêjeya Kurdî dilîstin. Ji xwe belavokên rêxistinên yên ku bi erebî li dervî vê çarçewê ne. Li gel çend kovarên ko Kurd bi erebî diweşînin mîna Elhîwar, Ecras, Elmember, Elmuseqef Elteqedumî, Edebulqediye, Mewasim û li Swêdê Hecelname, û li Libnanê çend hejmarên Kurdname. Ji alîyê Helbesta nûjen ve dibe ko helbestên Qedrî Can di Hawarê de mîna- ka herî zelal û berbiçav bin di vî warî de. Lê Cîgerxwîn bi şêweyê helbesta xwe gelek nav di bin baskê xwe de hiştin û heta niha. Ji vê malbata hunerî helbestên Tîrêj, Keleş, Salihê Heydo û gelekên din hene ko mane girêdayî kêşsaziyê di warê nivîsandina helbestê de. Lê pêla nûjeniyê ya ko helbestên hemû zimana dabû ber xwe weha helbesta Kurdî jî dabû ber xwe ko di van salên dawî de bi dehan, eger em nebêjin bi sedan nav derketin. Ji wan Ehmed Huseynî, Tengezarê Marînî, Fethulla Huseynî, Rizoyê Xerzî, Jan Dost, Hekîm Sefqan, Royarê Amedî, Diya Ciwan, Arşevê Oskan, Nezîr Palo, Rûxweşê Zîvar, Mihemed Hemo, Axîn Arif, Ferhadê Îcmo, Hoşeng Broka, Jana Seyda ...hwd. Gelek navên din hene ko xwedî berhemên çapkirî ne, bê guman, ev nav hemû hêjayî lêkolîn û nirxand- inên rexneyî ne. Dibe ko valabûna mey- dana rexnekirinê bûbe yek ji sedemên tevliheviya ko îro di helbesta Kurdî de li dare. Kurdên erebnivîs; ji encamên dagîrkirina welatê me, Kurdên ko bi zimanê dagîrkeran dinîvisînin gelek in. Ev rewş li her çar perçên Kurdistanê dîyare. Wê ev rewş bi berdewambûna dagîrkirinê re berdewam bike. Ji van nivîskarên Kurd mînaka herî xuyanî berhemên Selîm Berekat in. Ji piştî sala 1973-an de bi helbestan dest pê kir û heta niha bi helbest û romanên ko piraniya wan mijara wan pirsgirêkên civaka Kurdî ye berdewam dike. Di warê lêkolînê de navê Ibrahîm Mehmûd weke lêkolînerekî xwedî ked û berhemên gir- ing xwe dide pêş. Di warê çîrokê de, ji salên heftêyî û virde Nîroz Malik û ji heyştêyî û virde E. Rehman Sîdo, Ehmed Umer, Xorşîd Ehmed, E. Baqî Yûsif, M. Baqî Mihemed, Pîra Yûsif û Rojîn Cima ..h.d. Herweha di helbestê de hamid Bedirxan, Cemîl Darî, Taha Xelîl, Luqman Mehmûd , Mihemed Efîf, Îbrahîm Hiso, Luqman Dêrkî, Îbrahîm Yûsif, Nesret Hebeş, Hisên Hemzê û gelekên din hene ko heta vê gavê bi zimanê erebî berhemên xwe yên wêjeyî diweşînin. Bi giştî, berdewamkirina qedexekiri- na li ser zimanê Kurdî li gel siyaseta "înkarkirin" û çewisandinê rê nadin pêşxistinên girîng di warê wêjeya Kurdî de li rojavayê Kurdistanê, binxetê. Lê guhertinên nû yên ko ketine rewşa cîhanê de, bi taybetî ji hêla tiknolojî ve, derfetên nû li ber wêjeya Kurdî vedikin. Her çiqasî ev rewş bûbe sedema binge- hîn ya koçkirina gelek nivîskar û rewşenbîran jî, lê dîsa asoyên nû li ber pêşdegavêtinê vekirin, ko dîroka afi- randinê vê rastiyê bi xwe re tîne. Pirê caran dijwarî û êşên mezin dikarin wêjeyeke bilind biafrînin. S.V: Heta nûha pênc pirtûkên we li vira çap bûne. Hun li vê derê bi xwen- devanê xwe ra rûbirû bûn, rasterast têk- ilîyên we çêbûn, berîya nûha we çi dipê û hun rastê çi hatin? H. Yusiv: Ev cara yekem e ko ez têm Dîyarbekirê. Berî çend rojan min Bazîd û Wanê jî dît. Bêguman ez berfireh nikarim nûha hestên xwe bêjim, ji ber ku di vê hatinê da min tiştên ko mirovan pirr kêfxweş dike dîtin û pirr tiştên ko mirov WAR. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 Hejmar: 14 Payîz - 2003 50 --- Page Break --- xemgîn dike jî dîtin. Ne tenê xwendevan belê min hejmarekê baş ji nivîskar û dilşewatên wêje û zimanê kurdî jî dîtin. Ji hêla xwezayê ve dibe ko her parçeyê welatê me neşibe hev yanî newekhev be, lê ji hêla têkilîya xelkê me bi wêje û ede- bîyata kurdî ra her derê Kurdistanê dişibe hev. Xweza û bilindayîya çîyayê agirî, heybet û mezinbûna wan çîyayên her weha, firebûn û xweşikbûn û hênikayîya Behra Wanê çiqasî ez kêfxweş kirim û her weha jî têkilîya Kurdan bi ziman û edebîyata wan ra ez xemgîn kirim. S. V: Bi rêya kovara warê mesaja ku hun bigehînin xwendevanên xwe çi ye? H. Yusiv: Ez dixwazim hezkirina xwe ji her destê ko hevokekê kurdî sazkiribe ra dîyar bikim û bi çavekê mezin li wê kedê dinêrim. Ew keda ko dixwaze zimanê dayika min î şîrîn, mîna şitlekê di xaka wî welatî da biçîne û av bide. Ev xaka ku dagirkeran ew mîna sehrayekê, mîna çolekê bêkeskayî ji me ra hiştine. Û di vê çarçovê da ez vê hes- kirinê jibo kovara we, jibo WAR-ê jî dîyar dikim. Ji dervayî gotina rastîyê ez naxwazim tu gotinekê bêjim. Rastî jî mîna bav û kalan gotîye "ew gîyaye, yê ku di bin keviran da namîne". Ew gîya îro zimanê kurdî ye ko kî bixwaze, kî nexwaze wê van kevirên giran ji ser xwe bide alî û wê roj bi roj şîn bibe, geş bibe û her û her bilind bibe. S. V: Mala we ava be jibo ku we wexta xwe ya biqîmet ji me ra veqetand. H. Yusiv: Ya we jî ava be. Hêvîdarim hun di xebata xwe ya bihêja da serkevtî bin. WAR. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 Hejmar: 14 Payîz - 2003 51 --- Page Break --- KOÇGİRİ’DEN MAHABAD’A KÜRT ULUSAL HAREKET* M. Emin ASLAN A-1800'lerden 1. Paylaşım Savaşına Kadar Kürt Başkaldırıları Daha Önceden Varolan Statüleri Korumaya Yöneliktir Osmanlı Devleti 1800’den itibaren merkezileşmeye yönelik politika güder. Fransa vilayet hiyerarşisini Osmanlı’ya taşır. Osmanlı’da bulunan Kürdistan parçasındaki mirliklerin bölgelerini vilayetlere dönüştürerek, mirliklerin yönetimine son verip merkezden atanmış valilerce yönetir. Kürdistan, Osmanlı Devleti’nin yönetimine girmeden önce mirlik toplumsal örgütlenme esasında yönetilmekteydi. Kürtler Iran Devleti ile çatışma içinde olup ve Iran yönetiminin baskısı altındaydı. Osmanlı Devleti kendini Iran Devleti’nin tehdi- di altında görmekteydi ve rakibi olan Iran’a karşı Kürtleri örgütlemekle güvencesini sağlayabilirdi. Yavuz Sultan Selim bu amaçla, Bitlisli Şeyh Molla Idris vasıtasıyla Kürt Beylikleri ve aşiretleriyle bağlantı kurar. Kürtlerin de Iran baskısına karşı destek arayışı içinde bulunması bu ilişkiyi kolaylaştırır. Kürtler mevcut statükolarını koru- mak kaydıyla Osmanlı yönetimine geçer. Bu ilişkiyi kolaylaştıran bir neden de Osmanlıların Sünni olmasıydı. Kürtlerin 1800’lere kadar, Osmanlılarla ilişkileri özerk Kürt Beylikleri biçi- mindeydi. Osmanlı Devletinin toprak mülkiyet ilişkileri, Tımar düzeni Kürdistan’da sözkonusu değildi. Kürt Beyliklerinin kendi adına para bastırma, hutbe okutma yet- kileri arasındaydı. 19. yüzyılda Batı kapitalizminin ekonomik ve askeri üstünlüğünün daha da genişlemesi, Balkanlardaki uluslarda ulusculuğun gelişmesi ve siyasal eyleme dönüşmesi, Avrupa’da yaygınlaşan ulusal akımların Ermenistan’da, Kürdistan’da Ermeni ve Kürt toplumlarını etkilemesi, 1808 Senedi ittifak Anlaşmasıyla Osmanlı toprak mülkiyet ilişkilerinin yerine toprak mülkiyeti ve miras hakkının kabulü ile birlikte toplanan vergilerin büyük kısmını ayan sınıfının kendi- sine ayırması nedenleriyle, Osmanlı bürokrasisi Avrupa’da tutunamayacağını bildik- lerinden Asya’da tutunmaya yönelik politikalar ürettiler. Bu nedenden dolayı, Osmanlı bürokrasisi 19. yüzyılın başlarından itibaren Kürt Beyliklerine son vermek, bu beyliklere bağlı yöreleri Osmanlı Devleti’ne bağlı vilayetlere dönüştürme kararını aldılar. Kürt Beylikleri bu kararları tanımayarak Osmanlı Devleti ile çatışmaya girdiler. Ancak Kürt Beylikleri kendi aralarında * Bu yazının Kürtçesi WAR dergisinin 12. sayısında yayımlanmıştır. Okurun isteği üzerine Türkçesini de yayınlıyoruz. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 52 --- Page Break --- anlaşarak merkezi siyasal otoritelerini oluşturamadılar. 1806-1809 Abdurrahman Paşa, 1814-1836 Soran Beyi Mir Muhammed, 1840-1847 Bedirhan vb. başkaldırı hareketleri ülke düzeyinde merkezileşmediği gibi, çeşitli nedenlerle kendi içinde bölünmekle yenilgiye uğradılar. Osmanlı Bürokrasisi çeşitli hile ve entrikalarla 19. yüzyılın yarısında Kürt Beyliklerine son verip, yörelerini merkeze bağlı birer vilayete dönüştürürken, çıkarılan yasa ile Mirlik toprak sistemine de son verilir. Mirliklerin tasfiye sürecinde Kürt Aşiretleri de yerleşik duruma geçtiler. Aşiret Reisleri ve ileri gelenleri de büyük toprak sahipliğine geldiler. 1858 Arazi Kanunu ile geniş mir (Kürt Beylikleri) arazilerini de devletten ucuz fiyatla satın alarak toprak- larını daha da genişlettiler. Kürdistan’da aşiretler arasında birlik ve düzeni mirlerin düzeni sağlıyordu. Mirliğin tasfiyesi ile birlikte her ne kadar valiliklerin dolaysız yönetimi başladıysa da, doğan yönetim boşluğunu dolduramadı. Çünkü aşiretler Osmanlı valiliklerini kendine yabancı unsur olarak görmekte ve güvenmemektedir. Bu yönetim boşluğu aşiretlerin çekişmesini ve düşmanlıkların körüklenmesine neden olduğundan, bir arabulucu kurum toplumsal ihtiyaç durumuna gelir. Mirlerden boşalan bu arabulucu boşluğu şeyh ve tarikatlar dolduracaktır. Mirlerin tasfiyesi ile birlikte Kürdistan’da ön plana geçen şeyhlik kurumu olur. Baskı ve vergilere tepki olarak başlayan Şeyh Ubeydullah hareketi ile birlikte Kürdistan’da başkaldırı hareketlerinin liderleri şeyh ya da şeyhlik kurumundan gelenlerdir. Elbette bu başkaldırıları, Osmanlı Devleti’nin Avrupa Devletleri ve Rusya ile ilişkilerin bütünselliği içinde ele almak gerekir. 19. yüzyıl hareketleri kültürel hareketlerdir. Tarihsel birikim olarak ortak karak- teristikler olan kültür öğesi, dil öğesi, psikolojik öğe ile ulusal bilinç oluşturulamaz ve toplumu uluslaştıramaz, siyasal örgütlenme ve mücadele ile ulusal bilinç oluştu- rulabilir ve kültürel toplum siyasal topluma dönüşür. Ancak bu koşullarda adı geçen tarihsel öğeler ulusal bilincin oluşturulmasında birer kategori olarak işlev görür. Kürdistan’da ulusal-demokratik, ulusal-devrimci akımlar 19. yüzyıl başkaldırılarını ulusalcı hareket olarak ele almaktalar. Bu kavrayışla ulus ve ulusal- cılığı tarihsel ve kültürel bir sorun olarak görmektedirler. PKK’ye göre ise Kürt Ulusal Kurtuluş Hareketin tarihini kendisi ile başlatmaktadır. PKK’nin bu bakış açısı ulus ve uluslaşma olgusunu tarihsel ve kültürel bir sorun olarak ele almakla birlikte, Kürt sorunu da Misak-ı Milli sınırları içinde görmektedir. Sorunu Misak-ı Milli içinde görmekle Kürt sorununu, siyasal birim olarak değil kültürel birim esasında çözülebileceğinin de kabulüdür. Ulus ve uluslaşma sorunu tarihsel-kültürel ölçülerle ele alan burjuva ideolojisidir. Avrupa merkezci burjuva bakış açısı, her toplumun tarihsel evrimle bir ulus aşa- masına varıp ve bu aşamanın ulusal devletle neticelenmesidir. Batı Avrupa toplum- larının kültürlerinin daha gelişkin oluşundan ötürü tarihsel olarak daha önce ulusal devlet aşamasına varmışlardır. Böylelikle, ayrı ayrı toplumların uluslaşmak ve ulusal devlet kurmak, tarihsel evrimin kaçınılmaz gereğidir. Dolayısıyla bu bakış, topluluk- ları ve kültürleri ileri ve geri olarak aşamalandırır. II. Enternasyonal Marxizmi, ekonomik gerekircilik ya da bilimsel determinizm gereği olarak bu anlayışı Marxizm adına yaygınlaştırmıştır. Bu anlayışa göre, “insanlar bilinç ve iradeleriyle ekonomik belirlemeyi değiştiremezler” savından hareketle, sömürgeci ülkelerin sömürge WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 53 --- Page Break --- ülkedeki ekonomik yatırımları bir aşamaya geldiğinde, ulusal bilinç determinizm gereği olarak gelişecektir. Böylelikle ulus ve uluslaşma sorununda, Marx’ın 1870’de vardığı siyasi kavrayış üzerinden atlayarak, bilinçli olarak saptırmaktadır. Sosyalizm de ancak demokratik bir ulusal devletin kurulmasının ardından kapitalist gelişimin belirli bir aşamaya varmasıyla gündeme gelir. Bu savın sahipleri, ulus ve uluslaşmayı determinist bir tarihsel evrimin sonucu gördüğü gibi, sosyalizmi de ulusal gelişimin iktisadi kalkınma modeli ve toplumsal ilerleme olarak kavrar. Avrupa merkezci bur- juva bakıştan etkilenen Kürt ulusal-devrimcileri, ulusal-demokratik akımları da ulus- laşmayı tarih/kültür ya da ulusal/kültürel, bir sorun olarak görmektedirler. Bu anlayış, tarihsel evrimle ulusal bilincin evrimini birbirine karıştırmaktadır. Bu da, ulusal bilincin ve siyasallaşmasının çarpıtılmasına ve saptırılmasına neden olmak- tadır. Komünist devrimciler, ulus ve uluslaşma olgusunu siyasal bir sorun olarak ele alır. Asya ve Afrika da olduğu gibi Kürdistan’da da ulusal sorun birinci paylaşım savaşı sürecinde belirir. "Her ne kadar 1911 yılında yer alan Çin Ihtilali, Bengal’in bölünüşünün yarattığı kaynaş- malar ve daha başka yerlerde kabaran dalgalar gelecekte neler olabileceğini işaret ediyor- duysa da sömürgelerde milliyetçilik 1914 yılında henüz bilinmeyen bir olaydır." "Bir ayrı çeşit, kendine özgü bir sömürgecilik sorunu teşkil eden Irlanda bir tarafa bırakılırsa Birinci Cihan Savaşı yıllarında hiçbir sömürge halk savaşı fırsat bilip ayaklanmadı ve hatta önem- li bir zorluk dahi çıkarmadı."1 Ulusalcılığın gelişiminde Ekim Devrimi ve ABD’nin politikasının da etkisi vardır. Emperyalist barış Kürdistan’ı dörde bölerken, 1919’larda Mahmut Berzenci önderliğinde Ingiliz emperyalizmine, Koçgırî de Mustafa Kemal önderliğindeki Ankara Hükümetine karşı mücadeleleriyle belirlenir. Türkiye’nin işgal ve ilhakına karşın Şeyh Sait, Agırî, Dersim başkaldırıları, Iran’a karşı Mahabad Kürt Cumhuriyeti, Güney Kürdistan’da 1931’den günümüze kadar devam eden Barzani Hareketi, Mahmut Berzenci ve Qoçgırî’den devam eden siyasi damarı oluşturmak- tadır. Kuzey Kürdistan’da ulusalcı-devrimci akım olduğunu söyleyen PKK ve diğerleri ile ulusal-demokratik akımlarının nedensellik siyasi anlayışlarının gereği olarak ulus sorununu, tarih-kültür yönüyle ele alışlarından dolayı geldikleri yer Misak-ı Milli içinde çözüm arayışıdır. B-Mustafa Kemal Hareketi, Osmanlı Bürokrasisinin Kendini Yeni bir Biçimde Sürdürme Hareketidir Birinci emperyalist paylaşım savaşında Alman emperyalizminin müttefiki olarak savaşa katılan Osmanlı Devleti yenilmiş ve yıkılmış durumdadır. Osmanlı Devleti’nde egemen olan askeri ve sivil üst bürokrasidir, özellikle askeri paşalardır. Egemen sınıf durumunda olan bürokrasi, kendisi için ve kendine özgü bir devlet kur- mak doğrultusunda siyaset oluşturma faaliyetine girer. 1 Robert Emerson, Sömürgelerin Uluslaşması. S. 23-24 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 54 --- Page Break --- Mustafa Kemal ve çevresindekiler Osmanlı bürokrasisi olduğundan dolayı, Osmanlı toplumunun konumunun kısaca özetlenmesi gerekir. Osmanlı toplumunda temel üretici güç olan toprak, padişahın mülküdür. Bu mülkün mülkiyeti hakim sınıflar arasında paylaştırılamaz, dağıtılamaz. Padişaha ait mülkü korumak geliştirmek ve işlemek devletin temel görevidir. Osmanlı mülkü devredilemez, paylaşılamaz ancak hizmet karşılığında tasarruf hakkı olarak verilir. Bu da tımar sistemidir. Tımar sahibi verilen toprağın tasarruf hakkına sahiptir. Tımar sahibinin kendisine verilen bu toprakları ve üzerinde yaşayanları sömürme hakkını yani vergiyi de saray belirler. Tımar sahibi de padişahın mülkünün korunup genişlemesi için devlete bağlılık ve hizmette yüküm- lüdür. Arazi miktarına göre belli sayıda asker devşirip savaşa hazırlamak ve savaş anında istek halinde hazır olmakla yükümlüdür. Devlet ticaret ve sanatı da örgütleyip korumaya, bayındırlık ve sulama hizmet- lerini ve yeni şehirler inşa etmeyi vb. faaliyetleri de yapar. Bütün bunları sağlamak için büyük çapta bürokratik bir mekanizmayı örgütler. Böylece Osmanlı toplumu, genel olarak devlette görevli ayrıcalıklı sınıf ile kullar olmak üzere iki sınıf duru- mundadır. Hakim sınıf yani bürokrasi görevi padişah tarafından verilir ve istendiğinde geri alınır. Bu ayrıcalık hakkı padişah tarafından verilen ve geri alınabilen bir ayrıcalık- tır. Bu ayrıcalık, herhangi birine verilebilir, kana bağlı bir asalete dayanmamaktadır. Osmanlı bürokrasisinin toplumsal varsayımlarını üreten temel, mülkün bölünmez bütünlüğünün korunması ve devamıdır. Osmanlı bürokrasisinde ve şehir kökenli toprak ağalarında 1870’lerde devletin devamını sürdürmek amacıyla Osmanlıcılık, Pan-Islamizm ve Pan-Türkizm ideolo- jik akımları kendini gösterir. Osmanlıcılık, Osmanlı devlet yurtseverliğidir. Osmanlı devlet yurttaşlarının din ve milliyet farkı gözetmeksizin, bütün Osmanlı kulları için eşitlik ve yurttaşlık hakkının verilmesini savunur. Osmanlı devleti ve bu devletin sahip olduğu toprak parçasını, tüm Osmanlı yurttaşlarının devleti ve ülkesi olarak ele alır ve teritoryal milliyetçiliği işler. Pan-Islamizm Padişah Abdülhamit (1876- 1909) döneminde iktidar erki olarak uygulamaya konuldu. Ve bu anlayışa dayalı olarak ıslahata girişildi. Pan-Türkizm ideolojisi, 1908’de Jön-Türk hareketi ile Ittihad-Terakki iktidarında uygulama alanı bulmuştur. Pan-Türkizm, Fransız liberal- izmi ve pozitivist felsefi akımdan etkilenen batıcı-laik akım olarak hedeflediği, bütün Türkleri Osmanlı devletinde birleştirmektir. Bu birleştirme içine Kürdistan ve Ermenistan coğrafyasının tümü de girmektedir. 1920’lerde Mustafa Kemal ve Osmanlı bürokrasisi Ankara’da yeni bir devlet kurma faaliyetine girerken, ülke olarak hedefledikleri Anadolu ile birlikte Kürdistan’ı da içine almaktı. Bunun içinde Kürdistan’da varolan Osmanlı Devlet kurumları aracılığıyla Ermeni tehdidini işlerler. Bu tehdidin maddi koşulları da mev- cuttur. Savaş sırasında Ermeni katliamı ve sürgünü Osmanlı Devleti tarafından fiilen uygulamaya konulmuştur. Dolayısıyla, Ermenilere ait topraklar Kürt ağalarının, aşiret reislerinin mülküne dönüşmüş olup bu vesileyle Kürtler, ancak, Mustafa Kemal’in yanında yer almakla Ermeni tehdidini bertaraf edeceklerini düşün- müşlerdir. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 55 --- Page Break --- Batı’da da Yunan ya da Rum yerleşik halkın toprağını ele geçirme amacıyla ağa ve aşiret kesimlerinin desteğini alır. Dolayısıyla Mustafa Kemal hareketi bir yanıyla Rum, Puntus, Ermeni topraklarının vaadi üzerinde Kürt ve Türklerin desteğini Yunan ve Ermenilere karşı örgütler. Mustafa Kemal ve arkadaşları, daha doğrusu Osmanlı bürokrasisi yukarıda belir- tilen Osmanlıcılık, Pan-Islamizim, Pan-Türkizm’i içermekte, ortak yanları kaybet- tikleri hükümranlıklarını, yani devletini yeniden kurmaktır. Osmanlı bürokrasisinin, yani Osmanlı devletinin Kürdistan’ın büyük parçasını alabilmesinin dış politikada lehine olan bir durumda, Rusya’da Çar’lığın yıkılması ve sosyalist devrimle Bolşeviklerin iktidarı almasıdır. Osmanlı bürokrasisi, devlet deney ve tecrübesine sahip olduğu kadar, Osmanlı devlet kurumlarına da hakimdirler. Bu nedenle, emperyalistlerin politikasından ve aralarındaki çekişmeler- den haberdar oldukları gibi, bunların Bolşevik iktidarına olan hassasiyetini de iyi bilmekteydiler. Diğer yandan, Bolşeviklere bürokrasi yönlendirmesindeki bu hareketi ulusal-demokrat hareket olarak sunmaları ve bunun kadar önemli bir diğer unsur da Kafkasya güvenliği için kurulacak olan Türk Devletinin gerekirliğini hatır- latmaları ile ihtiyaç duyulan desteği almalarıdır. Osmanlı bürokrasisinin oluşturduğu Mustafa Kemal hareketi, ulusal demokrat bir hareket olmadığı gibi demokratik ve emperyalizme karşı bir niteliği de yoktur. Mustafa Kemal hareketi Ermeni, Rum, Pontus halklarının imhası ve kurtulanların ülkelerini terk etmeleriyle vatansızlaştırarak Anadoluyu; zor ve şiddetle işgal ve ilhak ederek Kuzey Kürdistan’ı Türk vatanı olarak Lozan’da resmileştirmişlerdir. Dolayısıyla Türkiye Cumhuriyeti yeni kurulmuş bir devlet olmayıp Osmanlı Devletinin devamıdır. C- KÜRDISTAN ULUSAL HAREKETI 1- Koçgiri Hareketi Mustafa Kemal ve Osmanlı bürokrasisi Ankara’da Osmanlı devletini yeniden düzenleme hazırlığı içindeyken aynı dönemde Kürt ulusalcıları da; Alîşan, Alîşêr ve Baytar Nuri önderliğinde Koçgiri’de üstlenerek Sivas, Dersim mıntıkasında Kürdistan devleti kurma hazırlığına girişirler. Ankara hükümetinin siyasetinin bil- incinde olduklarından, Sivas ve Dersim mıntıkasında örgütlenerek Ankara hüküme- tinin etkinliğini kırmak, Kuzey Kürdistan’ın birliğini sağlayarak Mahmut Berzenci ile ilişkiye geçmek ve Kürdistan devletinin kurulmasını hedeflemekteydiler. Ankara hükümeti bu hazırlıkların yeteri kadar kuvvet oluşturmasına fırsat vermeden ve Bolşevik’lerin desteğini arkasına alarak 1921 Nisan ayında saldırıya geçer. Koçgiri hareketi yenilgiye uğrar. Önderleri güçleriyle Dersim mıntıkasına sığınır ve aynı amaç üzerinde hazırlıklarını sürdürür, ama umdukları örgütlemeyi oluşturamazlar. Koçgiri hareketinin önemi, Kürdistanın kuzeyinde bağımsız bir devlet kurmayı hedeflemesidir. Diğer önemli yanı da Osmanlı bürokrasisinin yeni bir Türk devleti kurma girişi- minde bulunduğu süreçte, Kürtlerin de devlet kurma girişimleridir. Bundandır ki, Koçgiri hareketi Kürt ulusal kurtuluş hareketidir. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 56 --- Page Break --- 2- Şeyh Mahmud Berzenci Hareketi Ingilizler 1917 yılında Bağdat’ı, Mayıs 1918’de Kerkük’ü ele geçirdiler. Sykes- Pıcot Anlaşması gereği olarak Irak’ta Ingiliz mandası altında bir Arap devleti kurma hazırlığına girdiler. Bu anlaşma 16 Mayıs 1916’da Ingiltere ile Fransa arasında imza- lanmış, Rusya tarafından onaylanmış ve 12 maddeden oluşmuştur. Anlaşmanın konusu Arap ve Kürdistan coğrafyasının paylaşılmasıdır. Bu anlaşmada Kürdistan ve Kürt kelimesi geçmeden Kürdistan bu paylaşmanın içinde dörde taksim edilir. Ekim devrimiyle bu anlaşma açığa çıkar ve Rusya’nın payı, SSCB tarafından red- dedilmesinden dolayı bazı değişikliklerle Sevr Anlaşması yapılır. Ancak Osmanlı bürokrasisi, Ekim Devrimi’nin yarattığı yeni koşullardan ve yeni dengelerden yarar- lanarak Lozan Anlaşması’yla Kuzey Kürdistan’ı ele geçirir. Ekim Devrimi’nin yarat- tığı dengeler devreye girmeseydi, galip devletlerin Osmanlı bürokrasisine belirlediği coğrafyanın Sevr Anlaşması’yla sınırlı kalacağı açıktı. Kürt Ulusal Kurtuluş mücade- lesinin boğularak ezilen ulus durumuna dönüştürülmesine, Misak-ı Milli sınırları olarak genişletilmesine ve TC sınırlarına dönüştürülmesine galip devletler onay ver- miştir. Ekim Devriminin ardından kurulan Sovyet Cumhuriyeti, Brest-Litovsk Anlaşması ile Kars-Ardahan ve Trabzon’u Osmanlı’ya bıraktığı gibi yarattığı yeni dengelerle Osmanlı bürokrasisinin manevra alanını genişletmesine yönelik marifeti- ni sergilemesine de fırsat vermiştir. Şeyh Mahmut, 22 Mayıs 1919’da Süleymaniye’ye girerek bağımsızlığı ve kendi- ni de Kürdistan kralı olarak ilan eder. Kürdistan’ın bağımsızlığını korumak ve sürdürmek amacıyla Ingiliz kuvvetlerine karşı direnir ve neticede savaşın birinde yaralı olarak Ingiliz kuvvetlerinin eline düşer. 1921 yılında Ingiltere tarafından Faysal Irak Kralı olarak ilan edildi. Bunun üzer- ine Kürtlerin baskısı neticesinde Mahmut Berzenci sürgünde bulunduğu Hindistan’dan Kuvveyt’e getirilir. Irak devletinin içinde Kürtlere otonomi tanı- nacağını söylerler. Süleymaniye’ye dönen Mahmut Berzenci; Kürt ileri gelenleri, aşiret reisleri ve Doğu Kürdistan (Iran Kürdistan’ı) hareketinin lideri konumunda olan Sımko ile durum değerlendirmesi neticesinde, 1922 Ekim ayında kendisini bir kez daha kral ilan ederek Kürdistan hükümetini kurdu. 20 Ocak 1923 tarihinde SSCB’ye Tebriz Konsolosluğu aracılığıyla mektup gönderir ve ilişki kurmak ister. Bu mektubunda, “Mukadderatlarını, Sovyet Hükümeti’nin mukadderatlarıyla bağla- maya hazır olan Kürtler, karşılıklı olarak sizinle ilişki kurmayı sabırsızlıkla bekliy- or." demesine karşın, SSCB ilişki kurulmasına yaklaşmaz. Çünkü SSCB, kendisini Kuvayi Milliyeci olarak tanımlayan Osmanlı paşaları ile ilişki kurmuştur. Ingiltere tekrar askeri kuvvetlerini Kürtler üzerine sevk eder. Bu savaşta Kraliyet Hava Kuvvetlerine ait uçakları da kullanır ve bir sürü Kürt köylerini ve evlerini yerle bir eder. 19 Temmuz 1924 tarihinde Şeyh Mahmut önderliğinde Kürtler yenilir. Haziran 1930 yılında Ingiltere ve Irak arasında yapılan anlaşma gereği Irak’ta seçim yapılacağı duyuruldu. Kürtler bu seçimleri kabul etmeyeceklerini beyan ederek gösteriler düzenlediler. Irak ordusunun Kürtlere saldırmasıyla, tekrar Mahmut Berzenci önderliğinde savaş başladı. Bu sefer savaş Kürtlerle Irak ordusu arasınday- dı ve Irak ordusu Kürtler karşısında geriledi. Bunun üzerine tekrar Ingiltere Kraliyet WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 57 --- Page Break --- Hava Kuvvetlerine ait uçaklar Kürdistan’ı bombaladı. Kürtler Irak ordusu ve Ingiltere’nin müşterek kuvvetlerine karşı sekiz ay savaşarak direndiyse de olanakları tükendi ve Mahmut Berzenci teslim oldu. Şeyh Mahmut Berzenci hareketinin, 1919’dan 1931 başlarına kadar savaştığı güç, o dönemin dünyasının sömürge imparatoru ve büyük emperyalist devleti olan Ingiltere’dir. Bu süre içinde hiçbir devletten gerek siyasi ve gerekse askeri destek görmeden kendi güçleriyle savaşmıştır. Irak’ta Arap devletinin kurulma girişimi sürecinde, Berzenci önderliğinde Kürtler Ingiliz emperyalizmine karşı Ekim Devrimi’nden de destek isteyerek ulusal kurtuluş mücadelesini başlatmışlardır. Şeyh Mahmut Berzenci hareketinin önemi de bun- dandır. Şeyh Mahmut Berzenci hareketinin hedefi Kürdistan devletini kurmaktı ve bu hareket kürdistan devletinide kurar. Bu niteliğinden ötürü kürdistan kurtuluş mucadelesi şeyh mahmut berzenci hareketi ile başlamıştır. Aynı şekilde Koçgiri hareketide devlet olma hedefi ile başlayan diğer bir ulusal kurtuluş mücadelesidir. 3- Şeyh Sait Hareketi Osmanlı bürokrasisi, Osmanlı kurumlarının mevcut yapısının olanaklarıyla, galip devletlerin Sevr anlaşmasıyla Osmanlı’ya biçtiği sınırları daha da genişletmek için manevra yapabilme amacıyla Ankara’da hükümet kurulmuştu. Bu esasında, Istanbul Meclisinin ve hükümetinin Ankara’ya taşınması anlamındaydı. Kürtler de buna karşılık örgütlenme ve mücadeleyi başlatmakla birlikte Koçgiri’de boğulunca, 1922’de Cıbranlı Miralay Halit Bey, Bitlis milletvekili Yusuf Ziya Bey, Cemil Paşa ailesinden Diyarbakırlı Ekrem Bey, Seyid Abdülkadir Efendi vb. önderliğinde Kürt Istiklal Cemiyeti adında bir parti kurdular. Parti 1924’de ilk kongresini yapar ve bu kongrede bağımsız Kürdustan Devletini kurmak ve mücadele yöntemi olarakta genel ayaklanma kararı alınır. Kongrede Şeyh Sait delege olarak bulunmaktadır. Ancak parti daha yeteri kadar hazırlığını yapmadan, Şubat 1925 tarihinde Şeyh Sait önderliğinde çatışma ile birlikte hareket başlar. Esasında bu hareketin programlanan zamandan önce patlak vermesi bir yanıyla Türk devletinin provakasyonuna gelinme- sidir. Bu tarihten itibaren Kuzey Kürdistan’da 1938 Dersim’in düşmesine kadar, Kürt ulusal mücadelesi ile TC işgal ve ilhak-tenkil hareketi iç içe girer. Agıri ve Dersim’de de ulusal mücadeleler boğulur, Kürtlere ezilen ulus zinciri takılır. 4- Barzani Hareketi Şeyh Mahmut Berzenci’nin siyasi damarını, Barzani 1930’den itibaren sürdürür ve 1943-45’de Ingiliz ve Irak ordusunun müşterek güçleriyle savaşın sonucunda Mahabad’a çekilir. Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde yer alır. Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin yıkılışı ile birlikte Irak’a ve buradan da uzun yürüyüş ile SSCB’ye gider. Burada geçirdiği 11 yıllık döneminden sonra, 1958’de General Kasım darbesi ile Irak’a geri döner. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 58 --- Page Break --- Barzani Hareketi’nin Siyasal özellikleri a- Barzani Hareketi, 1961’de Irak devleti ile savaşa girdiğinde Güney Kürdistan’daki toplumsal örgütlenme, aşiret ilişkilerine dayalıydı. Barzani ve Barzani ağırlıklı KDP bu toplumsal örgütlenmeyi Kürt ulusal mücadelesi doğrultusunda siyasi örgütlenmeye ve siyasi mücadele zeminine çeker, mücadelenin dayandığı temel, toplumsal örgütlenmenin dayandığı aşiret ilişkileridir. Bu hareket Güney Kürdistan aşiretlerinde aşirete bağlılık duygusu yerine, ulusa bağlılık duygusunu geliştirebilmiş ve çatışmalı olan aşiretleri ulusal duygu ile KDP otoritesi altında toparlayabilmiştir. Ve hatta Irak’la iyi ilişkiler içinde olan Süleymaniyeli aydınlar da bu ulusalcı gelişmelerden etkilenmiş ve Barzani hareketine katılmıştır. Halbuki, Mahmut Berzenci hareketi sürecinde bu aydınların çoğunluğu Irak devleti ve Kral Faysal’la birlikte davranmışlardı. Ulusal mücadele Barzani önderliğinde siyasi istikrara kavuşacaktır. b- Barzani Hareketi’nin siyasal talepleri Kürdistan’a otonomidir. Bu otonominin niteliği de 1971 Anlaşması’nda tanımlanabilir duruma gelmiştir. Barzani Hareketi’nin kendini otonomi ile sınırlandırmasının önemli etkenlerinden biri dünyanın mevcut siyasi durumuydu. Dünya, ABD ve SSCB’nin başını çektiği iki kutuplu durumdaydı. Sovyetler iç ve dış siyasetini mevcut statünün korunmasına dayandırmış ve Ortadoğu’da da bu mihenk üzerinde ABD ile uzlaşmıştır. Dolayısıyla Ortadoğu konusunda hassas olup, harita değişikliğine karşıdırlar. Bir diğer önemli husus da, Kürdistanın Ortadoğu düzeyinde bir sorun olması, tek bir devlete dair bir sorun olmaması durumu daha karmaşık yaparak çözümünü de zorlaştırmıştır. c- Ulusal hareket, ulusal baskı altına alınmış bir topluluğun ayrı yaşama isteğini ifade eden siyasal hareketdir. Ya da kültürel topluluğun siyasal topluluğa dönüşmesini ifade eden siyasal hareketdir. Yani, baskıya maruz kalmış toplu- luğun coğrafyasında devletleşme siyasetidir. Bu anlamda Barzani Hareketi’nin siyasi talepleri, bağımsız devleti hede- flemediğinden, ulusalcı hareket olarak nitelendirilmesi elbette tartışılır ve tartışma konusudur da. Bununla birlikte Barzani Hareketi’nin üç öğesinden dolayı ulusalcı niteliği ağır basar. Barzani hareketinin önemli bir özelliği kültürel dönüşümün öneminin bilincinde olması ve Kürt kültürel değerlerini Kürtlerin yaşam tarzına dönüştürmeye yönelik faaliyetlerde bulunmasıdır. Tüm siyasi mücadelesinde Barzani’ye kılavuzluk eden Kürt ulusal hareketenin ekonomik-politik dönüşüm sorunu olduğu kadar kültürel dönüşüm sorunudur da. Bu nedenledir ki Kürt kültürel değerlerini önemsemiş ve bu değerlere sarılmıştır. Rakiplerine karşı üstünlüğü ve diğer liderlerden belirgin farkı da burada yatmaktadır. Aşiret ilişkilerine dayalı olan toplumsal örgütlenmenin temel olduğu Güney Kürdistan’da, Kürt ulusal mücadelesinin Barzani önderliğinde kitle- selleşmesinin nedenlerinden biri de Kürt kültürel değerlerini hem kendine kılavuz edinmesi ve hem de kitleye taşımasıdır. Böylelikle, Kürtlerin kendileri için bir toplum olmasının siyasi mücadelesinde kültürel değerler önemli bir araca dönüştürülmüştür. Konunun anlaşılması için örneklendirmede de fayda vardır. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 59 --- Page Break --- Aşiretler arasındaki ya da aileler arasındaki anlaşmazlıkları, çatışmaları Ingiliz ya da Irak devletinin mahkemeleriyle değil, Kürtlerin içinde oluşturulan güvenilir heyet- cemaat yöntemiyle çözmüştür. Hayvanların silahla hatta yedinci ayda elle bile balık avlanmaması. Erkek çocuğun ailesi iki sefer kadını ailesinden istemesine karşın olumlu yanıt alamazsa, taraflar kadının ailesinden izinsiz evlendiklerinde, kadının ailesi namus davası vb. gibi olumsuz davranış içine giremezler. Çünkü bu durumda çiftlerin bir- birlerine sevgi bağı ile bağlandıkları kabul edilmektedir. Örneklerde de görüldüğü gibi bu kurallar bürokratik buyruklar olmayıp halkın gönüllü rızası ile uyulan kültürel kurallar haline gelmiştir. Barzani ve KDP Kürt kültürel değerlerine dayanarak siyasal mücadelenin kitlel- erde kökleşmesini sağlamıştır. Ne var ki Kürdistan’da sol hareketler, Barzani hareke- tinin Kürt kültürel değerlerine sarılmasını feodal değerlere bağlılık ve gericilikle itham etmişlerdir. Sömürgeci devletler, Kürdistan’ın fiili yaşamında mutlak egemendirler. Ne var ki zor ve şiddete dayalı fiili mutlak egemenlikle yetinmemektedirler. Kürtlerin bu mut- lak egemenliği meşru görmelerini ve inanmalarını istemektedirler. Sömürgeci devletler için, Kürtlerin köle olması yetmiyor, Kürtlerin köle olma durumlarını kab- ullenmelerini, meşruluğuna inanmalarını istemektedirler. Bunun için Kürdistan’ı yıkıp yaktılar ve kendilerini efendi Kürtleri köle olarak yeniden yarattılar. Sonradanda köleliğini kabullenen köle insanlar olarak yeniden yaratmak istediler. Bunu da modernleşme ve ilerleme adına yapmaktadırlar. Doğrusu Kürtler içinde de köle olmayı belli bir dereceye kadar kabullenenler de az değildir. Bu kesimin anlayışınıda oluşturan nedensellik siyasetidir. Nedensellik siyasetinin de varacağı yer burjuva ideolojisidir. Burjuva ideolojisi de iki temel öğretiden esinlenir. Evrim ve ilerleme. Tarihi evrim; toplumsal gelişmenin aileden klana, bölgesele, ulusal devlete ve nihayet gele- ceğin birleşik dünyasına varacak bir aşamayı oluşturacağının teorisidir. Bu dünyanın birleşik dili de olacaktır. Eşdeyişle tüm dünyanın genişletilmiş yeniden üretimle kap- italizme dönüşeceği evrimsel gelişme gereğidir. Tarihsel ilerleme; dünyanın tüm ülkelerine kapitalist üretim ilişkilerini ve ideolojisini de taşımak “barbar toplumları, tarih dışı toplumları” çağdaşlaştırma, modernleştirme ve tarih içine çekme olup bu da ilerlemenin gereğidir. Elbette kapitalist üretimin dünyanın egemen üretim ilişkisine dönüşmesi ekonomik yasaların ya da evrim yasalarının işleyiş gereği olmamaktadır. Burjuva ideolojisi ve tarih anlayışının da egemen anlayışa dönüşmesi, kapitalist üre- tim ilişkilerinin ya da tarihsel ilerlemenin işleyişi içinde kendiliğinden olmamaktadır. Burjuva devletlerinin zoruyla olmaktadır. Burjuva devleti; kapitalist üretim ilişki- lerini, burjuva ideolojisini ve bürokratik örgütlenmeyi çağdaşlık, modernizm, ilerici- lik ve bilimselliğin gereği olarak dünya toplumlarına dayatır ve benimsetir. Bağımlı ve sömürge ülkelerin egemenleri ve aydınları da bu ilişkileri topluma taşımanın taşaronluğunu üstlenir. Kürdistan’da kendilerini marxist sol ya da sosyalist olarak tanımlayan siyasetler, örgütler siyasi mücadeleyi ve devrimi ekonomik-politik dönüşüm sorunu olarak algıladılar. Devrim mücadelesinin kültürel bir dönüşüm sorunu da olduğunu kabul- WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 60 --- Page Break --- lenmediler. Bu nedensellik siyasetine göre, kültürel dönüşüm bir üst yapı olarak doğrudan ekonomik alt yapıdaki dönüşüm tarafından tek yanlı olarak belirlenir. Doğrusu ekonomik, politik,kültürel vb. toplumsal ilişkilerin ya da insanlar arası faaliyetlerin ürünü olup, diyalektik bütünsellik içindedirler. Sömürgeciliğin, Kürdistan’da, ideolojik-kültürel planda yaptığı tahribatı küçümsediler. Sömürgeciliğin bu ideolojik-kültürel tahribatı, Kürt toplumunda kim- liksizleşmeyi, tarihsizleşmeyi, kişiliksizleşmeyi üretmektedir. Kimliksizleşmiş toplum, kendi gerçekliğini sömürgecilerin gözüyle görmeye başlar. Buda Kürt toplumunu özne olmaktan çıkarır ve nesne konumuna getirir. Sömürgecilerin ideolo- jik,kültürel tahribatını küçümsemelerinin nedeni, bilinç eksikliği ya da ihmalkarlık- tan kaynaklanmıyor. Tam tersine nedensellik siyasetinin gereği olarak, siyasi ataları olan II. Enternasyonal Marxizmin tarihi evrim ve tarihi ilerleme öğretisini paylaş- malarından kaynaklanıyor. Nedensellik siyaseti ve bu siyasetin etkinlik alanı içinde olanlar Kürt kültürel değerlerini feodal değerler olarak adlandırıp küçümsediler. Bu da niyetlerinden bağımsız olarak sömürgeci devletlerin, Kürdistan’da ideolojik- kültürel planda yaptığı tahribata yardım eden birer dinamiğe dönüştüler. Kürt ulusal demokratik devriminin, ekonomik-politik dönüşüm sorunu olduğu kadar kültürel dönüşüm sorunu da vardır. Zaten uluslaşma da iki öğenin diyalektik bütünselliğidir. Bunlardan kültür öğesi; 1- Genel anlamda belli bir toprak parçasının ülke olarak tasarımlanması, 2- Genel anlamda belli bir dille konuşabilme ve iletişim kurabilmeleri, 3- Bu ülkede yaşayan insanların birbirlerine karşı aidiyet duygusunu taşımaları, bundan kaynaklanan dayanışma, koruma ile geleneksel ortak normlar. Diğer öğesi olan siyaset ise; belli bir ülkede yaşayan topluluğun ortak hak ve görevleri anlayışı üzerinde devletleşmeyi amaçlayan faaliyetidir. Bu iki yan bir bütünsellik içindedir. Bir bütünün iki yönüdür. Ulusal demokratik devrim mücadelesi sürecinde Kürt toplumunun yeniden üretiminin bir unsuru daha doğrusu öznesi siyaset ise diğer unsuru yani nesnesi de kültürel değerlerdir. Ancak bu siyasal kavrayışla, kürdistanlıların bilincinde ulusal demokratik devrim radikal bir dönüşüme uğrar. Böylelikle Kürt kitlesinin ulusal demokratik devrim mücadelesinin sürecine katılımını sağlar. Bu kitleyi pasif yani yönlendirilen değil tam tersine aktif yani yönlendiren duruma getirir. Kürt ulusal hareketi aynı zamanda Kürt toplumu- nun yeniden üretimidir de. Kürt ulusal kurtuluş hareketinin sorunu, ekonomik-poli- tik dönüşüm olduğu kadar kültürel dönüşümdür de. Bu anlamda soruna yaklaşıldığında Barzani hareketinin, siyasetini Kürt kültürel değerleri ile bütünleştirmesinin ve karşılıklı etkileşiminin önemi anlaşılır. Ikinci özelliği de, Kürdistan’ın kurtuluşu için mücadeleyi bir yaşam tarzı olarak benimsemesidir. Bu yalnız Barzani için değil, diğer kadrolar için de geçerlidir. Barzani ve kadrolar arasındaki ilişki hedefe bağlılık temeli üzerinde güvene, sadaka- ta ve ehli olduğu işin üstlenmesine dayalıdır. Bu nedenlerledir ki, Barzani hareketi sürekli olarak Kürdistan’da üstlenmiş ve dişiyle, tırnağıyla Kürdistan coğrafyasına yapışarak bizzat hareketin içinde olmuştur. 1931’lerden beri çatışma döneminde Barzani Kürdistan dışında değil, hareketin içinde halkıyla birlikte fiilen önde savaşan WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 61 --- Page Break --- bir militandır. Bu da devrimci tavırdır. Dikkat edilirse Rusya’da 1905 ve 1917 devrimlerinin sıcak çatışma dönemlerinde Lenin, engel tanımaksızın Rusya’ya gelebilmiş ve fiilen hareketi yönlendirmiştir. Üçüncü özellikte, siyasi varsayımları amaçlılığa dayalıdır ya da amaçlılığa day- alı siyasi anlayış egemen anlayıştır. Hedef olarak belirlenen otonomi bu ya da şu koşul gerekçesiyle geri çekilmemektedir ve bu hedef Güney Kürdistanlıların talebine dönüştürülmüştür. Ayrıca devletlerle ilişkilerinde, siyasi hedefini açık bir şekilde ortaya koyarak bu hedef doğrultusunda ilişkilerini sürdürmüştür. Yenilgisinin nedeni de, Güney Kürdistan coğrafyasının üzerinde pazarlık yapmamaları ve taviz verme- meleridir. Bugün Güney Kürdistan’daki 36. paralelin kuzeyi ilan edilen federal hükümetin sınırlarını kabullenseydiler yenilgiyi de yaşamayacaklardı. Ayrıca Kürdistan’da tüm ağaları ve aşiret reislerini karşılarına alarak ve zora dayalı olarak bedelsiz toprak dağıtımını hayata geçirmişlerdir. Toprak reformundan dolayı, Barzani ile çatışanlar Irak ve Iran’a sığınmışlardır. Ilginçtir, bugün Güney Kürdistan’da KDP’nin hakimiyet sürdürdüğü alanlarda bu toprak reformunun savunucusu da onlardır. Bu politika, geçmişten gelen bir temele dayanır; bu temel 20. yüzyılın başında Şeyh Abdülselam Barzani liderliğinde Kürt aşiretleri arasında bir anlaşma imzalanır. Bu anlaşma, Barzan bölgesinde uygulanmaya konulduğu gibi tüm Kürdistan’da da uygulanmaya konulmak istenen bir program niteliğindedir; “1- Özel mülkiyetin kaldırılması. 2- Toprak dağıtımının yapılması; toprağın çiftçiler arasında bölüşülmesi. 3- Günülsüz evliliğin ve başlık parasının kaldırılması. 4- Eşitlik ve adalet temelinde toplumsal ilişkilerin yeniden düzenlenmesi. 5- Toplumsal eğitimin yapılması, dini görevlerin yerine getirilmesi ve vatan daşlar arasındaki problemlerin çözümü için, her köyde medreseler kurmak. 6- Her köyde(yerleşim biriminde) halkın bütün sorunlarıyla ilgilenecek ve çözüm getirecek bir heyetin(cemaata rûsipîyan YN) oluşturulması. 7- Her aşiret bünyesinde, belirlenen sorumluluk çerçevesinde hareket edecek silahlı milis kuvvetlerin oluşturulması.”2 Abdülselam Barzani ve arkadaşları tarafından oluşturulan bu program, sonradan 1920’de Komünist Enternasyonal’in II. Kongıresinde sümürgeler için devlet modeli olarak alınan sovyet demokrasi kararına çok benzerlik göstermektedir. Bu sovyet; Roy için işçi-köylü sovyeti, Lenin için ise köylülük sovyeti dir. Barzani hareketi, otonomiyi Kürdistan coğrafyası için talep etmektedir. Dolayısıyla Kürt sorunu ile Kürdistan sorununu birbirine karıştırmamaktadır. Ayrıca otonomi de bir toplum olmanın siyasi bir biçimidir. Barzani Hareketi’nin eleştirilecek yanı, otonominin kurumsal-hukuksal özellik- lerinin mücadele sürecinde tanımlanmamasıdır. Tanımlaması durumunda ulusal- siyasal bilincin gelişimini ve ulusa bağlılık duygusunu pekiştirmiş olurdu. Eleştirilecek diğer bir yan da, hedefledikleri otonominin Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nden daha geri bir talep olduğunu belirtmemiş olmalarıdır. Bu önem- lidir. 2 Barzanî û Tevgera Azadîxwazîya Kurd: 1931-1951, Berê yekem, r. 24 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 62 --- Page Break --- 5. MAHABAD KÜRT CUMHURIYETI Mahabad Kürt Cumhuriyeti, Kürt ulusalcıların siyasi amaç ve iradesinin ürünüdür. Çünkü, Komela örgütü tamamen Kürt ulusalcılarının amaçlı faaliyetinin oluşturduğu bir olgudur. “Amaçlarını, dışardan esinlenerek saptamış değillerdi. Çünkü, bu konuyu yıllardan beri düşünmüşlerdi ve bu düşüncelerini özel konuşmalarında ve kendi aralarında uydukları geleneksel yöntemleriyle olgunlaştırmışlardı. Sonunda, ulusal davalarına hizmet etmek için yararlanacakları bir örgüt meydana getirmeye karar vermişlerdi. Bu karara rağmen, siyasal olgunlaşma bakımından kendilerinden üstün olan Irak Kürtlerine de danışmak istemişlerdi. Işte bu danışmaları sonucunda, Irak Kürtlerinin bu konudaki cevaplarını kendilerine o günün ikindi vakti yüzbaşı Mir Hac getirdi”3 16 Eylül 1942 toplantısında 15 kişinin teşebbüsü ile kurulan Komela örgütü, siyasal koşulların verdiği olanakları amaçları doğrultusunda kullanmak üzere Sovyetler Birliği ile ilişkiye geçen ve geliştiren de kendileriydi. Üstelik Mahabad Kürt Cumhuriyetini, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’ne bağlı bir bölge olarak tasar- layan Sovyetler Birliği’ne karşı, Kürt ulusalcıları direnerek Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nden ayrı ve bağımsız olarak 22 Ocak 1946’da Cumhuriyetini ilan ettiler. Azerbaycan’da SB yetkilileri bu davranış karşısında tepkilerini net ve açık olarak belirtirler. “Dr. Samedof, Kürtlerin Sovyetler Birliği’nin onayını almadan, Azerbaycan’dan ayrılıp bağımsızlıklarını ilan etmelerinin ve kendilerine özgü bir hükümet kurmalarının nedenlerini sordu.” Bu soruyu yanıtlamak ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nden ayrı kurulmuş bulunan Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin sorununu çözmek üzere Tebriz’e gelen Kadı Muhammed, Azerbaycan başbakanı Cafer Peşvari ve SSCB yetkilisi General Atakşiyof’a, “Tebriz’deki Sovyet Siyasal Komseri Yarnakof, 22 Ocak’tan önce Kürtlerin amaç ve niyetlerini biliyordu. Yarnakof ayrıca, Çıwarçıra Meydanı’nda Cumhuriyetin ilanı için yapılan töreni de meydana yakın bir yerde durduğu arabasının içinde oturarak seyretti.”4 diyerek cevaplar. Bu durum karşısında Kürt siyasi iradesini kabullenmekten başka çareleri kalmadığı zannediliyordu. Şubat 1946’da Kadı Muhammed için sorunun böylece çözüldüğü kanaati oluşmuştu. Mart 1946 tarihinde Tebriz’de Kürt liderleriyle görüşen Sovyet Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Bakanı Mirza Ibrahimof ve General Kelyof, “Kürtlere, kendi- lerine özgü bir hükümet kurmaları için kim izin verdi?”5 diyerek, tekrar tepkilerini daha sert olarak belirtirler. Ve Iran Kürdistan’ın Azerbaycan özerk Cumhuriyetine tabi olarak yarı-özerkliği kabullenmeleri için yoğun baskı yapılır. Bunun üzerine Kürt yetkilileri Sovyet yetkililerinin isteklerini şöyle cevapladılar: “Siz Ruslar bizden çok ilerisiniz. Bu nedenle size uymamız gereklidir. Fakat, uygarlık merdiveninde bizden daha yüksek bir basamakta olmayan bir halka teslim olmamız için ısrar ettiğiniz takdirde bu isteğinize boyun eğmemizi gerektiren ve bizi buna zorlayan bir 3 Mahabad Kürt Cumhuriyeti, 2. baskı Köln-1989, Komkar Yay. s. 83 4 age., s. 178 5 age., S. 274 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 63 --- Page Break --- neden yoktur. Ayrıca eğer konu, Kürtlerin bu zayıf halleriyle bir büyük devlete katılmaları konusu ise, Kürtler için yeniden Iran’a katılmak daha iyi olacaktır” 6 Ve ancak bundan sonra Sovyet yetkilileri, “Kürtler kendilerine özgü bir hükümet kurabilirler” diyebilmişlerdir. Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin Yıkılışı ve Barzani’nin Direnmesi ABD ve Ingiltere’nin baskısı sonucunda SSCB’nin desteğinin çekilmesi ile bir- likte Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ve Mahabad Kürt Cumhuriyeti Aralık 1946 tar- ihinden itibaren tekrar Iran işgaliyle birlikte Iran’a ilhak edildi. Bu işgal, Mahabad Kürt Cumhuriyeti direnmeden ve savaşmadan oldu. Gerçi, Mayıs 1946’da Kürtlerin Iran ordusuna saldırı hazırlığı varsa da Sovyetler Birliği ısrarla engel olmuştu. Mustafa Barzani direnmeyi ve Iran’a karşı savaşmayı önerdiyse de Kadı Muhammed, KDP ve aşiret güçleri tarafından kabul görmedi. Barzani ise Iran devletinin bütün önerilerini reddederek savaşma kararı aldı. Barzani’nin planı, savaşarak Iran’ın Türkiye ve Irak sınırlarına yetişmek ve bu sınır- da yerleşerek savaşmayı sürdürmektir. Şubat 1947’den itibaren bu planı doğrul- tusunda Iran’la savaşa girdiler ve her çatışmada darbe yiyen Iran oluyordu. Barzani, Mahabad’ta tutuklu bulanan Kadı Muhamad ve diğer Kürtleri kurtarmak için gir- işimde bulunmaya yönelik hazırlık da yapıyordu. Bu sırada olumsuz bir olayın oluşu bu planın uygulanmasına engel oldu. Olumsuz olay şuydu: “Barzanilerden bir müfreze bir köyden geçerken, Mamaş Aşireti liderlerine, toplanıp silahlarını teslim etmelerini emrettiler. Bundan amaç, Mamaş aşireti adamlarının, yürüyüş sırasında oradan geçecek olan Barzanilere saldırmamalarını garanti altına almaktı. Mam Hüseyin’in oğullarından birinin “Onlara silahları teslim edin” diye bağırarak adamlarına emir verdiği duyuldu. Ne var ki, tam o sırada, bağıranın yeğenlerinden biri tabancasını çekti ya da Barzanilerden biri onun bir hareketini yanlış anlayarak tabancasını çektiğini sandı. Işte adamın tabanca çektiğini gören ya da öyle anlayan Barzanilerden biri elindeki makineli tüfekle ateş ederek Mameş aşiretinden 11 kişiyi hemen öldürdü. Ölenlerden biri de, Aşayirlerin Beyi Ali Ağa’nın küçük kardeşi Ibrahim’di. Bu taşkın hareket Barzanilerin itibarını düşürdü ve onlarla Mahabad arasına Mameş aşireti ile müttefiklerinden oluşan bazı Kürt kuvvetlerinin düşman olarak girmelerine yol açtı. Bu nedenle de Melle Mustafa Barzani’nin Mahabad’da tutuklu bulunan Kadı Muhammed ile diğer Kürtleri zor kullanarak kurtarmak için düşünebileceği bir hareketin karşılaşacağı tehlikeleri kat kat artmış oldu. O sırada Barzani’nin böyle bir girişimde bulunmayı düşündüğü yaygın şekilde söyleniy- ordu”7 Barzani önderliğinde, Barzanilerle Iran ordusu arasında savaş kızışarak sürüyor- du. Iran askeri birlikleri 12 adet savaş uçağı ile birlikte ısrarla savaşı sürdürürlerken uçak bombardımanında Barzanilerin sivil kesimi oldukça zarar görüyordu. Bununla birlikte her çatışmada zaferle çıkan Barzanilerin önceden beri kabul edilen savaşçılık şöhretleri ve prestijleri daha da yükseliyordu. 7 age. S. 277 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 64 --- Page Break --- Barzani Iran’a karşı savaşın sürdürülmesini istiyordu, ancak subaylar ve Barzaniler ve dini lideri Şeyh Ahmet ise Iran ordusuyla yapılacak savaş uzar, fakat sonuç vermez anlayışından hareketle Irak’a dönmeyi ısrarla savundular. “Molla Mustafa Barzani bunlara akıllarına koymuş oldukları ahmakça fikirden dönmelerini ihtar etti. Ancak aşiret mensuplarının 18 aydan beri sürdürdükleri göçebelik ve savaşlara bir son verilmesi için duydukları özlem, Barzani’nin onların bu fikirlerine karşı göstereceği direnişten daha güçlü çıktı.”8 Böylece 17-18 Nisan’ a kadar Iran ordusu ile savaşan Barzaniler Irak’a geçti. Kürt Siyasi Akımları Ve Örgütleri Newroz’u Kutlamalarına Karşın, Mahabad Kürt Cumhuriyetinin Kuruluşunu Neden Kutlamamaktadırlar? Mitoloji Ve Gerçek Kürdistan’ın tüm parçalarında ve bütün Kürt siyasi akımları Newroz’u kutla- maktadırlar, ne var ki, Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluşu kutlanmamaktadır. Halbuki Newroz bir mitoloji konusu olup, olayın cereyan ettiği tarihlerde ulus/ulusallık sözkonusu olmadığı gibi Kürt, Kürdistan kavramları bile sözkonusu değildir. Ayrıca, bu dönemde Arap-Arabistan, Pers-Iran, Türkmen ya da Türk- Türkistan gibi kavramlar da yoktur. Bu kavramlar sonradan oluşur ve tarihidir. Newroz olayının kaynağı, Asur Imparatorluğu’nun bölge halkları üzerinde kur- duğu baskı ve şiddete tepki olarak, bugünün Kürt ulusu olarak adlandırılan ulusun ataları olan Medler tarafından kitlesel silahlı başkaldırıyla Asur Imparatorluğuna son verilmesinin mitoloji biçimiyle dile getirilmesidir. Ve ayrıca olayın kahramanı Kawa, mitolojide geçtiği kadarıyla bir prens ve hükümdar değil de, bir emekçi olması Newroz’u daha da önemli kılmaktadır. Asur Imparatorluğu’ nun yıkılması bölge üzerinde baskı ve şiddetin ortadan kaldırılmasına neden olduğundan dolayı Pers, Azeri vb. bölge halkları da kendi stillerince Newroz’u kutlamaktadır. Bu yanıyla Newroz; bölge düzeyinde bir enternasyonal niteliği de taşımaktadır. Newroz’un kut- lanması gerekir ve elbette kutlanmalıdır. Üstelik, Newroz’dan alınması gereken dersleri de Kürt siyasal örgütleri çıkar- mamışlardır. Newroz’dan çıkarılması gereken dersler; 1. Bir emekçinin önderliğinde ve emekçilerin yönlendirdiği, emekçilerin örgütlülüğüdür, 2. Devrim yöntemi kitlesel siyasal başkaldırıdır, 3. Bölge düzeyinde de olsa enternasyonal niteliğe ya da içeriğe sahiptir. Ezilen ulus durumunda olan Kürt ulusunun siyasi akımları ve örgütleri Newroz’u kararlı bir şekilde kutlarken, 1946’da ulusalcılık zemini üzerinde yükselen KDP öncülüğünde kurulan Mahabad Kürt Cumhuriyeti somut gerçeğinin kutlanmaması bir eksiklik olmakla birlikte, eksiklikle izah edilemeyecek kadar siyasi boyutu da vardır. Bu durumun açıklığa kavuşturulması kendisi ile birlikte Kürdistan’da ulusal- cılık ve Kürt ulusal hareketini de açıklığa kavuşturur. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 65 --- Page Break --- Kürdistan Siyasal Akımların Ulus ve Ulusalcılık Kavrayışı Nesnelci Ya da Nedensellik Siyasetinden Esinlenmektedir Kürdistan sol siyasi akımları ulus ve ulusalcılık ile işçi sınıfı hareketini amaçlı siyasi faaliyet olarak değil, nedensellik siyaseti olarak algılar. Böylece, ezilen ulus- ların uluslaşma ve ulusal devlet kurmasını determinist bir tarihsel evrim sonucu olarak görür. Dolayısıyla, ulus ve ulusallığı siyasi bir sorun olarak değil, nesnelci olarak ele alınır ya da nesnel ölçülerle tanımlanmış bir teorik çerçeve ile yaklaşılır. Halbuki siyasi bir sorun olarak ele alınırsa, Mahabad Kürt Cumhuriyeti: Iran devletinin işgal ve ilhak ettiği ve ulusal baskıya uğramış beli bir coğrafya da yaşanan topluluğun Iran’dan ayrı ve bağımsız yaşama iradesini ifade eden bir siyasi faaliyetin ürünüdür. Dolayısıyla Mahabad Kürt Cumhuriyeti bilinçli bir siyasi tercih ve siyasi iradenin ürünüdür. Elbette Kuzey Iran’ın yani Azerbaycan ve Kürdistan’ın bir kes- imine Sovyetler Birliği’nin güçleriyle Iran ordusunun bu bölgeden çekilmesi gibi siyasi koşulları yakalayan Kürtler, SSCB ile ilişkiye girerek ve desteğini alarak siyasi tercih ve iradelerini bu yönde kullanmışlardır. Sovyetler Birliği’nin desteği çekmesi ile yenilgiye uğramışlardır. Ne olursa olsun, bir Cumhuriyet kurulmuş ve bir yıl yaşa- ma olanağı bulmuştur. Önemli olan bu siyasi koşulları ulusal cumhuriyetin kurulması doğrultusunda tercih ve iradesini ortaya koyabilmiş olmasıdır. Nihayet Paris Komünü, daha kısa süreli yaşamıştır, bununla birlikte Paris Komünü’nün önemi komünistler için büyüktür, çünkü önemli olan proletaryanın komün doğrultusunda ya da iktidar doğrultusunda siyasi tercih ve iradesini ortaya koyabilmiş olmasıdır. Bu üzerinden geçilecek, görmezlikten gelinecek durum değildir. Eğer üzerinde atlanırsa ne olur? Buna cevap olarak, Kürtler daha doğrusu Kürt siyasi akımları tar- ihlerinden ders çıkarmayan veya çıkaramayan duruma düşerler ki, düştükleri durum da budur. Güney Kürdistan’ın durumu da bu değil midir? 1991’den beri uluslararası siyasi koşulların verdiği olanakların sonucu olarak, seçimle gelmiş bir parlamento ve arkasında 1946 KDP’si ile ölçülmeyecek kadar güçlü partiler ve kitle desteği olması- na karşın Kürdistan Cumhuriyeti ilan etmeye cesaret edememekteler. KDP ile YNK arasındaki savaş da uluslararası ilişkinin etkinliği kadar ve daha fazlası Kürdistan Cumhuriyeti kurmaya yönelik siyasi tercih ve irade ortaya koyamamasıdır. Eğer, bugün varolan Kürt siyasal akımları ve örgütleri tarihlerinden ders çıkaracaklarsa yapacakları şey tüm güçlerini birleştirerek Güney Kürdistan’da Cumhuriyet ilan etmeleridir. Yapılan ise varolan federatif devleti de yıkıma götürmektir. Federatif ilan edilmiş, ancak siyasi içeriği belirtilmemiş ve belirsizdir. Içeriğinin tanımı yoktur, en azından bu içeriğinin adının konması gerekirdi. Örneğin, Araplarla eşit haklara sahip federal devlet ilan etmeleri gerekirdi ve Kürt Federal Devleti bir taraf olarak, Irak devlet yönetimini, Irak devletini yeniden oluşturmak üzere çağrılmalıydı. Bu olumsu- zluğun büyük payı YNK’nin nesnelci siyasetinden kaynaklanmaktadır. YNK siyase- tinin dayandığı varsayımlar; ulus ve uluslaşmayı determinist bir tarihsel evrimin sonucu olarak kavradığından, Kürt ulusal sorununu da Kürdistan sorunu olarak değil, kürt sorunu olarak idrak etmektedir. Bundandırki; Kürt ulusal demokratik devriminin çıkarını, YNK’nin çıkarına tabi tutar. Kürt ulusunun eylemi yerine, YNK’nin eylem- WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 66 --- Page Break --- ini ikame eder. Kürt ulusuna bürokratik yöntemle buyruk verme hakkını kendisinde görürü. YNK, bu nesnelci siyasi anlayışından dolayı Kürt ulusal hareketi içindeki diğer siyasi örgütlere karşı mücadelesinde ültimatomcu, şiddet vb. siyasal olmayan yöntemleri kendine siyasal yöntem seçmiştir. Bu nedenledir ki, 1991’den beri ulus- lararası siyasi koşulların sağladığı olanakları Kürdistan devriminin çıkarları doğrul- tusunda değil, YNK’nin çıkarları doğrultusunda kulanması siyasetinin gereğidir. YNK’de siyasal kimlik, örgütsel kimliğe dönüştüğünden; Kürdistanda istikrarsızlık yaratmak isteyen uluslararası ve sömürgeci güçlerin etkinlik alanına kaymasını kolaylaştırmaktadır. 1994’deki darbe girişimiyle Güney Kürdistan’ı istikrarsı- zlaştırarak Kürt ulusal hareketini hedefinden saptırması bu nesnelci siyasi anlayışın- dan kaynaklanmaktadır. Yani örgütsel kimliğinin çıkarının ön plana geçmesi, siyasal kimliğinin ya da Kürt ulusal hareketinin çıkarının arka plana itilmesidir. Bunun içindir ki, Mahabad Kürt Cumhuriyeti önemlidir. Çünkü Kürtler tarih- lerinden ders çıkaracaklarsa, Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin gerisine düşemezler. Ne var ki, varolan siyasi akımlar ve partilerinin siyasi hedefleri daha geride seyret- mektedir. Bunun için Mahabad Kürt Cumhuriyeti görmezlikten gelinmektedir. Ikincisi, Mahabad Kürt Cumhuriyeti kuruluşunun kutlanması ile birlikte sosyal- ist olduğunu iddia eden sol siyasi akımlar Stalin’i ve SSCB’ni de eleştirmek ve yargılamak durumunda kalacaklardır. Bu eleştiri ve yargılama burada kalmayıp, 1920’lere de taşınacaktır. Bu dönem ise SSCB’de Lenin ve ikinci adam durumunda olan Troçki ile birlikte Bolşevikleri de kapsayacak. Bunu da yapmaya nedensellik siyasi kavrayışları yani “bilimsel siyaset” anlayışları el vermemektedir. SSCB’nin Ya da Stalinin’in Mahabad Kürt Cumhuriyeti Ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nden Destek Çekmesi Stalin’in bu iki cumhuriyeti desteksiz bırakması, kendi başına terk etmesinin başlıca nedeni ABD’nin uluslararası siyasetine ters düşmemesi için gösterdiği azami gayretten kaynaklanmaktadır. II. paylaşım savaşından sonra, SSCB uluslararası ilişk- ilerde ABD politikası ile çatışmak istememektedir. Iran’dan çekilmesi petrol anlaş- masına bağlanması ve bu anlaşmanın pratiğe geçmeyeceği Stalin ve SSCB yönetimi için bilinen bir şeydi. Bu anlaşma geri çekilmenin bir gerekçesini oluşturmak için- di. Stalin ve SSCB yönetimi için önemli olan iktidarlarını sürdürmek ve bu doğrul- tuda emperyalizmden taviz koparmaktı. Doğu Avrupa ülkelerini kendilerine uydu devletlere dönüştürmekle gerekli tavizleri de almış oluyorlardı. Buna karşılık emperyalizmi ürküten Komünist Enternasyonal’dan vazgeçtiler. Gerçi Lenin’den sonra Enternasyonal amacından saptırılmış ve içeriğinden tamamen soyutlanmıştı, bununla birlikte biçimde de olsa, sözde de olsa bile Komünist Enternasyonal, emperyalizmi ürkütmeye uykularını kaçırmaya yetiyordu. Yarın bir başkaları bunu muhtevasına kavuşturabilirdi. Bunun için biçimde de olsa bu Komünist Enternasyonal’dan kurtulmaları gerekiyordu. Özellikle bunu ABD istiyordu. Ve nihayet Stalin, Komünist Enternasyonal’in kongresini ve kararını beklemeden kendi başına ve tek taraflı kararıyla Komünist Enternasyonal’i feshetti. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 67 --- Page Break --- Komünistler için temel örgüt Komünist Dünya Partisi’dir. Komünist Enternasyonal, Lenin’in ölümüne kadar dünya komünistlerin öznel öğesi idi. Komünist Enternasyonal’i önce amacından saptırarak SSCB’ın dış politikasının bir aracına dönüştüren ve sonra tek taraflı kararla ortadan kaldıran Stalin ve yönetiminin Mahabad Kürt Cumhuriyeti ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’ne verilen desteği tek taraflı olarak geri çekmesi ve bu cumhuriyetlerin yıkılışına kayıtsız kalması bu siyaset için anlaşılır bir şeydir. Stalin ve SSCB’nin eleştirilmesi gereken esas yanı enternasyonal siyasi anlayışıdır. Bu cumhuriyetlere yaklaşımı da bu siyasi anlayışın sonucudur. Fakat, Kürdistan özgülünde SSCB’nin yargılanması Stalin dönemi ile yetinemez. Bu ilişki ağı ve siyasi anlayış 1920’lere kadar, yani Lenin’ in dönemine kadar inmek- tedir. Lenin Döneminde SSCB’nin Ortadoğu ve Kürdistan Siyaseti 1919’lardan itibaren Güney Kürdistan’da Şeyh Mahmut Berzenci önderliğinde Kürtler Ingiltere’ye karşı silahlı mücadeleye girerler ve bağımsız ulusal devletini de ilan ederler ve Sovyetler Birliği’nden yardım ve kaderlerini Sovyetler Birliği ile pay- laşmak isterler. Ancak SSCB bu çağrıya cevap bile vermez. Halbuki bu savaş, o dönemin emperyalist hiyerarşisinin başını çeken Ingiltere emperyalizmine karşı ver- ilmektedir ve üstelik emperyalizm için can damarı olan Ortadoğu’nun odağında bir ulusal kurtuluş hareketinin çağrısıdır. Ve I. Paylaşım savaşında bütün emperyalist güçlerin hedefi Ortadoğu’yu fiilen kontrolüne alması amaçlanmıştı ve özellikle bu Ingiltere emperyalizminin en temel hedefi idi. Dolayısıyla, Bolşevik Devrimi ile bir- likte oluşan SSCB ve Komünist Enternasyonal içinde Ortadoğu’ya Sovyet devrimi taşımak önemli olmalıydı ve çıkan tarihi olanakları bu amaç doğrultusunda kullan- maya hazırlıklı olmalıydı ve hazırlıksız da değillerdi. Komünist Enternasyonal’ in II. Kongresi ve Baku Doğu Halkları Kurultayı ile birlikte ezilen uluslarla ilgili önemli siyasi kararlar da alınmıştı. Kuzey Kürdistan’da da 1921 Baharı ile birlikte başlayan Koçgiri Hareketi karşısında Lenin ve SSCB tekrar sesiz kalır dahi denilemez, çünkü, Mustafa Kemal’i desteklerler. Peki ama neden 1920’de Komünist Enternasyonal’in II. Kongresi’nde alınan kararlara aykırı bir pratik faaliyete girilmektedir? 16 Mart 1921 Ingiltere ile SSCB arasında olan ticari anlaşma gereğinden dolayı. Lenin ve Bolşeviklerin Ankara Hükümeti Ve M. Kemal İle İlişkileri Osmanlı Devleti’nde iktidar olan İttihat ve Terakki kadroları artık toprak kayı- plarının olunmayacağı ve Osmanlı Devleti’nin tekrar güçleneceğine inanıyorlardı. Ne var ki, Balkanlarda ulusal kurtuluş hareketleriyle ve bu hareketlerin Avrupa ve Rusya’dan aldıkları destek ve ilgi sayesinde Osmanlının toprak kaybı devam etmek- WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 68 --- Page Break --- teydi. 1912’lerde Balkanlardan tamamen çekilmek durumunda kalındı. Ittihat Terakki iktidarı 1912’lerden itibaren Anadolu’yu Türkleştirme planını geliştirdi. Ne var ki, Anadolu’da Türkler azınlıktaydı ve Türkleştirmede kendilerine engel gördük- leri birinci derecede hıristiyan topluluklar, yani Rum, Pontus ve Ermeni ile birlikte Kürtler idi. Bu halkların imhasını planlamak için Osmanlı Devleti’nde Türk mil- liyetçiliği örgütlenmeye başlandı. Türk milliyetçiliği, Osmanlı Devleti tarafından geliştirilen ve Türk topluluğunun mevcut durumundaki kimlik anlayışına da yabancı olan ve zorla dayatılan bir devlet milliyetçiliğidir. Bunun için devlet milliyetçiliği hakkında kısa da olsa konumuzla ilgili olduğundan açıklama yapmak gerekir. Devlet Milliyetçiliği 1789 devrimiyle krala bağlılık anlayışına dayalı ulusal devlet yerine, gelişen yurt- taşlık anlayışından hareketle egemenliğin de yurttaşlara ait olması ya da egemenliğin topluma ait olması fikrine dayalı cumhuriyetlerde ifadesini bulan ulusal devletler oluştu. Bu dönem burjuva milliyetçiliği yurtseverlik üzerinde biçimlenmektedir. Ancak 1870’lerden sonra kapitalist üretim ilişkilerinin evrimi sermayenin yoğunlaş- ması ve merkezileşmesi ile birlikte yeni bir evreye girmiştir. Bu döneme kadar kap- italist üretim, kapitalist devletlerde olmaktaydı. Dünyanın diğer kesimleri meta pazarı, ucuz hammadde pazarı ve kapitalist ülkelerde çalıştırılmak üzere ucuz emek gücü pazarıydı. Ancak 1873’lerden itibaren Ingiltere ve bilahare diğer Avrupa kapi- talist devletler, sömürgelerine ve yeni sömürgeleştirilen bölgelere kapitalist üretimin ilişkilerini, yani kapitalist üretimi taşımaya başladılar. Böylece, kapitalist üretim ilişkileri Avrupa kapitalist ülkelerin sınırlarını aşarak dünyanın üretim ilişkilerine dönüşür. Bu durumda sermayenin her yeniden üretimi ile birlikte sermaye ihracının payı meta ihracatını aşmaya ve daha önemli duruma getir- di. Kapitalist üretim ilişkilerini dünya üretim ilişkilerine dönüştüren etken de yoğun- laşmış ve tekellerde merkezileşmiş sermayenin ihtiyacı ve eğilimidir. Kapitalist üre- tim ilişkilerini dünya üretim ilişkilerine dönüşü ekonomik nesnel bir süreç olarak değil, birbirine rakip ve çatışan burjuva devletlerin dünyayı paylaşma faaliyetiyle olmuştur. Işte kapitalizmin bu evresi ya da emperyalizmle birlikte burjuva mil- liyetçiliği de yeni bir evreye girer. Egemenliğin yurttaşlara ait olması fikrine dayalı devlet yerine, egemenliğin devlet içinde çoğunluğu temsil eden ulusa dayanması fikrine dönüşür. Çünkü devlet, tekeller biçiminde örgütlenmiş sanayi ve banka sermayesinin eğilimi ve ihtiyaçları- na cevap verecek biçimde işlev üstlenmiştir. Birbirleriyle rakip olan burjuva devlet- lerinin dünyanın paylaşımında çatışmaları ve savaşı sürdürmek için emekçi yığınları egemen ulus milliyetçiliği ile biçimlendirmeye ve devlete sahiplendirmeye ihtiyaçları vardı. Burjuvazi önceleri devleti ele geçirmek için yurtseverlik esasına dayalı mil- liyetçiliğe ihtiyaç duyarken, şimdi bununla birlikte yönlendirdiği devlet eliyle devlet milliyetçiliğini geliştirmektedir. Yayılmayı sağlayan devlet, tekelci banka ve sanayi sermayesinin gücü ve zoru durumundadır. Tekelci finans-kapitalin aleti olan bu devletin dünyanın paylaşımında diğer burjuva devletleriyle savaşması kaçınılmaz WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 69 --- Page Break --- sonuç olacağından dolayı, emekçi yığınlarını bu çatışma alanına çekmeye ihtiyacı olduğundan, yurtseverlik bilincini devlet milliyetçiliğini geliştirmeye ve bu vesileyle komünist hareketin ve proletarya bilincini geriletmesini de hedeflemektedir. Bu dönemde kapitalist devletlerde, azınlık topluluklarda dil milliyetçiliği de kendini gösterecektir. Işte Osmanlı egemenleri özellikle Ittihat Terakki Avrupa’da gelişen devlet mil- liyetçiliğinden etkilenmekte ve Osmanlı Devleti’nde de uygulamayı planlamaktadır- lar. Osmanlı Devlet’inin egemenliğini Türklere dayandırmak için Anadolu ve Trakya Türklerin anavatanına dönüştürülmek istenmektedir. Bunun içindir ki, I. paylaşım savaşı sürecinde Ermeni, Rum ve Pontus halklarına soykırım politikası uygulanır. Bu politika, Müslüman kimliği adı altında Kürtler kullanılarak uygulanır. Kürtlerin desteği alınmadan bu planın uygulanması mümkün değildi. Anadolu’yu Türklerin anavatanına dönüştürmesi için Kürtlerin de ya asimile edilmesi ya da yok edilmesi gerektiğinin farkındadırlar. Ancak bu uygulamayı daha sonra gündemleştirmeyi planlarlar. Zira, Kürdistan coğrafyası da Anadolu kapsamında ele almaktalar. Anadolu hal yoluna konulmadan, Ege ve Trakya’nın anavatana dönüştürülemeyeceği açık olduğuna göre Ermeni soykırımı gündemin başına alınır. Ermeni Soykırımı “1878 Berlin Antlaşması’nın Ermenilerin oluşturdukları doğu vilayetlerinde yapılmasını öngördüğü reformlar, Doğu sorununun yılan hikayesine dönen yönlerinden birisidir. 1912’deki Balkan yenilgisi, Osmanlı Imparatorluğu’ nun ölüm fermanını ilan ettiğinde, bu konu yeniden gündeme geldi ve söz konusu Asya topraklarında nüfuz bölgelerinin belir- lenmesi aciliyet kazandı”8 “Tam bu sırada, 1912’nin Kasım ayında Ermenilerin Rusya’daki Ecmiadzin’de yerleşmiş bulunan “Katolikos”u (en üst dini yetkili) Rusya’ya başvurarak, Türkiye’de yaşayan Ermenilerin Rus “protektorası” altına alınmasını talep etti."9 “Türkiye Ermenistan’ında ciddi reformların yapılmasına başlanılmaz ise Türk hükümeti, öylesine ağır bir Ermeni sorunuyla karşı karşıya kalacaktır ki, bu yeni durum- da Avrupalı güçlerin müdahalesi kaçınılmazlaşabilir yollu Rus uyarısı karşısında Bab-ı Ali, Ermenilerle reformlar konusunda görüşmelere başlama gereğini duydu. Ancak, öner- ilen reform paketi, doğu vilayetlerin başına Avrupalı ve mümkünse Rus valiler atanmasını isteyen Rusya tarafından yeterli bulunmayarak geri çevrildi."10 “Sözü edilen konferans 3 Temmuz’dan itibaren toplandı ve Almanlarla Rusların ortak önerisi doğrultusunda doğu vilayetlerine iki Avrupalı genel müfettiş atanması ve Ermenilerin vilayet meclislerinde %50 oranında temsil edilmeleri yolunda bir karar alındı. Uzun tartışmalar ve ayak sürmelerinden sonra Bab-ı Ali, bu metni 8 Şubat 1914’te kabul etti ve birkaç ay sonra, yani Ermenistan’ı oluşturmakla görevlendirilen bir Norveçli ile bir Holandalı, müfettiş olarak atandılar. Ancak Türk hükümetinin tavrı, petrol sorununda Ingiliz hükümetinin benimsediği tavırla aynıydı; o da anlaşmaların geçersiz olması için savaşın patlamasını bekliyordu. Ve bu konuda çok kararlıydı. Böylece Ermenilerin ortadan kaldırılması gündeme geldi."11 8 S. Yerasmios, Milliyetler ve Sınırlar, Iletişim Y. 2. baskı. S. 130 9 age., s. 131 10 age., s. 131 11 age., s. 132 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 70 --- Page Break --- Burada belirtilen “Petrol sorununda Ingiliz hükümetinin benimsediği tavır”dan kasıt; Ingiliz hükümetinin, Almanların Bağdat demiryolunun inşası hususunda ki Osmanlı Devleti ile olan anlaşmasına zorluk çıkarmaması ve hatta dolaylı yoldan teşvik etmesidir. Çünkü Ingiltere’nin, yakında çıkacak savaşta bu anlaşmaları galip olanların uygulayacağı ve bu savaşta Almanların yenileceğine olan inançları tamdı. Stefanos, Ermeni soykırımının kararlaştırıldığı dönemi ya da zamanı veriyor. Ancak Anadolu’yu Hıristiyan halklardan temizlemesinin belirgin bir politikaya dönüşmesi 1912’dedir. “Gerçekten de Anadolu’nun Hıristiyan azınlıklara kaptırılması başta Ittihatçılar olmak üzere Osmanlı-Türk yöneticilerinin en büyük korkusuydu. Bu nedenle bölgelerin Hıristiyanlardan temizlenmesi ne Ermenilerle ne de Birinci Dünya Savaşı ile sınırlı bir olaydı. özellikle, Balkan harbi sonrası, Anadolu’nun Türkleştirilmesi hükümet poli- tikalarının merkezini oluşturmuştur."12 Böylece I. paylaşım savaşında Batı Anadolu’da Rumlara terör, kısmi toplu öldürmelerle, soygun vb. baskılarla yerlerinden göç ettirerek Türkleştirme faaliyeti- ni sürdürürken, Kürdistan’da soykırımla Ermenileri ortadan kaldırarak Türkleştirme faaliyetini sürdürmekle birlikte yenilgiye uğramışlardır. Ittihat Terakki’nin bu siyaseti aynı kadrolarla Mustafa Kemal ile devam edecektir. Mustafa Kemal Önderliğinde Türkleştirme Hareketi İttihat ve Terakki politikasıyla aynı içerikte ya da aynı amaç ve yöntemlerle ve aynı kadrolarla farklı bir adla, Mustafa Kemal hareketi Ittihat Terakki’nin bıraktığı yerden aynı politikanın devam ettirilmesidir. Fakat ilginç olan savaştan önce bir yenilgi durumunda ne yapılacağı konusunda da ayrıntılı düşünülmüş olmasıdır. Bazı anılardan, genel Türkleştirme planları yanısıra, bir yenilgi halinde ne yapılacağı konusunda da ayrıntılı askeri planların hazırlanmış olduğunu öğreniyoruz. “İttihat ve Terakki Umumi Merkezi her ihtimali göz önüne alarak Dünya Harbi yenilme- mizle neticelendiği takdirde, silahları bırakmayarak Anadolu’ya çekilip orada kademe kademe mücadeleye devam kararını vermiş, bunun için de bir plan hazırlamıştı. Bu plan Umumi Merkezde müteaddit toplantılarda uzun müzakereler sonunda bütün tefer- ruatı ile meydana getirilmişti.”13 “Bu bize Ermeni kırımına ilişkin son derece önemli ipuçları verecek bir bilgidir. Sözkonusu olan bir tek Anadolu’nun Türkleştirilmesi genel planı değildir. Tüm Anadolu’da sürdürülmek zorunda kalınacak uzun bir direniş savaşın- dan söze dilmektedir.”14 Osmanlıların yenilgisinden sonra, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecindeki savaş ve örgütlenmeyi yapan kadrolar da gökten zembille inecek değildi ya, yine bu kadrolar, İttihat ve Terakki ile Osmanlı Türk yöneticileriydi. “iddia edilebilir ki, ulusal mücadele hazırlanmış bir plana göre, büyük ölçüde Ittihatçılar tarafından örgütlenmiştir.” Kuvayi Milliye birliklerini, Müdafa-i Hukuk Cemiyetlerini 12 TanerAkçam, Türk Ulusal Kimliği ve Ermeni Sorunu, Iletişim Y. S. 123 13 Şeref Çavuşoğlu, Ittihat ve Terakki'nin Gizli Planı, Yakın Tarihimiz, c:1 s. 263, akt. T. Akçam, s.128 14 age., akt. T. Akçam , s. 129 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 71 --- Page Break --- örgütleyenler Ittihat ve Terakki mensuplarıydı. Peki bu ulusal mücadele ya da kurtu- luş savaşı kime karşı yapılmaktadır? Bu savaş I. paylaşım savaşının galiplerine karşı verilmiş değildir. Hatta bu büyük devletler tarafından işgali istenir durumdaydılar. “Bir emperyalist devletin mandası altında yaşamak fikri tüm bir dönem boyunca önemli bir seçenek olarak sürekli var olmuştur. Hatta bu doğrultuda özellikle Amerikalıları kazan- abilmek için yoğun çabalar harcanmış, Sivas Kongresi’nde Amerikan mandasını kabul eden bir karar alınmıştır."15 Mustafa Kemal önderliğindeki savaş, Doğu’da Ermenilerin geri gelmesini önle- mek, Kürdistan’da Kürtlerin uluslaşma mücadelesini kırmak ve Karadeniz’de Pontus, Ege’de Rum halklarının imha edilmesini ve Kürdistan’ın işgal ve ilhakıyla Türklerin anavatanına dönüştürmesi planının devamıdır. M. Kemal hareketi “işgalcilere değil, azınlıklara karşı bir savaştır.”16 “Kurtuluş savaşı Ermeni ve Ruma karşı verilmiş bir iç savaştır.”17 Azınlık olan kimlerdir? Anadolu’da azınlık olan Türklerdir. Kürdistan ise çoğunluk Kürtler olmak üzere Ermenilerinde yaşadığı ayrı bir ülkedir. Ege’de, Türkler Anadolu’ya gelmeden önce Rumlar yaşamaktadır. Rumlar, Ermeniler ve Kürtler belli bir coğrafya da yaşayan birer ulusturlar. Mustafa Kemal Ve Bolşevik İlişkisi Öncesi Durum Osmanlı Türk bürokrasisinin M. Kemal önderliğindeki hareketinin amacı netti. 30 Ekim 1918’de kabul edilen ateşkes sınırları içinde bir ulusal Türk devletini kur- maktı. Ulusal Türk devletinin kurulması demek; bu sınırlar içerisindeki Rum ve Pontus halklarının imhası ve tasfiyesi, I. Paylaşım Savaşı sürecinde gerçekleştirilen Ermeni temizlik hareketinin Ermenilere kabullendirilmesi ve Kürdistan’ın ilhakıyla Kürtlerin türkleştirilmesi siyasetinden başka bir şey değildir. “30 Ekim 1918 Mondros Antlaşması sonrası, aynı yılın sonuna dek kurulmuş ilk beş direniş derneğinin üçü Ermeni, ikisi de Rum azınlıklara karşı oluşmuştur. Ilk kurulan derneklerden olan Trabzon Muhafazai Hukuku Milliye Cemiyeti’nin aldığı kararların başında, ‘azınlıklara karşı silahla karşı konulması’ maddesi yer almaktadır.”18 Mustafa Kemal de, 8 Temmuz 1919 tarihli askerlikten istifa mektubunda da, kur- tuluş savaşının kime karşı örgütlendiğini açıkça dile getirmektedir. “Mübarek vatanı ve milleti parçalamak tehlikesinden kurtarmak, Yunan ve Ermeni ama’line kurban etmemek için açılan milli mücadele uğrunda milletle beraber serbest surette çalış- maya resmi ve askeri sıfatım artık mani olmaya başladı.”19 Burada Kürtlerden bahsedilmemektedir. Çünkü, M. Kemal’in politikası, Ermeni tehdidini işleyerek Kürtleri yanına çekmekti. 15 age. akt. T. Akçam, s.153 16 Baskın Oran, Atatürk Milliyetçiliği, Resmi Ideoloji Dışı Bir Inceleme, s. 146, Ankara, 1988 17 Taner Akçam, Türk Ulusal Kimliği ve Ermeni Sorunu, Iletişim Y. S. 149 18 Sabahattin Selek, Anadolu Ihtilali, s. 100, Aktaran Taner Akçam, a ge. s.. 150 19 Yakın Tarih Ansiklopedisi, cilt: 2, s. 27, Yeni Asya Dergisi Yayını, Istanbul, 1990, akt. T. Akçam, age, s.15 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 72 --- Page Break --- “Temmuzda Erzurum’da toplanan ve Büyük Ermenistan’ın kurulmasına direnme kararı alan kongre, doğu vilayetleri temsilcilerini bir araya getiriyordu. Eylül ayında Anadolu’nun bütünüyle Doğu Trakya Temsilcilerinin katılımıyla Toplanan Sivas Kongresi ise, 30 Ekim 1918’de kabul edilen ateşkes sınırları doğu sınırı Brest-Litevsk Antlaşması’yla çizilen sınırla aynıydı- dahilinde ulusal bir Türk devleti kurma iradesini ortaya koydu."20 I. Paylaşım savaşında Ingiltere, Fransa ve Rusya Osmanlı imparatorluğu’nun coğrafyasının nasıl paylaşılacağını genel hatlarıyla çözümlemişti. Ingilizlerin savaş hedefi Filistin, Güney Kürdistan ve Irak idi. Savaş sürecinde önemli iki siyasi değişme olmuştu. Bolşevik devrimiyle birlikte Rusya savaştan çekilmiş ve gizli anlaşmaların tümünü açıklamış ve bu emperyalist anlaşmaları tanımadığını ve uymayacağını ilan etmiştir. Diğer yandan ABD savaşa katılmıştı. Rusya Çarlığı’nın yıkılmasıyla birlikte Rus Orduları işgal ettiği bölgelerden çekildi ve böylece Kafkasya denetimsiz kaldı. Bu bölgeler genellikle Ingiltere işgali altına girdiyse de, Ingiltere’nin buradaki durumu geçiciydi. Bu bölge Ingiltere’yi en az ilgilendiriyordu. “13 Ağustos 1918’de kabinede yaptığı konuşmasında Balfour, ‘Savaş sonrasında Ingiliz Imparatorluğu’ nun, Mezopotamya dışında herhangi bir yerde genişlemesinin doğru olmayacağına inandığını’ açıklamaktaydı. Iki gün sonra ise Lord Curzon, sözünü hiç sap- tırmadan, dünya da Ingiltere dışında hiçbir ülkenin Mezopotamya ile ilgilenebilecek güçte olmadığını ve Londra’nın bu yüzden ‘kapitalist, tekelci ya da emperyalist’ olarak suçlan- masından herhangi bir şekilde gocunmadığını açıkladı. Bu açıklamanın hedefi büyük ihtimalle, Başkan Wilson’un insancıl söylevlerinin ardına gizlenip ‘açık kapı’ politikasını dayatmaya çalışan Amerika Birleşik Devletleri idi. Bilindiği gibi bu, Amerikan özel şirketlerinin çıkarlarının dünyanın neresinde olursa olsun korunmasına yönelik bir politikaydı ve o sırada Standart Oil Şirketi’nin Ortadoğu petrol- leriyle ilgilenmeye başladığı, kimse için bir sır değildi.”21 Ve görülecektir ki, 1920’de ABD, Avrupa sömürgeci devletlerin işgal altındaki sömürgelerde oluşturdukları tekelleri tanımadığını açıklayacak. “1920’den beri ‘açık kapı’ ilkesini savunan ABD, sömürgeci güçlerin işgal altında tuttukları topraklarda kurdukları tekelleri tanımayı reddediyordu. Bu durumda Mezopotamya sorunu gün- deme gelmekte gecikmeyecek ve Stafe Department (Amerika Dışişleri) TPC’de Amerikalılara da hisse verilmesini talep edecekti.”22 Ingiliz mandasına dönüştürülen Irak petrolü ile ilgili 31 Temmuz 1928 Antlaşması’yla % 23,75 ABD ve aynı pay kadar da Fransa’ya vermek durumunda kalacaktır. Şeyh Mahmut Berzenci önderliğindeki Kürt Ulusal Hareketinin emperyalizmin odağını tehdit ettiği açık. Mustafa Kemal ve arkadaşları daha doğrusu ittihat ve Terakki kadroları ile diğer Osmanlı Türk yöneticileri, Osmanlı Devleti’nin yöneticileri olarak Avrupa’daki elçi- leri ve konsoloslukları vasıtasıyla sürekli bilgilenerek, müttefik devletlerin çelişki- lerini ve çatışmalarını günü gününe takip ederek, buna uygun devlet politikasını usta- ca yönlendirecek kadar tecrübeli devlet kadrolarıydı. 20 Stefanos Yerassimos age. S. 327 21 age. S. 158-159 22 age. S. 172 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 73 --- Page Break --- 1920 yılına girerken, Ingiltere’de Kafkasya ile ilgili politikada farklı ve hatta çatışan görüşler ortak bir siyasette çakıştılar. 19 Ocak 1920 tarihinde “Ayın 19’unda toplanan yüksek savaş konseyi, tehlikeye karşı koyabilmek için yerel ‘canlı malzemeden’ yararlanılması ve onlara yalnız silah ve cephane yardımı yapılmasıyla yetinilmesi yolunda bir karar aldı.”23 siyaseti saptandı. Bu dönem, yani 1919 son- ları Denik’in başını çektiği karşı devrimci cephesinin yenildiği ve Bolşevikler tarafından Kafkasya’nın Sovyetleştirilmesi sürecine girildiği dönemdir. Ingiltere’nin saptadığı siyasette bunun kabullenilmesidir. Kararda belirtilen silah ve cephane yardımı da yapılmamıştır. Ankara Hükümeti bütün gelişmeleri izlemekte ve buna uygun politikalar geliştirmektedir. Zafere Giden Yol Bolşeviklerle Ilişkiden Geçmektedir Ankara Hükümetinin siyaseti, önce Doğu’daki sınırları Sovyetler Birliği ile anlaşarak Kürdistan ve Ermenistan coğrafyasının da bir kısmını kendi vatanına dönüştürmeyi uluslararası bir anlaşmaya bağlamak ve daha sonra da Rumlara yönelmektir. Ermeni soykırımı, 1915-1916 dönemi yapılmıştır. Bundandır ki Ermeniler, olsa olsa gerilla grupları halinde saldırı yapabilir ve bu da Ankara Hükümeti için tehdit değildir, hatta bu gerekçeyle Kafkasya’ya müdahale ve Sovyetler Birliğini Ankara Hükümetinin istekleri doğrultusunda anlaşmaya zorlayan bir neden olur. Sovyetler Birliği aracılığı ile Ermeni sorununun anlaşmayla çözümü Ankara hükümetinin temel sorunu olur hatta varlık nedeni de bu olacaktır. Çünkü bu anlaşma, Kürdistan’ın işgal ve ilhakını da içermektedir ya da bu anlaşma sayesinde Kürdistan ilhak edilebi- linecektir. Ittihat ve Terakki kadrolarının Kürdistan’da ısrarla işlediği propaganda ve öne çıkardığı sorun, Ermenilerin Kürtler üzerindeki tehdidi iddiasını işlemesidir. Peki bu Ermeni sorununu Ermenilerle anlaşarak kim çözebilir. Bu sorunun yanıtı Kürtlerin ve Ermenilerin geleceği bakımından can alıcı durumdur. Ermenilerle olan sorunun Bolşeviklerle olan ilişkilerle çözüleceği açıktır, kims- eye de sır değildir. Bolşevikler Ermeni sorununu çözmede iki alternatifle karşı karşıyadırlar. Osmanlı Türk yöneticilerinin Mustafa Kemal önderliğinde oluşturduğu Kuvayi Milliye ile ya da Kürdistan Teali Cemiyeti üyeleri olarak Ali Şêr, Ali Şan ve Baytar Nuri önderliğinde Koçgiri’de oluşturulan Kürt kuvvetleri ile çözümünü sağlayacaktır. Bu iki kuvvetten hangisi Sovyetler Birliği ile anlaşma sürecine girerse Kürt toplu- luğunu da o kuvvet örgütleyecektir. Bu kuvvetlerden biri ezilen ulus olup, önderliği, uluslararası siyasetin deney ve tecrübesinden yoksun olarak kendi haklı mücadele- sine inanarak öne atılırken, bir diğeri 600 yıldan beri büyük bir devletin bürokrasi deney ve tecrübesi ile öne atılmaktadır. Elbette Kürtlerin desteğini örgütleyen bu öne atılmada zaferin şifresini de yakalayacaktır. Bu farklı zafer şifresi Ermeni ve Rum ulusunun akıbetini de içinde taşımaktadır. 23 age. S. 327 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 74 --- Page Break --- Ankara Hükümetinin Bolşeviklerle Ilgili Geliştirdiği Politikalar Ankara Hükümeti, Bolşeviklerle anlaşmayı sağlamak ve desteğini almak için Azerbaycan’ı alet olarak kullanmayı planlamaktadır. Azerbaycan’ı Sovyetleştirme mücadelesinde taraf olmak ve Bolşeviklerle bu bağlamda ilişkiye geçmek için poli- tika geliştirdi. Ankara Hükümetince 1919 Sonbahar’ ında “Halil Paşa, bizzat M. Kemal tarafından ‘Bolşeviklerle ilişkiye geçmekle’ görevlendirildi.”24 Halil Paşa, Enver Paşa’nın amcasıdır. “Bu sırada Azerbaycan’ı Sovyetleştirmekle uğraşan kişi, Halil Paşa idi. Halil Paşa bu amaçla, 1920’nin ilk aylarında Baku’da, başka Türk subaylarıyla birlikte ilk Türk Komünist Partisi’ni kurdu. Bu parti kon- gresini şubatta Bakü’de yapan Azerbaycan Komünist Partisi ile işbirliği yapmaktay- dı.”25 Bakü’de Türk Komünist Partisi’ni kuran Türk subayları, daha önce Bakü Komününü yıkan ve komünistleri Ermenilerdir diye imha eden Türk subaylarının bir kesimidir. Ankara Hükümeti bu faaliyetlerden sonra Bolşeviklerle direk kendi çıkarları doğrultusunda ilişkiye geçmelerinin zamanın geldiğine inanarak, 26 Nisan 1920’de Mustafa Kemal, Lenin’e ilk mektubunu gönderdi. “Bu mektupta Sovyetlerin Gürcistan’a saldırmaları karşılığında Ermenistan’a saldırmayı ve Azerbaycan’ın ‘Bolşevik devletler’ arasına katılmasını sağlamayı öneriyordu. Ertesi gün, Azerbaycan Komünist Partisi merkez Komitesi hükümete bir ültimatom vererek on iki saat içersinde istifa etmesini istedi. 28 Nisan’da Ordjonikdze ve Kirov’u getiren zırhlı tren Bakü garına girdi.”26 Bu dönemde Halil Paşa ve kurduğu Komünist Partisi de Bakü’de ve Azerbaycan Komünist Partisi ile birlikte hareket etmektedir, Ingiltere yanlısı Azerbaycan gerici hükümetin çekilmesini de ısrarla istemektedir. Ancak, Ingiltere yanlısı Azerbaycan gerici hükümetini iş başından kovarak Azerbaycan’ın Sovyetleştirilmesi Xl Kızıl Ordu sayesindeydi. Ancak, Ingiltere bu gelişmeler karşısında seyirci kalmıştır. “Birkaç gün önce, 16 Mayıs’da Halil Paşa da Ankara’nın resmi olmayan ilk temsilcisi sıfatıyla Moskova’ya gelmişti. Moskova’ya varır varmaz, Çiçerin, yardımcısı Karahan ve Harbiye Komseri Kamenev ile görüştü. Anadolu’ya ilk elden bir milyon altın lira, 60.000 tüfek ve yüz milyon mermi gönderilmesi kararlaştırıldı. Bu sırada Mustafa Kemal’in 26 Nisan tarihli mektubunu getiren kurye de Moskova’ya ulaşmıştı. Moskova’nın Ermeni heyetine, Taşnak Partisinin altı vilayetten oluşan Büyük Ermenistan hayalinden vazgeçme- si ve itilaf devletleriyle ilişkilerini kesmesi karşılığında Van ve Bitlis vilayetlerini verme vaadinde bulunduğu bir sırada, Mustafa Kemal’in Ermenilere saldırma önerisinde bulun- ması, Çiçerin’i endişelendirdi. Ancak Çiçerin’in Mustafa Kemal’e gönderdiği mektupta bu hassas konuya değinilmiyor. 27 Türklerle Ermeniler arasındaki anlaşmazlığın çözülmesi için Sovyetlerin arabuluculuk yapabileceği önerisiyle yetiniliyordu.” 28 Zaten, Mustafa Kemal’in de istediği Sovyetlerin arabuluculuğudur. 24 age. s. 333 25 age. s. 334 26 age., s. 334 27 Bak. Halil Paşa'nın anıları, age s.328 Ali Fuat Cebesoy, Moskova Hatıraları Ist. 1955 28 Stefanos Yerassimos age. S. 335 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 75 --- Page Break --- “Bu cevap Ankara’ya 12 Haziran’da ulaştı. Mustafa Kemal sorunu Sovyetlerin arabuluculuğuyla çözmeyi ve Erzurum ordusu tarafından istenen Ermeni saldırısını ertelemeyi kabul etti.”29 Sovyetlerin arabuluculuğu ile üstlendikleri, M. Kemal’in ve Ankara Hükümetinin istekleri doğrultusundaki barışı Ermenilere kabullendirmektir. Ancak, Ermeniler Sovyetlerin baskısına direnmekteydiler. Bu direnmenin kırılması için, 4 Ağustos 1920’de Moskova’nın onayıyla Ankara Hükümetinin Ermenilere saldırması ve Sarıkamış’ı alarak bu fiili sınır durumunu Ermenilerin kabulüne dönüştürülmeliydi. “Saldırı 28 Eylül’de başladı ve 30’unda Kars yolu üzerinde bir sınır kenti olan Sarıkamış’ın alınmasıyla bitti. Sarıkamış’ın Türk ve Sovyet Birlikleri arasındaki bağlan- tıyı kolaylaştırmak için Türklere verilmesi, Moskova görüşmeleri sırasında 4 Ağustos’ta Türk heyeti tarafından önerilmiş ve Sovyet yöneticileri de bu öneriyi kabul etmişlerdi. Ayrıca, Sarıkamış’ın alındığı gün, Tiflis’te bulunan Kirov ile sürekli temas halinde olan Lenin, parti merkez komitesinde Anadolu hareketine gerçek bir yardım yapılması, bunu hızla gönderilmesi ve Ermenistan’ın Sovyet arabuluculuğu konusunda ikna edilmesi gerektiğini açıkladı”30 Sovyetlerin Ankara hükümeti ile ya da Lenin’in Mustafa Kemal ile Ermenilerin aleyhine olan bu ilişkiye ve ittifaka karşı Ingiltere’nin tepkisi neydi? “Öte yandan, itilaf devletleri de Türk saldırısından çok heyecanlanmış görün- mediler. Ermenistan başbakanı Hatisyan, Istanbul’dan geçerken Ingiliz yüksek komiserine, Yunanlıların Trabzon’a bir çıkarma yapmalarını önerdi. 2 Ekim’de bu öneri Londra’ya bildirildi ve 6’sında Gurzon’un böyle bir çıkarmaya kesin olarak karşı çıktığı bilgisi geldi.”31 Durum açık ve nettir. Mustafa Kemal Kafkasya’nın Sovyetler Birliğine, Lenin de Ermenistan’ın bir kısmının ve Kuzey Kürdistan’ın Türklere bırakılması konusunda anlaşmış oldukları ve Ingiltere’nin de bunu onayladığı açıktır. Böylelikle, Paylaşım Savaşı öncesinde Rus Çarı ile Ingiltere tarafından yapılan paylaşım anlaşması farklı bir biçimde Ingiltere’nin onayıyla Lenin ile Mustafa Kemal arasında yapılmış olmak- tadır. 16 Mart 1921 tarihinde Sovyetler Birliği ile Ingiltere arasındaki ticari anlaş- manın yapıldığı gün Ankara ile anlaşmanın yapılması tesadüf değil, planlı bir siyasetin uygulanmasıdır. Ancak, böyle bir siyasetin uygulamaya sokulabilmesi için Bolşevik Partinin siyasal işleyiş ilkesi olan demokratik merkeziyetçiliği devreden çıkarması gerekiyordu. Mart 1921 tarihli 10. Kongre bunu yaptı ve ancak bu sayede 16 Mart 1921 tarihli anlaşma imzalandı. Bu anlaşma ticari metinden ziyade bir siyasi metindir. 16 Mart 1921 tarihli anlaşmanın bir maddesi şöyledir: “Taraflar Britanya Imparatorluğu ve Rusya Sovyet Cumhuriyeti’nin kurumlarına karşı dolaylı dolaysız resmi propagandalarını kendi sınırlarının dışına taşırmaktan, başka düş- 29 age., s.335 30 age., s. 339 31 age., s. 339-340 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 76 --- Page Break --- manca tavır ve girişimlerden kaçınırlar. Bilhassa Rusya Sovyet Cumhuriyeti, Asya halk- larını, özellikle Hindistan ve bağımsız Afganistan devletini Ingiliz ya da Ingiliz Imparatorluğunun çıkarlarına düşmanca eylemlere cesaretlendirecek eylem ya da propa- gandalardan askeri ya da diplomatik girişimlerden uzak durur.” 32 İngiliz emperyalizmine karşı başkaldırı hareketi Kürdistan ve Iran’da kendini pratik hareket olarak, silahlı direniş şeklinde gösterdi. Ingiltere’nin Mezopotamya, yani Güney Kürdistan direnişini ve Iran’da ki Gilan Sovyet Cumhuriyeti’nin direnişini kırmak için Sovyet desteğinden mahrum etmesi gerekirdi. Bununla birlik- te Güney Kürdistan’ ın direnişinin kırılmasını sağlamanın bir diğer koşulu da Güney Kürdistan’ı Kuzey Kürdistan’ dan soyutlayarak Kürtleri zayıflatmak gerekir. Bu nedenledir ki, Sovyetlerin M. Kemal ve Rıza Han’ı desteklemeleri Ingiltere’nin çıkarına uygundu. “Komünistlerin kendi öğretilerine tüm saflığıyla bağlı kalmaları konusu başka ciddi sınavlardan da geçti. Eski Sosyalist Enternasyonal’ den farklı olarak, komünist hareket Avrupa sınırlarının ötesine taşımaya başladıkça, Avrupa dışında oluşan komünist partilerin varlığı 1920’lerin başında, gerek Sovyet Hükümeti’ne, gerekse Komünterne ciddi problemler doğurdu. özellikle ikisi de, 1920 yazında kurulan Türk ve Iran Komünist Partileri için geçerliydi bu durum. Sovyet Hükümeti büyük emperyalist devletleri hedef alan her hareketi desteklemek zorundaydı. Lenin’in “ bütün ülkelerin işçileri ve ezilen halkları, birleşin!" sloganı asıl anlamına böyle kavuşurdu. Gelgelelim Avrupa (özellikle Ingiliz) emperyalizmine başkaldırmaya başlayan bu halkları, komünizme hiç sempati beslemeyen burjuva ve küçük burjuva liderler yönlendiriyordu. “Uluslararası toplumsal devrim sorunu", “Doğu’ nun katılımı dışında”33 çözümsüz ilan edildiğinden, Sovyet Rusya, hem Kemal Atatürk Türkiye’sine, hem de Rıza Han Iran’ına destek önerdi. Türk hükümeti yeni oluşmuş Türkiye Komünist Partisini ortadan kaldırmaya çalışıp, on yedi liderini öldürdüğünde, Sovyetler tepki göstermediler. Profesör Carr’ın yazdığı gibi “son kez değilse bile ilk kez, başka gerekçelere dayanıyor olsa bile, bu tür hükümetlerin Sovyet Hükümeti’nin iyi niyetini yitirmeksizin ulusal komünist partilerle ciddi ölçüde savaşabilecekleri kanıtlandı.”34 Türk-Sovyet ittifakının iniş çıkışları bir yana, Buharin Nisan 1923’ de Türkiye’nin “Komünistlere yönelik bütün baskılarına karşın devrimci bir rol oynadığını, çünkü bir bütün olarak emperyalist sistem karşısında yıkıcı bir işlev yerine getirdiği” ni söyleyebiliyordu.” “Sovyet Rusya Iran’a da aynı iyi niyetle yaklaştı. Boğazlar hakkındaki bütün iddialarından nasıl vazgeçtiyse, 1907 tarihli, Rusya’ya eski Iran imparatorluğu’ nda çeşitli ayrıcalıklar tanıyan antlaşmayı da reddetti. Rıza Han liderliğindeki milliyetçi, anti- Ingiliz hareketi destekledi. Rusya’ya müdahale eden Ingiliz birliklerinin ayrılışından sonra Iran’ın Hazar kıyısında kurulan küçük Gilan Sovyet Cumhuriyeti Moskova’dan hiç yardım alamadı. Tahran’daki “ulusal burjuva” hükümetiyle iyi ilişkilerini bozmak istemeyen Bolşevik lid- erler, Iran Komünistlerini ve radikal müttefiklerini başkente yürümekten caydırdılar.”35 32 Lenin Döneminde Leninizmin Iktidar Yılları, Marcel Lıebman, Belge Yay, 1992, s. 238, cilt. 3, s. 228 33 (54) Parti Kongıresi Kararı(1919) akt. Carr Cilt III, s. 236 34 age. Cilt.III s. 301, 56 age cilt.III s. 484 35 Lenin Döneminde Leninizmin Iktidar Yılları, s. 240-241 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 77 --- Page Break --- Halbuki, Komünist Enternasyonal 1920 tarihli II. Kongrede burjuva milliyetçil- iğini değil, komünist partilerin aracılığıyla ulusal kurtuluş hareketini desteklemeyi karara bağlamıştı ve ezilen ulusların komünistlerine Sovyet Devlet hedefini koymuş- tu. Ancak bu kararlar teorik önerme durumunda kaldı. Pratik hareket ise komünistleri öldürenleri, ezilen Kürt ulusunun başkaldırışını vahşetle imha edenleri, Gilan Sovyet Cumhuriyetini yıkanları desteklediler ve dolayısıyla aynı suça ortak oldular. Geride yapa- bilecekleri tek şey Buharin örneğinde olduğu gibi oportünistliklerini savunmalarıdır. Ve artık 1921’de Bolşevik ve Komünist Enternasyonal’ de II. Enternasyonal Komünizmin siyaseti, egemen olma sürecine girmiştir. Bu oportünist siyaset Rıza Han ve Mustafa Kemal’le sınırlı kalmadı. 16 Mart 1921 tarihli Rus-Ingiliz anlaşmasıyla emperyalizme karşı devrimci savaşımdan da vazgeçilmiş olundu. 16 mart 1921’den sonra “üstelik bir yıl sonra Cenova’da, mali sorunda uzlaşmacı öneriler getirmekle de yetinme- di Sovyet delegeler. Pasifist yanılsamalara eskiden hararetle karşı çıktıklarını unutarak, Lenin’in o an için tasarladığı “küçük burjuva demokratik” programla uyum içinde, silah- sızlanma konferansından yana olduklarını bile ilan ettiler. Ayrıca “en barbar savaş biçim- leri”nin “barışçı halkları terörize eden araçların kullanılması” nın yasaklanmasını da öner- iyorlardı”36 Lenin ve Bolşeviklerin 16 Mart 1921 anlaşması, Rıza Han ile Mustafa Kemal’e destek vermeleri vb. durumların tartışılmasını engellemek ve önlemek için komünist Enternasyonal’ in III. Kongresi’nde ulusal sorunun tartışılmasına izin verilmedi. Ortadoğu’da seyredici duruma düşmeleri demek, elbette burayla sınırlı kalacak değildi bu dünya siyasetinde komünistlerin seyredici duruma düşmeleri demekti, olan da budur.. 1919’da kurulan Komünist Enternasyonal’in amacı, dünya düzeyinde kapitalizmi yok etmek ve uluslararası bir Sovyetler Cumhuriyetini inşa etmekti. Peki ama, Komünist Enternasyonal neden Bolşeviklerin bu siyasetine sessiz kaldı? Esas yargılanması gereken husus budur. Çünkü komünistler için temel örgüt SSCB değildir, elbette SSCB proleter devrimin bir ürünü olarak önemlidir ancak bununla birlikte dünya düzeyinde komünistleri temsil eden öznel öğe SSCB değil, Komünist Dünya Partisidir. Ve ancak bu siyasi koşul SSCB de proleter devrimin devamının da koşuludur. Ancak ne var ki Komünist Enternasyonal’i oluşturan komünist partiler, komünist siyasetle donanmadığı gibi Bolşevik parti hariç, diğerleri bir enternasyonal komünist örgüt olduklarına dair rüştlerini de pratikte ortaya koyamamıştı. Çünkü, bu enternasyonal, Bolşevik devriminden sonra Bolşevik devriminin yarattığı moral yüksekliği ve Bolşeviklerin önderliğiyle ve ısrarıyla kurulmuştur. Ve kurulurken de Komünist Enternasyonal, demokratik merkeziyetçi ilke esasında işlevselliğini sürdürür diye bir karar ve ilkeye sahipti. Ancak Bolşevikler 1921 Mart 10. Kongresi’nde demokratik merkeziyetçi ilkeyi kaldırma kararını aldıklarında da bu Komünist Enternasyonal sessiz kalmıştı. Peki ama bu durumda Komünist Enternasyonal hangi ilke esasında örgütlenecek ve işleyecek, Komünist Enternasyonal demokratik merkeziyetçi ilke ile Bolşevik partisi ise merkeziyetçi ilke ile mi örgüt işlevselliğini sürdürecek ve diğer komünist partiler örgüt ilkesini değiştirebilecekler mi vb. sorular gündeme gelir ki bu da, siyasete belirsizliği ve lib 36 Lenin Döneminde Leninizmin Iktidar Yılları, s. 238 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 78 --- Page Break --- eralizmi taşır. Bu durum karşısında, sessiz ve tavırsız kalmak demek; Bolşevik partisi ve önderi Lenin’i, Komünist Enternasyonal partilerin birer şefi durumuna ve kendilerini de birer çömez ya da mürit durumuna gelmesini getirir ki, bu da pratik bir gerçektir. Komünist siyasette amaç ve değişmeyen ilkeler diyalektik bir bütünsellik halindedirler ve koşullar gereği denilerek bu ilkelerden taviz verilemez ve vazgeçile- mez. Çünkü bu ilkeler amaçlılıkla bütünsellik halindedir. Amaçlılığa varmada birer konaktırlar. Bu ilkelerden vazgeçmek ya da taviz vermek amaçlılığa olan güvensiz- liktir ya da en iyimser haliyle amaçlılığa güven duygusunu zayıflatır ve dolayısıyla komünizm amacı için mücadeleyi sahih olmaktan çıkarır. Ankara Hükümeti 16 Mart 1921 tarihli anlaşmayla Türkiye ile Sovyetler Birliği arasındaki bu günkü sınırı uluslararası anlaşmayla garanti altına almış oldu. Bundan da ziyade Ankara Hükümeti kendi güvencesini garantiye almış oldu. Bolşeviklerin Ankara Hükümeti ile Anlaşmasının Kürdistandaki Etkileri Kürdistan ulusalcıları Kürdistani bir siyasetten yoksun olduklarından dolayı ciddi bir Kürdistani örgüt yaratamadılar. Kürt ulusunu ulusalcı siyasetle donatıp örgütleyemediler, bu konuda ciddi gayret ve çaba da göstermediler. Çünkü kendi örgütlerinden ve Kürt ulusundan ziyade müttefiklerin dayatması olan 1920’de imza- lanan Sevr Antlaşması’nın şartlarına güvendiler. Dolayısıyla yüzülerini başta Ingiltere olmak üzere müttefiklere döndermişlerdi ve özellikle Wilson’un prensip- lerinden biri olan ulusların kendi kaderlerini tayin hakkını tanımasının etkisi de bunda önemli rol oynadı. Kürt ulusalcılarının bu siyasi varsayımları uluslaşma mücadelesinde stratejik zaaflarıydı. Kürt aşiret reisleri ve ileri gelenleri ise bu siyasi varsayımların yanlışlığının farkındaydılar. Çünkü müttefiklerin Sevr Antlaşması’ nda, Büyük Ermenistan devletinin kurulması da vardı ve Kürdistan’ın büyük bir bölümünü içeriyordu, dolayısıyla müttefikleri Ermeni dostu olarak algılıyorlardı. Müttefikleri kendilerine dost görmüyorlardı. Üstelik kendilerini Ermeni tehditi altın- da görüyorlardı. Ermenistan’la sorunun çözümünün şifresi müttefiklerle olan dostluk ilişkilerinde değil Sovyetlerle olan ilişkilerdedir. Durumu böyle değerlendiren Kürt aşiret reisleri ve ileri gelenleri, Kürt ulusal- cılarını kendilerini temsil edenler olarak görmediler ve bundan dolayı yeteri kadar güven de duymadılar. Ittihat ve Terakki komiteleri ise şimdi de Kemalistler olarak, Kürdistan’da Kürtlere Ermeni tehlikesini ve bu tehlikenin arkasındaki gücün Ingiltere olduğuna dair yoğun bir propaganda kampanyası açmışlardı. Bu propagandanın etkili olmasının bir nedeni de o dönmede Güney Kürdistan’da Mahmut Berzenci önderliğin- deki Kürtlerin fiilen Ingiliz işgaline karşı savaşmalarıydı. Bir diğer neden de, Sovyetler Birliği ile ilişkide olan M Kemal önderliğindeki Ankara Hükümetiydi. Ve ayrıca Koçgiri’deki Kürt ulusalcıların dışındakilerin Kürdistan ve Kürtlerle ilişkileri sıradan ilişkilerdendi ve Istanbul’da yoğunluktaydı. Bu nedenlerden dolayı Ermenilere karşı Kürdistan’ı korumak için uygun alternatif Mustafa Kemal’i gördüler. Işte Ankara Hükümetinin oluşumu ile birlikte Sovyetler Birliği’nin Ermeni soru- nunda arabulucu olmaya yönelik politikası, Kürtlerin M Kemal’in etrafında toplan- masına neden olduğu gibi, 16 Mart 1921 tarihli anlaşma ile birlikte ve bu arada da WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 79 --- Page Break --- yeteri kadar altın ve cephaneyi Sovyetlerden alan Ankara Hükümeti, Batı Anadolu’ya yönelmeden önce Dersim ve Sivas yöresinde örgütlenme hazırlığı yapan Kürt güç- lerine saldırdı. Kürtler askeri kuvvet ve lojistik bakımından hemen yenilecek durum- da değillerdi, hatta başarı şansları da büyüktü. Programatik hedefleri de dar, bölge- sel, mezhepsel ya da grupsal durumunda değildi. Tüm Kürdistan’ın bağımsızlığını hedefleyen ve bu doğrultuda faaliyet geliştirme gayretindeydiler. Mustafa Kemal’in Kürtlere olan tek üstünlüğü ve Kürtlerin de yenilgisinin nedeni uluslararası bağlarıy- dı, ilişkileriydi. M. Kemal’in Sovyetler Birliği ile olan bağlantısı ve desteğini alması ve bunu 16 Mart 1921 Antlaşması ile pekiştirmesi, M. Kemal’in yolunu açar, Kürtlerin bundan yoksun oluşu da hem yenilgisinin nedeni ve hem de Kemalizm’e Kürdistan’ın işgal ve ilhakının yolunu açar. Lenin’in ve Bolşeviklerin Bu Siyaseti Komünist Siyasetin Dışlanmasıdır Burada Lenin’in ve Bolşeviklerin siyaseti eleştirilmelidir. Kimler eleştirmelidir? Elbette enternasyonalist komünistler. Lenin’in ve Bolşeviklerin izlediği bu siyaset bir yanılgı ya da yanlışlık değil, açık ve net olarak komünist siyasetin ilkeleri çiğ- nenmiş ve buna tam ters siyaset güdülmüştür. Komünist devrimci siyaset gereği olarak Mahmut Berzenci hareketi ile ilişkiye girip ve hareketin önüne Kürdistan Sovyet cumhuriyeti hedefini koymalı ve bu hedef doğrul- tusunda gereken yardım verilmeliydi ve uluslararası düzeyde de savunulmalıydı. Ve ayrıca Türkiye’de ise M. Kemal’e değil, Türkiye Sovyet cumhuriyeti hedefi doğrultusunda Mustafa Suphi ve arkadaşlarının önderliğindeki Türkiye Komünist Partisine gereken destek verilmeliydi. Sovyet Cumhuriyetlerini Çar Imparatorluğu’ nun sınırlarının dışına taşımak imkan dahiline girmişti. Üstelik Sovyetler Birliğini boğmak isteyen Ingiltere emperyalizmi başta olmak üzere ABD ve Fransa emperyal- ist devletlerin çekiştiği Ortadoğu’ya karşı ilgisiz olmak, emperyalist siyasete teslim olmaktır. Halbuki yapılması gereken, emperyalizmi Ortadoğu’da çatışmaya çekerek sıkıntıya sokmaktır. Ve ayrıca Ortadoğu emperyalist güçler için bu kadar önemli iken nasıl olur da komünistler için önemli olmaz ve burada seyredici duruma düşerler. Komünist siyasetin değişmez ilkeleri herhangi bir evrensel bilim adamının keşfettiği ya da icat ettiği düşünceler değildir, yani teorik faaliyetin ürünü değillerdir. Bunlar tarihsel-toplumsal mücadelelerin, dünya kapsamında sınıf mücadelesinin ürünleridir. Bunlar; ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı, demokratik merkeziyetçi ilke esasında örgütlenme, egemen sınıf olarak örgütlenmiş proletarya diktatörlüğü, Dünya Komünist Partisi, kadınların kurtuluşu. Emperyalizm, dünya kapsamında pro- leter yanın ve ezilen ulusların devriminin bu ilkelerin ön koşullarını olgunlaştırdığını ve bu ilkeler dünya emekçilerinin yaşam sorunlarıyla ilgilidir. Bu ilkeler amaçlılığın, yani komünizmin yolunu açar, çiğnenmesi halinde yolunu kapatır. Ilkelerin çiğnen- mesi sorunları marjinal olarak algılamaya götürür. Bundan kimse istisna değildir, elbette Lenin de buna dahildir. Sorunlara çözüm üretmeye yönelik olarak; komünist siyaseti yöntem olmaktan çıkarır, yerine pragmatizmden kaynaklanan siyaseti esas alır- sa o zaman 16 Mart Ingiltere ile ticari anlaşma adı altında ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı ilkesinden geri adım atmaya ve M. Kemal’i ilerici olarak lanse etmeye ve WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 80 --- Page Break --- destek vermeye de kapı açılır. Ingiltere ile yapılan ticari anlaşmadan sonra SSCB de işçi- lerin seçilmiş delegeleri kongrelerde sendika yöneticilerini bile seçemez duruma geldiler. Işçilerin seçilmiş delegeleri ancak parinin belirlediği adayları seçeblirdi, aksi durumada seçilenlerin seçilmişliği iptal edilir ve onların yerine partinin adayları atanırdı. “Mayıs 1921, Bütün Rusya Metalişçileri Sendikası Kongresi. Bu sendika, 1905 olaylarının belkemiği olmuştu. Bolşevikler, 1913 gibi erken bir zaman- da sendikayı ellerine geçirınişlerdi. Sendika, fabrika komitelerini canlandırınış ve kızıl muhafı- zlara birçok müfreze saglamıştı. Şimdi, işçi muhalefeti düşüncesinden derinliğine etkile- niy- ordu. Önderi olan Medvedev, muhalefetin etkin bir üyesiydi. Med- vedev’in sendika üzerinde- ki eli kırımalıydı. Metal işçileri Kongresinde, Parti Merkez Komitesi sendikadaki parti fraksiyonuna sendi- ka (sic!) önderliği için tavsiye edilen adayların listesini verdi. Metal işçileri delegeleri, sendikadaki parti fraksiyonunun yaptığı gibi (40’a karşı l20 oyla) bu listeyi yenilgiye uğrattı. O zaman, onlar üzerinde akla gelen her türlü baskı uygulandı. “Muhalefet ezilmeliydi. Parti Merkez Komitesi oyların hiçbirine aldırınadı ve kendi metal işçileri komitesini atadı.37 “Seçilmiş ve geri çağırolabilir delegeler” hakkında bukadar fazla bile. Sendikannın sıradan üyelerince seçilmiş ve parti önderliğinin geri çağırabildiği delegeler! 17-25 Mayıs Dördüncii Bütün Rusya Sendikalar Kongresi Bu kongre NEP’in onayladığı özel mülkiyetli yeni sektörde sendikaların rolünü tartışa- caktı. Tomsky, Bütün Rusya Sendikalar Merkez Konseyi Başkanı olarak, Parti Merkez Komitesi tarafından uygun “tez1er”in hazırlanmasıyla ve bunların ilkin parti fraksiyonu ve sonra da bütün olarak kongre tarafından kabul edilmesini sağlamakla görevlendirildi. Kongre 30’a karşı 1.500 oyla Ryazanov’un parti fraksiyonu adına getirdiği zararsız görünen bir tekli- fi de kabul edinceye kadar her şey yolunda gidiyordu; ki büyük bir skandal doğuracaktı bu. Önerinin kilit bölümü şunu belirtiyordu: “Sendika hareketinin yönlendirici personeli partinin genel kılavuzluğu altında seçilmeli; ama parti, özellikle sendikalarda -ki burada önderlerin seçimi sendikacıların kendilerine bırakılmalı- proleter demokrasisinin normal yöntemlerine rıza göstermek için özel bir çaba harcamalıdır:”38 Merkez Komite küplere binmişti. Kocaman bir kaya gibi kongrenin üzerine düştü. Parti disiplinine uymayan kararı desteklememiş bile olan Tomsky’den Merkez Komite’nin kongre temsilcisi olma vekâleti derhal geri alındı. Bu mevkiye onun yerine Lenin, Stalin ve Buharin gibi ünlü sendikacılar atandı; bunların görevi, huysuzluk eden fraksiyona hâkîm olmaktı. Ryazanov’un bir daha sendikal çalışma1arla yeniden ugraşması yasaklandı. “Tomsky’nin davranışını soruşturınak” üzere Stalin’in başında bulunduğu özel bir komisyon kuruldu. Komisyon soruşturınasını tamamladı ve onu (kongrenin kendi istekleri- ni ifade etmesine izin vermekteki) “cezai ihmalkârhğı” dolayısıyla şiddetle azarlamaya karar verdi. Tomsky’nin Bütün Rusya Merkez Sendikalar Konseyi’ndeki bütün görevleri elinden almdı. Parti fraksiyonuna gelince; o da bir önceki gün aldıgı kararı bozmaya ikna edildi. Kararı destekleyen diğer yüzlerce kişinin başına ne geldiği hakkında kayıt yok. Ama, bu kimin umurundaydı ki? 1917’de “her işçinin devleti yönetmeyi öğrenmesi gerekir” diye ilan edilmişti. 1921’e gelindiğinde ise devlet her işçiyi yönetecek yeterli güce açıkça sahipti. Kemalizm’in desteklenmesi Lenin’in inisiyatifi ve kararlarıyla oldu ve bu siyaset SSCB’nin siyasetine dönüştü. Büyük Sovyet Ansiklopedisinin “Kürtler” maddesinde “1925’in Şubat’ında Şeyh Sait’in idaresi altında Kürt isyanı çıkmıştı ki, bir buçuk ay zarfın- da Türk Kürdistan’ını ayaklandırmıştı ve Türkiye’nin 1/3’ne yayılmıştı. Türkiye Hükümeti, bu isyanı büyük gayretler sarfederek hezimete uğrattırmaya muvaffak oldu. Müteakip seneler zarfında Kürdistan’ın muhtelif mıntıkalarında yeni isyanlar çıkmak 37 akt: Brınton, Maurıce, Isvestiya Ts. K. No.32. 1921. s. 3-4. Ayrıca bkz. Schpiro, a.g.y.. s. 323- 324. 38 akt: Brınton, Maurıce, Ryznov. Eleventh Party Congress. s. 277-8. Ayrlca Schapiro. a.g.y.. s. 324- 325. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 81 --- Page Break --- taydı. 1936’de Dersim’de 1930-31’de Ağrı Dağı mıntıkasında Ermeni aksi inkılapçı Taşnaklar’ın da faal bir surette iştirak ettikleri isyan, SSCB’e karşı tevcih edilmişti. Bu isyan da Türkiye Hükümeti tarafından bastırılmıştı. Emperyalist devletlerin ajanları tarafından idare edilen bütün bu isyanlar, yalnız Türkiye’ye değil, SSCB’e de karşı tevcih edilmiş bulunuyorlardı. Ve aksi-inkılapçı bir mahiyette idiler.”39 SSCB’nin, Kürt ulusal demokratik kurtuluş mücadelesinin bastırılmasında ve Kürt Ulusunun imha ve asimilasyona tabi tutulmasında Türkiye Hükümeti ile güç ve eylem birliği yaptığının itirafıdır. Böylece Bolşevikler de amaçlılığa dayalı devrimci komünist siyaset yerine, 1921’lerden itibaren kapının aralanmasıyla başlayan süreçle, nedensellik ya da bil- imsel siyaset olarak da adlandırılan II. Enternasyonal siyasete dönüştü. Lenin’in Kemalizm’e desteği, -hiçbir gerekçeyle gerekçelendirmeden- enternasy- onal devrimci komünist siyaset değil, tam tersine Ingiliz emperyalizminin ulus- lararası siyasetine adapte edilmiş bir siyasettir . Komünistler bu siyaseti eleştirmeli ve amaç ve sabit ilkelerden taviz verilemeyeceği dersini çıkarmalıdır. Mücadele sürecinin de kanıtladığı gibi komünistler için amaç ve sabit ilkelerde birliktenlik şart- tır. Tartışılacak olan somut durumun tahlilidir, yani amaç ve sabit ilkeler doğrul- tusunda değiştireceğimiz gerçeğin ilişkilerinin tanınması ve bilinmesi faaliyetleridir. Koşullara göre amaç belirlemek değil, amaç doğrultusunda koşulları değiştirmeye yönelik faaliyettir aslolan. Işte Kürt solu nedensellik siyasetinden esinlendiğinden ve Lenin ile Bolşeviklere eleştirel yaklaşmadığından, Mahabad Kürt Cumhuriyeti’ni görmezlikten geldi. Barzani ise bizzat bu Cumhuriyetin kuruluşunun ve yıkılışının tarihi şahidi olması ile birlikte SSCB’den dönüşü ve bilehare Irak devleti ile savaşmaya girmesinde Sovyetlerden yardım alırım umuduyla, Mahabad konusunda Sovyetleri eleştirmek ve hesap sormak- tan kaçınarak pragmatik siyaset gütmüş ve O da Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kut- lanmamasını görmezlikten gelmiştir. Bir diğer neden de Barzani hareketinin talep- lerinin Mahabad Kürt Cumhuriyetin taleplerinden geri oluşundan kaynaklanmaktadır. Kürt siyasi örgütlerinin Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluşunun yıldönümünü değil de mitolojik kurtuluş-diriliş günü olan Newroz’u alması, ulusal siyaset yoksunluğundan kaynaklanmaktadır. Bu durumda bazıları ulusal kurtuluş hareketini Newroz’dan, bazıları Ahmedê Xanî’den, bazıları Bedirxan’dan başlatırken PKK de kendinden başlatmaktadır. Bütün bu siyasi anlayışların varsayımları, ulusal kurtuluş hareketini ve uluslaşmayı siyasi irade ve tercih sorunu olarak değil, nesnel- ci ve nedenselliğin sorunu olarak görmesidir. Bundan hareketle uluslaşmanın tarihi öznesini Kürt ulusunu değil, kendi örgütlerini ve seçmeci siyasi anlayışlarını görmekteler. Bu durumda Kürt ulusal kurtuluş hareketinin başlama tarihinde ortak bir değerlendirmeye varılmadığı gibi, mücadele tarihi bile güme gitmekte ve böylece Kürtler, gerçek tarih ile mitoloji arasında dönüp dolaşmaktadır. Kürtlerin tarihi ve kültürel bilinci zayıftır. Bu zayıflığın nedeni; Kürdistani bir siyasetten yoksun oluşlarıdır. Bu durumuyla Kürtler kendi siyasi geleceklerinin öznesi olamazlar. Dolayısıyla siyasi geleceği belirsizleşmiştir. 1996 39 Aktaran, Mehmet Bayrak, Kürdoloji Belgeleri, ÖZ-GE Y. 1. bas. 1994, s. 355 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 82 --- Page Break --- Etîmolojîya Zimanê Kurdî-VII Abdurrahman UÇAMAN S ser: di zimanê Kurdî da yek ji wan gotinê ku li gora yê paşî û pêşîya wan mana wan digûhêre kelîma "ser" e. Ser, zerfê mekan e, di rêza dîyar û jor û bilind da ye, yanî tersê "jêr", û "xwar" û "bin" e. Însan; jibo ku qafikê mejîyê wî li dîyarê gewdeyê wî ye, hem jî cîyê pênasîya wî ku ahenga nava poz û dev û çav û çena wî ye, ew jî di wî qafikê da ye, navê wî qafikê li xwe danîye "serî". Serî: ser+î>serî: Ew parçeyê dîyarê gewde(wekî "derî": der+î>derî. Der: Zerf e, yanî tersê hindir e, "î" hatîye dawîya wî û bûye navê wî tiştê ku der û hindir jihev diqetîne.), ew "serî" navê wî "qafik" e, di nava zeman da "î" jê hatîye avêtin, "ser" bi tenê bûye nav û ew zerfîtîya wî hatîye jibîrkirin. Dema ku em dibêjin "serê min dêşe", rastê wî "serîyê min dêşe"ye. Ev kelîme di lîteratora Kurdî da bi vî şeklî cî girtîye. Lêbelê em nabêjin "kilîta derê me", em dibêjin "kilîta derîyê me". Rast jî ev e. Me li jor gotibû ku; ev kelîma "ser" li gora pêş û paşîya wê mana wê digûhêre. Jibo vî, tû jî di van gotinan da qenc bifikre: Serê hespê berde. Serê ben girêde. Serê xanî biseyîne. Serîkî li nexweş bide. Tû vî îşî bibe serî. Holikê li ser kanîyê çêke. Here serxweşîya cîranan. Ev tişt îşê merivê serxweş e. Zû bi zû najo ser neyar. Hirç kor e yan garis bê serî ye. Serleşker hêjî nehatîye. Serokê me merivekî sere ye. Ew meriv pir serserî ye. Eger tu kara xwe jî navêjî ser, tu bi vî îşî ra serî dernaxî. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 83 --- Page Break --- serc: ser+cî>sercî>serc: Zînê ser pişta dewarê suwarîyê. Ev kelîme ji Kurdî der- basê Arabî bûye, lewra di Kurdî da du kelîme ye, di Arabî da tek kelîme ye. Gerçî suwarîya hespê di Arabîstanê da gelek kevn e jî, ev heye ku Arabîstan hingî germe, Arab suwarê hespê tazî bûn. sere: ser+e>sere: Tiştê ku bi dor be, dibe rêz, yanî yek li pey yekî têt. Tiştê birêz jî serê wî û dawîya wî heye, ji rêzê dora kî were ew dibe serê rêzê. Dema ku tête gotin "sera min e", yanî ez di serê rêzê da me. serîn: sar+în>sarîn>serîn: Ew tiştê ku bi alîyê sarî da meyla wî hebe. Di Tirkî da jibo ku "a" û "î" di yek kelîmekî da nayêtin, "sarîn" bûye "serîn". "-în", jibo nîsbetê ye. sermaye: di dawîya firotin û sendinê da du hejmar têtin kirin; yek "sermaye", yek jî "bermaye". Ser: Ew pereyê ku nû dikeve bazara îş jibo ku dolaba îş bigere, divê ew tevnegere, ev hawa wî dike "mayî", yanî divê ew her bimîne. "Mayî" wesf e, piştî ku dibe nav, dibe maye-sermaye. ... "Maye" piranîya wî "mayan", "ser" tête serî dibe sermaya>sermîyan. Jibo mezinê malê ra jî tête gotin “sermîyanê” malê. serûber: "Filankes bi ser û ber wenda bû", yanî ne ew ne jî nîşanekî ji wî nehate dîtin. sepet: sap+het>sephet>sepet: Sap hanîna berhev. Sap: Duvikê gilgil û genim. .... Het: Bi Dimilî kenar, teraf, berhev. Sepet: Ew seleka ku ji sapê gilgil û qaruşê wek wî tête honan. ... sergîn-sergo: ser+gu(gî)+în>sergîn-sergu>sego: Cîyê serhevkirina "gu(gî)"yê, yanî ew guyê ku li serhev dicive. Ew rêxa ku ji axurê dihate derxistin, di cîyekî da li serhev da dihate rokirin, jiber vî yekê navê wî bûye "sergu". Jibo ku ji pîsîya însan veqete, "sergu" bûye "sergo". Sergîn: Tiştê ku cîyê wî "sergo" ye. sêl: sê+hil>sêl: Ewê ku sê tişt wî hildidin. Însan bi sêla kevir ketîye çerxa pehti- na nan. Sêl: Ew kevira pehna tenika ku sê kevirên dî wê hildigrin jibo ku di binê wê da agir bête vêxistin ku sor û germ bibe, da ku nan li ser wê bête pahtin. Jibo ku ew jî kevir e, tevîhev dibin çar kevir; yek li jor, sê tene jî li jêrê wê hildigrin, jiber vî hawayê navê wê bûye "sêhil>sêl", "sêla hesinî" dereng hatîye dîtin. sênî: hesin+î>hesinî>sênî: Berkeşa hesinî, sifre. ... Ew tepsîya mezin a ku firaqê xwarinê liser wê têtin rêzkirin. Gerçî firaq nûha ji gelek metalên tevîhev û metalên din jî têtin çêkirin, lêbelê firaqê însanê berê bi tevayî ji ax û dar û kûndiran dihatin çêkrin. Wek: Kod û kasik, kûndirê bidûv di firaqê malê da bi tenê sifre madenî bû, jibo vî jêra hatîye gotin "hesinî", yanî firaqa hesinî. Bi zeman, "sênî" bûye navê tiştê pahn, wek singê kendal, singê însan, ... sêwî: sêw+î>sêwî: Zarokê bê bav, yan bê dê; ji wan ra tête gotin "sêwî". Ev jî ji sawayîyê têt. Di hinkî zaravayên Kurmancî da navê ku bête belîkirin, tîpa(herfa bêdeng) berîya tîpa dawîn dibe "ê". Ez çûm aşê, êş(aş) nesazkirî bû. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 84 --- Page Break --- Ez li ber dîwar bûm, dîwêr hilweşîya. , ... Ev kelîma "sêwî"yê jî, ji "sawayî"yê bûye "sawî". Piştê ku bûye nav jibo gedeyê bê dê û bav, "a" bûye "ê", "sawî" bûye "sêwî". Bebik û berxik û golika sawa çewa li xweser nikane xwe xwedî bike, ew jî wekî wan e, ew gedeyê ku bê bav û dê ye, ew jî di nava tenêtîya da ye. sing: hasin+nig>hasinig>sing(dengê "h-he" yê serîya kelîmê di gelek gotinan da dikeve): Ew zixtê hesinî yê qalin û dirêj ê ku bi erdê yan jî dîwar ve tête kûtan jibo ragirtin û pêvegirêdana tiştan. Di bin memikan û qefesa dil û keze- ban da jibo ku serê sert ê parsuyan hev girtine, bihevda keliyan e, bûne yek- pare, ew jî navê wî "sing" e. ... Eger em qenc bifikrin em dê vî bibînin ku her parsukî lixweser, weka singekî "hesinî" ye, yanî alîyekî wê di dîwarê qefesê da kûtandîye, alîyê xavikan jî vekirîye. ... bn. sînî. sipariş: sipar+îş>siparîş: Ew îşê ku zû bi zû nayête kirin, jibo pêkhatina wî ra ji pirr û hindik hinkî zeman divê, wê gavê ew îş tête sipartin heta ku zemanê wî bêt...."Min du pencere û du derî sipariş daye xerat", yanî min çêkirina wî îşî sipariş daye xerat. ... sitenik: zê+tênî+k>zêtênik>sitenik: Zembur, mozebeş; ew moza ku bi tiştekî vede, ew zîya wê di cîyê pêvedayî da dimîne û dişewitîne, wekî ku tîn bide, germ bide. Jibo ku navê wê bûye "zîtênik" di nava zeman da hatîye sivikkirin bûye "sitênik". ... sivik: sivî+k>sivik: Tersê giranîyê, ew tiştê ku wek "sivî-siwî"yê ye, yanî ne giran e(giranî, sivikî, mezinî, piçûkî, kinî, dirêjî, ... bi goretî ne, îzafî ne). sivî: sî+ve+î>sivî: Zara ku wek kirasekî tenik li dora zad e. Piştî ku tête hêran dibe kapek, jibo ku ew wek siyê li dora wan pêçandîye, piştî ku vedibe yanî ji ser navika xwe radibe, navê wê dibe "sive"(vekirin, vebûn). Jibo ku dibe wesfa nîsbet "î" tête dawîya wî dibe “siveî”, di nava zeman da tête sivikkirin dibe "sivî". sî: payîn, veşartin. Paşê di nava zeman da bûye navê tersê tavê, di wî da jî payîn û veşartin heye. "Sîya darê", "sîya dîwar", ... yanî ewan cîyên ku dar û dîwar wan ji tavê dipên. "Em di bin sîya hev da dijîn". ... Her wekî Melayê Cizîrî dibêje: "Tê sî di libsê sor û zer. ..." sîpan: sî+ban>sîban>sîpan: Navê çîyakî bilind e li nêzîkê Wanê. Cîyê Sîyabend û Xec'ê ye. Sî: Cîyê tavnedîtî. Ban: Dîyar. Sîpan(sîban): Dîyarê tav nedî. Ev çîya, jibo ku dîyarê wî tû car ji berf û mij û dumanê vala nabe, vî navî girtîye. Nebûkî (îftira) li navê vî çiyayê bilind hatîye kirin, çawa ku nebûyeka bi wî rengî li navê Dîyarbekira reben jî hatîye kirin. Para melyê kurdan jî di van nebûyan da gelek e. Nebûya li "sîban": Goya vî çîyayê deng daye gotîye "sûbhanellah" ... Bi tevî şahidîya tevî kitabên asîmanî; hê jî însan di dengê turê sîna da lihev nehatine. Guhdarê deng "tur" Hz. Musa bû. Gelo! guhdarê dengê Sîpanê Xelatê kî bû? ... Nebûya li Dîyarbekira reben: "Dîyarê bikr", yanî welatê keçika bakîre. ... "Dîyarê bekir", yanî welatê wî walîyê ku navê wî Bekrê kurê Waîl e. ... Rastê wî ev e: WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 85 --- Page Break --- "Dîyarê bikirr", yanî welatê bi kevir. Bn. Di nav pêvajoya dîrokê da navê "Dîyarbekir", (Kovara WAR, hej:3). sînor: sênc+dor>sînor: Jibo ku însan û dewar nekevin nava bostan û zevîyê, herkes dora bostan û zevîya xwe "sênc" dike. Ev gotin bi zeman fire bûye, tûxubê gund û bajar û dewletan jî girtîye nava xwe. Sinorê gundê me Çemê Selatê ye. Sînorê Turkîye û Suryeyê xeta tirênê ye. ... sîper: sî+ber>sîber>sîper: Ew tiştê ku meriv wî dide ber xwe jibo xwe dike sî, dike mertal, dawe ku ew meriv ji şekan(derban) bipê. *Leşker kete sîperan. Tu min ji xwe ra dikî sîper. sîxûr: zîx+xûr>zîxûr>sîxûr: Heywanekî wekî jûjî ye, lê ew gelek gir e, zîxê wî wek şujin in, dema ku lawirekî yan jî însanekî nêzîkê wî bibe ew ji wan zîxê xwe yek bi yek tê werdike(di binê her zîxekî wî da jî damareka(damara sinêrî) heye. Bi vî awayî ew xwe dipê. sivnek: sî+ve+nûk>sîvenûk>sivnek: Ew nika dirêj a ku sî vedike. Dema ku max û mirdîyaqê banê xanî têtin rastkirin, ji dîwaran bi derva da kobekî tête dirêjkirin, navê wî "sîvenûk" e. Sî: payîn. Ve: Dûr. Nûk: Dirêj. Sîvenûk- sivînek: Ew nûkûlê ku dîwar ji baran û ava berfê dipê. sîwan: sî+van>sîwan: Ew tiştê ku karê wî "sî" çêkirin e. "Sî", li vê derê payîn e. "Sîwan": Ew tiştê bi dest tête girtin jibo ku binê xwe ji tav û berf û baranê bipê. sol: Ji "zol"ê hatîye sivikkirin. Zol: Çermê zirav û dirêj e. Berê jibo ku serkanîya pêlavan bi tenê çermê heywanan bû, herkes diçû ba goşkarekî zolekî çerm dihanî û dikir çarox. Piştî ku ser û binê çaroxan ayrî ayrî(cûda cûda) hatin çêkirin, bi hev ve hatin dirûtin, navê pêlava zengîn û xizanan jî jihev hate veqetandin, pêlava zengînan bû "sol", a xizanan ma "çarox". WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 86 --- Page Break --- Ş-ş ş: Di lehca Soranî da "ş" di ciyê "jî"ya Kurmancî da tête gotin: Tu wûtî miniş(min jî) wûtûweme: Te got min jî got. ... Tête zanîn ku "ş" piçukkirina "jî" ye. şa: "Şa" wekî "ra" di pêşîya bûyin û kirnê da têt: Şabûn, şakirin, şayî (dema kêfê), ... Li gundê me îro şayî heye. şadirwan: çadir+van>çadirvan>şadirvan. Însanê berê çar dar bi çar goşetî di erdê da dikûtand, bi çarê din jî serê wan ê jorîn bihevra girê didan. Dîyar û der û dorê wî jî palas û çolagîyan pêda berdidan (Bn. çadir.), jibo ku kûrm û kêz û av û delav û şape negihîn nava çadirê. Ewan însanan li dora çadiran, ji ax û keviran, sekuyên berwar dihonan. Bi vê hawayê wan sekuyan, wan çadi- ran ji wan gend û gemaran dipan. Jibo vî, navê wan sekuyan bû çadirvan. Di zimanê Areb da "ç" û "v" tune ne, jiber vê yekê "ç" bû "ş" û "v" jî bû "w"; "çadirvan" bû "şadirwan". şafir: şaw+av+rê>şawavrê>şafir. Şaw: Newal û gelîyê kûr. Piştî ku di wan da av hebe, yanî ew rêya avê bin, bivênevê dê dar û qaruş û zil û qamîş û gelek tiştên dî bêhawa têda şîn werin, jibo vî navê wî bûye "şafir". Bn. şaw. şagirt: şe(şî)+girt>şagirt: Ewan îş û karê ku bi dest û lepan têtin çêkirin, hema hema bi tevayî bi merivekî bi tenê pêk nedihatin. Wekî mentavî, xeratî, goşkarî, ... Ewan kesên ku wan îşê weha dikirin, bivênevê ji wan ra alîkarekî divîya, navê wesfa wî alîkarî "şagirt" e. "Şe-şê": Qûdret, qewet. "Şagirt": Ew destirmanê ku qûdreta wî heye, ji hostayê xwe ra makukê girê bide, rahêle goşeyê text û çerm. Di zemanê çûyî da her kesê senatkar, dixwest zarokê xwe hînê senetê xwe bike, zarok ku dihat salên alîkarîyê dibû "şegirt-şagirt". şan: 1. Şanê can: Ewan nûqteyên ku ne ji rengê çermê can in, yanî rengekî ji rengê dora xwe cihêtir rava didin. Dengbêjên Kurdan di gelek kilamên dilan da dibêjin: "bi misqal û bi derman şan li rû ne, ..." 2. "Ev îş jî şanê filankesê ye", yanî ev îş, wî însanî tîne bîra meriv, ev însan û ev îş hev digirin. 3. "Şan", tepelika jorê çîya. "Ez çûm ser şanê çîyayê Nemrud. 4. "Şan", nav û nîşanê belî û belavbûyî. 5. "Şan": Girmilk, ew ciyê ku mil û gewde dibin yek. 6. Ew "şan"a ku navê peteka hingiv e, ew ji şûnê hatîye wergerandin. "Kewara mezin şan lêxistîye, şan çêkirîye", yanî mêşên wê kewarê şûna hingiv çêkirine. ... şane: şan+e>şane: Ew merivê ku şanekî li tiştekî dide. Berîya hatina teknîka çandinîyê di alî welatê me da xwedîyê gundan; jibo ku gundî hemîyan rêncberê wan bûn yan jî milêba bûn, hinkî jî biîcarê di erdê wan da çandinîyê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 87 --- Page Break --- dikirin, piştî ku bênder dihatin bakirin, "şane"(serkarê xwedîyê gund) jibo ku cotkar ji malê xwe dizî neke, şeqla xwe dihanî bi çend cîyan li komê zadan dida, kînga dilê wî bixwesta dihate parê dikir. Bn. şeqil. şarge: şêwir+ge>şêwirge: Ew cîyê ku hinkî li wê derê dicivin jibo ku şêwir bikin. Zemanê çûyî da, rûsipîyên xanedanan û beg û axayê gund û bajaran, jibo lihevdanîna kar û barê der û dorê û pana welatê xwe ji êrîşê darê zorê, ... Navê cîyê civîna wan "şarge" bû. ... şaw: şaw: Gelî û neqebê kûr û zirav û teng û dirêj. şax: Zinar û gulîyê daran, yanî tersê "şaw"ê. Hozan Cîgerxwîn dibêje: “Ero Sebrî kurê Faro tû kanî? ... Gelo dîsa li ser şax û çîyan î? ...” Şax, bi zeman fire bûye û xêz, şemt, şivtê jî girtîye nav xwe. Ji qiloçên dirêj ra jî tête gotin şax, jibo ku nola şaxê darê ye. şe: ev kelîme ji "jêye"yê hatîye piçukkirin. "Jê", bi serê xwe pêşek e(wek jêkirin, jêbûn, jêketin, jêbirin, ...). Ewan muyên dirêj ên ku bi xweydan û şikalê hev digrin, bi dest û pêçîyan yek û yek ji hev kirina wan gelek zor û zehmet bûye. Însan vî aletî dîtîye, jibo ku ji dar hatîye çêkirin, navê wî jî bûye "darikjê". Piştî ku koçerên Tirkan hatine, ewan dengê "darik" mîna "targak"(aletê kolanê) derxistine û îro jî bûye "tarak". ... Kurdan jî "darik" avêtîye maye "jê", "jê" jî wek "şe" hatîye sivikkirin. ... Şeyê darîn, şeyê hestî, şeyê hesinî, şeyê lok, ... şefeq: şev+ik>şevik>şefeq. Şev tersê rojê ye. Şevik: Ew dema ku ronî ji hêsuyê (ûfuq) dest pêdike lê tarî serdest e, ew dem ne şev e, lê "şevik" e, yanî şeva piçûk e. Di Arebî da "şefeq" e, ev nêzîkayî belkî jî bi rasthatin e. şehîn: Şe: Qûdret, qewt, pêkaribûn, giranî. Hîn: hînbûn. "Şehîn": Ew aletê ku dikane giranîyê hîn bike; qapan, terazî û şehîn jî dikarin giranîya tiştan rava bidin. şel: cî+hil>şel: 1. Ax’a hevgirtîya ku bi gîsin û tevr û bêr û merê ji ciyê xwe tête hilkirin. "Îro cot nabe, erd firîk nebûye, şel davêje". 2. Di xew da kirin û nûx- aftin û ji oksîjen û hewa parastina hinkî tiştan jibo ku zirê wenda nekin, Wekî bastêx, titun, meşlul, hermo û wd. ... Ewan tiştên weha jibo ku bi şalikan têkin nûxaftin, tête gotin "tituna me di şelê da ye", yanî di bin şelê da nûxaftiye. şelo-şilo: Ev kelîme ji "lişo"yê hatîye terskirin. Bn. lişo(ley+şo). şeng: Şeng: Giyakî kok pîvaz e, şîrîn e. Pelê wî hûr in, zirav in, çîn in, bi nîç in, li ser ax'ê raxistî ne, ne tîk in. Vî navî ji nîçikê pelê xwe digire, lewra dirûvê şe bi pelê wê dikeve. şeq: 1. Şeq, dengekî tabîatî ye. Tiştekî sert dema ku dişike, dengekî dide, em ji wî dangî ra dibêjin "şeq". 2. Şeq: şeqitandin, şeqizandin, şeqitî, şeqizî, şeqit; hereketa fîzîkî ya ne normal. "Lingê min şeqitî", yanî lingê min ji cîyê xwe yê normal derket. Şeqiz: hereketa ruhî ya ne normal; "filankes direwa wî der- ket ew şeqizî". ... "Te min şeqizand, min jî te şeqizand". WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 88 --- Page Break --- şerr: Kaşana bi tekerlik; dîtina wan însanên ku şikeftên çîyayê Zaxo kolandine. Ewan însanan alavên cengê bi wan kaşanan dikişandin. ... Bi zeman kelîma şerê hatîye firekirin, bûye navê herb û pevçûnê. şeqil: şan+qûl>şanqûl>şeqûl: Tiştekî weka malaya ku dîwar pê tête seyandin, bi tenê texteyê wê qalind e, di rûyê wê yê binî da çend qûlê kor bineqiş kolan- dine. Axayê gund yan jî serkarê wî(jibo ku rêncber ji keda xwe nedize) koma zadê wî dişeqilîn. ... Şeqûl>şeqil: Ewan qûlên ku komê nîşan dikin. Bn. şane. şev-şem: Ew 24 seetên ku em jêra dibêjin "rojekî", dema wî ya tarî, navê wê şev e, dema wî ya ronî, navê wê roj e. Li gora dînê asîmanî ku yek ji wan jî dînê me(dînê Îslamî) ye; Xûda vê alem di 6 rojan da çêkirîye. Ji ber vî hawayê, însan jî 6 rojên birêz ji xebatê ra, rojekî jî, jibo hêsabûna xwe daniye ku bi tevî wî hejmara rojan dibe heft. Jibo her yek ji van heft rojan ra jî divê navekî hebe. ... Jibo ku dema ronî; dema kar û xebat û tevatîyê ye, hejmara 1, 2, 3, 4, 5 tête ser navê rojê(şem) dibe: Yekşem, duşem, sêşem, çarşem, pêncşem. Roja şeşan, li gora rêza rojan divê navê wê "şeşşem" be, jibo ku sê tene "ş" di kelîmekî piçuk da dicivin, gotina vê kelîmê giran dibe, yanî "şeşşem", ... bûye "în". şewş-sews: şî+weş>şewş>sews. Şî: çû(çûyin). Weş: Leq û pêldana bêdaxwaz û hay hejiyan. ... Sews: Nelihevîya ruhî, tersê "şewşê". Şewş: nelihevîya bedenê ye. *Filankesî piştî ku wî nexweşîyê derbas kirîye sews bûye. şeytan: şewtan>şeytan: Navê serkanîya nepakîyan e. Bi zimanê sanskirît "yaksa", bi zimanê Îbranî "haştan-xaştan", bi zimanê Arebî û Kurdî "şeytan". ... Ev kelîme bi şewatê ra hevdeng e, bi devê Quran’a me misilmanan, çêki- rina şeytan jî ji agir e û agir jî tabîatê wî şewitandin e. şeytanok: Navê kêzikeka gilêzok e ku li cîyê şilek û şînayî dijî. Qaşikekî wê yê gilorê badayî yê sedefî heye ku ew mala wê ye jî. Gelo vê kêzika çilmoka reben vî navî ji kîjan rewşa xwe girtîye? Bi sê rewşan ew ji hevalan vediqete: 1- Mala wê qaşikekî sedefî ye, kûr e, badayî ye û bê mirin jê naye der. 2- Dema ku ji cîkî birêkeve, mala xwe dide ser pişta xwe û dimeşe. 3- Yek orxazma wê (niyana bikêfxweşî) bi hindikî deh seet dajo. Me însanan vî navî li vê rebenê bi kîja rewşê daniye? Min siparte we. ... şêf: ji+hev>şêf: Zemanê berê, ewan meşk û heban û çekûrê ku jibo çarox û der- danîyê bikêr nedihatin, kevanîyan, bi kêrê wan çermikan dikirin zulikê zirav û dirêj. Paşê neh qat dihonan û dû tewandinê bi sêpikê ve girê didan, herdu serê kêruya meşkê, derbasê qûlpê serê wan dikirin. Şêf, di gelek îş û karê malê û cotkarîyê da dihatin xebitandin. Mu, herî û pemu bidestê herkesî nadiketin. şên: Cîyê avakirî. Dema ku dibêjin "gundê me şên e", yanî gelek avayîyê tijî meriv têda hene. şêrgele: şêrê+gelî>şergele: Di çîrok û xeberojkên kurdan da( ... şêrekî di gelî da hebû. ... Pez û dewar nehêştibû. ... Şêrê gelî rê dibirrî. ...) însanê zorbe yê bêperwa, xwe bi serbestî serdest dike, jiber vê jêra tête gotin "şêrgele". WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 89 --- Page Break --- şifa: Ev kelîme di zimanê kurdî da bi "êş+ve" ra nêzedeng e, bi şîfaya Arebî ra jî yekmane ye. ... *Ez bêkeys dêşam, min derman xwar êşa min ve bû. ... şijik: şi+jê>şijî>şijik: "Şi": Di zarava Dimilî da "çû" ye. Piştî ku dew liser agir tête qusandin û dikeve turê jibo ku awa wî jê bête weravtin û bibe toraq; dengê weravtina avê ku turikê -şir, şir, şir - diçe, bûye navê wê ava toraqê, yanî ew ava ku jê(ji toraqê) çûye. şik: ji "şikandin"ê tête û dengekî tabîî ye. şikal: şik+al>şikal: Sola kevin. Piştî ku sol kevin dibe, jibo ku çermê wê diqir- miçe serhev, piçuk dibe, ji lingan ra teng dibe, ji alîyê pahnî da tête şikandin û navê wê dibe "şikal". "Qûreyê şikal bigu": Yanî sola te bûye çekûr tû nikarî cotek solên nû bikirrî, tû nizanî liser destavê rûnî tû bi sola xwe dirrî, tû ji vê qûretîya rijî jî nazivirî. şikeft: şik+hev+tê>şikhevtê>şikeft: Ew tiştê jihev şikandî yê ku "tê" ye, yanî dibe ciyê ku tişt têda bicî bibe, ne wek şikêrê, bêkeys û bêhewa ye. "şik", çend tiştê ku yekpare bin, yan jî yekpare xuya bikin; eger wek kevirê sert bin, tête gotin "şikandin", eger ne sert bin tête gotin "qetandin. "tê" zerfê cî ye (zerfê mekan). şikêr: şik+gêr>şikgêr>şikêr: Qelş û terkên fire yên bêhawa ku lihev gerandine, di erd û dar û keviran da. "Kûrm û kêzik ji şikêrê dîwar têtin der. şimar: şun+mar>şunmar>şimar: Şûna doxînê, di zarî û dirêjî û nesertîye da, doxîn û mar digihîn hev. ... şimbêl: şun+bi+hêl>şunbihêl>şinbêl: Ewan paleyên ku bi das û darê zad diçînin, dema ku bermila wan tije sap dibe ew wî sapî şûnda dihêlin û karê çinînê berdewam dikin û her cara ku bermila wan tije dibe ew li cî da dihêlin û karê xwe berdewam dikin. Jiber vî navê wê koma piçuk bûye "şinbêl". "Şun": paş, cî. "Şinbêl": Paş bihêl, cî bihêl. ... şimik: şun+pê+ik>şimik: Şuna pê, ciyê pê; ew ciyê ku însan pîyê xwe dike nava wî. şipil: jî+pil>jîpil>şipil: Însan û heywan û çandîyên ku ji heval û hogir, der û dora xwe zûtir û pirtir pêşta here gewî bibe. Dema ku tête gotin "ev zarok şipil(jîpil) e", yanî di jîyanê da pil dide. ... Ji hevalê xwe şîttir e, dirêjtir e, haydartir e, ... şitil: şîn+têl>şîntêl>şitil: Têla şîn. Ew welatê ku avhawayê(îqlima) wî sert be, hinkî çandiyên avî, jiber kinîtîya zemanê germ, pêra nagîjin ku di berîya hati- na sermayê payîzê da ber dibin, wek îsot û balîcan û firingîyan, titûn û wd. di meha Sibatê bi derengî Adarê da, di çend mişarên fire da bi gûbra tarîş tête ajotin, di pêlê serma da tête nûxaftin, bi firaqan tête avdan. Gava ku nû şîn dibe, jibo ku zirav û dirêj e, navê wî "şîntêl>şitil" hatîye danîn. Di meha Gulanê da rojê hinkî ji wî şitlî tête rakirin û bi rêz di nava xetan da tête çikandin. ... Li başûrê Hind û Çînê, hinkî zevîyên ku ava wan dereng diw- erive, birinc jî bi şitlan tête ajotin. ... şivt: şiv+tê>şivt: 1. Çova zirav, çekê wî merivê bêçek. 2. "Palas reş e, lê şivtê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 90 --- Page Break --- wê sipî ne", yanî ewan xetê ku têda ne wekî şivê zirav û dirêj in. "Xalîya me bi şivt e, a we bigul e". 3. Di hinkî devokan da tête mana "semt" û "tax"ê. şiyandin: şiyandin-çûyandin: "ç" û "ş" jibo ku hevdeng in, "şî" Dimilî di Kurmancî da wek "çû" tête gotin. Şî+andin>şiyandin. şiyar: hiş+yar>hişyar>şiyar. Yar: heval, dost, ew kesê ku di xew da be, hişê wî ne yarê wî ye, ne dost û hevalê wî ye. Piştî ku ji xew radibe, hişê wî dibe yarê wî, wê demê jêra tête gotin "hişyar". şî: Şi: Qûdret, pêkaribûn, giranî, ... Di hindek devokên Kurmancî da û di zar- avayê Dimilî da "şi-şê" tête pêşîya lêkerê("ez şe nakin-ez ne şê me", "ez şe dikim- ez dişê me"; yanî "ez nikanim", "ez dikanim". Bi Dimilî jî: "Ez şike- na- ez nêşikena") qûdret û pêkaribûnê dide zanîn. Di hinkî devokên Kurmancî da jî "şi-şê" dikeve paşîya lêkerê(fi'îlê). Şîyîn-şîn: Qûdret. Xanî di hejmartina sîfetên Xûdê da dibêje: "Xweşî, şîn û zanîn û vîn kelam, Bihîstin digel dîtinê bûn temam". şîn: jîn>şîn. "Tovê me şîn bû", yanî jîyan kete tov, nemir. "Rûyê erdê şîn bûye", yanî jîyan ketîye rûyê erdê. ... Ew şîna jibo mirina merivan tête danîn, jiber civîn û pirhatina însan e, jibo ku dilragirtinîkî bidin dilşewatîyên mirî, yanî wendabûna wî însanê mirî, bi dil- girtin û alîkarî piranîya xwe bidin wendakirin. şîret: şîret: jîrîtî. Dema ku yek şîretekî li yekê dî dike, ew dixwaze jîrîtîkî bide wî. "Xoce. şîret li zarokan dikin". Ji gotinê nerast ra nayête gotin şîret. Her wekî ku Melayê Cizîrî dibêje: "Xelkno li min kin şîretê, ew dîlbera zêrîn kemer." şîrêz: çîr+rêz>şîrêz: Ew tiştê ku jihev çîr bûye, qetyaye herdu alîyê wê ji rêza hev derketine, ew tişt wan dike rêz, digihîne hev, jibo vî navê wê hatîye danîn "çîrêz>şîrêz". şîrîn: şîr+în>şîrîn: Ew tiştê ku wek şîr e. Însanan şîrînîyê berîya her tiştî di şîr da dîtîye, jiber vî, herçî tiştê ku şekir têda hebe, jêra gotîye "şîrîn", yanî tama "şîr" dide. şîp: cîyê+pê>cîyêp>şîp: Ew kevira dirêja yekane ya bi kobe ku li jêrê derî bi dirêjayî tête danîn, ew jibo derî dibe çarçeva jêrîn. Liser herdu serê wê jî, her alîyekê şeş-heft kevirê bi kobe ku ji wan ra dibêjin "sehem-xibe", li ser hev têtin danîn, ew jî dibin çarçeveyê rast û çepê derî, derîyê xan û sera û kela û suran bi kevirên weha têtin honan. Xanîyê kevin yên Dîyarbekir, derîyên wan û pencereyên wan bi tevayî ji van keviran hatine honan. Jibo ku di zimanê Arebî da dengê "p" tuneye, di devê medresê da "şîp" bûye "şîf". şolî: şo+lêl>şolê>şolî: Ava şolî: Ew ava ku bi rengê xwe wek ava leyî(lehî) ye, yan jî pê tiştekî hatîbe şuştin, rengê wê digûhûre, şolî(şêlo) dibe. "Lîşo" jî tête gotin. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 91 --- Page Break --- şonik: şo+nig>şonig>şonik: Ew darê ku cil pê tête şuştin, tête kûtan, nigê cil şuştinê. Bi Dimilî jî dibêjin "kûwenî, konî". şorax: şor+ax>şorax: Ax yan jî erdê şor. Ew ax û erdê ku xwey têda pirr be, ji çandinîyê ra nabe. Ev gotin derbasê Tirkî jî bûye û bi Tirkî jêre tête gotin "çorak". şoreş: şur+weş>şurweş>şoreş: Mûcadele, tekoşîn û şerkirina bi "şûr". "Weş": weşandin, daweşandin, lêxistin. Jibo ku berê "şur", serekê çekê şer bûye, navê tekoşîna biçek, "şurweş" hatîye danîn. "Şûrweş" hatîye sivikkirin bûye "şoreş". şuş: Tiştê zirav û dirêj(wek marr û xişt û tîr) gava sert û zû diçin dengekî derdix- in, wekî ku bibêjin "şuşşş". Ew dengê ku ji wan tête der, bûye navê wê çûy- inê. Her wekî ku tête gotin "marr şuş bû", "xişt di ber serê min da şuş bû". ... Bi zeman hereketa(şuş) tiştê zirav ê dirêj ê madenîyê navtije jêra bûye nav, jibo ku hereket û navê wî jihev bête veqetandin, "şuş" bûye "şîş". T-t ta : 1. Navê nexweşîkî ye, bi zimanê tibê ji kamuta(mîqroba) wî ra tête gotin "plazmodyom vîvaks". Di welatê me da ta, ji sedî da zêdeyê notî, ji wê kamutê, bi xortoma kermêşê (cinsê ku jêra tête gotin "anofel") derbasê xuna însan dibe. ... Vê nexweşîyê navê xwe ji dermankirina xwe girtîye. Serbûrîya (macera) vî navî ku li vê nexweşîyê hatîye danîn ev e: Dibareya dîtina mîqro- ba tayê û dermanê wê nexweşiyê da; ew kesê bi wê nexweşîyê biketa jibo ku bêhiş xeber dida, nexweşî diket ûstûyê cin û perîyan. Jibo dilragirtinê "ta"kî benê xam li zendê wî kesê nexweş dihate girêdan. ... Piştî ku mûsilmanî hat, hinkî girêk û xwendin û pifkirin jî ketin kêleka tayikê xam, dilragirtin jî zêde bû. ... Navê vê nexweşîyê, ji wî "tayê xam" hatîye.... *Xoce taya min girêda min şîfa dît. ... 2. Ta: Max. *Çend tayê axurê vehatine, xwar bûne. ... 3. Ta: Jibo dirêjkirina zeman tête xebitandin. *Ez te dipêm ta tu werî. 4. Ta: Jibo dirêj û dûrîya cîyekî: *Mala me waye ta li perrê gund e. 5. Ta: Qat, tebaq. *Xanîyê me du ta ye; du qat e. *Xanîyê mala apê min sê ta ye; sê qat e. 6. Ta: Fera barê dewarê barkirinê. * "Barê qantira pêşîn takêş e", yanî ferkî ji fera dî girantir e. 7. Ta: Tiştê zirav û dirêj ê nebatî(çandî). Wek: Takî hevda, takî gîya, takî firîgê nokan. taban: ta+bin>tabin>taban. Ta: fer. Bin: Tersê ser, zemîn û qatîyê tiştê avakirî; wekî wan herdu tayê ku bihevra dibin "bar". ... Ev herdu tayê ku ji wan bar çêdibe, paralelê hev in. Ev herdu tayê ku ji wan avayî çêdibe, tîkanîyê hev in. Her wekî: Taban û tawan, taya bin û taya ban. Bi vî hawayî herdu jî dibin taban, jibo ku ji hev bêtin veqetandin, di fera jorîn da, "b" dibe "w", "taban" dibe "tawan". ... Dibe ku eva jorîn "tavan" be, yanî cîyê "ta"yan, ciyê maxan. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 92 --- Page Break --- tabut: dar+but>darbut>tabut. But: Tiştê ku wek tûmûk ji dora xwe bilindtir be. Butika nava rezan, jibo ku ji derûdora xwe bilindtir e, vî navî girtî ye. Tabut>darbut: Ew tiştê ku di nava der û dora xwe da li cîyekî bilind e, liser mila ye. ... Tabut, dibe ku ji veşartinê jî hatibe. ... Hinkî nexweşîyên ku di qunê da têtin dermankirin, gava ku hekîm şeklê xebitandina wî dibêje, ... Hun vî dermanî derbasê "tabutê" bikin. Tabut: tarî+but. taht-text: Kevirê pahnê mezin. Text: Darê pahnê mezin. Ev herdu kelîme hevşek- il û hevdeng in. "Taht" tabi'î ye, "text" destane(sûnî) ye. Hevdengîya "text" bi "teht"ê ra, ji hevşekilîya wî ye. tajî: Kuçikê nêçîrê, jibo ku purtê wî hûr e; di nava cinsê xwe da li gora yên din hûrepurt e, wekî ku tazî be. Bn. tazî. tane: tay+ane>tayane>tane: (mîrane, dîwane. Rojane, salane, mehane, ... ) Bi pirranî li pey hejmarekî da têt: Du tane, deh tane, ... Du tane zebeş bi destekî nayêtin girtin. tarak: darek>tarak. Şe, însan jibo ku porê xwe duz bike, çend tene pîjik kêlekane(peralel) bi hev ve girê dida, gincîyê porê xwe bi wan jihev dikir. Jibo ku darik, bi pirranî di perçikê avêtî da dihatin xebitandin. "Şe" kete cîyê wî. Bn. şe. tar û tur: Dar û tur: Fêkî û zêrzewatên ku ji kemê û lemê têtin. Dar(tar): Ew nebatê ku ji erdê tîkanî radibe; dara sêvê, dara zerdelê, kema balîcan û îsotê, ... Tur: Ew nebatê ku liser erdê bi dirêjkanî pahn dibe; tura lema xiyarê, kundirê, ... taştê: tav+eşt+î>taştî>taştê: "eştiş" bi Dimilî "avêtin" e. "Tav eşt"; Tav avêt, tav derket. "Taveştî": Ew tiştê ku di wexta tav avêtinê da tête kirin. Jibo ku berê kar û bar hemî bidestan û milan bû, însanê rencber diberîya rojavêtinê radibûn. Wê gavê tiştê ku dixwar, navê wî "xûrînî" bû(xûrê nû-xwarina nû). Piştî ku roj bilind dibû, hê nû xwarina pahtîya bitevayî dihat çêkirin, navê wê xwarinê "taştê" bû. Ev, diberîya ku hê zimanê kurdî şax û gûlî nedabûye, yanî nebûye çend lehce(dîyalekt). Gotinê weha di Kurdî da gelek in. tatêl: ta+tol>tatol>tatêl. Ta: Ew nexweşîya ku însan dilerizîne. Bn. ta. Tol: heyf. Dema ku tête gotin "filankesî tola xwe girt", yanî heyfa xwe girt. Bi zeman "total", bûye "tatêl". *Ez di tatêla te da me; ez di taya hafa te da me, gelo tiştekî hate serê te yan na, te pêk hanî yan na, ez di taya te da me. ... taw-tawan: Taw: qebûl, zimanê çandîyê(kulturê) jibo ku di bin giranîya medreseyê Arebî da hatiye pelaxtin, "taw" hatîye jibîrkirin. Bi tenê di devê leyztika zarokan da û li hinkî cîyê ku di dûrê medresan maye da maye, di cîyê wî da qebûl hatiye gotin. ... *Ez vî îşî, vî tiştî taw dikim. Ez vî hawayê taw nakim. ... Ew "taw" e ku bûye "tawan(cerîme)". Tawan: taw+van >tawvan> tawan: Ew tiştê ku ji ber sucekî ve tête tawkirin, qebûlkirin. Ev "tawan" û "tawan"a ku "qatî" ye, bi cotenivîs û qalin xwendinê jihev belî dibin. taybetî: ta+bi+ta>tabita>taybetî: Du tiştê dengê(qasê) hev, du tiştê hingê hev, WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 93 --- Page Break --- du tiştê jibo hev, du tiştê hevgirtî, du tiştê lihev. Li vê derê "ta", ferê bar e. "Taybetî", taya bi tayî, yanî barê ku divê herdu tayê wî dengê hev bin, ku bibin xasê hev. ... *Bi taybetî tû vî îşî çêke; yanî çêkirina vî îşî xasê(hasê) te ye. Ev avayî bi taybetî hatîye çêkirin; yanî her tiştê wî xûsusî ye. taze: da+za>daza>taze: Ew tiştê ku ji dê zaye, paşê firew bûye û di hinkî herê- man da jî "teze" tête xebitandin. * Ez teze hatim. *Nanê teze bixwe. *Filankes xortekî teze ye. tazî: da+zê>dazê>tazî: Tiştê bêcil û pirç û purt, em jêra dibêjin "tazî". Lewra ew bi hawayê ji dê zayî ye. Tû tiştekî di hawayê ji dîya xwe bûyinê da namîne; eger însan be, cil lê tête kirin; eger heywan be, hêdî hêdî purt lê têt; eger ji cinsê rut be jî, çermê wî sert dibe. ... Bi zeman tazî fire bûye. ... "Mala tazî": Ne raxistî. "Kêra tazî": Bê kalan. "Kerê tazî": Bê cil. tegel: du+kêl>têgel: Dûrûtina dukêl, du tew, du qor. tek: ta+k>tak>tek: Li vê derê "k" jibo zeximkirina yekîtîya "ta"yê ye. *Filankes hevala wî mirîye, ew tek maye. Di vê malê da kevanî, tek qîza malê ye. "Filankes tek e", yanî yek ta ye, tayeka bi tenê ye. tek-tuk: Tek: yek, fer. Tuk: Duyik. * Di çarşiyê da tek-tuk însan hene, yanî yek û eva du yekî ku dudu ye, wekî ku bibêje yek-du însan hene. tene: ta+î+ne>tayîne: Tiştê ku libê wî bêhejmar bin, yanî "ta"yê bêhejmar. Ev kelîme bi zeman bûye navê zad. ... *Par, tene nehat, îsal baş in. tenê: ta+î+nî>tayînî: "Ta"yê lixweser. * "Filankes bitenê maye", yanî ew maye wek tayê lixweser. teng: tenk>teng: Piçukîya ji firetîyê. "Axur ji pezan ra teng e", yanî firetîya wî têrê pez nake. "Ta", li vê derê kêmanî û piçukatî rava dide. teneke: tenik+e>tenike>teneke: Ew tenika ku sîfet e, jibo ku bûye nav, "e" hatîye dawîya wî. "Teneke" ji kurdî derbasê zimanê Girek bûye û di Girekî da bûye "tenekhos". "Tay", di lehceya Dimilî da jî piçukî, kêmanî, carana, hinkî û hindikî rava dide. Tête zanîn ku gelek gotinên ku hindikî, kêmanî û piçûkî di wan da heye, koka wan "ta" ye. tenik: tayînik>tenik: Piçukatîya ji pahnatîyê. Li vê derê jî "ta" kêmanîkî dide çêkirin. *Kirasê te tenik e, ma tû nacemidî? Palas tenik e, tû ê bicemidî. terzî: derzî>terzî: Ew kesê ku îş û karê derzîyê dike. bn. derz, derzî. tej: tîş>tej: Cîraxa zirav û dirêj, hola erdê zirav û dirêj. ... Ev nav ji tîşê hatîye; ewan tîşê axê û cîraxê, wekî ku berê bi hinkî dî ve yekpare bûne, paşê bi tîşki- rina ji wan hatine jêkirin. ... *Rîs qedya teja me nîvco ma. Me teja erdê ber çem kirîya kûncî(li vê derê tej bi mana perçê erd e). ... tekuz: têk(di+êk)+duz>têkuz>tekuz: Tiştê ku bêkêmanî bête çêkirin. "Xanîyê me tekuz bû", yanî bêkêmanî qediyaye, tû xirabîyekê nayte ser. "Min vî îşî tekuz kir", yanî min wî îşî kêmanî têda nehişt, bêkêmanî qedand. tekerlek: di+ger+li+êk>digerlêk>tekerlek: Ew tiştê ku li êk(lihev) digere. Ev tiştê ku jêra tête gotin tekerlek, ew dîtina însanê ku di şikeftên çîyayê zaxo da, WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 94 --- Page Break --- berîya miladê bi hezaran sal jîyîne. ... Navê arebaya wan jî "ser" bûye. tencere: tendure>tencure>tencere: Ew tiştê ku di nava tendurê da tête danîn. Di hinkî herêman da "d" werdigere bi "c", di şuna ku bibêjin "dîya min", dibêjin "ciya min". Însanê berê dan û avê dixistin dîzikê û dîzika xwe dixiste nava tendurê, jiber vî navê wê dîzikê "tendur" hatibû danîn. ... tendur: tîn+dor>tîndor>tendur: Ew tiştê ku dora wî bi tîn(germ) e; ew cîyê ku agir têda tête vêxistin, dora wî germ dibe, tîn dide jibo ku nan bipêje. Di gelek herêman da ji wî ra dibêjin "tendur". terişandin: der+hêş+andin>derêşandin>terişandin. Hêş: ew kel û pel û per- cik û pîjikên ku bi daran ve ne, ji zirîya darê dixun û ne sî didin ne jî fêkî digirin, ewana hêşa darê ne, yanî der û dor li darê digirin. Di terişandina darê da ev hêşana têtin jêkirin. terk: der+ik>derik>terik>terk. Der: Tersê hûndir. "-ik": Paşeka nav çêkirinê ye. Ew tiştê ku bi derva da hatîye avêtin. Ev terka Kurdî bi "terk"a Arebî ra dibe yek, bi min ew ji Arebî nehatîye. "Hevalê min cixarê terk kirîye", yanî dev ji cixarê berdaye. "Min terka hevalan nekirîye". "Min leyztika qumarê terikandîye".... ters: vajîyê rast e. Ev tişt ters e yan çewt e, berpaş e, nameş e. ... Serîya vê kelîmê t, r, s tiştê ne rast û nepak nîşan dike: Tirs, teres, ters, turs,... terxan: der+xan>derxan>terxan: Ew kesê ku bi xanî ve(bi malê ve) benê wî nemaye, ji dervayê malê dimîne. tet: destê piçuk, destê zarokê piçuk ê ku nû bi ser piyan dikevin, jibo ku hînê gav avêtinê bibin, malî wan radikin ser pîyan û piçekî xwe dûr didin, destê xwe bi alî wan da dirêj dikin dibêjin "tetê, tetê, ..." , yanî tû jî destê xwe bide min(dest jibo sivikîyê ji zarokan ra dibe "tet"). Zarok jî jibo ku nekeve, gava xwe davêje û destê xwe pêra dirêj dike. tev: di+hev>dihev>tev. Wan daran tev bîne; dihev bîne. ... "dihev" bûye "tev", hingî di hev da kelyaye bûye wekî kelîma yekrû. Jibo vî, em dema ku hinkî gotinan dipişkêfin; wekî "tevdan", "tevkirin", "tevîhev", ... Tevdan: di hev dan, tevkirin: di hev kirin, tevîhev: Di tev î hev. ... Binge û kokê gelek kelî- man hingî kûr in, eger hemî bête kolan, roj û rûpel têra wan nakin. Jibo vî hawayê, ez bi tenê ji serê hokê girê dipişkêfim û bi we disipêrim. Di devê rê da dê gelek girêyên kor derkevin, lê eger dilxwaz bigerin û bifikirin dê wan koregirêkan bipişkêfin. ... tevayî: di+heva+î>dihevaî>tevayî: Di zikê hev da, bi pirranî. * Bi tevayî gundî ji bajarîyan diristtir in. * Be tevayî sextekarî di nava xwendayan da ji nexwendîyan pirrtir e. * Kompleks, di jinan da ji mêran pirrtir e. tevir: di+hev+herr>tevir: Ew tiştê ku herîyê lihev dide, serûbino dike. Bi zeman tevrik bûye navê wî aletê ku ax'ê dikole. Di dîyalekta Dimilî da jêra dibêjin "kolbe". tevn: ta+di+hev+in>tadihevin>tevn: Ta: ben. Dihev: Xistina nava hev. În: Daçêka nîsbetê ye. Ew dezgayê ku li ser wî "ta" dihevda tête bûhûrandin, der- WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 95 --- Page Break --- baskirin ku dibe cil û kincê wergirtinê. Tevna kerkît, tevna hûr, ... tew: Ev gotin bi eslê xwe "tû hawa" ye, dema ku em dibêjin: "filankes tew naye", yanî bi "tû hawayê" naye. tewş: ta+weş>tewş: Ewan tayê zad û fêkîyan ku tenê fêkîyên wan ji wan weşiyabin, ewana çawa vala ne, hêvîya zad û fêkî dayinê ji wan hatîye birrîn, her weha ew kesên ku ji xwe ra û ji der û dora xwe ra bikêr nebe, xeberdanê wî vala bin, tevgerên wî ne di cî da bin, ew jî dibe wekî sap û dara berweşandî. tezgah: dest+gah(ca)>destgah: Cîyê dest; cîyê ku liser wî yan jî navgînên ku bi wan kar û xebata destan dibe. tê: 1. Lêkera alîkar e. Di serê hinkî lêkeran da têt, mana digûhêre: Dayîn-têdayîn, bûyin-têbûn, çûyin-têçûn, kirin-têkirin, ... 2. Tê: Qebûl. Ev îş tê ye; hatîye qebûlkirin. Ne tê ye, nehatîye qebûlkirin. têjik: tê+zik>têzik>têjik: Ew tiştê ku zik tê dike, diwerimîne, tije dike. têkda: di+êk+da>diêkda>têkda: Hemî bi hev ra. ... Melayê Batê di mewludê da dibêje: ... Têkda rabin û biçine cenetê. ... têkra: di+êk+ra>diêkra>têkra: Tavayî, ûmumî. Ev baran têkra ye; ûmumî ye. ... têl: dêl>têl. Dêl: du+hêl>duhêl>dêl: Duva zirav. Ew tiştê ku li du wan, li pişt hêla dawî zirav û dirêj in(jibo ku bitevayî duvê heywanan zirav û dirêjin) ... Navê tiştê madenî yê ku zirav û dirêj in, "têl" hatiye danîn. tif-tuk: Avêtina gilêz û ava dev. Wî vî navî, ji dengê avêtina xwe girtîye. tifik: tê+vê+k>têvêk>tifik: Koka wî "têvêk" e, yanî ew ciyê ku têda vêketin, agir vêxistin çêdibe. Şeklê wê: Ji axa sor a bê ka tête çêkirin û ji bûhûstekî zêdetir bilind e, fire ye û ji sê bûhûstî jî dirêjtir e, lê nîv dayre(helqa) ye. Carna ku ji nişka ve nan biqede, kevanî çend nanê hişkava lê dide, ev nîvten- dura nava malê ji sê nanan zêdetir jî napêje. tilî: dêl+î>dêlî>tilî: Duvê zirav û dirêj. Jibo ku pêçî jî weka duvikê zirav û dirêj ji navdest bi derva da dikêşin, vî navî girtine. Jibo ku ji duvik veqetin jî, "d" bûye "t", "dêl" bûye "têl" û "î" jibo wekbûnê ye. Tilî: Ew tiştê ku wekî dêlê ye. tilîlî: tû+lê+lê>tûlêlê>tilîlî: Dengê ku jibo dîyarî û şênîya dawet û dûgûnan tête derhanîn. "tû lê", yanî tû lê binihêre. Di nava xelkê da, gava ku tiştekî ji nor- malê derva be, tête gotin "tû lê, tû lê", yanî tû lê binihêre. Di şênahîyê dûgûn û dawetan da, jibo ku rindî û xeml û xêza bûkê, ji berbûrî û xwendî û derû- doran ra dîyar bikin û bala wan bi alîyê bûkê da bikişînin, bi piranî keçik û jinên ku ji alîyê mala bavê zava ve bi qoro dibêjin, "tilîlîlîlîlî. ... Yanî tû lê binihêre, tû lê binihêre. ...Bûka me çi rind e, çi bi xeml û xêz e, çi hêja ye. ... tir: di dawîya sîfet û zerfan da têt, jibo pêşxistina wan a ji hevalê wan: Hêk ji gozê mezintir e, çiyayê Agirî ji Sîpanê bilindtir e, roj ji hîvê dûrtir e, ... tirê: Bi dawîya navan û demîran va dibe, cîyê texmînê digre. *Ji min tirê, îro baran nabare. *Ji bavê min tirê, dunya hê jî a berê ye. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 96 --- Page Break --- tirnak: tilî+nûk>tilnûk>tirnak. Til: pêçî. Nûk: Çinika ku bi tiştekî ve zêde dibe, dengê tabîî ye. Bn. nûk. Jibo ku Kurd û Tirk pir zûda bi hev da çûne û hatine, di nava hev da mane, hinkî gotinan jihev girtine. Bn. nûk, tilî. tîr: tê+ra>tîr: 1. Ji kevan tête avêtin jibo ku di tiştekî da here xwar, çik bibe. 2. Tîr: Hevber tenikê herikî. * Mastê çêlekê tenike e, ê gamêşê tîr e. Şîrê terşê terzayî tenik e, ê kandoyan tîr e. tîrêj: tîj+rêj>tîjrêj>tîrêj: "Tîj" bi Dimilî navê "roj"ê ye. "rêj" jî, ji "rêtin"ê ye. "Tîrêj": Dirêjbûna, 'rêj'bûne zereyên rojê. -tî: Di dawîya hinkî navan da têt, jibo sîfetekî ji sîfetê xûdîyê wî navî di yekî dî da nîşandan; "filankesê di vî îşî da kerîtî kir", jibo ku ker di nava xelqê da bi hovîtî û dengliserî hatîye naskirin. Dema ku em dibêjin "wî kerîtî kir", wekî ku em bibêjin "wî hovîtî kir, ahmaqî kir". "Filankesî rovîtî kir", jibo ku rovî bi fenekî tête zanîn, wekî ku em bibêjin, "wî fenekî û lêpbazî kir". Eger "-tî" di dawîya sîfetekî da bête, wekî "dîn", "pîs" yan jî navekî ku têda sîfet jî hebe, wekî; jin, mêr, pîr, qîz, law, ... Wê gavê ew jibo cî girtina wî sîfetî yan cî negirtina wî, di wî navî da gûharti- na mana çêdike; pîsîtî, dînîtî, jinîtî, mêrîtî, pîrîtî, qîzîtî, lawîtî, ... Ewan "î"yê ku di berîya "-tî" da hatine, ew jibo hevkelî ne, jibo ku dawîya wan tîpê bideng in. Eger kelîme du deng be û tîpa dawîn jî bideng be, wê gavê di pêşîya "-tî" da "-a" tête. Wekî: Mezinatî, piçûkatî, merivatî, westatî, xirabatî, ... 2. Tî: Li gora jinê, birayê mêrê wê. 3. Av wendakirina wicud, îhtîyacîya bi avê. tîş: Dengê ku tête der, ji çirbûna dar liser dirêjayîyê. Çîrbûna tiştê tevnî, kêrran bûye "tîş". *Tîş li ûstunê ketîye. *Dîwarê gomê tîş bûye. *Tîş li kendalê sor ketîye. ... tol: 1. Ew tiştê nehêja yê avêtiyê ber piyan. Wek: Kertol: kerîyê nanê avêtî. Kartol: Ew jî jibo ku di nava ax'ê da gevizandî ye, wek kartolê ye. Pertol: per+tol>pertol: Perikê dîk û mirîşk û êd. ku ji wan weşyane, ketine ber pîyan. ... 2. Tol, bûye navê heyfê û întîqamê, lewra dema ku yek xirabî bi te bike û tû jî heyfa xwe ji wî negirî, wê gavê ew heyfa te dibe wek kerîya nanê ku tol e, yanî ew heyfa te dibe wek tiştekî avêtî yê nehêja, dema ku te heyfa xwe ji wî girt; tête gotin ku te, wî tiştê ku tol bû, yanî avêtî bû, nehêja bû, te wî jiber pîyan hilanî û ji xwe ra kire mal. top: Ji dengê tabîatê tête. Bn. ttep, ttepik, ... Ttep: nîv top. ... topal: top+al>topal: Ewê ku alîyekî wî top bûye, çûye serhev, kin bûye, xwar bûye, jê bûye, ... Bi pirranî jibo kêmanîya di lingekî da tête gotin. topîç: top+pîj>topîj>topîç: Şonika mezin. ... Berê jibo ku zivînekê xanîyan ji pîjik û gezîyan bû, ew axa ser wan ku baranê lê dikir, nerm dibû, ewan pîjik û çirpîyan jî jihev diketin, hev berdidan. Jibo ku ewan pîjikan top bibin, bi wê şonika mezin dihate kûtandin. toraq: do+rok>dorok>doraq>toraq: Di lehca Dimilî da ji “dew”a Kurmancî ra dibêjin “do”. Dew piştê ku liser agir tête kelandin diqûse, kevanî wî bera WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 97 --- Page Break --- turê dide jibo ku ava wî biwerive. ... Ew bermayê ku di turê da dimîne, navê wî hatîye danîn "toraq". tur: du+rû>durû>dur>tur: Du parçeyê tevnî ku hatine rû hev; ewan tiştên ku du rûyê wan digîjin hev. Tête gotin "me wan merivan, wan tiştan hanî rû hev. ... "Xanîyê min li rûyê xanîyê we ye". Tête zanîn ku rû hevî, nêzîkî û berhevî ye. ... bn. dûrun, dûrutin. tuzax: duz+ax>duzax>tuzax: Davika ku di binê ax'ê da hatîye danîn û ax li ser wê hatîye duzkirin. tû: 1. Demîra şexsê rûbirû yê faîl, jibo tevî zemanan(bi tenê lêkera gerandî ya zemanê çûyî ne têda: Ew ê te ye.): Tû hatî, tû çûyî, tû dihatî, tû diçûyî, tû dê bêyî, tû dê biçî, tû dibî, tû yê bibî, ... 2. Tû: hêç. Filankes, filan tişt ne "tû" ye; hêç e. 3. Tû: Tişt, di hinkî zaravayê Kurdî da, wek: di Dimilî û hinkî devokê Kurmancî da "çû" di cîyê "tû" da têt. Di gelek zimanan da jibo ku nêzedengê hev in; yanî ji serê ziman û paşîya dindanê jorîn têtin der, c, ç, s, ş, t, r, l ciyê hev digrin, bi hev digûhêrin. "Filankes ne tûye(ne çû ye)", yanî ne tiştek e. Jibo zêde ravadana nepakîyê, "ne tû tişt e" jî tête gotin. tûhaf: tû+hev>tûhev>tûhaf: Gotinê hevnegirtî. ... "Ev gotina te bi min tûhav e", yanî hevgirtin têda tûne ye. Carna jibo îş û kar jî "tûhav" tête gotin: "Ev kirina te bi min tûhav hat", yanî min ji te tiştê weha hêvî nedikir. tûlinc: tew+ling>tewling>tûlinc: Rûniştina bi tewandina lingan(çokan) bê ku kûlêmek bigîjin erdê. Bi piranî jibo însan û heywanê bi pencik tête gotin. * Zarokan liber dîwar tûlinc dane. *Kûçik liser tenûrê tûlinc daye. *Pisîkê li ber tifikê tûlinc daye. tûne: tû+ne>tûne: Tû:qet, hêç. Ne: tersê hebûnê. Tûne: Nebûn, qet, hêç, na. "Tû" û "na" di hev da kelyane bûne tek kelîme, jibo vî hawayê em dikarin bibêjin "tûne" yan jî "tûne ye". Tişt na(ne). "Îsal zadê me tûne", yanî zadê me 'tiştê na' ye; tiştê ne xwedîyê hebûnê ye. Li vê derê "tû" û "ne" hingî bi hev ve kelyane ku bûne wek kelîmeka sade, jibo wî, em lê hay nabin yan jî em gûh nadin vî hawayê ku em ji neheyîkî ra dibêjin "tişt". "Tenê" û "tane", ew jî ji "tû" û "ne"yê hatine çêkirin. "Dane" jî, ji "tane"yê û ew jî, ji "tûne"yê ye. Ew jî me li jorê gotibû koka wî "tû+ne" ye. "Nîne" û "nîye" jî, ji "ne"yê têtin: Zadê me nîne; zadê me nîye, ... Evana devok in, di xeberdanê herêmî da dimînin, nakevin zimanê qelemê. ttapan: tta+pahn>ttapan. Tta: Maxê xanî. Pan: Pahn. Dema ku dibêjin "xanî ttapan bû", yanî ttayê wî daketin xwarê, li erdê pahn bûn. ... Ttapan: Ttaya ku kesekan pahn dike. Jibo ku şelê nava şûvan bêtin hûrkirin, ttayekî(maxekî) giran, di cîyê halet da peralel bi nîr ve dihatin girêdan. Hem kesekan hûr dikir, hem jî tov dinûxaft ttar: Ev nav, ji dar hatîye wergerandin. Dar, mana wî pirr fire ye: Dara fêkî, dara bîyê, darê şivan, darê şewatê, ... Piştî ku bûye navê şeklê tiştekî ku ji dar hatîye çêkirin, di kelîma wî da guhartinekî çêbûye, yanî "dar" bûye "ttar". "Ttar": Ew tehtikê pehnê tenikê dirêj ku lihev hatiye tewandin û herdu serê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 98 --- Page Break --- wî bi hev ve hatine perçînkirin, bûye wekî legeneka piçuk a bê binî; ttarê bêjikê, ttarê moxilê, ttarê sergînê, ... Ev kelîma ttar jibo bêkeysîyê, tenganîyê tête gotin: Dinya li min teng bû wekî ttarê bêjinkê. Ew kesê ku ttar derbasê serê wî bibe ew dora xwe nabîne. Ew "tarî"ya ku tersê roniyê ye, ew jî ji "ttar"ê hatîye: "Dinya tarî bû", yanî çav tiştekî nabîne, wekî ku ketibe nava ttarê. Bi zeman mana vî gotinê fire bûye, bûye navê tersê ronîyê. *Tarîyê bi ser me da girt. Tarî rûnişt. Dinya bû tarî. ttep: Destekî nîvgirtî ku sert li tiştekî bête xistin, ew dengê ku ji wê lêdanê derdikeve, bi dev jêra tête gotin "ttep". Eger ew tişt hinkî bi av be jî, şuna navê dest rep dimîne, ji wî ra jî tête gotin "ttepik(ttep+ik)". Paşê fire bûye; herçî tiştê ji der û dora xwe bilindtir "ttep" e. Tepe: tep+e>tepe. Tepa serî, ... tto: Qaşikê ku ji tiştê ron bijor dikeve û wî dinixwêfe: Ttoyê şîr, ttoyê mast, ... ttol: Ew jina çavlider a ku li pey tolazîyê digere, jiber vî hawayê, ew li gelek ciyan tête dîtin. ttolaz: ttol+zî>ttolaz: Ew mêrê ku li pey "zî"yê(tiştê ku mê, bi wê mê ye) digere. ttolik: ttol+ik>ttolik: Navê gîyakî ye, pelê wî gilor in, bi nîçik in, jibo ku ew jî wekî jina ttol; cî û warê wî tûne ye, li her ciyê şîn tê, vî navî girtîye. ttov: tto+ve>ttov: Tiştê çandî, wek genim, ceh, nok, ... Jibo ku di axê da tête veşartin, ax liser wî dibe wek tto, piştî ku ew jêrda zîx dide, bi dîyar dikeve, bivênevê, ew wî "tto"yê vedike, kûn dike ku bidîyar dikeve, jibo vî jêra tête gotin "ttov". Yanî wî, ew axa ku liser wî wek "tto" ye, vekir. Bi zeman fire dibe, dibe navê toximê ajotî û neajotî tevda. ttovil: tto+ve+hil>ttovehil>ttovil: Ew ttoyê(qaşikê) ku ji ciyê xwe ve dibe û hil dibe, wek qaşikê dara bîyê, dara tûyê, ... Dema ku ji cîyê xwe ve dibe û tête hilkirin, ew dibe ttoyê vebûyî, hilbûyî. Ttovilê darê, ttovilê pîvazê, ... ttoşil: tto+şil>ttoşil: Ttoyê şil: Ew qaşikê ku bi şilîtî, bi teritî tête rakirin. Ttoşilê zebeşê, ttoşilê xiyarê, ttoşilê bîyê(dema ku bi terîtî bête jêkirin). V-v va: Ji îşareta tiştekî berçav, bi şert ku di berîya wî de navekî yan jî demîrekî hebe û ew jî wî nîşan bide. ... Mînak: *Mala me va ye. "merivê ku min ji te ra gotibû va ye. Va: Lêkera zemanê bûhûrî ye; ... birayê min jî va ku were, îş lihev nehat... Va, ji vayînê ye, wekî ma'ya-mayînê, da'ya-dayînê. vajî: ve+jî>vejî>vajî. Ve: Ters, berpaş. Ji: Ji jiyînê ye; ya rast, sax. Dema ku em dibêjin ev tişt vajî ye, yanî tersê rastî û saxîyê ye. bn. ve, jî. vala: ve+alâ>veala>vala: Alîyê ne tije, dema ku em dibêjin: Ev cer vala ye(Cer, du alîyê wî hene, yek şeklê wê ye, yek jî nava wê ye), yanî alîyê wê yê hundir ne tije ye. bn. ve, al. valêr: vala+er>valêr. “-er”: Di Dimilî da bi dawîya kîjan fêkî ve were, ew WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 99 --- Page Break --- kelîme dibe navê dara wê fêkiyê. Wekî: Tûwêr; dara tû ye, guzêr; dara guz e, vamêr; dara vam(hihîv) e, ... Dara ku fêkî bide ew dar tijî ye, yanî avis dibe, zarok tîne. Ew dara ku fêkî girtin di tabîatê wê de tune be, ew dar vala ye. Jibo vî, navê wê jî dibe valêr, yanî ew dara ku fêkîyê wê valatiya wê ye. Di Kurmancî da jî ji wê darê ra têtr gotin "bî", jibo ku ew jî weka jina bî ye, zarok nayîne, bêfêkî ye. vam: ve+hem-hev>vehem(vehev): Ew tiştê jihev tête qetandin, jihev vedibe. Ev kelîma "vam"(D), navê bihîvê ye, jibo ku qaşikê bihîvê; wekî du tiştê ku bi hev ve hatine şirêzkirin, bi kurmancî navê wî bihîv e, yanî du tiştê bi hev ve, ... Eger em baş bifikirin, em dibînin ku di Dimilî da, bi çavê piştî şikand- inê ev nav li vî fêkîyê hatiye danîn, di kurmancî de jî, bi çavê berîya şikand- inê ev nav lê hatîye danîn. -van: Di Kurdî da paşek e. Bi paşîya kîjan kelîmê ve bête ek kirin; nifşekî kark- erî dide xwedîyê wê kelîmê. Wek: Gavan; ew kesê ku îşê çêrandina gayan dike, berîvan; ew kesa ku îşê bêrîyê dike, heyvan; ew tiştê ku îşê hebûnî û mayinê dike(eger heyvan tunebe, ne hevîr hilatî dibe ne jî şîr dibe mast). Di hinkî kelîman da, di cîyê kelîma "van" da "wan" tête. Ez dibêjim jibo ku zimanê Osmanî di binê giranîya zimanê Areb da pelixîye û em vî jî dizanin ku di zimanê Areb da v-ew dengê ku ji nava lêvê jêrîn û dindanê jêrîn da tête der- tuneye, ewan kelîmeyên ku ji Kurdî derbasê Osmanî bûne û ketina dîyalekta nivîsandinê, "van" ew kelîman bûye "wan". Wekî: Dîwan, sîwan, çadirwan û karwan. Ewan kelîme yê ku neketine çembera dîyalekta nivîsan- dina dîl-êsîr (Osmanî êsîrê zimanê Arebî ye), jibo herêmî di şeklê xwe yê pêşîn da mane. Wekî: Şivan, berîvan, heyvan, gavan, ... varik: ver+hak: vero+hak>varuk>varik: Ew mirîşka ku hêk kirinê berdaye, bivênevê ewê xurt be... Bi zeman varik(varuk), bûye navê mirîşka ku hêj neketiye kirasê hêk(hak) kirinê. vatiş: vet+îş>vatîş. Di Dimilî da "vetiş" tête mana "deranîn"ê, "vatiş" tête mana "gotin"ê. Jibo ku însanekî, bi xeberdanê, tiştê nava xwe dertîne, dirêje, navê "gotin"ê di Dimilî da "vatiş" hatiye danîn. Eger em qenc bifikirin em vî jî dibînin ku, ew lêkera emrê "vatiş"ê ku "vaje"(ve+jê) ye, hatiye çêkirin. Yanî dema ku em dibêjin "vaje", wekî ku em bibêjin "veke jê", ew tiştê ku bi dilê te ve girêdaye, veke jê. ... Di Kurmancî da jî tête gotin: "biaxife", yanî ew tiştê ku di nava te da veşartîye, birêje. ve: yek ji wan lêkerên alîkar e, têde nifşekî newetî(nefîy) heye. Jibo ku karê wê alîkarî ye, ew lixweser di nava xwberdanê de kêm bicî dibe. Dema ku lixweser cî bigre jî, wê gavê ew di şûna dûrî û cîyabûnê de ye. Wekî ku Melayê Cizîrî di dîwana xwe da gotîye: "Xaliba ehlê zemanê ma mele ademîy in? Ve nemayîn ji kerê mey reş û gayê tey beş ..." Mela deng li xwe dike dibêje: (Mela! Qey qirê însanê vî zemanî ademî ne? WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 100 --- Page Break --- Na-na belkî evan însanan ve nemayîne, "dûr neketine" ji kerê me yê reş û gayê te yê beş-benî, çar-). Carna ku hinkî meriv pirr hêrs dibin ew jî xeberdankî dikin ku di wê da jî "ve" lixweser", di şûna dûrxistinê da tête gotin. Wekî însanekî dema ku bixwaze, yekî bê minet bike dibêje: (Ji filan tiştê kûrê min ve) yanî xirabîya ku ji te têt bila dûrî wî be û hew. ... Ev lêkera alîkar, di serê kîja fi'îl da were, mana wê digûhêre û newetî'ya xwe jî têde bicî dike, emrê ku ji wê fi'îlê bête çêkirin; ji serê wê daçêka emrê "bi" dikeve. Wekî emrê ye; fi'îla zemanê ku têt, yanî daçêka wê jê dikeve. Heçî fi'îla ku “ve” ji wê ra bibe pêşek, çawa newetîkî di wê da bicî dibe, ew bi wê ra, lêkereka dî çêdike ku bîna lêkera berê difure. Wekî: Xwarin-vexwarin, bûn-vebûn, mirin-vemirin, ketin-veketin, hatin-vehatin, ... Em vî dibînin ku ve lêkereka nû çêkirîye, lêbelê mana lêkera dijî têda jibîr nekiriye.... Xwarin-vexwarin: "ve", xwarinê ji cûtinê kiriye mêtin. Ketin- veketin: Ketin, têrabûna bêdaxwaz e, "ve" wê gerandîye kiriye dirêjketina bi xwestin. Hatin-vehatin: Hatin, cî guhartina bi tevayî, vehatin, cî guhartina nifşanî. Em dibêjin: Ev kêran vehatiye, yanî herdu serê wî tevnegeryane, lê nava wî daketîye. Mirin-vemirin: Mirin; çûyina bêveger, vemirin; mirina bi veger.... Tiştê ganî, piştî ku bimire êdî venagere, lêbelê agir ku vemire dîsa dibe ku bizivire.... Herçî lêkerên ku "ve" bibe pêşeka wan hemî jî weha ne. ... vejî: ve+jê>vejê>vejî: Derketin. Derketin û veqetîna tiştekî ji tiştekî dî. Vebûna wî ji vî ye. Bi Dimilî tête gotin "vejîyayîş". vejîyayîş(D): ve+jê+a+îş>vejêyayîş: Jêvebûn, jêderxistin, jêderketin. veşarî: ve+şar+î>veşarî. Şar: Xelk, gel, derûdor. Tiştê veşarî (veşartî): Ew tiştê ku "ve" ye, ne nêz e, ne xwe ye, dûr e ji şarê, ev wî nabînin. veta(D) : Tiştê derxistî, ew tiştê ku ne nûxaftî be, tête gotin ew "veta"ye, wekî tiştê ku ji nava qaşikê xwe derketî be. veynan: ve+înan: Poşmanî; ew kesê ku ji gotin û kirina xwe vegeryaye. Veînan: Ewê ku înan hanîna dora xwe bi xwe, ji xwe daye vekirin. vêkra: ve+êk+ra>vêkra. Ve: Ciyêbûn; êk: Yekbûn; ra: Dîtî. Ew yekîtîya ku ji hev ciyêbûna wê tête dîtin. ... Dema ku em dibêjin: Em her sê bi hev ra hatin, yanî, ew hevîtîya me xuyabû, dihat dîtin, lê ne hevkel bû.... vêre: ve+hêre>vehêre>vêre: Ew tiştê ku hawakî hêranê dike; çawa aş dan dişikîne û dihêrîne, mîde jî xwarinê diperçifîne, dimelizîne, ev îşê mîde jî nifşekî ji hêranê ye... vêtiş-vitiş: Di Dimilî da tête mana "bêjing kirin"ê. “Wêtin", ev jî ji "vejîyayîşê" ye. Lewra, "wêtin" û bêjink kirin jî, hûr û girê tiştan ji hev dertîne. vîn: Îrade; daxwaza bidil, ne ev a ku bi dev tête gotin. Min va, ez divêm, ... Em dibînin ku vaye lêker jî ji vî mesderî hatine çêkirin, piştî ku em baş difikirin em vî jî dibînin ku; vîn, evîn-hevîn- hemî jî ji kelîma hev hatine çêkirin. hev: yekîtîyê dide zanîn, ... Evîn jî yekîtîya du kesan e. ... Vîn(îrade), ew jî gihîştin û yekîtîya xwestox û daxwazîya wî ye. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 101 --- Page Break --- virnî(D): verinî>virnî: Ew heywana ku zemanê zayina wî bûhûrîye, yanî; zayi- na wî bi derengî ketiye ji zayina hevalê wî. ... virr: ve+rê>verê>virr: Ew tiştê ku ne li rê ye, ne li ser rêya rast e. ... vizîg: Navê nifşekî nanê sêlê ye. Çêkirina wî: Hevîrekî pirr ron-ji mastê rontir ji çeqilmastê tîrtir- bêmayê, dema ku bi heskê tête rokirin li ser sêla germ a kevirîn dengekî jê têt, wekî ku bibêje; vizzzz.... Ev deng wekî nav li vî nanî hatîye danîn. Eger ew hevîr bi heyvan be û hinkî jî hilhatî bibe, wê gavê, jibo ku hevîr pirr bi heva ye, rûyê wan kûnî kûnî dibe, ji wî ra tête gotin; nanê kûnik, eger hevîr ji ardê destarê be, ji wî ra tête gotin "nanê şilekî" yan jî "şilekî". vizik: vê+zik>vêzik>vizik: Ew tiştê ku di zikê wî da vêketin hebe. Ev kelîme; jibo wî agirê ku liser vemirandinê ye, ... tête gotin: Vizika agir di tifikê da nemaye. ... Hema ku vizik di nava xwelîyê da mane. ... Ev vizik bi zeman bûye navê hindik dîtina çav. Ji ber ku herdu jî di hindikiyê da wekhev in; yanî agir di hindik dîyina xwe da û çav jî di hindik dîtina xwe da wekî hev in. ... Gelo çavê te çawan in? Hêj vizik têda heye? Ez ber xwe dibînim. ... Filankes çavê wî vizik di wan da nemaye, êdî tû tiştekî nabîne. Vizik: Wî tiştê ku zarok ben lê dipêçin û davêjin erdê, ew jî li dora xwe digere. Dengê ku ew li gera xwe da dertîne, jêre bûye nav. vizêr(D): vej+ro>vizêr: Ew roja ku derket, bûhûrî; do, roja ku çû. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 102 --- Page Break --- Înkarkirina Zimanekî, Înkarkirina Milletekî Ye Meriv tenê bi ziman û di nav ziman da dikare xwe wekî kirdeyek (subjektek)ê peyda bike. E. Benvenîste Berî her tiştî dixwzim armanca vê lêkolîn dîyar bikim: Qesta vê lêkolînê ne we e ku em danûsendina di navbera çand û zimanên cûda da tiştekî neyînî, nebûyî û nexwezayî dibînin; bervajê vê yekê, danûsendina navbera çand û zimanên cûda, jibo jîyana mirovatî û komelîyetî wek hebûna roj û avê, xwezayî û mîsoger e. Ziman berhemê têkilîyên komelayetî û dîrokî ye; her zimanek cûda berhemê têkilîyên komelên axaftvan ên cûda ye û di nav pêvajoya dîrokî da digîje formatek giştî û standart. Di vê çarçovê da em dê rabirduya van têkilîyan binêrin. Di nav pêvajoya dîrokî da, di navbera têkilîyên komelên cûda da hergav tesîra çanda komela şûnwarbûyî û xwedî şaristanîyê liser komelên(civakên) koçer û barbar da hebûye. Bi gotineka din, ji alîyê çandî ve komelên cotkarîyê bêtir tesîr liser komelên koçerî kirine. Lêbelê ji alîyê sîyasî ve bêtir bandûra komelên koçerîyê liser komelên şûnwarbûyî çêbûye. Lewra komelên koçerî, hîn bêtir şervan û rêxistinkirî bûn. Ev yek, jibo sihêtîkirin û bandûrîya liser yên din, rewşa wan zeximtir dikir. Bidestxistina desthilatîya sîyasî, di navbera hêza desthelat û komelên bindest da nakokî û dijraberîya çandî peyda dibe. Yên xwedî desthilat jibo berdewamkirina rewşa xwe ya heyî, hemû nirxên komela bindest wek yê xwe qebûl dikin û her tiştê bi navê wan înkar dikin. Dixwazin hemû rêç û şopên aîdê yên din, wenda bikin. Dîrok bi van mînakan tijeye. Di dema desthelatîya împeratorî yên mezin da, ji alîyê çandî ve, di komelê da pirrengîtî û xweşbînî ya li hember çandên cûda hebû. Lê piştî geşbûna pêvajoya dewleta netewî ya unîter gelek caran pirrengîtî, pirçandîtî û xweşbînî hatîye jibîrkirin. Pirrî caran jî bûye sedemê tevkûştin û jenosîdên giran. Komara Tirkyeyê jî yek ji wan şopgerên modêla dewleta unîter yê herî tund e, ku heştê sale jibo misilmankirin û tirkkirina cografya anatolyayê, her cûre rê û rêbazên helandin û înkarkiri- na çandên din bikartîne. Sîyaset û îde- olojîya wê ya fermî ev e: ku hemû rûniştevanên cografya Tikkîyeyê Tirk in, yên ku ne Tirk bin, bi peymana Lozanê hemû heq û hiquqê wan hatîya Gotinên ku ji Kurdî Derbazê Tirkî Bûne-I Seîd VERROJ WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 103 --- Page Break --- naskirin û dayin. Komela Tirkîyeyê, komelek yek dîn, yek millet, yek ziman û yek ala ye. Hinek dîyalektên herêmî bête axaftin jî, ji wan her yek dîyalekteke zimanê tirkî ne, ne ku zimanên serbixwe ne. Zimanê kurdî jî, yek ji wan dîyalek- ta tête qebûlkirin. Jibo îspatkirina vê lênêrînê, di vî derbarî da bi navê zanis- tî û zanyarîyê gelek pirtûk ji alîyê sazî û rayedarên dewletê ve hatine weşandin. Ev lênêrîn ji alîyê hemû sazî û rewşenbîrên dewletê ve tête parve- kirin. Hêç unîversîtekê Tirkî heta nûha jibo pêşxistina zimanê kurdî lêkolîn- ekê belav nekirîye, bervajî vê, heta nûha jibo înkarkirin û helandina Kurd û kurdî gelek pirtûk û nivîsîn hatine weşandin û belavkirin. Heta jibo qedexekirina navê cîyan û gundan, navê zarokan gelek biryar ji alîyê dadgehên Komara Tirkî ve hatine girtin û belavkirin. Li gor polîtîka fermî ya dewleta Tirkîye û hinek nijadperestên Tirk bi navê kurdî zimanek nîne, dibêjin, zimanê ku bi navê kurdî tête binavkirin ji hinek gotinên farisî û arebî pêkhatî ye. Em nabêjin gotinên farisî û arebî di nav zimanê kurdî da nînin, lê qasê ku di zimanê kurdî da gotinên farisî û arebî hene, çend qatê wî di zimanê tirkî da jî hene. "Ferhenga tirkî ya ku di sala 1969-an da ji alîyê TDK-yê ve hatiye amedekirin têda 29 hezar peyv hene; ji van peyvan 3 hezarê wan tirkî ne, 6 hezarê wan jî peyvê bîyanî yên ku bi parekên tirkî hatine çêkirin in. 20 hezarê wan jî bi temamî peyvên bîyanî ne."1 1 Dr. Cemşit Bender, Kürt tarihi ve Uygarlığı, Kaynak yay. s. 48, 1991) "Peyvên di nav zimanê tirkî da bi nêzîkayî ji %50-î yê wan arebî, farisî û kurdî ne. Lê ev dîyar nake ku tirkî şaxekî zimanê arebî, farisî û kurdî ye."2 Eger em jî ligor peyvên farisî û arebî yên di nav tirkî da, bêjin bi navê tirkî zimanek nîne, hun dê bêjin çi? Roj bi bêjingê nayê veşartin. Rastî ew e ku tû kes bawerî bi derewên wisa neke. Fahmekê wisa hem ji alîyê etîka zanistî û hem jî ji alîyê pirrengîya çanda mirovatî ve şaşî û çewtîyek dervayê rastî ye û tû qîmeta wê nîne. Ji kes û polîtîkayên weha ra bersîva me ev e, ku di dinyayê da zimanekê saf nîne. Ji salên hezaran vir de Kurd û Areb û Faris bihevra jîyane, dînê wan yek e, Kurd û Faris herdû jî Arî ne; û zimanê wan jî wek gulîyê darekê ne, pirr normale ku peyvên zimanê farisî bikevin nav kurdî û yên kurdî jî bikevin nav farisî. Digel wî beşek zêde yê Kurdan misilman e û nêzîkê hezarûdused sal e ku piranîya wan di bin tesîra kultura îslamî da jîyane. Îslam jî di bin bandora kultura arebî da ye. Jiber vê yekê bi wesîta medresan- tesîra arebî pirr liser kurdî çêbûye û gelek peyvên arebî derbasê kurdî û farisî bûne. Ev jî tiştekî xwezayî ye. Em bi vê yekê ne aciz in, ne jî înkar dikin. Zimanê Kurdî, Zimanek Qedîm ê Malbata Aryanî Ye Zimanê kurdî, di nav malbata zimanên Hindî-Awrupayî da şaxekê ji zimanên Îranî ye û zimanekê ji koma 2 M. Emîn Zekî, Kurdistan Tarihi, s. 153, Beybûn yay, 1992) WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 104 --- Page Break --- zimanên tewandî ye. Di nav koma zimanên Hindî-Îranî da zimanên qedîm ên wek Sanskrîtî, Awestayî, Pehlewî, Hîtîtî û Armenkî hene. Digel van zimanên qedîm Farisî, Kurdî, Peştûyî, Belucî, Osetî, Tacikî, Derî û wd. hene. Îro jî kurdî, gelek taybet û şopa zimanên malbata Hindî-Îranî ji hemû şaxan bêtir di nav xwe da dipê. Li gor bawerîya gelek kurdologan kurdîya îro, xwe disipêre zimanê Medan û Awestayê. Zimanê kurdî, zimanek zindî ye û di cografyayêk fireh da belav bûye; "çîyayê Zaxros û dorberê wî navend bête qebûlkirin ji alîyê rojhelat da ji Xoresan û Afxanîstanê, ji alîyê rojava da heta Enqera-Qonyayê, li alîyê bakur da digîje Ermenîstana Sowyetê û li başûr da ji başûrê Îranê destpêdike, bakurê Iraqê û bakurê Suryeyê digre nav xwe."3 Pêşkevtina ziman, pêşkevtina hiş- yarbûn û rêkxistinbûna axavtvanê wî ye. Pêşkevtina ziman, ji alîyê civakî û sîyasî ve bi pêşkevtin û rêkxistinbûna civakê ve girêdayî ye. Ew milletên ku pêvajoya netewebûnîya xwe temam kirine; ji alîyê sîyasî ve rêkxistinbûna xwe ya navendî pêkanîne; sazîyên xwe yên netewî dirist kirine, li gor milletên din zimanê wan pêşkevtîtir e. Lewra jibo pêşkevtina ziman sazîyên netewî û navendî pirr girîng in. Milletên ku pêvajoya netewebûnîya xwe temam nekirine û sazîyên xwe yê netewî pêkneanîne, zimanê wan jî qels e. Zimanê milletekê, remz û desteka herî girîng a hebûna wî milletê ye. Kurdî jî remzê hebûn û yekîtîya gelê kurd e, 3 Kemal Badılı, Türkçe izahlı Kürtçe Gramer, r. 21, med yayınları, ikinci baskı, 1992) lewra yên dagîrker dixwazin ziman piçûk bixin, pûç bikin û ji têkilîyên jîyana civakî û nivîsînê derînin û wek bîranînekî otantîk nîşan bidin. Îdea û rewşa yên dilnexwazan dîyar e, lê gelek însanê me jî di bin tesîra vê lênêrînê da ne, dibêjin; kurdî zimanekê feqîr e, pê sîyaset û felsefe naye gengeşîkirin û nivîsandin, lêkolînên zanyarî nabin. Ew kesên wisa difikrin, bila xwe aciz nekin, bi vê yekê ziman nezanîya xwe, bi feqîrbû û pêşnekevti- na zimanê kurdî ve girêdidin, nabêjin em qasê ku felsefe û sîyaset biaxivin û binivsînin bi kurdî nizanin. "Dewlemendî û feqîrîya zimanekî bi nivîsê ve girêdayî ye, ji alîyê strak- tura xwe ve tu zimanekî feqîr tuneye, her ziman xwedî gramer, fonetîk û vokabler e. Lê ji alîyê nivîsê ve feqîrî û dewlemendîya ziman heye. Îro gelek ziman hene ku nayên nivîsîn, lê ji alîyê qaîde û awayên gramerê ve tu ferqeke wan û zimanekî ku pê tê nivîsîn tun- eye. Heta hin ziman hene ku pê nayê nivîsîn, lê ji alîyê qaîdeyên gramerê ve ji gelek zimanan bi rêk û pêktir in."4 Zimanê kurdî zimanekê dîrokî ye û xwedî kevneşopeke nivîsarî û edebîy- atek dewlemend e. Qasê ku em dizanın ji destpêka sedsala dehan(X) virde, gelek berhem bi kurdî hatine afirandin û nivîsîn. Baba Tahirê Hemedanî(930-1010), Abdussamed Babek (973-1020), Elî Herîrî (1010- 1077), Elî Termukî (Hicrî sedsala IV), Feqîyê Teyran(1302-1375), Melayê Batê (1417-1494) Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî (1592-1653), Şerefxanê Bidlîsî (1689-1709).... Ji xeynî vê, pirtûka pîroz a Êzidîyan, Mishefa Reş 4 Emîr Hesen Pûr, Kovara War, r. 90, hej: 10-11 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 105 --- Page Break --- di sedsalên XII û XIII da bi kurdî hatîye nivisîn. Zimanê kurdî, ji 1920-ê vir da jî wek zimanekê perwerdeyî û dersda- yinê, li başûrê Kurdistanê di dibistanan da tête xwendin û nivîsîn. Berîya wê jî di hinek medreseyên Kurdistanê da zimanê kurdî zimanê dersdayinê bû. Kurdî Çiqas Farisî ye, Farisî jî Ewqas Kurdî ye Kurdî û farisî şaxekê ji zimanê Hindî-Awrupayî û di koma zimanê Îranî da her yek gulîyekê ji dara zimanê Îranî ye. Kurdî jî û farisî jî her yek zimaneke xweser e, ne ku kurdî lehceyekê zimanê farisî ye. Kurdî Çiqas farisî ye, farisî jî ewqas kurdî ye. Lewra peyvên di nav kurdî da, di tû lehce û zimanên din yên Îranî da nînin. Eger em bixwazin di navbera kurdî û farisî da pevgirêdanîyekê bigerin, mimkune Avesta û hinek zimanên din yên qedîm, vê pevgirêdanê pêk bînin. Sdney Simith di pirtûka xwe ya bi navê Tarîxa Asurî da wisa dibêje: "Zimanê kurdî lehceyekê zimanê farisî yan jî şik- lekê wî yê xerabûyî nîye. Bervajî vê, xwedî pêvajoyekê dîrokî ye, zimanekê xweser e û ji farisî kevintir e."5 Rojhelatnas û lêkolînerê dîroka Kurd Edmonds jî di vî mijarê da weha dibê- je: "Bi awakî vekirî dîyar bûye ku kurdî, lehceyekê farisî nîye. Bervajî wî zimanekê xweser û pakij ê koma zimanê Arî ye. Xwedî dîrokekê qedîm û tay- betên xwe yê xas e."6 Her weha rojhe- latnas û kurdolog ê meşhur 5 Gotar: M. Emîn Zekî, Kürdistan Tarihi, r. 152, Beybun yay, ikinci baskı, 1992) 6 Jêdera berê. Soane jî dibêje: "Zimanê zikmakî yê wan û kurdî ya ku îro Kurd pê dipeyvin, wek zankirina hinekan zimanekê bêserûber û bêrêz nîye. Parçeyek ji farisî yan jî lehceyeke wê jî nîye. Bervajî wê, saf, saxlem û xwedî taybetîyên xwerû û zimaneke Arî ye. Kurdî, berîya wend- abûna dîroka mezin a Îranê, ku di şûna wê da dîrokekê ku bi çîrok û evsaneyan ve tijeye ma, di çîyayên Kurdistanê da bi awakî herî saf û pak hebûna xwe parast. Piştra hinek peyv û gotinên bîyanî ketin nav vî zimanî. Bi taybetî jî di vê yekê da rola îslamyetê hebûye. Lêbelê şertên neyînî yên sed salan ji pêşkevtina vî zimanî ra bûne asteng. Jiber vê yekê divê ji nav lehceyên kurdî yekê wek bingeh bête pejirandin, peyvên bîyanî ji nav bêtin derêxistin û di cîyê wan da ji lehceyên din peyvên xwerû yê kurdî bêtin bicîkirin."7 Hinek Xisûsiyetên Kurdî û Farisî Nêzîkayîya di navbera kurdî û farisî da ji merivatiya wan tête. Cûdatîya di navbera wan da jî, wek cûdatîya navbera duhatî yan jî mîrasxûrên malbatekî ku çendîn esir liser borîye. Kurdî û farisî ji alîyê hevoksazî, fonetîk, rêziman, tewandina lêkeran ve dû zimanên ji hev cûda ne: 1- Di zimanê kurdî da mêyîtî-nêrîtî (cinsiyet) heye, di zimanê farisî da nîne. Her wekî tirkî di farisî da jî bi peyvên cûda nêrîtî-mêyîtîya gîyan- daran tête nîşandan, yan jî bi sîfetan cinsiyeta wan tête nîşandan. Mînak: 7 jêdera berê, r. 153 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 106 --- Page Break --- mere gaw(ga- öküz)/ made gaw(manga -inek)), ker /nêreker- ker/manker, ... 2- Cûdatiya di navandina çêleyên heywanan da: farisî kurdî sag/tule seg Kûçik/cewrik mirx/cucemirx kerg/lîçik(d) gaw/gasale ga/golik biz/bizxale bizin/karik alax(ğ)/kire alax ker/dahşik 3- Kurdî xwedî fonetîkekê xwerû ye: Ji xeynî "av", "agir" û wd. hinek peyvên kevin ên Îranî, dengê "h" bi giştî dikeve. Wekî peyvên haş/aş, havêtin/avêtin, harî/arî, hewe/we, henîşk/enîşk, hêvar/êvar, hevraz/evraz, .... "Di peyvên farisî yên wekî hasp(at), havt(yedî) da, gelek caran em rastê "h" yên zimanên Samî têne. Dengê "L" ji "L"ya silavî û tirkî hinek cûdatire, beramberî dengê "r"ya sivik "r"ya girover, dengê "v" yê ku bi lihevketina herdu lêvan; di serê peyvê de hebûna du tîpên bêdeng; mînak dengê "n" û "r"yê dizime.8 4- Cûdatîya di peyvan da: Di gelek şîweyên kurdî da li beramber van peyvên farisî: amad, avurd, şindî, fris- tad, tuxemî murx, hemam, dewa, rusta, sup, saeqe, kîşwer, gurbe, gulabî, melafe, merîz, xîs, kuwkeb; van peyvên kurdî têne bikaranîn hat, anî, bîst, nard(şand), hêk(hak-d), awke, derman(darû-d), gund, şorbaw, birûsk, welat, pisîk, hirmê, lehêv, nexweş, şil, stêrk, ... 5- Mesder: Di farisî da pareka mes- deran “-en” e, “-en” bête rakirin koka 8 Minorsky, Kürtler, r. 78, Koral yay, 1992 dema bihûrî ya lêker dimîne. Di kurdî (Kurmancî) da “-in” e. farisî kurdî buden/bud bûyin/bû nişesten/nişest rûniştin/rûnişt xerîden/xerîd kirrîn/kirr reften/reft çûyin/çû ameden/amed hatin/hat 6- Ji aliyê hevoksazîyê ve: Bi tay- betî di kelîmeyên hevgirtî da, parasti- na şiklê nedîyar ê lêkerên têper (sergerandî) di dema borî da. Mînak: Kûestan-îan le brîvîn. Kelîme bi kelîme wergera wî: Kûhistan ji layê wan ve ji me ra hate birîn, yanî "me ji kûhistanê mehrum kirin."9 7- Peyvên ku çavkanîya wan yek e (Awesta/Avesta), ji alîyê fonetîkê ve guhartinên mezin têda çêbûne. Awesta Kurdî(k-d-s) Farisî Tirkî bereza bilind, berz bolend yüksek draçâh dirêj, derg draz uzun canay jin, ceney zen kadın ezm ez, min men ben masiya masî, mase mahî balik mexşî mêş, meys meges sinek was xwaz, waz xwasten istemek maza mezin, gird, bozorg büyük gewre mazga mejî, mezg meğz beyîn pireta pir, pird pol köprü hor tav, ro afîtab güneş raoçah roj rûz gün veraxa berx, verrek bere kuzu 9 jêdera berê, r. 78 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 107 --- Page Break --- *** kurtebirrî: kur. kurmancî sor. soranî dm. dimilî zaz. zazakî hew. hewramanî far. farisî sansk. sanskirîtî tr. tirkî etm. etîmolojî zool. zoolojî bot. botanîk *** abdest, avdest: ab/av(su)+dest(el): Di zimanên Arî da dengê b û v bi hev diguherin. Di Kurdî da ev peyv di şiklê “destav”ê da jî tête gotin. abdesthane, avdestxane: ab/av(su)+ dest(el)+xane(mekan, ev, yer). Ew cîyê ku têda karê avdestgirtinê dibe. ada, avda: av+da: Ew reşayiya ku di nava avê da ye; girav. bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN, Kovara WAR, Hej: 5-6. agah(haberdar, bilgili), agah/aga: a(belirtme, dikat çekme anlamında zamir)+go(söylenen, duyulan): Di kurdî da dengê "a" û "o" bi hev diguherin. Li vê derê mana "agah/aga" ev e; tiştê hatîye gotin, tiştê hatiye bihîstin, tiştê hayî jê heye. ağa, axa: ax(toprak)+a. Yanî yê xwedî axê, mezin, giragir, gewre. Her wekî "a" ya li pey peyva/gotina "xwenda û zana", "a" ya li vir jî pareka nav çêkirînê ye. ağıl, bn. ahir. ağu(zehir), awxu-awxwî: aw(su)+xu/ xwê(tuz). ahenk, aheng: a+heng>aheng>ahenk. Heng, di zaravayê dimilî da navê mêşa hingiv e. Ew tiştê ku bi hevrêz be (sistematîk) ji wî tiştî ra tête gotin ev tişt, gotin bi aheng e, yanî ew weka kewara mêşa ye. Çawa ku di kewara mêşan da parvekirina kar heye; yanî hinek îşçî ne, hinek tiral in, li benda mêşa mak in ku ew wê bi dol bikin, jibo ku ew jî di wan çavînekên ku bi xebata wan îşçiyan hatiye amadekirin da hêkên dolkirî bike, ... bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN, Kovara WAR, hej: 5-6 ah!, ax!: Dengê xwezayî yê ku li hem- ber rewşekê awarte dertê. aha(işte, bak, ....), aha: a(işaret zamiri)+ha(işte, ne var). Ew a ha! ahır, axhûr/axûr:ax(toprak)+hûr (ufak, ince, küçük)). Cîyê ku heywan têde têne hewandin û axa binê wê hûr e, binê wê nayê şebkirin, jibo ku hey- wan bi rehetî liser mexel bibe û necemide. ajda(isim), az/aj: az/aj(filiz)+da(ver- mek mast. dili geçmiş hali): Di fonetîka kurdî da dengê "j" û "z" bi hev diguherin. al, Kokek yek kîte ye, ku di zimanê tirkî da gelek gotin jê peyda dibin. Mînak: al-danmak, al-i Osman, el, al(kızıl, alev). Di kurdî da jî çar maneyê wê hene: 1. "alî" di mana teraf, kenar, hêl da ye. 2. alîgir, alîkar. 3. "al/ala" navê beyraqê ye. 4. Di mana pîrozî da tête bikaranîn. Mînak: Xanîyê nûh li we xêr û ala be. alıç, alûç: Di lehca dimilî da navê dara vê fêkîyê "alûçêr", fêkî bi xwe jî bi navê "aliç/alûç" tête binavkirin. Di lehca dimilî da pareka "-êr" were WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 108 --- Page Break --- dawîya kîjan fêkîyê navê dara wê dîyar dike. ama, ama: a (işaret zamiri)+ma/ mayî (kalan, geri kalan). Ama, qertafa veqetandinê ye. Di axaftinê da dema ku meriv bi gotina xwe ne bawer be ku ewê bi tevayî were cî, jibo ku ewê bi tevayî were cî, jibo ku meriv wan astengan bigre ber çav, bi ama’yê meriv xwe ji bin barê lomeyan derdixîne û dibêje; a ma... bn. Etm. Zimanê Kurdî, A Uçaman, Kovara War, Hej: 5-6 amaç(erek, hedef), amac: ame(gelme- dm.)+ca(yer-dm.): Tiştê ku pêkhatin û bicîhatina wî bête hede- fkirin. ambar, hembar/ambar: ham-hem- hev(bir önek olup, kelimenin başı- na geldiğinde denklik, eşitlik anlamını verir)+bar(yük): Ciyê ku bar têde berhev dibe. Her wekî keti- na "h" ya "hembar", di kurdî da gelek caran "h" ya li serê peyvê dikeve. ar, ar: "ar" kokekê yek kîte ye û bi tevî ku di zimanê tirkî da ji vê kokê gelek peyv hatine çêkirin jî, man- ayek wê ya dîyar nîne. Di kurdî da pênc maneyên vê peyvê hene: 1. Ar(ateş). 2. Ar/arvan(un). 3. Ar-î(nijada ku Kurd jê têne). 4. Are/arye(geğirmen). 5. "Ar/are (yemlik)", di lehca dimilî da tête mana "afira" kurmancî. arşin, arşîn: a+ra+şehîn>arşin : Aletê kêşan û pîvanê. Li vê derê “a” jibo rastî û diristiyê ye. "Ra" jibo nîşan- danê ye. Şehîn, navê mêzînê ye. Ji vir hate zanîn ku arşîn navê wî aletê ku pîvanê bi diristî rava dide. Di nava zeman da derbasê zimanê Osmanî bûye, sade jibo dirêjayiyê hatiye karanîn ku li dora heftê cm. ye. (bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. Uçaman, WAR, hej: 5-6) asayiş, asayîş: asa/asan(dm./zaz.) (kolay, rahat)+iş(iş): Îşê aramî û hêsankirinê. Peyva "iş, -iş" ji Kurdî derbasê tirkî bûye. aşina, aşinas: a(işaret zamiri)+şinas (Kürtçenin dımıli lehçesinde "tanıdık, bildik, alışılagelen" anlamına gelir). Ev peyv di lehceyên hewramanî û soranî da jî wekî "aşinas" tête binavkirin. avare/avare olmak (işsiz güçsüz, başı boş dolaşan, dengesiz), averê: a(işaret zamiri)+ve(ayrılma, kopma anlamında önek)+rê(yol): Ew tişt yan jî kesê ku ji rêya ku divê ew têda be, ji wî dûr keve jêra tête gotin, ev "averê" ye, yanî ji rêya xwe û jı xeta xwe bi tevayî veqetyaye. avrat, afrad(sor.)/awrad/awra(dm.): aw(su, ..... +ra(-den, -dan anlamın- da sonek) Bi ketina dengê "d" peyva "awrad" di lehca dimilî da bi mana "awra(gebe)" tête bikaranîn. bac(Osmanlı imparatorluğunda güm- rük vergisi), pac>bac(p ve b ses dönüşümü sonucu): pa(ayak)+ca (yer): Heqê cayê pay(dm.)(ayak bastı parası). baca, baca>paca: ba(rüzgar, hava)+ ca (yer, konum): Ew cîyê ku hewayê wî ji alîyê ba ve tête kişandin. bacak, paçaq: pa(ayak)+çaq(ayak bileğiyle diz arasındaki kısım)> bacak. Li vê derê dengê p û b bi hev diguhere. badava/bedeva(çaba ve emek harcan- WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 109 --- Page Break --- madan; havadan elde edilen şey), badawa: ba(rüzgar) + di (edat)+ hawa(hava). Tiştê ku bê cehd û kedê be; ji bayê hawayê were bidestxistin. Di dîyalektên hewramî û soranî da dibêjin “bayhewa”. bağ, bax: ciyê mezin ê ku hatiye çandin bi darên fêkî. bahar, bihar: Bi zimanê Sanskritî "bahâr" navê kûlîlk e. Di zimanê kurdî da jî tête mana demsalekê ku mehên Adar, Nîsan û Gulanê digre nav xwe û di van sê mehan da jî gul û kûlîlk geş dibin. bahçe, baxçe: bax+çe. Baxê piçûk ê ku sînorê wî dîyare. bahçıvan, bexçevan: bax+çe (küçültme soneki)+van(bir sonek olup, sonuna geldiği kelimeyle ilgili işi yapanı bildirir). Kesê ku li bexçê xweyîtî dike û li ber bexçê newbetê digre. bahş(bağış, hibe, yardım, teberru), bexş: Tiştê ku bedewa bête dayîn, belavkirin. bahşiş, bexşîş: bexş+îş: Bexş a ku bi munasebeta qedandina îş û karekî tête dîyarî kirin. baht(yazgı, alınyazısı), bext: Ev peyv bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye. bahtiyar, bextîyar: bext+î+y+ar. Ew kesê xwedîyê bext, mesud. bakla( bir bitkinin adı), bot. Ev peyv di kurdî da di şiklê “baqla-kur.” û “bankila-dm.” da tête gotin. balaban(yüksek sesli), balabang: bala(sor./yüksek)+bang(seslenme). "Bang" kelimesindeki "g" sesi düşerek "ban" olmuş. ban-la-mak, bang(ses, çağırı)+la-mak (türkçe ekler). Yanî bangkirin. bari(hiç olmasa, en azında), barî(dm.), zirav, zayif. Bi firebûna wateya xwe ev bêje di mana "qe nebe",”kêm be jî” de tête bikaranîn. batman, batman: 1. Pîvanek giranî ye qasê 8 kîlogiramê. 2. Navê bajarekê Kurdan ku bi neftê xwe dewlemend e. 3. Man/ Men(unite, birim). bayir(sürülmemiş, ekilmemiş, verim- siz toprak), biwûr-bihûr- bûre bû(olmak fiil. geçmiş zam. hali) +rê(yol): Erdê ku çandinî têda nehatîye kirin, bûye bihûr, rê. bed(kötü), bed, xerab, nebaş, çepel. bedbaht, bedbext: bed(kötü)+bext (baht). Ev peyv di şiklê bextreş, bextxerab da ji tête gotin. bedbin(kötümser, olumsuz görme ), bedbîn: bed(kötü)+ bîn/ dîyin (görme). Dîtina neyînî, ne erînî. bedel(karşılık, değer, kıymet), berdêl: ber(1- ürün, mahsul, döl. 2-ön, yan, nezd. 3 yerine, karşılığında) +dêl (değişme, yerine): Ew ber û mahsulê ku bi ê yekê dî ra bête guhartin. behre: bare(dm./zaz.), par/pay(kur.). bel-li(belirti, yükseklik, iz), "bel", di zimanê kurdî da tête mana tiştê "tîk ê bilind". Herwekî ku tête gotin "zinarê bel"; di nav zinaran da yê tîk û bilind ê dîyar. Dema ku tête gotin "heywanê gohbel" jî, qesta bi vî gotinê ew e, ku ev heywan guhê wî tîk in yan jî tîk kirîye. belge, pelge>belge: pel(yaprak)+ ge/geh; per+ kom>perkom. Pelê ku nivîs têde hatiye nivisîn û komkirin. beli, belî: bel+î. bn. bel. ben, men(azerî), men>min : Derbazê azerî bîye û ji azerî jî bi guhartina dengê m/b di şiklê "ben" de derbasê tirkî bûye. bende/bende-niz(kul, köle, tutsak), "bende", ewê ku di derdestê ji xwe WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 110 --- Page Break --- xurttir "di ben de" ye, pê girtîye, pê girêdayî ye, xulam e, mirîd e, qul e. Gotina "ezbenî" jî di vê manê da ye; yanî dibê ez bi benê te ve girê- dayî me, di benê te da me, amadeyê emr û fermana te me. Nava zeman da mana vê gotinê fire bîye û jibo rêz- girtinê hatiye bikaranîn. benek(herhangi bir şey üzerinde bulu- nan ufak leke, kabartı, belirti), benek/binek: ben/bin+ek. "ben" di kurmanci da tête mana lekeyê piçûk ên di rûyê çermê mirov da. Di dîyalekta dimilî da jî dibêjin "şanik", yanî nîşanek; nîşana ku di rûyê çermê wûcud da ye. Pareka "- ek" hem di mana piçûkkirinê û hem jî mana yekanîyê da tête bikaranîn. beraber(yan yana, birlikte), beranber: ber (yan, ön)+a(işaret zamiri)+ber (yan, ön). Ew tişt yan jî kesên ber hev, bi hev ra bin. Sîyahpoş weha dibêje: “Herîfan anî textek pur ji gewher Muqabil textê Şah danîn beranber.” beraber-lik, beraber+lik(türkçe ek). bak. Beraber. berbat, berbad: ber(ürün)+bad/bed (kötü): kötü ürün/ berê kotî, berê xerab, berê nebaş. berhane(büyük, harap, kulanışsız ev), barxane: bar(yük, eşya)+xane(ev, mekan). Ew xanîyê ku bar û alavê zêde, kêrnehatî têda berhev dibe. berhava(yararsız, boş), berhawa: ber(ön)+hawa(hava, boşluk). Tiştê ku ber be hawayê, valahîyê here. berhudar(çok yaşa, dirençli ol, mutlu ol anlamında dilek olarak kulanılır), berxudar: ber(ön, nezd, yön)+xu(kendi)+dar(bir işi yapan anlamında sonek). Gelek maneyên gotina/peyva "ber" di kurdî da hene; yek jê, pêşek e, ku were pêşîya hinek gotinan/peyvan, lêk- erek yan jî pêkhatinek dide nasandin. Mînak: beravêtin, berketin, berçûn. Duyemîn, tête mana "ön, ön cephe, yan nezd, -e yakın, -e doğru" ya tirkî. Mînak: berêvar, berbang, ber wî, ber bi jêr. Li vê derê wateya peyva berxudar ev e: ciyê tu sekinî, xeta ku tu liser dimeşî, îstiqameta tu têdayî ... di wê şopê da liberxwe bide. berdevam(sürmekte olan, sürüp giden), berdewam: ber(yön, istikamet) +dewam. Tiştê ku berê da dest- pêkirîye û hîn jî dom(dewam) dike. "ber/berê" di zimanê kurdî da tête mana "önce, önceden" a tirkî. berdoş(başıboş, serseriş verimsiz), berdoş: ber(kendi)+ doş(gezinmek, dolaşmak): Yê ku ji ber xwe da, bi xwe ser, ser serê xwe digere, doş dibe. beri(ön, yakın, bu yan): ber(yan, ön, nezd)+î(Kürtçede yer, konum, mekan belirten ek). Sîyahpoş dibêje: “Liser tabê ji husnê reng perî bû Ji nuqsanî we eyban ew berî bû.” beste(1. bir müzik eserini oluşturan ezgilerin bütünü. 2. bağlamak): beste: Di kurdî da du maneyên peyva "best" hene: 1. Werîsê kurt ê ku ji muyê bizinan hatiye honandin 2. Di dîyalekta dimilî da tête mana “girêdayî”ya kurmancî. bestekar(besteci), bestekar: beste (örme, bağlama)+kar(iş). Ew ê ku karê honandina/bestina gotinên mûzîkê dike. beter, bedtir/bêter(dm.)/bêtir(kur.): bed (kötü) +tir(pekiştirme eki). Xerabtir, nebaştir. beyan(açıklama): beyan: 1. Beyankirin WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 111 --- Page Break --- (açıklamak). 2. Roj beyanî (sor.) (gün aydın). beyanat(demeç, bildiri), beyankirin, daxuyanî. beygir/bargir(yük atı, yük kaldıran/ tşıyan ), bargîr: bar(yük)+ gir(girt/ girtin): Ew heywanê ku bar hildi- gre, bihêz e. beyhude(boşuna, yararsız, faydasız), bêxudî: bê(olumsuzluk ön eki)+ xudî(sahip): Tiştê ku bêxwedî be, bêfayde ye, ji tiştekî ra nabe. Ji ber ku di alfebeya tirkî da dengê “ê” nîne, li şûna wê da dengê “î” û “e” bikar tênin. behuş/bıhuş(aklı başında olmayan, sersem), bêhiş: bê(olumsuzluk öneki)+hiş (bilinç, belek, hatıra). Ew ê ku hişê wî/wê ne li serê wî ye. bezar(aciz, dilsiz): bêzar: bê(olumsu- zluk öneki)+zar(dil). biçare(çaresiz, zavalı), bêçare: bê (ol- umsuzluk öneki)+çare(çözüm, yol). biçare-lik: bak. biçare. bigane(bir şeye karşı ilgisiz, cansız, yabancı), bêgane/bîyane: bê(olum- suzluk öneki) +gan(can)+e(parek e, were dawiya hinek gotinan mana wan teng dike.) bikes (kimsesiz), bêkes: bê(olum. öneki) +kes(kimse, şahıs, kişi): Ew ê ku kesekê wî tune be, bêxwedî be, bêkes be. bingöl(şehir ismi), bingol: bîn(koku)+ gol(gül). "bîngol" tête mana gola bi bîn. Navekê dî yê vî bajarî "çewlîg" e, ku tête mana cîyê avî û bibexçe. birader(dost, arkadaş, kardeş): birader: bira(kardeş)+der(kapı, dışarı, yer). Ew kesên ku ne ji dê û bavekê bin, lê wek dû birayan nêzîkê hev bin. biryan/büryan(tandırda pişirilen bir kebap türü), bûryan/birryan: Cûrekî kebabê ku di tendûrê da tête pijandin û peyderpey jê tête birîn jibo xwarinê. biteraf/tarafsız, bêdiref/bêteref: bê (olumsuzluk öneki)+ di(edat)+ ref(grup, yan, sürü). Ewê ku di ref/rex yekî da cî negre. bizar(isteksiz, istememe, usanma), bêzer-bêzar: bê(olumsuzluk öneki) + zer/ zar(istek, günül). bol(çok, geniş), bol: Di dîyalekta dimilî da tête mana pirranî û kerîyê pes. Mînak: bolê bizan, bolê mêşnan. boranî((bir yemek türü)bak. Ismet Zek. Eyupoğlu, Türk Dili Etm. Sözlüğü)): boroanî: bor(Dımıli lehç. "yemek" fiilinin emir hali) +anî(sıfat takısı. "Şîr-anî" de olduğu gibi). "Boranî", di dîyalekta dimilî da navê şîranîyek e, ku bi tevîhevkirina kûndirên zivistane yên xaşandî û mast û dimsê çêdibe. bulgur, pelxûr>belxûr: pelx(ezme)+ xûr/xûrek (yemek) >pelxûr. Ew xûreka ku bi avdan û nermkirinê tête pelixandin û xwarinê. bülent(isim), bûlend>bilind(yüksek). can, gan>can: Jiber ku di arebî da dengê "g" tuneye, "gan"a kurdî wekî "can" derbasê arebî bûye û ji arebî jî derbasê tirkî bûye. canan(sevgili, sevilen), canan: Ew can yan jî kesa ku meriv qasê canê xwe ji wê hesdike. cani(kan döken, adam öldüren), canî: can+î(isimden sıfat türeten sonek). Ew kesê ku canan digre, merivan dikûje. cansiper(canını verircesine, özveriyle), cansîper/cansîber: can (can) +sî (gölge)+ber(ön, nezd, yerine). Ew WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 112 --- Page Break --- tiştê ku jibo bidestxistina wî meriv bi rastinî canê xwe nede jî, herwekî jibo bidestxistina wî sîya canê xwe bide li ber wî. cambaz(canıyla oyanayan, korkulu oyun gösteren), canbaz: can(can, vücud)+ baz(bir sonek olarak oyun- cu anlamını verir). Leyiztikvanê ku bi bûhayê canê xwe dileyze. Mînak: qumarbaz, seydbaz, dek- baz, ... canavar, canawer: cana+wer. Ew hey- wanê dirinde yê ku canan dixwe. cayigir(yer edinen, yer alan, dünyaca tanınan), cagir/cîgir: ca(yer)+ y (kaynaştırma)+i(çekim eki)+gir (almak). cevher(öz, maya, değerli mücevher, fel. töz), gevher/gewher. Jiber ku di arebî da dengê "g" tuneye, "gewher"a Aryanî wekî "cewher derbasê arebî bûye û ji arebî jî der- basê tirkî bûye. cihet(yön, istikamet, yan), cîhet: cî (yer, mekan)+het(yön, taraf, ... doğru). Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. civan(genç, yakışıklı, yiğit), ciwan: Ev kelîme bi mana xwe ya kurdî der- basê tirkî bûye. civanmert(sözünün eri, yiğit yaratışlı), ciwanmerd: ciwan(genç, yakışıklı, yiğit)+ merd(insan). "merd" ji "merdim"a dimilî tête. civar (yerleşim, yerleşim yeri(bak. Ismet Zekî Eyüpoğlu, age...), cîwar: cî(yer)+war(mekan, yer- leşim yeri, yurtluk). civciv(yavru, küçük yavru), cûcik: Di kurdî da ev kelîme bêtir jibo çêjikê mirîşk û çûçikan tête gotin. Îro jî dema ku qut didine mirîşkan bang dikin dibêjin "cûc, cûc, cûc, cûc!". "-ik" pareka nav çêkirinê ye. cop(sopa, değnek), çob/çov: Di fonetî- ka kurdî da dengê "b" û "p" bi hev diguherin. Ev kelîme bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. coş/coş-ku(taşma, fışkırma, kaynama), çûş/coş: çû(gitmek)+jê(ji wê, ondan). Ew kel û hereketa ku tişan ji cî û warê wan dibe, difurîne, derdike. Di navbera dîyalektên kurdî da dengê "jê", "jî" û "ş" bi hev diguherin. cömert: bn. civanmert. cüda(ayrı, bak. istiklal marşı): "cûda", di lehca soranî da tête mana "ayrı, farklı" ya tirkî. Di lehceyên kur- mancî û dimilî da jî raberê vî kelîmeyê "cihê" û "cîya" tête karanîn. çadır(otağ): çavdor>çader>çadir: çav (göz)+der(dışarı). Ew perda ku bête kişandin û ji layê der va da ji dîtina çavan ra bibe asteng û ê nav xwe biparêze. çapak, çapak: çav(göz)+pak(temiz). Derçûn û pakbûna qirêja nava çav ku der û dora bijang û çavikê tête der û berhev dibe. bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN, Kovara WAR. çapraz, çeprast: çep(sol)+rast(sağ): Liser xêzek, bi alîyê çep û rast ve rêzkirina tiştina. Her wekî gelek kelimeyên din ji vî kelîmeyê jî, bi parekên tirkî, gelek kelîmeyên nû jê hatine çêkirin. Mînak: çaprazlama, çaprazlamak, çaprazlaşma, çapra- zlaşmak, çaprazlık, çapraşık, çaprazvari. çaput, çaput: çar+pot. Ew çara(çala) ku wek perde ye, dema biqete, dibe pot. Ji wan potan ra jî tête gotin WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 113 --- Page Break --- çaput. bn. tem. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN, kovara WAR çardak: çardarik>çardak: çar(dört) + dark(küçük ince uzun ağaç). Ew cîyê havîne yê ku jibo sî û raketinê bi pevgirêdana çar darên sivik tête çêkirin. çare(çözüm yolu, çıkar yol), çare: çi(soru zamiri)+rê(yol, yöntem, çözüm). Jibo çareserkirina pirs- girêkek çi rê û rêbazên divê. çarık, çermik>çarox: çerm(deri) +ok (isim yapma ya da küçültme eki). çark(1.tekerlek, 2. vazgeçmek, geri dönmek), çerx: Ev kelîme di kurdî da hem tête mana "tekerlek"ê û hem jî tête mana "sazûman"ê. Dema dibêjin "çerxa dinyayê weha digere..." mana wî ew e ku sazû- mana dinyayê bi vê awayê digere. Di lehca dimilî da tête mana "gerandin"a tiştê helqayî û girover. Di zimanê sanskrîtî da ev kelîme wekî "câkra" tête binavkirin. çarmih, çarmix: çar(dört)+mix /mîx (çivi-dm.). Şiklekê êşkence û ceza- kirinê ye. çarşamba, çarşewe>çarşeme: çar (dört) +şewe/şev(gece). Di teqwî- ma Kurdan da vegera rojê bi ser “şew/şevê” da tête qebûlkirin û hej- martin. Rojên piştê wê şevê, bi hej- martina şevên piştê wê şevê têne binavkirin. Destpêka rojê yekemîn ê heftê bi navê “şewa yewin/ yewşewe” yan jî “yekşev”, yê rojê duyemîn “dişewe” yan jî “duşev”, ... bi vê hawayê heta roja pêncan têne hejmartin. Di şeva şeşan da dema ku tête gotin “şeşşew/şeşşev” di peyvekê da sê dengê “ş” bihevra têne gotin. Jiber ku dengê “ş” giran û sert e, di nav peyvekê da hebûna sê dengê “ş” wê peyvê pir giran dike. Jiber vê yekê di şuna “şeşşem”ê da bi mana şewa/şeva piştî wê di şiklê “hêne, êne, în” da tête binavkirin. Di nav fonetîka zimanên aryanî da dengê w, v î m bi yekudu ra digorin. Çareşew yan jî çarşem, di nav rêza rojên yan jî şevên hefteyê da navê roja yan jî şew/şeva çaremin e. çarşı, çarsûk>çarşû: çar+sûk(bazar, alışveriş alanı): Cîyê danûsendin ê ku çar alîyê wî vekîrî be. “çar”ê di vira da wekî “çar”a peyva çarme- dorê ye. çat/çat-al, çet/çetal: Ew nûqta ku du rê, du çem yan jî hîn zêdetir tiştinê dî bigîjin hev. Her wekî tête gotin "çetrê/çetê rêyan", "çetê çeman". çatak, çetax: çet(iki şeyin birleşme noktası, kavşak)+ax(toprak). Cîyê ku axa du newalan digîje hev. Çetax, heman deman navê qezekê Muşê ye. çayir, çêhre/çêre/çere: Ciyê çêreyê hûr ê gurr. Di kurdî da dengê "h" bi piranî yan dikeve yan jî werdigere ser dengê "y" û "w" yê. çember(halka, kasnağ), çenber: Tiştê girover û nava wî vala. çenebaz(çok konuşan, çenesi kuvvetli), çenebaz: çene+baz (oynayan, yapan anlamında sonek). Her wekî “-baz”a dekbaz, qumarbaz, seydbaz, hile- baz.... çengel( ucu kıvrık araç), çingil/ çongil/ çengal: Tiştê serê wî xwar û çendik kirî. çerçeve, çarçove: çar(dört)+çov (çubuk)+e. Tiştê ji çar çovan hatîye çêkirin. Bi farisî dibêjin “çarçobe”. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 114 --- Page Break --- çerçi(gezici satıcı), çerçî: çer(nasıl, ne gibi)+çî(ne). Ew firotoxê seyar ê ku tû "çi" bixwazî û tiştê "çer"a bêjî pêra hebe. çerik, çeyrek(dörtte birlik bir ölçek (1/4)), çaryîk/çarîk: çar (dört) +yek(bir). Pîvaneke ku ji çaran yekê tiştekî dîyar dike. çevgen(baston, asa), çovgan/çogan: ço(sopa, değnek, asa)+gan(can). Ew "ço" yê ku merivên nexweş yan jî pîr didine ber xwe, da ku jibo taqeta çokê xwe teqwîye bikin. çevre(bir şeyin yakını, dolayı, etrafı), çewre: çar(dört)+hawîr(yan, etraf). Çar hawîr, çarmedor, çaralî. çıra(ışıklık), çûra/çira. Ew dara wers ê ku zû bi agir digre û meriv bi wê çûna rêya tarî ronahî dike. çift(iki, ikili), çift(dm.)/cot(kur.). Bi farisî dibêjin “coft”. çifte(hayvanın iki ayağıyla attığı tekme), çifte: Pehîna ku heywan bi du lingê xwe yê dawî davêje. çil(döğme sonucu yüzde kalan iz), çîl/çîlo: (yüzü çok miktarda benek- li ya da lekeli olan sarışın kimse). Ew kesê zerik ên ku di rûyê wan da ben(şanik) û daxên zêde hebin, di lehca dimilî da ji wan ra dibêjin "çîlo". çile(zahmet, sıkıntı, acı çekme), çil/çile: çil(kırk-40)+e. 1. Demek dijwar a perhîzbûna derwêşan ku çil roj berdewam dike. 2. Rojê çilemîn ê piştê mirîyan, ku ew êş û şûna wî tête bîranîn. 3. Çil rojên dijwar ê zivistanê bi navê çilpêçe tête binavkirin. Dîyar dibe ku her sê maneyê cihê xwe dispêrin kelîma "çil", û naveroka van sê maddeyên cihê jî mana "zahmetî, tengasî û dîjwarî" di nav xwe da dipê. çilekeş(çile çeken), çîlekêş: çîle(bak. çile)+kêş(çekme). Yê di nav zah- metî, tengasî û dijwarî da ye, çîle dikşîne. çimen(yeşillik, yeşil otlarla kaplı alan), çemen/çîmen: çem(nehir)+ en/în(mastar eki). Ciyê ku çem der- bas dibe avî ye, derûdora wî her- dem şîn e, biçîm e. çirkef(pis, çirkin), çirkav-çirkev: çirk (pis, kötü, dağınık)+av(su). Tiştê wek ava pîs, genî, bîno. çirkin, çirkîn: çirk(pis, kir, dağınık)+ în(mastar eki). bn. çirk. çoban(koyun, keçi sürülerini güdüp otlatan kimse), şebvan/şevvan/ şivan: şeb/şev (gece) +van (türkçedeki -cı, -ci, -cü, -cu anlam- onda sonektir). Di kurdî da dengê "b" û "v" bi hev diguherin. "Şivan" tête mana newbeçîyê şevê, yanî "şevvan/şevan". Ji çerandina şevê ya pez ra ji tête gotin “şevîn”. çor(hastalık, dert), şor>çor: Ev gotin di lehca dimilî da bi mana "derd, nexweşî" da hîn jî tête karanîn û weha dibêjin: "To çor veto! ti vanê ez nişêna". Her wekî bêjin tû jî bûyî wek axa şor, ku berhem nadî. çorak(tuzlu, kireçli, verimsiz torak), şorax: şor(tuzlu)+ax(toprak). Bn. şor. çorba, şorbaw(sor)>şorba: şor(tuzlu) + aw(su). Ava şor. Bi rastî jî "şor- baw/şorba" xwarin û vexwarina feqîran e. Di wexta nangiranîyê da ji ber ku yên feqîr nedikarîn nîsk bikirrin û bipêjin, "şorbaw" yanî "ava şor" çêdikirin û dikelandin jibo xwarinê. çor-lu(hastalıklı, dertli), bn. çor. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 115 --- Page Break --- çök-mek: çok(diz)+dan( (etmek, yap- mak, vermek anlamında yardımcı fiil). Çokdan: Liser çokan rûniştin. çöl(verimsiz, kumlu toprak), çol/çûl: Erdê biqum ê bêber. çöp(değnek, odun, çalı, sap, dal ), çov/ çûv>çob>çop. "çov/çop", di eslê xwe da bermayî yê tiştê darîn e. Di nava zeman da mana wê fireh bûye, bi mana bermayî yê hemû tiştan tête bikaranîn. çuha(yünden dokunmuş kumaş), çûxe: Tevnî yê ku diçe nav hev, qilin dibe. Bn. Etm. Ziman Kurdî, A. UÇAMAN çuval(yünden veya pamuktan dokun- muş büyük torba), cûwal/ciwal. çünkü(bundan dolayı), çûnku/çiku: çi(soru zamiri)+ku(istek ve dilek kiplerinde şart zamiri. Her weki tête gotin: Ez û xûşka xwe hatin, ku baran nebarîya dê û bavê min jî wê bihatana. çürük(çözülmüş, bozulmuş, sağlam olmayan), çûrûk/çirûk : Ew tiştê ku ji xwerûtîya xwe xera bûye; bîn dide, genî bûye. bn. çirk. dadı(çocuk bakıcısı), dada/dadê: da(ana)+da(ana). "da" di kurdî da tête mana "dê-dayik". Dema di şeklê "dada" da bête gotin hem mana wê biqewet dike û hem jî maneyek dilînî dide peyvê. dağ(yara iz, damga, belirti), dax: 1. Ew nîşan û daxkirina ku bi tiştekî maddenî yê sorkirî bête kirin. 2. Ew gotina ku di dilê meriv da birîn veke, wî pirr biêşîne, dilê wî bidaxîne. dağ-lamak, daxkirin: bn. dax. damar, tamar/temar: Bi zimanê sans- kritî "tamar" tête mana avê. dar-ağacı(idam mahkûmlarının asıldığı ağaç), dar(ağaç, direk)+ ağacı. Ev kelîme were wergerandin bo zimanê tirkî, dibe "ağaç ağacı". darbe(vurma, vuruş), darbe:dar(sopa, a- ğaç)+be/bi(yerine göre hem yar. fiil hem de edat görevini görür). Ew lê- dana ku wekî lêdana dar(ço, sope) be. değer(paha, kıymet, eder): dekir> deger(bûha). bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN dek(hile, tokuşma, çatışma), dek: Di lehca dimilî da du maneyên vê peyvê hene: 1. Tête mana "hile" ya tirkî; "deke bide kerdiş". 2. Tête mana "tokuşma, çatışma" ya tirkî; "bide dekirnayîş", "yewbin dekir- nayîş". dem(zaman, çağ, vakit), dem: Ev peyv bi heman mana xwe derbasê Tirkî bûye. derbeder(darmadağın; barinacak beli bir yeri olmayan kimse, kapı kapı dolaşan), derbeder: der(dışarı, kapıdışarı)+be/bi(edat)+ der(yer, kapı). Pejmûrde û bêkes ê ku ber derîyan digere, bê cî û war e. derdest(yakalama, tutma, el altında), dardest(sor.) /derdest: dar(sopa, hikûm)+dest(el). 1. Yê bindestê dar (hikûm), girtî. dere, derah>dereh>dere. der(yer, zemin)+ra/re (yol). Zemîna ku bi berve jêr da nizim dibe av têde diherike, nasekine. Di lehca soranî da dibêjin "awdere" û bi sanskirîtî jî dibêjin "dara". dergah(tekke): dergah: der(kapı)+gah (eşik, kapı eşiği, yer anlamında sonek). Ber derîyê mala mezin; mala şêxan, yanî cîyê ku endam û derwêşên terîqetan têda dimînin. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 116 --- Page Break --- Her wekî peyvên nivîsgeh, stargah, çêregeh, seyrangah. derman(1. ilaç. 2. takat, güç), derman: Bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. Bi lehca dimilî jî dibêjin darû. dert(üzüntü, hastalık, sıkıntı), derd: der(dış, dışarı)+de(edat). Ew ten- gasî û nexweşîyên nava meriv ku xwe didin der. Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. derviş(bir tarikata bağlı kimse), der- wêş: Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. deste(tutam, bağ), deste: dest(el)+e. destek(dayanak, tutacak, elcik), destek: dest(el)+ek(küçültme sone- ki). Di nava zeman da çarçova vê peyvê wekî "destdayin, piştgirtin, piştdayin" fire bûye. destur(izin, müsade), destûr:dest(el) + û(bağlaç)+ rê(yol): Ev rêçûna min bi îzin û destê te be. dev(olağan üstün güce sahip olan bir masal kahramanı), dêw>dêv: Ev peyv, bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye devasa(dev gibi, çok büyük), dêwasa> devasa: dêw(dev, büyük)+ a(işaret zam.)+sa(gibi). Ew tiştê ku wekî dêw/dêv mezin xûya dibe. didem(isim), dîdem: dî(görme)+dem (zaman). Dîtina dem. dik(düz olma, ayağa kalkma, yük- selme), dîk/tîk: di(edat)+êk(bir, düz)). Ew tiştê ku bi rabûna û bilindbûna xwe jêrejor rast be, dûz be, yek(êk) be. Li vê derê dengê "t" û "d" bi hev diguherin; her wekî "dihere" û "tehere" ya serhedîyan. dilaver, dilawer: dil(yürek)+wer (türçedeki -lı, -cı eklerinin yerini alır): (yürekli, cesaretli). Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. dilber(alımlı, güzel kadın), dilber: dil(gönül)+ber(yan, nezd). Ew jina delal a ku dilê meriv berve xwe bikşîne. divan(görüşme, görüşme yapılan yer), dîvan:dî(görme)+wan/van(bir işi yapan kimse anlamında sonek). "Dîwan", bi eslê xwe tête mana hevdîtinê. Di nava zeman da bi fire- bûna mana wê, ciyê hevdîtinê û hevcivînê jî wekî "dîwan" hatîye binavkirin. Dîdevan jî di mana “görüşmeci” yê tirkî da tête karanîn. divanxane, dîwanxane: dîwan(bak. divan)+xane (ev, mekan). Ew xanîyê ku têda dîwan çêdibe, cîyê civînê. diyar(yurtluk, bölge, ülke), dîyar: dî/dîtin(görme)+y(kaynaştırma)+ar (yer). Warê bilind ê ku tête dîtin, xûya dibe. dost(sevilen, güvenilen yakın arkadaş), dûst/dost: "dûst" ji peyva "dûrist" peyda bûye. Têkilîya hevaltî ya ku liser esasê rastî û dûristî be. dostane(dost-ça), dûstane: dûst(bak. dost)+ane(türkçedeki -lük, -luk, -ça, - çe sonekleri anlamındadır). Têkilîya ku wek têkilîya du dostan be. duman, dûman: dû (arka, art, geri)+ man (kalmak)>duman. Bi şewitîna tiştekî ew şopa gazê ya ku li du wî dimîne. Bi sanskrîtî dibêjin "dhumâh". dumur(körelmek), dûmir: dû(arka, art)+mir(ölme, öldü): Ji berhem dayinê ketin, bêdawî, bêpaşeroj WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 117 --- Page Break --- mayina gîyandar jêre dibe wek mirin. duvar, dîwar: dî(görme)+war(yer, yapı, mekan): Ew bendê ku cî û warekî ji dîtina derva da dipê û diveşêre. düğme, dûgme: dû+gih+hem+e> dûgme. Ew tiştê ku du perçeyên jihev bûyî digihîne hev. bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. Uçaman. dükkân, dikan: dik(öteberinin üzerine yığıldığı yer)+an(çoğul soneki). Dikan şiklê piranîya dik e. Nûha jî di lehceya dimilî da ji cîyê ber rojinê ra ku ji zemîna giştî bilindtir tête çêkirin û ji cîyê alav danîna nav malê ra dibêjin "dik". bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN, WAR, Hej: 7 dün, doîn/dûîn: do/dû (bir önceki gün)+în(gün, ay, yıl gibi zaman bir- imlerinin sonuna gelerek Türkçedeki -kü, -ki anlamını verir). dürbün, dûrbîn: dûr (uzak)+bîn (görme): Ew aletê ku tiştê dûr nêzîk dide xûyakirin. dürüst (doğru, düzgün, sağlam), durûst /dirûst:di(edat)+rûst/rast (doğru, düzgün, gerçek): Ew ê ku di xêzek rast û dûz da be, di xêza çûyina xwe da hok û fitlan li xwe nede, gotin û kirinên wî hev bigre. düşman (aleyhte, karşıt, hasım), dûjmin /dijmin: dij(aleyhte olma, karşıt)+ min(birinci şahıs zamiri). Ew kesê di alehê me da ye, dijî me ye. efsane, efsane/evsane/estane(masal, söylence, hikaye): Ev sanekên ku bi giştî pêkhatin û bihûrîya bûyer û hebûnî yên xûdanî û xaybanî bînin ziman. Ev peyv di şiklê estane-k îro jî di lehceya dimilî da tête bikaranîn. enayi/enaye(kendini bilmez, avanak, kendinden geçmiş): enayî: e(ez) (birinci şahıs zamiri)+na(değil)+ y(kaynaştırma) +î(çekim eki): Ewê ku ne li xwe ye, kar û zerarê xwe nizane. erişte(kesilip kurutulmuş hamur), rişte: "rişte", tayê honandî yê 3-4 tixt. Jiber ku xamurê "erişte" jî wek ta tête honandin vî navê girtîye. eş-mek(toprağı vb. bir şeyi biraz kazı- mak), aşanayiş: aşa(çukur, derin- lik) +nayiş(dımıli lehçesinde yap- mak, etmek). “Aşanayîş”a dimilî tête mana vekolîna kurmancî. evlek(tarlanın, tohum ekmek için saban iziyle bölünen bölümlerinden her biri), hevlek: Di kurdî da dengê "h" yê li serê peyvan carna dikeve; her wekî hewe/we, hevîn/evîn, hembar/embar, hewr/ewr, ... Li vê derê "h"ya li serê "hevlek" a kurdî ketîye û "evlek" bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. Bi kur- mancî dibêjin "tej". Ferhenga TDK-yê vê peyvê wek peyvek yunanî nîşan dike. eyvah!, eywax!: Xemgînîya li hember tiştekî ku çêbûna wî ne di hîsabê da ye. eyvan, hêwan/êwan/eywan: Cîyê ku pêşîya wî vekirî ye, ji der va hêwa digre. ezber, jiber/ezber: ji(edat tr. -den anlmında)+ber(ön, yerine, göğüs). Bi guherîna dengê j û z, "jiber" wek "ziber/ezber" jî tête xwendin. Ji ber xwe da, bê nihêrîna eslê metnekî, xwendina wê. ferah(bol, geniş), fereh/fireh: Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 118 --- Page Break --- ferahî(bolluk, genişlik), ferahî/firehî: bn. ferah. fırtına, firtine: fir(uçma)+tîne (getirme): Bayê baran ê xurt ku bi tevî xwe tiştan fir tîne. fil(zool.), fîl/pîl, Navê heywanekê kovî ye. "Pîl", di lehca dimilî da tête mana tiştê gewre, xurt û qirase. gerçi(her ne kadar, ise de), gerçî: eger/ ger(olursa, olaki, öyleyse)+çi (ne). geveze(lafazan, çok konuşan, çenesi düşük), kebbaze(far.)-gepbaze (kur.): gep(agız ve burun kısmı)+ baz(bir sonek olup yapan, eden anlamın- dadır). Ew kesê ku ji ber qisekirinê devê wî nasekine, pirr qise dike. girdap(ters akıntıların oluşturduğu dönme, burgaç), gerdab/gerdav/ girdav: ger(dolaşma)+ab/av (su). Di encama guherîna dengê p, b, v da, "gerdab/gerdav" di şiklê "gir- dap"ê da derbasê tirkî bûye. girift(karışık, girişik, çapraşık), girê (döğüm)+ve(olumsuzluk anlamı veren yardımcı fiil)+tê (oluşamak). Ew tiştê ku wek girêkê li hev geryaye, tevîhev bûye. göçer(yazı yazlıkta, kışın kışlıkta kon- aklayan kimse, topluluk), kohçer/ koçer: ko(dağ)+çer(otlatma). Di lehça dimilî da "koh/ko" di mana çiyayê kurmanci û "dağ"a tirkî da ye. Ew ên ku jîyana xwe havînê li zozanan, liser "koh/ko"an derbas dikin, koh bi koh digerin heywanên xwe diçêrînin, yanî karê wan li koh/ko çêrandina heywana ye. göl(derin ve geniş durgun su birkintisi), kolaw(hew.)/golaw/gol: Dixwazî xwezayî be yan jî çêkirî be, cîyê kolandî yê ku av têda berhev dibe. guguk(guguk kuşu), kuhku/kehku: Navê teyrek e, ku çîrokekê wê ya mîtolojîk heye. Di zimanê sanskrîtî da wek "Kuhuka" tête binavkirin. gül(güllerin kokulu olan örnek bitkisi), gul. Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. gülistan(gül bahçesi), gulistan: bexçê gulan, cî û warê gulan. gül-suyu, gulav/gulaw: gul(gül)+aw (su). Ava gulan. gür (bol ve güçlü olarak çıkan veya fışkıran): gurr(yüksek ses, gür- lemek, sığ). Ev peyv di sanskrîtî da jî wekî "kur" tête gotin. güya (sözde, sözüm ona), goya: go (söyleme)+y(kaynaştırma)+a(işaret zam.). Li gor ya tê gotin, yan jî gotin a tê kirin. hafta (artarda gelen yedi günlük dönem), hefte:heft(yedi)+e(isim yapme eki). Pîvanekê zeman ê bi rojan e; heft rojên dûhev. hala (babanın kız kardeşi), xala: 1. Xwenga bavê meriv. 2. Anûha. halı (yünden dokunmuş yer örtüsü), xalî: Tevnê ku ji hirî hatiye çêkirin jibo raxistina erdê. ham(olgunlaşmamış), xam: 1. Fêkîyên têrnegehiştî. 2. Merivên têrnegi- hiştî. 3. Keçika berzewec(xama). 4. Heywana barkêşî ya ku nû tête barkirin. hamur, hemhûr>hevûr: hem+hûr-hêr. Ew hûrên ku hev girtine. han(ev, konak, konaklama yeri), xan: Ciyê xew û vehêsan û razanê. Bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN. hançer(silah olarak kulanılan bıçak), xunçir/ xençer: xun(kan)+çir(yırt- ma). Ew kêra ku bi çirandina can xun derxîne. hane(ev, konut), xane: Avayî û cîyê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 119 --- Page Break --- rabûn û rûniştina malbatê. hanedan(konuksever, soylu aile), xanedan: xane(ev, mekan) +dan (etmek, yapmak, vermek anlamın- da yard. fiil) Ew ên ku zadegan bin û derîyê xanîyê wan ji her kesî ra vekirî be. hani(nerede, ne oldu), kahanî/kanî: "kanî" di lehçeya dimilî da zemîrê pirskirinê ye. hanüman: xanûman: xan(ev)+û (bağlaç)+man(öteberi anlaminda pekiştirme eki). harabe(yıkılmış, bozulmuş), xirabe: xirb(yıkık, bozuk)+e. Avayîya xirb bûyî, xera bûyî. Dengekî xwezayî ye. “xirb” jî di mana “pag”ê da tête bikaranîn. has(özel, özgü, saf), xas: xu(kendi, öz)+as(asayîş: görünüm). Ew tiştê ku bi hemû layên xwe yê saf û xwerû ve dîyare. "asayîş" di lehceya dimilî da tête mana "xuyabûn, dîtin"a kurmancî. hasret(özlem, ulaşmak isteme), hesret: hesir/hêsir(göz yaşı): Ew xwezî û bîranîn ên ku têne bîra meriv û meriv didine girînê, hêsirên çavê wî tênin xwarê. hasta(sağlığı bozulmuş, rahatsız), xistî>xiste>xeste: Ev gotin ji xistinê bûye têrker (îsmê meful). Wekî ketî, mirî, kuştî ku ji ketin, mirin û kuştinê têne çêkirin. Bi tenê xistî dema ku bibe wesfa yekî belî, dibe xeste. Bn. Jêdera berê, A. UÇAMAN, Kov. WAR. hastahane(hasta evi), xistexane: xiste(bn. hasta)+xane(ev, yapı, mekan). Ew cîyê ku ev nexweş û xeste têda jibo derman kirinê tê razandin, ew cî navê wî xestexane ye. Yanî xaniyê xistiyan û nexweşan e. bn. Jêdera berê, A. UÇAMAN, Kov. WAR. havar(çağrı, imdat, yardıma gelmek), hawar: ha!(haykırma anlamında ünlem) +wer(gel, gelme): Her wekî meriv bêje; ha werin!, ha werin! .... havlu(kurulanmaya yarar havlı bez), xavlê/xawlê/xawlî: "xav-ik" tiştê zirav ê tenik. Ew desmala ku serê wê bi tayê zirav ê tenik hatiye çêkirin, xwêdan û ava canê meriv dikêşe û zuha dike havuz(su biriktirme yeri, suluk), hawz/hewz(kur-hew.-dm-sor.): aw+zê. Dengê “h”yê ku liser peyvê tê, gelek caran dikeve, li vê derê jî “h” ya li serê hawzê dikeve û dimîne "awz", yanî ciyê ku jê av dizê û berhev dibe.. hayal(düş, düşte görülen, varlığı tasar- lanan), xûyal/xîyal: "Xûya" dîtin e. Xûyayî: Ew tiştê ku bi çav tête dîtin. Ew tiştê ku însan bê mêzeki- rina bi çav, yanî lêgerandina bi fikrê; tiştê ku bi fikrê tê dîtin, xûyakirin, ji wî tiştî ra tê gotin; aliyê xûya (xûya+al > xiyal). Bn. Jêdera berê, A. UÇAMAN, Kov. WAR. hayalî(hayal niteliğinde, hayal ürünü olan), xûyalî/xîyalî: xîyal(bak. hayal)+î(sonek olup ilgili, alakalı anlamına gelir) Bn. hayal. he(evet), herê/erê/e: Dengê "h" yê li pêşîya hinek peyvan dikeve. Mînak; herê-erê, hewe-we, hem- baz-embaz, hewr-ewr, ... hedik(kaynatılmış buğday, bulgur): hebik: heb(buğday tanesi)+ik(isim yapma eki). hem(daha, dahi, ile, aynı), hem: Mana WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 120 --- Page Break --- pêrabûnê, digelbûnê, beraberîyê dide. Mînak: Hem xwûşk û hem bira, hemdem/hevdem, hembar, hemşehrî, hem bi wî ra û hem bi min ra, hemhudut, ... hempa(ayakdaş, arkadaş, eş görünüşte olan), hempa: hem(ile, birlikte, eş)+pa(ayak). Ew ên ku bihevra gav diavêjin, bihevra hereket dikin, bihevra dibezin, rêhevalê hev in. hemşehrî(ildeş, bir ilden olan), hemşehrî; hem(bak. hem)+şehr (şehir)+î (ilgili, ile anlamında sonek). Ew ên ku bajêrîyê hev in, herêmîyê hev in, welatîyê hev in. hemşire(kelime anlamı sütteş), hemşîre (hew., sor.): hem(eş, özdeş)+şîr/ şîre(süt): Ew keçên ku bihevra ji pêsîrên dayikekê şîr vexwarine, qasê xweng û birayan nêzîkê hev in. Di nava zeman da mana vê peyvê fire bûye; bûye lênêrînera dilînî ya nexweşan. hendek(kazılmış derin çukur), xen- dek/kendek: kend(kazmak, kazıl- mış çukur) +ek(küçültme soneki). Cîyê kolandî yê kûr hengâm(anında, zamanında), henagam/ hengam: hena/ena(bu)+ gam(an, zaman). "Hena/ena" di lehceya dim- ilî da tête mana "ev, ew" a kurmancî, "gam" jî tête mana "gav"a kurman- ncî. Hengam, yanî "ev gav, ew gav". her(hep, sürekli, bütün), her: Ev peyv bi heman mana xwe ya kurdî der- bazê tirkî bûye. Hema hema di hemû zimanên Aryanî da tête bikaranîn. herkes(her kişi, her insan, bütün insan- lar), herkes: her(hep, bütün)+kes (kişi). Ev peyv bi heman mana xwe ya kurdî derbazê tirkî bûye. hepsi(bütünü, tamamı), hemîzî> hemîsî: hemî(bütün, tüm)+zî(de, da). "zî" di dimilî da tête mana "de, da" ya tirkî. xercümerc(karmakarışık, darmadağın, alak bulak), xercûmerc: xerc/xercil- yayîş(karmakarışık uğraşı) +û (bağlaç) +merc (pekiştirme eki). hergele(bineğe veya yük taşımaya alıştırılmamış eşek sürüsü), hergêle /hergele: Her(eşek)+gêle/ gele (dolaşma). Ew kesê ku bi kerên wekî xwe ra gêle dibe, bêser û bêber digere, kêrê tiştekî nayê. hırıltı(boğazdan çıkan boğuk ses), xirxir: Dengê ku ji qirikê dertê û nayê têgehîştin. Gotinekê pêşîyan heye dibêjin "mirin mirin e, xirxir çi kîrê min e." hımbıl(işe yaramaz, tembel, uyuşuk), himbêl/himbêl:him(deng)+bê (gelme)+lê(o, ona). Dema em dibêjin filankes "ne him dike, ne gim dike", mana wî ew e ku deng û hes jê naye. "him" dengekê xweza- yî yê bêmane ye. "Himbil", ew kesê ku xwe bêdeng kirîye, haya kesî lê nîne, ew jî xwe tev nade, kesî bi xwe nahesîne. hırçın(geçimsiz, öç almayı seven, art niyetli), xirçikin: xirçik+in. "Xirçikin", di lehca dimilî da tête mana kesê xuyteng, nîyetxerab, çavnebar, hesûd. hıyar, xiyar: fêkiya nebatekê ji cinsê kundiran. hiç, hêç: hê(daha, başka) +çi(soru cümlelrinde "ne" anlaminda belirsi- zliği anlatır). Her weki em bêjin, "tiştên ku te dîyar kir ji dervayê wî hê çi maye?" hiza(düzlük, doğru çizgi, doğru yol), WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 121 --- Page Break --- xêz/xîz(çizgi)+a(parek e). Dengekî xwezayî ye. Dema ku erdê hişk yan jî kevirekî bi tiştekî sert bête xêzkirin dengekî jê dertê, ew deng di nava zeman da bûye navê wê lêkerê, ku bêtir jıbo xêza rast û dûz tête karanîn. Di xêz û rêzekî da bûyina kes û tiştan. hor(değersiz, aşağı, düşük), xwar>xor: Yekî ji xwe xwartir, berjêrtir, piçûk- tir ditin. Ev kelîme bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye. hoş(çekici, beğenilen, zevk veren, güzel), xweş/xoş: Ev peyv bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye. Di zimanê tirkî da ew peyvên ku ji "hoş"ê peyda bûne: Hoşça, hoşgörü, hoşgörülü, hoşgörüsüz, goşgörüsüzlük, hoşlanış, hoşlan- mak, hoşlaşmak, hoşluk, hoşnut, hoşnutluk, hoşntsuz, hoşnutsuzluk, hoşsohbet. hoşav(komposto, leziz su), hoşav/ xoşaw: xoş(hoş)+av/aw(su). Ava xoş. hoşbeş(hoş sohbet, iyi söz, söyleş- mek), xoşbêj>xoşbêş: xoş(bak. hoş)+ bêj(söz, söyleme). Bi hev ra gotûbêja xoş û baş kirin. hovarda(yiyici, yiyip içen, eğlence düşkünü, çapkın), xwardin>xwarda: xwar(yeme, içme, aşağı, eğri)+ da(de, da anlamında edat). 1. Yê ku jibo kêfê pir dixwe û vedixwe, qasê ku ji rê derkeve, dakeve vî dike. 2. Tolaz, yê ku di rêya xwar da ye. huda(tanrı, sahip), xuda: xu(kendi, kendini)+da(verme, yaratma). Ev kelîme bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye. hun(kan), xun/xwîn. hunhar(kana susamış, kan dökücü), xunxar: xun(kan)+xar(yeme, içme). Ew ê ku mêrkûj e, xun dirijîne, xun dixwe. hunrız(kan dökücü), xunrij: Ew ê ku xun dirijîne. Di kurdî da dengê z û j bihev diguherin. hurda(parçalanmış, bozulmuş, dağıl- mış), hûrde> xurde(da): hûrde (ufalmış, parçalanmış, dağılmış). Di lehca dimilî da "hûrdek, wûrdek" tête mana tiştê piçûk, hêrayî, jihevbûyî. huy(yaratılış, mizaç, davranış biçimi, alışkanlık), xuy: xu(kendi)+y(kay- naştırma). Ew hereket û xususiyetê me yên ku ji tabîata me têne, bitevî şexsîyeta me bûne, ji me ra bûne adet, me didin xuyakirin jibo yê dervayê me. Her wekî ku di nava gel da tête gotin "xuyê şîrî heta pîrî". hüner(beceri, bilgi, ustalık), huner: Ev kelîme bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye. kâh(kimi dönem, arasıra): geh: Ev kelîme bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye. Her wekî ku tête gotin: Geh li vir e, geh li wir. Geh li jêr e, geh li jor. kahkeşan (saman yolu), kakêşan: ka(saman)+kêşan(taşımak): Ew şopa ku li dû kakêşanê maye. Çîrokekê mîtolojîk a vê peyvê jî heye. Digel kakêşanê "kadiz" jî tête gotin. kahya(evin efendisi, sahibi), keyxuda: keye(ev)+xuda(sahib). Di nava zeman da mana vê peyvê fire bûye, di şûna yê malê xwedî dike, diparêze da hatiye bikaranîn. kant(bitkilerde çıkan şeker), qend: Şekirê nebatan. kâr(iş, güç, çalışma, emek), kar: Ev kelîme bi heman mana xwe derbasê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 122 --- Page Break --- tirkî bûye. Her wekî gotinekê pêşîyan dibêje: "karê wext paşayê text.", "karê îro nehêle sibê". kel(kılsız, saçı dökülmüş kimse), kelçel>kel. Kel: 1. Kele: serî.2. Bi lehca dimilî tête mana "nêrî"ya kur- mancî. 3. Ew manga ku zîya wê hatiye kel, li pey ga digere, yanî bûye kelaz; kela daxwaza têkilîya cinsî bi wê ra peyda bûye. 4. Qonaxa heraret û kelhatina tiştên avî. Mînak; "kela şorba, kela aw, kela şîr, ... 5. Daxwaz û xwestina kirina karekî. Dema ku em dibêjin filankes "kelagirî bû", yanî hate nûqta girînê, dixwest bigirya. Yan jî her wekî ku bi dimilî dibêjin "kela yê/ya kela şorba ya, bêro nêvinde- na." 6. Kela: kel+a(pareka nav çêkirinê ye): Ew dîwarê mezin ê ku jibo parastina avayîya nava wî tête çêkirin. 7. Kele: Rûnê malê-nivîşk (kur.)/riwenê keyî(dm.). Rûnê nivîşkê dema ku di nav meşkê da hev digre dibe wek kelekî piçûk. 8. Kele: Tête mana kevirên piçûk ên girover. kelek(olgunlaşmamış, yetişmemiş kavun ve karpuz vb.), kalek/kelek: 1. Kal (olgunlaşmamış, pişmemiş+ ek(sonek). Zebeş, qawin û xiyarên ku tam negehîştine. 2. Ew navgîna ragihandinê ku ji meşkan tête çêkirin û pê barkêşanîya ser avê tête kirin. kelepçe, kelepêçe/kelepçe: kele(hay- vanların başına bağlanan bağcık) + pêç(sarma, dolama)+e. Di lehceya dimilî da ji benê ku pê serê hey- wanan tête girêdan ra dibêjin "serkele"; yanî kele yê ku pê serî tête girêdan. Di nava zeman da mana vê peyvê fire bûye, ji benê destgirêdana girtîyan ra jî hatîye gotin kelepêçe/kelepçe. kelepir(bir şeyi değerinden çok düşük fiyatta olamsı), kelepûrt/kelepûr: kele(baş)+pûrt(tüy, kıl): Ev gotin jibo wan kesên ku çavên wan li tiştên biçûk ê bedewa ye, ku ewan tiştan bi fiyeta di dereca pûrtên serê heywanan de ye; yanê, goşt û post û herî bi destên wan nakeve. Bn. Etm. Zimanê Kurdî. A. UÇAMAN, Kovara WAR. keleş, keleleş/keleş: kel/kele(baş)+ leş(vücut). Ew pehlewanê ku jibo lejkerî û şervanîyê hatiye amade- kirin. kem(noksan, eksik, kötü, bozuk): kem- kêm: Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. kemer(kuşak, bel bağı, kayış), kem- ber/kemer: kem(az, eksik noksan) +ber(en, genişlik). Ew şerîtê dirêj ê ku berê wî kem/kêm be, kember be. Hem navê piştîya pişta merivan e û hem jî navê kemera çarmedorê avayî ye. kenar(kıyı, uç), kendwarr>kenar: kend (kazma, kazılmış)+war(1. warr: aşağı. 2. (sınırları belli yer, alan). Di lehceya dimilî da "kend" tête mana cîyê kolandî yê kortal, "warr"a ku têda dengê r stûr tête xwendin du manayên wê hene: 1. Cîyê jêr; li gor taxekî bilind zemina jê berjêrtir. 2. Bicîbûna erdê ku tixubên wî dîyar bin. kene(bir asalak böcek), gane>gene: gan(can, vücut)+e(sonek). Navê ew parazita ku bi mêjîna xwîna di "gan"ê meriv û heywanên wek ga, manga, ker, kûçik, pez û wd. da dijî ye. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 123 --- Page Break --- kepçe(büyük kaşık), kawçe/kewçe/ kevçe:kaw/kew(aşık kemiği şek- linde oval şey)+çe(küçültme eki) darê tenik ê di şiklê kaw(kab) da. kepek(buğday, arpa vb. etrafında bulu- nan ince zar), kapek: ka(saman)+ pê(ile)+k(isim yapm eki): Ew kirasê ku bi tene ve zeliqandî ye, piştê ku ji cihê xwe tête rakirin, dibe wek kayê. Kepek: ew kayê ku pê dikeve. (Bn. Etm. Zimanê Kurdî, A. UÇAMAN.) keran(direk, çatı direği), kêran: Ew dara mezin a ku di çêkirina banê xanîyan da liser dirêjayî wek kîrîş tête bicîkirin. Di dîyalekta dimilî da jêra tête gotin pird jî. kerhane(genelev), kerxane: ker(binek, eşek)+xane(ev). keriz(kolayca kandırılabilen, pislik), kerrêz/kerîz: ker(eşek)+rêz(sıra, seviye). Ew kesê ku têgehîştina wî di rêza têgehîştina keran da ye. kerpiç(duvar ürmekte kulanılmak için saman ve balçık karışımından oluşan tuğla), kerpîç: kere+pûç/pîç: Ew tuxla ku bi tevîhevbûna ka û herrîyê hatiye çêkirin, wek kevirekê sexte ye û di çêkirina avayîyan da li şûna kevirê tête bikaranîn. kertik(işaretlemek için çizilmiş çendik, iz), kirt/kertik: Bi kêr yan jî birrek niqirandina tiştekî sert(tund). Ev peyv ji dengê xwezayî tête. kervan(uzak yerlere yolcu ve ticaret eşyası taşıyan yük hayvanı katarı), karwan/karvan: kar(iş, kazanç)+ wan(bir işi yapanı bildiren sonek). kepir(çamurlu çorak toprak, verimsiz toprak), keppir. kes(bir nesneyi bölümlere ayırmak, dilimlemek), qes: birr bi birr qeskirin û jêkirina tiştekî. Her wekî ku di lehceya dimilî da tête gotin: "êzime qeskerdiş", "por qesnayîş". keş(argo. 1. sersem, 2. esrar, eroin çeken), kêş(kêşandin-çekmek): Ew kesên ku maddeyên serxoşkirinê dikêşin, di encamê da dibin girê- dayî van maddeyan û gêj dibin. keşişhane(manastır, keşişlerin bulun- duğu yer), keşîşxane: keşîş(rahip, papaz)+xane(ev, mekan). Ew xanîyê ku keşîş têda dimînin. keşkek(et ve buğday karışımından yapılan bir tür yemek), keşkek: Navê xwarinek e ku ji dan û goşt çêdibe. kevgir(köpük tutan uzun saplı ve delikli kepçe), kefgîr: kef(köpük) gîr(tutma, alma): Ew aletê ku bi wî kefê ser tiştê kelandî tête girtin. kın(bıçak, kılıç gibi kesici aletlerin özel kabı), kûn(delik, yuva): Kûna di vira da her wekî kûna gur, kûna mar, kûna mişk e. kır(yayla, geniş ova), khor>kur: Di zimanê Sumerî da tête mana "zozan". Di lehceya dimilî da "koh" tête mana ciyê "çîya" û "zozan". kıraç(bitek olmayan toprak), khora> qerac(qeraj): kho(dağ) +ca (yer). Ciyê ku têda çandinî nabe, ber nade, nayê ajotin. kız(dişi çocuk, bakire), qûz(venûs) qîz(zaroyê keçinî): "Qûz", navê cîyê cinsî yê jinan, venûs. "Qîza" kurdî jî, ji "qûz"ê tête. "Qîz"a kurdî bi heman mana xwe derbazê tirkî bûye. ki(anlam bakımından birbiriyle ilgili cümleleri birbirne bağlar), ku, kû, ki, ke: 1. Pevgirêdank. 2. Rengdêrê pirsyarî. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 124 --- Page Break --- kil(balçık, çamur), gîl>kîl: herî û axa nerm a şemitok(xijok) ku rehet tête şekilandin. Di zimanê Sanskrîtî da dibêjin "kîlî". kim("hangi kişi" anlamında özne, tüm- leç ve yüklem olarak kulanılır), kamî(hangi kişi)>kam(kim): Bi Sanskritî "kîm", di mana "çima, jibo çi" da tête bikaranîn. kin(öç, hınç, öfke), kîn: Ev peyv bi heman mana xwe derbasê Tirkî bûye. kindar(kinci, nefret eden): kîndar: kîn+dar(yapan eden anlamında sonek). Ew ê ku kîn pêra heye. kizir(kahya, köy muhtarının yardım- cısı), gizîr: kehya, nobedarê gund, berdevkê axa. kol(insan vücudunun omuzlardan par- mak ucuna kadar olan bölümü), qol: Di lehceya Hewramanî û soranî(senedajî) da "qol", navê beşekê laş e, ku ji sermilan heta serê pêçîyan e. Di lehceya dimilî da jî dibêjin "pol". köhne(eskimiş, yıpranmış, çağ dışı), kohene>kohen>kehen: Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. kömüş(manda, camız), gamêş: Di cinsê gayan da yê mê. köpe(kulağa takılan süs takısı): guh (kulak)+pê(ile). Ew tiştê ku bi guh ve tête daleqandin. Bi dimilî dibêjin goşare, bi kurmancî hinek cîyan jî dibêjin guhar. kör(görmez, görmeyen), kûwîr>kûr: 1. Yê bi çavan nabîne. 2. Tête mana "derin"a tirkî. Ev peyv bi heman mana xwe derbasê tirkî bûye. köse(seyrek sakallı, tüysüz), kûse> kose:kû/ko(körelmiş)+se(gibi). Ew mêrê ku rûyê wî wek aletê kobûyî ye, bi temamî mîsyona xwe nayîne cî. köşe(birbirini kesen iki çizginin, iki düzlemin oluşturduğu açı), goşe: goş(kulak)+e. kötek(sopa, değnek vurmak), kutek/ kotek/kotiş(vurmak): Kotena bi çûwa(dim.)/ lêxistina bi ço(kur.). kulunç(omuz ağrısı): qolunc/qolinc: Êşa sermil. kurt, gurd>gur: Ji cinsê kûçikan hey- wanekê dirinde. kus-mak(istifra etmek, reddetmek)), qûsîn: qûs(kesme, bozma)+în(- mek, -mak anlamında türkçe mastar eki). Dema em dibêjin "şîr qûsya", "mehîr qûsya", mana wî ew e ku şîrê me xera bû, mehîra me xera bû; bû wek tiştê ku ji mîdeya me paşve derketîye derva. küçe, kûçe: kûç(taş)+e. Rêya bi kevir. külah(erkeklerin takdığı keçeden, ucu sivri başlık), kulah>kulaw: Di fonetîka kurdî da bi pirranî dengê h dikeve û carna jî bi dengê "w û y"ê ra diguhere. küme(tümsek biçimindeki yığın, tolu- luk): kome(kombîyayene): 1. Tiştê berhevbûyî yê ku loda wî bilind bûye. 2. Grub, ref, komel(topluluk). küçük, piçûk-kur./qiçik(qijek)-dim.: qîç-qij(küçük)+ik(isim yapma eki). küşne(kara burcak), kişne: Cûrekê xûreka heywana ye, bi taybetî tête ajotin. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 125 --- Page Break --- ÇAVKANÎ 1- Eyüpoğlu, İsmet Zeki, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü. 2- TDK, Türkçe Sözlük. Cilt: 1-2 3-UÇAMAN, Abdurahman, Etîmolojîya Zimanê Kurdî, Kovara WAR, hejmar: 5-13. 4- Ziya Şûkûn, Farsça-Türkçe Lûgat, Milli Eğitim Bakanlığı yayınları, no: 3014, 1996 5- Badıllı, Kemal, Türkçe Izahlı Kürtçe Grame,Ikinci Baskı, Med yayınları, Istanbul- 1992 6- S. VERROJ-A. UÇAMAN, Ferheng- Vajname:Kurmancî-Hewramanî-Dimilî- Senendajî(Soranî), Weşanên WAR, 2002- Stenbol. 7- Şahinoğlu, M. Nafiz, Farsça Grameri, Kitabevi yay. 8- Porzig, Walter, Dil Denen Mucize, Kültür Bakanlığı Yayınları: 631 9- Malmîsanij, Ferhengê Kirdkî-Pehlewkî- Kurmanckî, Apec, çapa yewin, 1997-Sweden 10- Bulut, Faik, Kürtçenin Tarihçesi, Tümzamanlar yay. 11- Berdırxan, Emir Celadet&Roger Lescot, Kürtçe Dilbilgidsi, Doz yayınları. 12- Kovara Kurmancî, weş. Instutuya Paris. 13- M. Emîn Zekî, Kurdistan Tarihi, Beybûn yay, 1992) 14- Faik Bulut, Kürt Dilinin Tarihçesi, Tümzamanlar Yayıncılık. 15- Minorsky, Kürtler, Koral yay, 1992 WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 126 --- Page Break --- Hemzeyê Miksî êk ji rewşenbîr, zana, sîyasetvan û xebatkarê gelê Kurd kû di destpêka sedsala bîstan da bûye. Bo destve anîna hêvîyên gelê Kurd xebitiye û afirandinên mezin di çand û dîroka veşartî ya gelê Kurd re çê kiriye. Em her gav navê Hemzeyê şehîd di nava sitranên dengbêjên herî nevdar ê gelê me de guhdarî dikin. Zaf kes hene navê wî bihîstine û çi zanyarî li ser jiyan û xebata wî nînin. Hemzeyê Miksî li dawiya sedsala nozdan li serdemê şoreşên Botan û Şêx Ubeydulahê Şemzînan li Miksê ya Wanê ji dayik bûye. Xwandina xwe ji dibistanên Wanê dest pê kiriye û heya xwandina îlahiyat li Stenbolê domandiye, li ser malbata wî zanînên berçav nehatine xuya kirin. Hemze li sala 1910-ê zayînî çûye nava refên xebatkar û rewşenbîrên Kurd di rêxistinên wî serdemî yên ku li bajarê Stenbolê ava bûyin. Mezintirîn xebata wî ya çandî û edebî xirve kirin û çap kirina Mem û Zîna Ehmedê Xanî li sala 1918 yê zayînî bûye û pêşgotinekî têr û fireh jê re nivîsandiye, emê di dawiyê da bijardeyek ji wê pêşgotinê ji hogirên çand û edebiyata Kurdî re pêşkêş bikin. Hemze êk ji damezrênerê Civata Feqîyê Kurdan bû ku li sala 1912-an hate damezrandin. Govara Jîn ku organa fermî ya wê rêxistinê bû, pitir ji 30 hijmaran lê derçû û ji hejmara yekem heya hejmara 20-an, Hemze berpirsê wê bûye. Her wisan êk ji damezrênerê Komela Pêşketina Kurdistanê bû. Komela navbirî "Şerîf Paşa" wek nûnerê gelê Kurd dişîne Konfiransa Parîsê û peymana Sêvirê imza diket ko mezintirîn hêviya gelê Kurd "Serxwebûn" ji soz û xalên wê peymanê bû ku eva han nîşana hişyarî û xebata siyasî ya Hemze û hevalên wî bû, li ser bextê Kurdan ev peymane mirî hate zanîn. Piştî weşandina hijmara 20-an a rojnama Jînê, Hemze tê girtin û wisan tê xoya kirin ku Hemze şehîd bûye, heta di rojnameya Jîn de seba şehîd bûna wî nûçeyên balkêş hene û Ebdurehîm Rehmî yê Hekarî wek pexşan û çîroknivîsê wê govarê de ko yekem şanoya Kurdî a "Memê Alan" Kurtiyek Ji Jîyan û Serhatîya Hemzeyê Miksî; Rewþenbîr û Xebatkar û Sîyasetvanê Gelê Kurd Qedrîcan WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 127 --- Page Break --- di wê govarê da weşandiye, helbestek bi navê "şehîdê Kurdistan Hemze" di hejmar 36-an de, a 17-yê Gulana sala 1920-an weşandiye. Lê şehîd bûna wî rast der neket. Hemze li serhildana Şêx Seîdê Pîran carek din tê girtin, bi hêc- eta wê çendê ko di devera Mardînê gotiye: "Dema ku hemû miletên cîhanê heqê xwe bistînin, çima Kurd ji Pirensîpên Wîlson fêde nebînin." Bi wê axavtinê bi guneha "xiyanet bi welat re" hatiye girtin, ko ji gor govara Jîn a wî serdemî işkence kirine û şandine hepsxana Dîyarbekirê û cezayê sêdaredanê jê re dane. Li gor pêkolên Mihemmed Emîn Boz Erselan û Dr. Nuredîn Zaza li Surye cihwar dibe. Hemzeyê Miksî bilî zimanê Kurdî, zimanê Turkî, Farsî û Erebî bi başî dizanî, li Eyndewerê bajarekî biçûk di nava Cizîrê di bin desthilata Feransewîyan û dewleta Suryê da ku bi destê Feransewîyan ji bo koçerên Kurd, Asorî, Ermenî û Kildaniyan hat- ibû ava kirin, cihwar dibe. Hemze di wî bajarî da ku gelek kes wek gund lê nêrîne dibe mamosta û rêveberê dibis- tanê, ji Kurdan kes zarokên xwe naşîne dibistanê, wek tê zanîn Hemze diçe ber deriyê wan û bi kurmancîya xwe ya Miksî, daxwaz û ricayê ji wan dike ko zarokên xwe bişînin dibistanê, heta bi Erebî jî be, gava ku dît fêde naket, rojekê cendirmeyekê tev xwe dibe ber derîyê xanîyan û ji wan re dibêje: "Heger hûn zarokên xwe neşînin dibis- tanê, dewlet dê ceza bide we." Di sala 1940-an Feransewiyan û dewleta Suryê ji Eyandewerê paşda vekêşan û gundê Eyndewerê ji wê derê rakirin û birine ser tuxîbê Îraqê. Bi wî terzî Hemzeyê Miksî bi heyamê 20 salan bûye mamostayê zarokên Kurd, Ereb, Sûryanî û Ermeniyan û zaf ji zarokên wê dibis- tanê gehiştine xwandina bala di bajarên mezin ê Suryê da. Tê zanîn ku Hemzeyê Miksî bi tev Dr. Kamiran Bedirxan elfabeya latînî ji Kurdî ra danaye. Jina wî wek jina Êhsan Nurî Paşa Turk bû û heya dawiya jîyana wî tevî kul û derdên wî ra ma. Li ser roja wexera wî gotinên cor bi cor hene, hinek kes dibêjin sala 1958-an û hinek kes sala 1965-an roja wexer kirna wî dihijmêrin. Hemzeyê Miksî piştî jînekî bi kul û keser tev xebat û têkoşîn bo rizgariya welatê bab û kalan, bi destê evîndarên çand û edebiyata Kurdî di nava axa bab û kalan de di gundê Dugerê devera Cizîrê nêzîkê bajarê Tirbe Sipiyê tes- lîm axê hate kirin. Li ser kêla wî helbesta xwarê hatiye nivîsîn: Mamosta, Hemze beg, Rehberê fidakar Pir kes ji xwe te kirine hişyar Raze bi xweşî bes em sala Peyman delême ev hevala Roja welat bijî bibînim Ev mujde bi xwe bo te bînim *** Hilbijartiyek ji "dîbace"ya Mem û Zîna Ehmedê Xanî bi nivîsîna Hemzeyê Miksî. Hemzeyê Miksî di destpêkê da wiha nivîsandiye: "Ji bo her qewm û miletekî edebiyat û asarê edebî wek xîmê qewîne, ji bo serayêt alî miletê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 128 --- Page Break --- xwe ê edebiyat çi qedr bikevite serayê selteneta wî yê maddî bi herifit dîsa bi himetekî tête temîr kirin." Hemze rizgariya gelên din ên kû pêştir bindest bûn, wek nimûne aniye: ". . . bingehê li vî heqîqetî her qewm û miletê kû arezûya mewcudiyet û sel- teneta xwe ya millî bikin, hewceye ewelê emir ve ihtimadekî qewî bidene edebyat û asarê xwe yê edebî. Ev heqîqeta han di pêşiya çar esran da Hezretê Ehmedê Xanî derk kiriye û ji bo wê xebitiye. Dibêjît: "Min lîsanê Kurdî anîye nizam û intizamê: Da xelq nebêjin ku Ekrad Bê merîfetin, bê esl û binyad Xasma di wî esrî da di alema medeniyetê da hucet û beratên miletan lîsan û edebiyata wan e, miletê bê hucet, bê berat dewa wî nayête se kirin, kes guhê xwe nadetê meger meelom bibe . . . . " Her wisan li ser dîroka vehandina Mem û Zîn û jîna Ehmedê Xanî û ban- dora wî li ser xelkê Kurdistanê bi giştî, wiha nivîsandiye: " . . . di (1061) ê da hatiye dunyayê. Lewra ku dema ji xeyb fek bû Tarîx hizar û şêst û yek bû Tarîxa nivîsîna Mem û Zînê (1105)e, merhumê mexfor piştî nivîsî- na weladeta xwe axirê (Mem û Zîn)ê da wihe dibêjît: Îsal gehişte çil û çaran wî pêşrewê gunahkaran. Sed heyf ku rêkevta wefata wî meelom niye, med- fena wî li Bayezîdê ye ziyaretgeha Kurdan e, çend eser nivîsîne, hemî Kurdî ne (nûbihara biçûkan) eserekî xayet nivîsîye di (1094) da, dibêjit min ev eser nivîsîye: Ne ji bo sahib rewacan Belkî ji bo biçûkên kurmancan. Tarîxa heyata wî ger çi "mutezi- men" ne meelome, ema ji asarê wî tête zanîn kû Ehmedê Xanî wek Firdosî ji bo miliyeta xwe xebitiye, temamê mevcudiyeta xwe di wê rê da serf kiriye, asarê Ehmedê Xanî di Kurdistanê xayet mueteberin, her kesek bi ihtiram navê wî zikir diket. Feqet dereca tesîrê da negihaye Firdosî, çunke Firdosî bi qelema xwe Îran hejand, Ehmedê Xanî nehêla ku Kurdistan temam bimirît ji mewta muebed xilas kir. Ema temam ehya nekir, çunke zemanê Firdosî ji bo fikra wî musaid bû, zemanê Ehmedê Xanî xayet bere bad û çetin bû, dewleta Osmanî digel hikûmeta Îranê mutte- fîqen Kurdistan di navbera xwe da teqsîm kiribûn, dest û pîyê wan wisan girêdabûn kû ne dikarîn xwe bihejînin, çinku made bi her terefan da çawan esker soq li ser wan dikirin bi cûrên hîle ixtilaf û şiqaq êxistibûne nav Kurdan." Hemzeyê Miksî derbarê egîdiya xortên Kurdan û zimanê Kurdî û di dawiyê da gazindan ji xortên welat dike û ji xwedê daxwaza serketina wan diket: "Hezretê Ehmedê Xanî xayet muteesîr bûye, himeta wî hatiye . . . bi wî terzî kiriye hewar. Ez mame di hikmeta xudê da Kurmanc di dewleta dinê da Aya bi çi wech mane mehrûm Bilcumle ji bo çi bûne mehkom WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 129 --- Page Break --- Temaşa Kurdistanê û Kurdan kiriye, şucaet û xiret û hîmeta di Kurdan da dîtiye, di miletekî dî da nedîtiye, dest bisîna a Kurdan kiriye. Her mîrekê wan bi bezlê Hatem Her mîrekê wan bi rezmê Rostem Bi fikir ji Ereb hetawe Gurcan Kurmanciye bûye şibhê Burcan . . . Ji ber wî qasî lîsana Kurdî lîsana resmî nebûye, rewac nekiriye ax û keser ji dil aniye. Ger dê hebûye me jî xudanek Elî keremek letîfe danek Min dê elemê kelamê mewzun Alî bikara li bûnê gerdun Nînin ji qumaş ra xerîdar. Birastî bazara xortê me jî wek bazara Ehmedê Xanî kesad e, çi qedir izhara himîqî diken . . . Xilas nabin ji kola welat ji wir selamet namînin, ya reb tu wan mehfoz bidêr û muwefeq bike." qedrican@yahoo. com Jêder: 1-Govara Rojnamewanî jimar 6 -7 2-Mem û Zîna Ehmedê Xanî, şirove kirin û vekolî- na Emînê Usman 3-Govara Jîn, xirve kirin û çap kirina Mihemmed Emîn Boz Erselan WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 130 --- Page Break --- TEWRAT Û WELATÎ MEDAN Mehmet UZUN Kîtabî muqedesî "Yew nesil şinû, yewna nesil yenû, la dunya ebedîyen vinderte ya." (1) Tarîxê kîtabanî muqedesan çar hezarî serran ra vîyerena. No wextî mîyan de nê kîtaban ra zêdêr kîtabî niamê wendiş. Kîtabî muqedesî tarîxê merdimey û medenîyetî de yew cayo muhîm ginî. Tarîx de sewbîna kîtaban hendê nê kîtaban îtiqad û emelî merdiman ser o tesîr nikerdû. Nê kîtaban yew het a însanan rî huzir û sadet ardû, heto bîn a zî bîy sebebî herban, qetlîaman û felaketan. Kîtabanî muqedesan tarîxê miletan de ziwan, kultur, edebîyat, folklor û heyato komelkî (cematkî) ser o zaf tesîr kerdû. No nuşteyî xo de ez wazena hîrê heme kîtabanî muqedesan, la hînya zaf Tewratî ser o, vindirî. Mi cuwa ver hem bi erebkî hem zî tirkî Qur'an çend girangî wendibî. Û mi hedîsî pêxemberî (vateyî Hz. Mehemmedî) û çend tefsîrî zî wendibî. Încîl zî bi tirkî û qismen swêdkî û îngilîzkî wendibî. La Tewrat mi qet (çerey) seraser niwendibî. Elheq, mi mereq kerdîyen, gelo bênatey (mîyanî) nê kîtaban û dînan de çi ferqî û çi zî ortax nuqteyî estî? Wexto ez ney vûna qestî mi hetî dînî ya nîyo; qestî mi hînya zaf hetî tarîx, ziwan, kultur, edebîyat, mahîyet û strukturî nê kîtaban a yo. Bêguman, armancê mi aya zî nîya ke ez tîya de îzahato dînî bidî wendoxan. Mi zaf wêştîyen ke ez nê hîrê heme kîtabanî muqedesan sere ra heta bin pêro pîya biwanî û bidî pê ver. Çi heyf ke mi çerey firset nidî. Emser firsat kewt (kot) mi dest û mi no waşteyî xo ard ca. Tewrat, Încîl û Qur'an (Qurûn) hîrê kîtabî muqedes î. Qur'an de Zebur zî yew kîtabo muqedes yenû qebul kerdiş. No kîtab Hz. (Hezretî) Dawidî rî amo. No derheq de ayetî Qur'anî vûnû: "Dawidî zî ma Zebur dey ci." (2) Manayî Zeburî "sahîfe" ya. (3) La her di dînanî bînan de Zebur sey yew kîtabo xoser niamo (niûmo) qebul kerdiş. Zebur, yew qismî Tewratî yo. Tewrat, Hz. Musa rî amo û kîtabî yahudîyan (cuyan) o. Încîl, Hz. Îsa rî amo û kîtabî xirîstîyanan o. Qur'an zî Hz. Mehemmedî rî amo û kîtabî mislimanan (bisilmanan) o. Nê hîrê heme dîn û kîtabî, ê "semavî" yê, yanî dîn û kîtabî heq î. Homayî yew û tek qebul kenî. Merdim rey-rey yew kîtab çeng girangî wûnenû, la her girang çî ko newe tede veynenû, her girang yewna netîce tira vecenû. No biney zî dem û eleqe (întrese) ra girêdaye yo. Merdimî ri çiney lazim bû, ey hînya rehet veynenû. Cuwa ver wexto mi nê kîtabî wendîyen tayê meselan zaf dîqetî mi niantên. Ma vajê ke hetî tarîx, ziwan, WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 131 --- Page Break --- kultur, edebîyat û folklorî ya nê kîtabî mi rî zaf balkêş nîbîy. Tesîro ke nê kîtaban miletan ser o virêştû hend mihîm nîyebi. Narey ke mi nê kîtabî seraser wendî, mi tayê çîy neweyî tede dîy. Bîlxesa Tewrat de. Xelet yan zî raşt Tewrat de xêlek yew melumato tarixî estû. Medan û welatî medan (Medya) ser o zî xêlek melumat danû. Bingeyî nê hîrê (yan zî çar) kîtaban eslê xo de Tewrat û. Çî ko nê kîtaban de yo % 80 tarîx, şecere û efsane (mîtolojî û hîkaye) yî. Efsane û hîkayeyî ke Tewrat de vacîyenî pêro bi kilmey Încîl û Qur'an de zî tekrar benî. Çî ko zêdêr, Încîl de, Îsa mucîzan mujnenû ra: Îsa nêweşan kenû weş, merdan kenû ganî, pê yew leteyî nanî ya hezaran a merdiman kenû mird, kerre ra awk vecenû û tayê hedîseyî tarîxî ca ginî. Qur'an de zî Hz. Mehemmed mucîzan mucnenû ra. Qur'an de tarîx ra behs benû, herbî ke o wext bîy tede ca ginî. Bîyê nînan şertî Îslamî, ê îmanî, ferz û wacîbî, pren- sîbî komelkî (cematkî) û îdarî û çî winayenî estî. Nînan ra wet merdim eşkenû wacû ke hem Încîl de hem Qur'an de % 80 çî ko Tewrat de vîyerenû tekrar benû. Hetî efsanan, hîkayan, tarîxan, mintiqan, miletan, bacar û medenîyetan a nê kîtabî hema hema sey yewbînan ê, yewbînan temam kenî. Hetta bênatey Tewrat û Încîl de hetî îtîqadî ya ferqo pîli çinî yo, cuweka ekserîya nê her di kîtabî sey yew kîtab hesibênî. La bênatey nê kîtaban de zaf ferqî û tezatî zî estî; ca-ca tarîxî, nameyî, hedîseyî yew- bînan nitepşinî. Qur'an nê her di kîtaban û dînan heq veynenû. Welakîn Qur'an, hukmî nê kîtaban darenû wi û hetî dîn û îtîqadî ya prensîban û şertanî newan anû. Goreyê muslimanan Tewrat û Încîl amey tehrîf kerdiş (bedilîyêyî), ewro heqîqî Tewrat û Încîlî orte de çinîy. Qur'an, kîtabo heqo peyen û, ey ra dim sewbîna kîtabo heq (semawî) niamo û hinî nînû zî. Îslam zî dîno mukemelo peyen û. Goreyê hîrê heme kîtaban zî Homayî (Rebbî) erd û asmîyen (kaînat) şeş rojî û şeş şewî de virêştî. Goreyê Tewratî Homa rojê hewtin aresa yo, o zî "sebt" û. Yahûdî na roj gure nikenî. Ney rî vûnî 'Sebt'. (4) Na roj gure kerdiş gune yo. Xeleqnayîşî Hz. Ademî û Hewa û cenet ra vetişî nînan, tufanî Nûhî, hîrê heme dîn û kîtaban de zî hema hema eynî şekil de vacênû. Uca ra pey tarîxa ortax bi Hz. Îbrahîmî (Îbramî) dest pêkena. Qewmî Hz. Îbrahîmî welatî keldanîyan ra yo û yew qewmo putperest û. O qewmî xo de pîye nikenû, werzenû wi bacarî Ûrî ra vicênû, yenû Heran de ca benû. Tewrat de: "Û Terah lajî xo Îbrahîm, lajî Heranî, torinî xo Lûti, vêyvê xo Sara, yanî cinê lajî xo Îbrahîmî; pêro pîya girotî, tewrî nînan a bacarî keldanijan Ûr ra vicîya ke şîyerû dîyarî Kenanî; nê amê Heran û uca de ca bî." (5) Qur'an de nameyî baykî Hz Îbrahîmî Azer û. "Îbrahîmî, baykî xo Azerî ra: Tayê pûtan [ti xo rî] Homayan qebûl kenî? Raştey ez tu zî qewmî tu zî eşkera mîyanî delaletî de veynenû, vatibi." (6) Qewmî Hz. Îbrahîmî keldanî ê ke Iraqi de bî o qewm bî. No qewm rojperest, aşmperest, estareperest û pûtperest bî.(7) Hz. Îbrahîm yew deme Heran de mûnenû. Zulmî Nemrûdî ver werzenû wi şinû Fîlîstîn.(8) Tewrat û tarîxê Tewratî Manayê Tewratî çi ya? Tewrat bi xo senî yew kîtab o, yan zî çend kîtaban ra amo werte? Hem hetî mana ya, hem hetî naman a, hem zî hetî nuşteyê ke tede estî ya, WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 132 --- Page Break --- Tewratî ser o zaf fikir û vateyê cîya-cîya estî. Ferhenganî kirdkî, fariskî û tirkî de "Tewrat" ekserîya yew çekuya (kelîmaya) erebkî yena qebul kerdiş û sey "Tewrat", "Tevrat" nusîyena. La sey çeku (kelîma), "Tewrat", yew çekûya îbranîkî (hebru) ya. Îbranîkî de manayê Tewratî ("Tora", "Torah", "Tora?", "Tora'h", "Thora"), yanî "qanûn" û "zanayîş" û. Latînkî de Tewratî rî vûnî "Pentateuch " û manayê ci zî "panc cildî " (pente: panc, teuchos: cildî) ya. Yan zî manayî Tewratî, "Kîtabî Qanûnî" (Books of the Law), dûnû. Tewrat, bi kirdkî (zazakî) "Pêameyîşo Kehan", "Kîtabo Muqedes"; kurmanckî "Peymana Kewn", "Kitêba Muqedes"; tirkî "Ahd-i Atîk", "Mukaddes Kitap"; îngilîzkî "The Old Testament", "Pentateuch" ûsn. vacîyenû. Tewrat yew kîtabo gird û. Kîtab bi xo 39 qismî yo. Nê qismî nê yî: Xeleqnayîş, Vejîyayîş, Levîlijî, Hûmarî, Namekerdiş, Yeşû, Hakimî, Rût, Samuel I, Samuel II, Qiralî I, Qiralî II, Tarîxî I, Tarîxî II, Ezra, Nehemya, Ester, Eyub, Mezmûrî, Meseleyî Suleymanî, Vaiz, Neşîdeyê Neşîdan, Îşaya, Yeremya, Mersîyeyî Yeremyayî, Hezekîel, Danîel, Hoşea, Yoel, Amos, Obadya, Yunûs, Mîka, Nahûm, Harakkûk, Tsefanya, Haggay, Zekerya, Malakî. Her qisim xo ser o hendê (qandê) kîtabîyek o. Tirkî ci 900 rîpelî yo. (9) Xirîstîyanî bawerîyê xo tinya Încîl nîye, la her di kîtaban zî, hem Tewrat hem Încîl, anî (ûnî). Yahudî bawerîyê xo tinya Tewrat anî. La yew qismî yahudîyan û ekseriyetî aliman (îlahîyatçîyan) tinya panc kîtabanî verênan sey Tewratî qebul kenî. Nê panc kîtabî: Xeleqnayîş (Tekvîn), Vejîyayîş (Çýkýş), Levîlijî, (Levililer), Hûmarî (Sayýlar), Namekerdiş (Tesnîye). Bi îngilîzkî nameyî nê kîtaban: Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers û Deuteromonomy î. Tewrat, rojhilato mîyanin (orteyîn) de kîtabo semavîyo verên o ke Hz. Musayî rî amo. Tarîxê Tewratî heta hîrê hezarî û panc sey (3500) seran veynena. Tewrat bi xo destpêkerdişî merdimey (însanetey) ra hetta seserrê çarin V.Î. (Verî Îsayî) behsî qew- man, bacaran, medenîyetan, dînan, herban, felaketan ûsn. kenû. Tewrat, yew girang de ninusîyo, teqrîben mîyanî 900-1000 seran de amo pîyeser ardiş û nuştiş. Nuştişî no kîtabî 1450 V.Î. (Verî Îsayî) ra dest pêkenû hetta seserrê dîyin V.Î. dewam kenû. Nuştişî Tewratî ser o zî îxtilaf û muneqeşe estû. Yahudî (cuyî) ê muhefezekarî û tayê tarîxwan û teoloxî (îlahîyatçî) îdîa kenî ke "panc kîtabî verênî Tewratî" Musayî bi xo çewres seran mîyan de nuştî. Tewrat û Încîl de zaf cayan de, hetta Qur'an de, yenû vatiş ke Musayî bi xo no kîtabi (Tewrat) nuştû. Tarîxê nuştişî nê panc kîtabanî verênan wina yo: 1) Xeleqnayîş (Genesis): Tarîxê nuştişî: 1450-1410 V.Î., nuştox Musa. 2) Vejîyayîş (Exudos): Tarîxê nuştişî: 1450-1410 V.Î., nuştox Musa. 3) Levîlijî (Levicus): Tarîxê nuştişî: 1450-1410 V.Î., nuştox Musa. 4) Homarî (Numbers): Tarîxê nuştişî: 1450-1410 V.Î., nuştox Musa. 5) Namekerdiş (Deuteromonomy): Tarîxê nuştişî: --1410 V.Î., nuştox Musa. (10) Feqed no veynaye (fikir) raşt nîyû. Zaf îlahîyatçî û cigêrayoxî (araştýrmacýlar) ney rî îtîraz kenî. No war de zaf cigêyrayîşî xorî (araştýrmalar) estî. Musa hetî qal kerdiş û nuştişî ya merdimo ke zaf hunerin nibîyû. O, yanî Musa, bi xo zî ney qebûl kenû. Wexto Homa tira vûnû: "Şue Fîrewnî het û qanûnî (dînî) Homayî ci rî eşkera bikir", Musa vûnû:" Ez merdimo ke lewbêsunet a". (11) Musa wazenû vacû ke "Ez waharî yew belaxetîyo (qal kerdişîyo) holî nîya." Û Musa, Homayî ra nîyaz kenû ke WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 133 --- Page Break --- birayî ci Harûn zî pa şiyerû Fîrewnî het. Homa no waşteyî Musayî qebûl kenû, Harûn pa şinû Fîrewnî het. Harûn, xeberdayîş de (xîtabet û belaxet de) zaf xurt bîyû. Tewrat, bi destanî zaf kesan a amo nuştiş. A raşt merdim eşkenû vacû ke no yew kîtabo anonîm û. Cuweka zî hetî tarîx û melumatî ya û tayê nameyê cayan, kesan û tarîxan de te de zaf xeletî û tezatî estî. Orijînalî ziwanî Tewratî îbranîkî yo. Tewrat, hêverî tadîyo latînkî û cuwa pey zî ziwananî bînan. Tadayey (tercumey) ziwananî bînan de binge îbranîkî û latînkî yê. Metno orijînal ey Tewratî de ziwanan bînan ra zî zaf çekuyî estî. Bîlxesa ziwano ke Misir de hekîm bîyû û ziwanî ereban, asûran, babîlan, keldanan, medan, roman ûsn. Panc kîtabî verênî yê Tewratî pêsero sey yew tek tûmara ke qed nixerpîya seser- rê dîyin de mintiqayê Behro Merde (Ölü Deniz) de ameyî veynayîş. 1947 de zî verî Behro Merde de mintiqayê Qûmranî de yew bedewîyo şiwan yew mexara de tayê nushanî destnuşteyanî Tewratî veynenû. Ney ser o na mintiqa de xebata arkeolojîk dest pêkena û des serrî ra zaf rûmena. Netîceyî na xebat de yewindes mexeran de nizdêyî 800 destnuşteyî û sewbîna belgeyî vicîyenî. Nê belgeyan ra çar ra yew metnî Tewratî yê. Nê metnî en zaf çerme û dima zî papîrus û paxir ra tabletan ser o nusîyeyî. Ziwanî nînan îbranîkî, aramîkî û ziwanî bînî ê mehellî yê. Metno en kihan V.Î. 250 de, en newe V.Î. 68 de nusîyayo. Teqrîben no wext de (V.Î. 68-70) ordî roman Qûdusî (Yerûşalîm) genû û bacarî Qûmranî zî vêşnenû. Na mintiqa de o wext yew qewmo ke tira vûnî Essenîyan ciwîyo.(12) Tewrat de Medî û Medya Tewrat de welatî medan û bîlxesa no welat de tayê ceyan ra zaf behs benû. Tayê cayan de zî herindê Medya de nameyî Mezopotamya vêrenû. Tewrat de medî û persî ge-ge pîya, ge-ge zî cîya yenî behs kerdiş. Wexto ke Koreş (Cyrus) qiral bi medî û persî sey yew împaratorîyetî pîya bî û nameyî welatî nînan sey "Medo-Persia" amên zanayîş. (13) Nameyî Heranî, Dîjleyî, Firatî, Araratî, Şûşanî (Sûsa) zaf munasebetan a û zaf cayan de vêrenû. Ararat yew cayo (koyo) muqaddes û. Goreyê Tewratî gemîyê Nuhî, Araratî ser o nîşta. Qewmî Nuhî benû fasiq û Homa wazenû no qewmî helak bikirû. Homa, Nuhî rî emir kenû. Nûh darê Goferi ra yew gemî (keştî) virazenû. Her mexluqo ke rîyî hardî (erdî) sero estû tira yew nêr û yew maki (tayê cayan de û Încîl de 7 çutan) genû. Nûh û aîleyê xo nişinî gemî, çores roj tufan werzenû, sed û pancas roj her cayî dunya binî awki de mûnenû, heme mexluqato ke hardî (erdî) ser o yo helak benû. Gemî bena berz, badî (bacî) awk nişena û "Gemî aşmê hewtin de, rojê hewtêsin ay na aşmi de serî Araratî yo nişena rue." (14) Tewrato tirkî, îngilîzkî û swêdkî de cayo ke gemîyê Nuhî ruenîşta koyî Araratî yo. La goreyê nushaya aramkî gemîyê Nuhî koyî Cûdî ser o nîşta. Qur'an zî vûnû gemîyê Nuhî Cûdî ser o nîşta. Qur'an de:" 'Ey erd awka xo banc! Û ey asmîyen [awka] xo tepiş!' vacîya. Awk ancîyê; gure ame qedênayîş; [gemî zî] serî [koyî] Cûdî ya ruenişt. Û: 'Gûnî nê zaliman wa cehenem rî bû' vacîya." (15) Tûfanî dim a Nûh û efradî ey hetî rojhilatî de deştê Şînarî de ca binî. (16) Tewrat de, Ararat, yew ca yo saxlem û ke zaf rey merdimî şinî uca de xo seterninî. (17) Destanê Gilgamişî de zî sey tufanî Nûhî yew tufan estû. Çîyo ke tufanî Nuhî de WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 134 --- Page Break --- vîyerenû hema eynî hewa destanê Gilgamişî de zî estû. Hetta goreyê tayê nuştoxan çimeyî (kaynak) meseleyî tûfanî a ke hîrê heme kîtabanî muqedesan de vacîyena Destanê Gilgamişî bi xo ya. Welakîn, ferqo bingeyîn o yo ke, kîtabanî muqedesan de tinya yew Homa estû, Homa yew û tek û, no Homayî heme kaînatî yo. Destanê Gilgamişî de Homayî zaf î. Homayî hard û asmîyenî cîya yî. Destanê Gilgamişî de badî tûfanî ya gemî welatî ermenîyan de yew ca de, koyî Nisirî ser o vindena. (18) Na destan teqrîben 2000 serrî V.Î. (Verî Îsayî) nusîya. La tarîxê nê meselanê ke destan de vîyerinî hêna kehan a. Gilgamiş bacarî Ûrûkî ra yo.(19) Pîrikî Gilgamêşî Ûtanapîştîm meseleyê tufanî ey rî (Gilgamişî rî) vata. Tabletanî destanê Gilgamişî û sewbîna tabletan reya verên A. H. Layard vecenû werte. A. H. Layard 1845 de xerabanî paytextî asûrîyan Nînowa de dest bi xebatê xo ya arkeolojîk kenû. Nînowa nizdîyey Mûsûlî de yew ca de awabîya. Babîlîyan, wexto ke welatî asûran îşxal kerdû, Nînowa şawi (kerda xirabe) û wêşna. Na xebatê Layardî 1845-1847 de û reya dîyin zî 1849-1851 de bîya. George Smith, asîstanî (ardimkerdoxî) ey H. Rassam, xebatê A. H. Layardî dewam kenî. George Smith 1873 de duyes tablatanî destanê Gilgamişî wanenû. Nê tabletî kutûbxaneyî xususî ey qiralî asûrîyan Asûrbanîpalî de bîy. Nê tabletan ser o muhrî Asûrbanîpalî estû. Tabletî kîl ser o bi (pê) mixan a (cuneiform, çivi yazýsý) nusîyê. Heme tabletî ke na xebata arkeolojîk de vicîyey pêro pîya 1854-5 de berdî Îngilîstan û nika hê British Museum (Gallery of the Asyrian Saloon) de yî. Destanê Gilgamişî efsaneyî xeleqnayîşî (viraştişî dunya), tûfanî, heyatî Gilgamişî, embazey Gilgamiş û Engîdûyî, Gilgamiş senî geyrenû ke mergî rî çare veynû, vate û fîxanî Îştari (Ishtar, the Lady of the Gods) ra behs kena. Destanê Gilgamişî 12 tabletî ya û heme manzûm a. Xêlek cayanî nê tabletan bîyo vîn, xerpîyo û niamo wendiş. Meseleyê Tûfanî tabletê yewindesin (11) de ca gena. Wexto Ûtanapîştîm, Gilgamişî rî qalê tûfanî kenû, semedê (qandê) Îştar a zî, wina vûnû: "117 Îlahe Îştar sey yew cinîya ke qijî ver d' a zarî kena. 118 Xanimê homayan pê yew vengo weş a [vûna]: 119 Roja verên ge biçarnîyen bibîn çamur, 120 Çunke mi mîyanî homayan ra emir da şeytanî. 121 Mi senî mîyanî homayan ra emir da şeytanî, 122 Emrî cengî, qey helak kerdişî xelqî xo? 123 Mi bi xo xelqî xo rî no elem ard, 124 Ke sey masanî qijikan behr kenî pirr?" (Tablet 11) Goreyî George Smithî, meseleyî tufanî sere de mîyanî destanê Gilgamişî de (ori- jînalî ey de) çinîbîya. Qismî tufanî cuwa pey kotû mîyanî na destan. (20) Û goreyî George Smîthî zaf versîyonî destanê Gilgamişî estî û nê versîyonî bi akatkî, sumerkî, asûrkî, babîlîyonkî ameyî nuştiş. No îzahatî ra pey ez reyna ageyrena meseleyî Tewratî, medan û Medya ser. Goreyê Tewratî Medya zaf yew welato gird û. No welat de qiralî zaf î. Tîya de yew çeşît konfederasyonî qewman, qiralan, mîran, began estû. Cuweka rey-rey "qiralî medan", rey-rey zî "qiralanî medan" nusîyenû. (21) Tewrat de royî (rueyî) Dîjle û Firatî zî zaf muhîm î. Hetta nê her di royî muqedes î. Awkê nê royan mubarek (bimbarek) a. Na mintiqa ra, bêntarey nê her di royan ra, WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 135 --- Page Break --- Mezopotamya vacêna û no ca welatî Medan o. Ehdo Kehan de (Tewrat) zaf ceyan de nameyê nê her di royan vîyerenû. (22)? Qiralî Misirî, Fîrewûn-neko, semedo ke qiralî asûran de herb bikirû, tewrî eskerî xo ya şinû verî royî Firatî. Fîrewûn-neko, qiralî asûran Megîddoyî kişenû." (23) "Û Davûd vexto ke şîn hetî Firatî de ge hekimîyetey xo ronû (ruenû), verî Hamatî de qiralî Tsoba kîşt." (24) "Û qiralî asûran îsrayîlî sur- gun kerdî û nê şawitî hetî Halah û royî Gozanî û Xaburî û bacaranî medan a." (25) Tewrat de çekuyê (kelîmeyî) "Zaza" û "Zîza" "Çi estibi, o benû; çi bîyû, o yenû kerdiş; binî roşnî rojê de çî ko newe çinîyû." (26) Tewrat de yew çîyo ke balkêş zî no yo ke çekuyê "Zaza" û "Zîza" tede vêrinî. Zaza, sey nameyî qewmiyek nîye, la sey normal nameyî yew merdimî vîyerenû. Yanî Zaza û Zîza nameyî di camêrdan ê. Tewrat de: "Yeter û Yonatan; Yeter bê (bîye) lajî merd. Û lajî Yonatanî: Pelet û Zaza. Nê lajî Yerahmîl bî. Û lajî Şeşanî çinîbî, la keynê ey estibî." (27) Eynî qisim, la babê çarin de zî wina vacîyenû: "(...) Zîza lajî Şîfînî, nê naman a nê merdimî mîyanî eşîretanî xo de begî bîy; ecdadî nînan ra zaf keyeyî virazîyê." (28) Tarîxî Dîyin de zî: "Û Mahalattan apî Maakay keynê Abşalomûnî girot; ay ci rî Abîyay, Attay û Zîza û Şelomît ardî dunya." (29) Yahudî û Medî "Çi bîyû rewna nameyî ci nîyo pa." (30) Tewrat de tim medan û farisan ra bi dostaney a behs benû. Yahûda yan zî Benî Îsraîl nînan xo rî dost û embazan veynenî. Hetta, yahudî, dişmananî xo bi medan ter- snin û tehdît kenî. Asûrî, babîlanijî, elamî, fîlîstînijî, ammonî ûsn. wexto zor (zuar) dûnî ci, yahudî, medan anî xo vîr û hêvî kenî ke medî bîrî nê dişmananî nînan bikişî. No war de zaf mîsalî estî. "Biewnî (bûnî), ez qarşî nînan medan wereznenû, qey (qandê) nînan rî qîmetî sîmî çinîyû, zerrê nînan pê zerdî ya weş nibena. Tîrkemanî nînan xortan dûnî erd ri, qijî ke hema hê pîzeyê mardê xo de yî rî merhemet nikenî. Û Homay senî ke Sobom û Gamorra kerdî xerabe, Babîlo ke xemil û xûrirî keldanîyan o, o tewir benû." (31) Yewna ca de zî wina vûnû: "Tîranî xo tuj bikirên, gurzanî xo wişk (pêt) tepişîyen; Rebbî, ruhî medan hewn ra kerd aya; çunkî miradî Homayî helak kerdişî Babîlî yo; çunkî no, qesasî Homayî yo. (...) Rebbî semedê kesî ke Babîl de rueşinî hem nîyet kerd, hem zî vate ko vatibi ard ca. Ey Babîl (!), ti awkan zafan ser o rueşinî, waharî xezînanî zafan ê, peynîyê tu ama, peymey (ölçü) qezencî tu yo xirab ame. Rebbî ordiyan xo ser o sond wend: Raştey senî ke meleyî debinî ez ge o tewir tu pê merdi- man kena pirr; nê qarşî tu ge nara berzî." (32) Yewna ca de: "Welat de beyraq (al) wedarên, mîyanî miletan de borî bicinên, miletan qarşî ey hezir bikirên, ver bi ey qiralanî Araratî, Mînî, Eşkenazî vicîyen; qarşî ey yew serdar tayîn bikirên; astuaranî sey melanî pirçikinan berşawîyen ser. Miletan û pêroyê qiralan, walîyan û qeymeqa- manî medan, dîyarî ke binî saltanatî nînan de yî hezir bikirên. Welat ho decî ver recifîyenû...? (33) Tewat de, kîtabî Danîelî, rîpel 840 ra heta rîpel 855 behsî medan kenû. No qisim WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 136 --- Page Break --- de Danîel, med û faris û roman ser o hewnan veynenû. Goreyê hewnanî ey medî roman mexlub kenî. Kîtabî Haggayî, babê yewin, rîpelî 889-890 de, kîtabî Zekayayî, rîpelanî 891-899in de zî medan ser o nusîyenû. "Û serra verên a qiralî farisan de, semedo vateyî Homayî biyerû ca fekî Yeremyayî ra, HOMAY ruhî qiralî farisan kerd aya û ey heme cayê welatî xo de îlan kerd û hem zî nuşt û va: Homayî asmîyenan Yehova hekimîyetî pêro dunya da mi û mi rî emr kerd ke ez Qûduso (Yerûşalîmo) ke ho Yehûda de yo ci rî yew keye (mabed) virazî. Qewmî ey ra kamko şima mîyan de estû, Homay ey tewrî eyî ya bû û wa şiyerû Qudûso ke ho Yehûda de yo û keyeyî Homayî Îsraîlî ey Yehûdayî (Homa o yo) ko ho Qudûs de yo virazû." (34) Medan tim yahudî hîmaye kerdî û paştî da ci. (35) Wexto şî surgun, hetta demo normal de zî, zaf girangî tayê yahudîyan medan rî xizmet kerdû. Nînan ra kesî zaf muhîmî estî. Mavaji ke sey Danîelî (36) Ezrayî, (37) Yeremyayî, (38) Habakkûkî. (39) Nê kesan Medya û medî hol sinasney, no derheq de xo dim a zaf zanaye û belgeyî verdê. Waştî tacê xo ra bena û Ester bena qiralîçe "Homay dunya de yew çîyo newe ard: Cinî, camêrdî pawena" (40) Tewrat de xoser yew qisim estû, nameyî no qismî ESTER û. Ester, Tewrat de kîtabî hewtêsin o. Û Ester, nameyî yew keynek/cinêk o. Pêroyê no nuştî hewt (492- 499) rîpelî û des babî yo. Tîya de seraser qalê medan/farisan bena. Goreyê nuşteyî, Waştî (Vaştî), cinîyê Ahaşveroşî ya, (41) yanî cinîyê qiralî medan a, qiralîçe ya. Waştî, sey Ahaşveroşî nikena û qiralîçeyey ra kuena, hirêndê ay Ester gena. Ester, yew keyneka yahudî ya. Wextî qiralî babîlan Nebûkadnetzarî de yahudî surgun bîy, tira yew qisim zî surgun bîyû şîyû welatî medan (Medya). Ester, birarkeynê Mordekayî ya. Mordekay, yew merdimo yahudî yo, zana û waharî tecrubî yo. Mordekay, Ester kenû wîye û ay perwerde kenû. Hîkayey Ester bi kilmey wina yo: Ahaşveroş bacarî Şûşanî de rueşenû. Hîndîstan ra hetta Hebeşîstan sed û vîst û hewt (127) wîlayetan ser o hukum kenû. O çar serrî yo ke vicîyo text. Ahaşveroş, serrê çarin de, pîlanî (girdanî) medan û farisan dawet kenû, hewt rojê û hewt şewî zîyafet dûnû nînan. Cinîyê Ahaşveroşî, qiralîçe Waştî zî, veng do cinîyan û ha zîyafet dûna nînan. Saray de wer û şerab û kêf ra her kes halî xo ra zaf memnun û. Waştî zaf rind a, vengî rindey ay her ca ra bîyû vila. Rojê hewtin qiral Ahaşveroş emir dûnû axayî hewt keynan (yedi kýzlar aðasý) û wazenû ke Waştî tewrî (torî) tacê xo ya vicîyû dîwan ke hukumdarî, prensesî û serdarî ke her cayî welatî medan ra dawetkerdeyî, rindey Waştî veynî. La qiralîçe Waştî qebul nikena û nivicîyena huzirî nînan. Ahaşveroş zaf yers benû, goreyê edetî, veng danû mayetî xo û merdimanî zanayan. Karşena, Şetar, Admata, Tarşîş, Meres, Marsena û Memûkan yenî verî qiralî, nê hewt merdimî reîsî medan û farisan ê. Ahaşveroş nînan ra persenû, vûnû: "Ma se biki Waştî? " Nînan ra Memûkan vûnû: "Çî ko Waştî kerdû tinya qiralî ri heqeret nîyû, la heme pîlanî (reîsanî) welatî Medya rî heqeret û. Eke tedbîr nigirîyû, o wext ge heme prensesî cesaret bigerî û qarşî (dustî) prensesanî welatî Medya vicî WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 137 --- Page Break --- û no bibû sebebî xirabêyeka pîl. Eke weşî qiralî şîyerû, eke qiral ca de veynû, ez wazena qiral Waştî caverdû, xo rî yewna qiralîçe veynû." Ney sero qiral Ahaşveroş bi ziwanî her qewm û welatî ya yew ferman vecenû ge keynê heme wîlayetanî Medya ê tewr (en) rindî bîrî vîjnayîş û şawitiş. Semedê ney gurî ya wezîfe û selahîyet dûnû axayê keynan, Hegayînî. Şûşan de yew merdimo yahudî, Mordekay, benû. Mordekay, bi qiralî yahudîyan a, nameyî ci Yekonya yo, Qudûs ra surgun amo Medya. Qiralî babîlan Nebûkadnedzar nê yahudî surgun kerdî. (599 V.Î.) Yew keynek zî, nameyî ay Ester û, tewrî nînan a. Dayk û baykî na keynek merdî. Ester, keynê Abîhaîlî ya û Benyamînî ya. Benyamîn yew qebîley yahudîyan o. Nameyê Estere o raşt Eddîssa (Hadassah, myrtle) yo. Ester keynê apî Mordekayî ya. Mordekay, Ester kenû keynê xo û zaf hol ay resnenû. Mordekayî na keynek zî kenû hedre û şawenû mîyanî keynanê ke Şûşan de qesrê Ahaşveroşî de hazirî. Hegay, axayê keynan, Ester ridîyenû û ayê zî kenû mîyanî nê keynanê ke semedê qiralîçeyey a namzedî yê. Mordekayî, Ester tembîh (temîye) kerda ke nivacû a yahudî ya. Her kes Ester yew keynê medan zûnû. Xora (xuera) nameyê ay zî, Ester, yew nameyo medkî yo. Saray de her keyneka namzed duyês aşmî zaf hol wîye bena û her het a terbîye veynena. Wext benû de, yew serr a pey, dorê Ester yena. Serrê hewtin ey qiraley Ahaşveroşî de, aşmê Tebet de (Tebet aşmê desin a), Ester şina Ahaşveroşî het. Ester zaf yew keynaya rind û delal a. A zaf weşî Ahaşveroşî şina. Aheşveroş zaf ay ridîyenû (ecibîyenû). Senî ko Mordekayî tira vatû Ester o tewir (otir) hereket kena, qiralî ra tawey niwazena. La, a qiralî ra zaf lutûf û înayet veynena. Ahaşveroş, mîyanî keynan ra hirêndê Waştî de Ester xo rî sey qiralîçe vîjnenû. Mordekay zî her roj yenû verî sarayê qiralî ra geyrenû ke Ester ra yew xeber bigerû. Rojêk Mordekay verî berî (çêberê) saray de raştî qal kerdişî di merdimanî Ahaşveroşî yenû. Nê her di merdimî (Bîgtan û Tereş) Ahaşveroşî rî hê nîy dekûdola- ban (komplo) virazenî. Mordekay, bi wesitey Ester a bin ra xeber dûnû qiral Ahaşveroşî û qiral nînan îdam kenû. Ahaşveroş emir dûnû merdimanî xo ke Mordekayî xelat bikirî. Na mesela zî kewna (kuena) arşîvanî qiral Ahaşveroşî. Haman koşkê (sarayê) Ahaşveroşî de yew merdimo pîl û, sey yew wezîrî yo, waharî quwet û qudretî yo. Her kes ay rî secde kenû. La Mordekay ci rî qet hurmet nikenû. Ney ser o Haman zaf yers benû. Hamanî eşnawitû ke Mordekay esil ci yahudî yo. Haman wazenû ke Mordekayî û heme qewmî ey, pêroyê yahudîyan, qirr bikerû. No semed a zî ho geyrenû yew firset veynû. Serrê duyesinê text vicîyayîşî Ahaşveroşî de, aşmê Adari de, verî Ahaşveroşî de "pûr" erzenî, yanî keyî "qeder-qismetî" (şans oyunu) keykenî. Her kes çî ke mirad kenû. No sarayê Şûşanî de yew edet û. O wext Haman firset veynenû qiral Ahaşveroşî ra vûnû: "Mîyanî qewmanî welatî de yew qewm esto ke qanûn û edetî ey cîya yê û no qewm xoser o ciwîyenû, qanûn û nîzamî welatî medan nisinasnenû. No qewm zarar dûnû welatî ma. Eke zerrê qiralî zî biwazû ma ge yew ferman veci û no qewm qetil bikirî, orte ra wedarî." Ahaşveroş no vatê Hamanî ca de veynenû û engîş- tuneyî (giştûne) xo dûnû ci ke pê (bi) ey ferman mor (muer) bikirî. Haman û maîyetî ey anî (ûnî) bi ziwanî her milet û her welatî ya yew ferman nusenî, bi (pê) engîştuneyî WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 138 --- Page Break --- Ahaşveroşî ya (engîştuneko muerî qiralî ho ser o) testîq kenî, dûnî qasidanî esparan û şarî her wîlayetî rî erşawinî (rusnenî). No fermanî paytext de, Şûşan de zî, kenî vila. Mordekayo yahudî ney xeber genû, dûnû xo ri bermenû, xo sawenû erd ra, kin- canî kehanan genû pira û şinû verî qesrê qiralî. Goreyê qanûn û edetî çew nişkenû kincanî kihanan xo ra dû şiyerû verî koşkê (kueşkê) qiralî. Ester zî xeber gena ke Mordekay zaf qerqirîyenû, kincî kihanî dey xo ra û ho verî berî (çeberê) saray ra geyrenû. Ester, cilanî newan dûna Hatakî, o axayê keynan o, erşawena Mordekayî heti ke, a bizûnû mesela çi ya. Mordekay, ser û binî meseleyî Hatakî rî vûnû, yew suretî fermanî yahudîyan zî dûnû ci. No hewa Ester mesela pê hesîyena. Mordekay, Esterî ri xeber şawenû, vûnû: "Ti mevac ke ez qiralîçe ya û ez ha qesrê qiralî de mûnena, cayî mi saxlem û, çew (ço) mi ra tewey niwûnû. Eke tu ewro vengî xo nivecî, verbî na plan nivindirî, pêroyê qewmî tu yo ke no welat de yo helak benû. Tu rî hinî rojê xoeşkera kerdişî ameya." Rojê hîrin, Ester warzena kincanî qiralîçeyey gena pira, şina verbî meqemî qiral Ahaşveroşî de pawena. Saray de edet û, heta qiral pê asayê xo kesî îşaret nikirû, kes nişkenû şîyerû meqemî qiralî. Ester xo xemelno û ha verbî textî qiralî de pawena. Qiral Ahaşveroş, Ester veynenû, asayê xo hetî aya ya derg kenû ay wazenû xo het. Ester şina huzir û Ahaşveroşî ra vûna: "Eke qiral zerr kenû, lutf û destûrî qiralî estû, ez wazena qiralî xo û Hamanî rî yew zîyafet bidî." No dawet weşî Aheşveroşî ya şinû. Roja bîn qiral û Haman şinî zîyafetî Ester. Wer weş û, şereb şimîyena, her çî mukemel û, Ahaşveroş zaf kêfweş benû, vûnû: "De vac Ester, ti mi ra çi wazena, miradî tu çinê yo?" Ester vûna: "Ez mirad kena ke qiral û Haman siba reyna şeref bidî bibî meymanî mi." Ahaşveroş reyna qebul kenû. Haman wexto vicênû teber Mordekay reyna ey ver ra niwerzenû. Haman zaf qehrîyenû. Keye de cinîyê xo Zereş û merdimanî xo ra vûnû: "Ez û qiral ma siba (meşt) reyna meymanî qiralîçe Ester ê. La no merdim, Mordekayo yahudî, zaf mi qehernenû. Ez nêzûna ez se bikirî." Cinîyê ey Zereş û dostî ey vûnî: "Bîya zerd (altun) ra pancas vîncey (arşinî) berz yew daraxacî viraz, qiral Ahaşveroşî ra vac, wa siba Mordekayî na dar a bialeqnû. " No fikir weşî Hamanî ya şinû, sey nînan kenû, a şew benû rehet. A şew hewnî (hûnî) qiral Ahaşveroşî remenû, arşîvan û kîtabanî tarîxan wazenû, nişenû rue wûnenû. Ahaşveroş, o emro ke derheqî Mordekayî de dayo, ey emrî vey- nenû. Mordekayî, plana ke Bîgtan û Tereşî dustî (qarşî) qiralî virêştibî, a plan bin ra xeber deybî ci. Qiral merdimanî xo ra persenû, vûnû: "Qey na holey Mordekayî şima çi şeref û mukafat do eyî? " Merdimî qiralî vûnî: "Tawey ci nidîyo." Qiral veng danû Hamanî, çîko lazimû tira vûnû, ci rî emir kenû. Haman mecbur benû, roja bîn şinû astuarê Ahaşveroşî zîn kenû û xemelnenû, kincanî Ahaşveroşî genû benû dûnû Mordekayî ra, tacê Ahaşveroşî nûnû ey sare ya, wilarî astuar tepşenû, Mordekayî sukê Şûşanî ra çarnenû, vûnû: "Biewnîyen, merdimo ke qiral şeref û paye dûnû ci wina qedr û qîmet veynenû." Haman a roj zî bêkêf şinû keye, cinîyê xo Zereş û merdimanî xo ra vûnû hal mesela wina ya. Benû şan (şûn) merdimî Ahaşveroşî yenû keye, veng danû Hamanî, ey benû keyeyî Esteri. A şew zî keyeyî Ester de wer wirênû, şereb şimîyena, kêfî qiral Ahaşveroşî yenû. Qiral Ahaşveroş Ester ra reyna (finya) persenû: "Ester, qiralîçeyê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 139 --- Page Break --- min, de wac, ti mi ra çi wazena? Ti nêmeyî welatî min zî biwazî ez dûnû qey xatir û rindey tu!..." Ester vûna: "Ey qiral!... " û dest kena ci derg û dila mesela (planê Hamanî û fermanî qirkerdişî yahudîyan) qiral Ahaşveroşî rî vûna. Ahaşveroş zaf yers benû, hîddet û celal a werzenû we. Emir dûnû ke Hamanî dara ke ey bi xo qey Mordekayî ya hezir kerda û ha keyeyî ey de ya, a dar a bialeqnî. Emrî Ahaşveroşî yenû ca û Haman cezayê xo veynenû. Ester, a roj eslî xo eşkera kena. Mordekay vicîyenû huzirî Ahaşveroşî. Ahaşveroş, morî (muerî) engîştuneyê xo yo ke dabi Hamanî, a roj teslîmî Mordekayî kenû. Vîst û hîrênê aşmê hîrên de, na aşmê Sîvanî ya, bi emrî Mordekayî katibî Ahaşveroşî, Hîndîstan ra heta Hebeşîstan heme walî, reîs û hukumdaranî sed û vîst û hewt wîlayetan rî, ziwan û nuştişî her şarî û miletanî nê wîlayetan a yewna ferman nusenî, bi muerî qiralî muer kenî, dûnî qasidanî siwarîyan, lez û bez a fininî rahar. No ferman de, hîrêsî (13) aşmê Adari de, azadey heme yahudîyan, ê ke welatî Ahaşveroşî de yê, welatî Medan de ciwiyînî, îlan bena. Ney ra pey, Mordekay kin- canê xo yê reng sipîyan û lajîvertan, taca girda zerdin, keteno tenik ra cubeyê xo yo ergûwanî ya qiralî het ra vicîyenû teber şinû bacarî Şûşanî ra geyrenû. A roj mîyanî yahudîyan de roşney virazîyena, mîyanî nînan de kêf û ferahey, îzet û şeref estû. Her wîlayet de, her şaristan de, emir û fermanî qiralî reso heta kamca, uca de, yahudîyan rî benû rojê şahî, kêf û weşîyey. Fermanî qiral Ahaşveroşî sed û vîst û hewt wîlayetan ra benû vila. Heme yahudî yew roj, hîrêsî aşmê Adar de, her bacaro ke tede ciwîyînî yinî pîyeser, hazirey xo kenî. A roj heme dişmenanî xo kişinî, dest nûnî mal û milkî nînan ser. Çi ke qiral Ahaşveroşî, fermanî xo de musade dayo ke, yahudî heme dişmenanî xo qetil bikirî û dest malî nînan sernî. Saray de, qiral Ahaşveroşî het de, rumetî Mordekayî zaf û, o waharî qedr û qîmetî yo, paştey yahudîyan hinî nîna erd. Yahudî, Şûşan de zî panc sey merdiman kişinî û heyfî xo ginî. Yahudî, des lajanî Hamanî zî kişinî. Çi ke Haman dişmenî nînan bi. Parşanatay, Dalfon, Aspatay, Poratay, Adalyay, Arîdatay, Parmaştay, Arîsay, Arîday, Vayzatay lajî Hamanî bî ke pêro kişîyê. Yahudî çaresî aşmê Adar de reyna kom binî, na rey hîrêsey merdiman kişinî. La qet talanî kesî nikinî. Ney ra pey yahudî yê ke welatî medan de ciwîyînî rehat kenî. Na roj, çaresî aşmê Adari, yahudîyê ke welatî medan de mendîyen rî bi rojê xelasey, rojê şahî, rojê weşey, rojê roşanî. Mordekay, heme yahudîyan rî, ê ke heme welatî qiral Ahaşveroşî de rueşinî, name (mektub) û fermanî nûştî, nînan rî teblîx û îlan kerd ke nê her di rojê, hîryes û çaresî aşmê Adari, her serr û pêro pîya sey rojê xelasey û azadey bimbarek bikirî. Çi ke dişmenî nînan, Agagî Haman, nînan rî Pûr (vîcak) eştibî. Ney ra, nê rojan ra vûnî Pûrîm. O wext ra pey heme yahudî nê rojan, Pûrîm, sey roşanî pîroz (bimbarek) kenî. Keynê Abîhaîlî, qiralîçe Ester û Mordekay, mektubî xo yo dîyin de no roşan heme yahudîyanî sed û vîst û hewt wîlayetanî welatî qiral Ahaşveroşî rî kerd ferz; no hewa Pûrîm kot tarîx û heta ewro ûme. Pîley (girdey) qiral Ahaşveroşî û qedr û qûdretî Mordekayî, sey yew hekat, tarîxê qiralanî medan û farisan de ca girot. Mordekay, qiral Ahaşveroşî dima, mîyanî qewmî xo de, mîyanî yahudîyan de pîley, qedr, qîmet û holey ser merdimo dîyin hesibîyenû. Ester ser o tayê vateyî WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 140 --- Page Break --- Tewrat de qismo ke yahudîyan mîyan de tewr (en) zaf yenû wendiş ra yew zî Ester û. Ester, seserran o ke keyanî yahudîyan de, bîlxessa Pûrîm de her serr yenû wendiş. Ester, yahudîyan mîyan de yew kîtabo namdar (populer) û. (42) Ester, yew kîtabo ke, kameyî (kimlîgî) yahudîyano milî û waharî xo vicîyayîşî îfade kenû. Pûr, sey rojê dişmenan ra xelesîyayîşî, rojê xovîrardişî û pîrozkerdişî yenû bimbarik kerdiş. (43) No kîtab nameyî xo, nameyî na keynek ra, yanî Ester ra genû. Meseleyê Esteri, teqrîben V.Î. (Verî Îsayî) 486-465 de qewimîya. Nameyî qiral Ahaşveroşî tarîx de sey Xerxes vîyerenû. Îbranîkî (hebrû) de (û Tewrat de) "Akhashverosh" nusîyenû. Îngilîzkî "Ahas-uerus" û. Tayê tekstanî îbranîkî de sey "Xerxes" zî yenû vatiş. (44) Latînkî de zî sey "Xerxes" vîyerenû. Xerxes, miqabilî Ahaşveroşî yo. Ahaşveroş (Xerxes, Xusrev) lajî qiral Darîyusî û qiralîçe Attosa yo, wextî baykî xo (Darîyusî) de duyes serrî sey naîbî Babîl de hukumdarey kerda. (45) "Qiralî keldanîyan Belşatsar a şew kişîya. Qiralî medan Darîyus wexto şêşt û di serre bi qiraley girot" (46) Şûşan (latînkî Susa, îbranîkî Sushan) yew deme paytextî elaman bîyû. Cuwa pey Darîyuso Yewin (Darîyus I) newe ra îmar kerdû. Yew deme bîyû merkezî îdarî ey medan/persan. Şûşan ewro Îran de yew ca yo. (47) Alexandero Gird, Şûşan îşgal û talan kenû. M. A. Dielafoy reya verên Şûşan de yew cigêrayîşo arkeolojîk virazenû. Şûşan de odayî qiralî, harem, "cenet" (bexçeyî cenetî), qenalî awka ke royo nizdî ra arda, vicîyenî orte. (48) Nameyî Ester ser o zî zaf munaqeşe estû. Nameyî Ester o raşt bi îbranîkî Îddessa (Hadassah, 'myrtle') yo. Wina eysenû ke Ester ya nameyî Homayê (îlahe) babîlan Îştar (Îshtar) ra, yan zî fariskî "sîtar, 'star' ra yenû. (49) Wextî sumeran û babîlîyan de Îştar nameyî "Xanimê Homayan" o. (50) Îştar, sumeran û babîlîyan het de, nameyî "Xanimê Homayan " o (51) La eslî xo de, no name, yanî 'Ester', yew nameyo kurdkî û fariskî yo. Manayê ci zî "estare" yo. Zazakî de 'estare', 'astare', 'istare' yo. (yýldýz) Kurmanckî de 'stêr', 'stêrk'. (yýldýz). Pewlewkî/fariskî de 'ster', 'star', 'starek'. (yýldýz). Vaştî (Waştî) zî yew nameyo kirdkî û pehlewkî/fariskî yo. Kirdkî (zazakî) de manayê "Waştî" bi tirkî "sözlü", "nişanlý" û ge-ge zî "güzel sevgili" ya. Pewlewkî/fariskî de çekuyê "Vaştî" (vêşt, vêştî) manayê rind (güzel) de yo. Goreyê tayê nuştox û cigêrayoxan, Ester, dînî yew kîtab nîyo; çunku tede nê (nîye) behsî Homayî, Musayî, Dawidî û Qudisî (Yerûşalîmî) benû; nê îtîqad û emelî yahudîyan (cuyan) ser o merdim tawey tede veynenû; nê zî kultur û karekterî yahudîyan îfade kenû. La hûncî zî kilîsey xirîstîyanan B.Î. (Badî Îsayî) 120 de Ester sey yew kîtabo dînîyo ke resmî her ca de vîyerenû qebul kenû. Welakîn Martin Luther, kîtabî Esteri sero vûnû "werrîkna kîtabo winayen çinîbîn" û Ester ra (no kîtab ra) nefret kenû, ey bin ra red kenû. (52) Temayê Esteri, surgunî yahudîyan û xelasey nînan ser o ya. Tede motîfî dînî çinîy, la kamey û milîyetperwerey yahudîyan tede eşkera ya. Heto bîn a no name, Ester, zaf nizdîyey Ishtar (Îştar) o, ke Îştar nameyê yew Homayê (îlahe) putperestanî ey demeyî yo. Goreyê sewbîna nuştoxan "Festê Pûrîmî" hînya zaf nizdîyê "roşanî wesarî" ey WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 141 --- Page Break --- medan/persan a, yan zî festê babîlonijan a. Nînan gore "Pûr", sey çeku, ya çekuya asurîkî "puru/pûrû" ra yena, ke manayê ci "ca/mevqî" yo, yan zî "lot" (vîcak) ey farisan a ke merdim yew çeşît key şansî key kenû. (53) Pûr yew nameyo îbranîkî yo. Pûrîm roşanî musewîyan o, aşmê sibat yan adari de yo, semedê vîrardişî xelasey qewmî yahudîyan o ke binî zulmî Hamanî ra qedîyo, pîroz (bimbarik) benû. (54) Kîtabî Ester kamî nuştû belu nîyo. Tayê vûnî Ezra nuşto, la no vate zaf muteber nîyo. Tayê vûnî Mordekay bi xo nuşto. Tayê zî vûnî Nehemya nuşto. Nehemya, Artexerxesî rî, ke o lajî û xelefî Ahaşveroşî yo, hizmet kerdû (465-424 VÎ). (55) Tayê zî vûnî ke Ester yan wextî qiral Ahaşveroşî de, yan zî wextî lajî ey Artaxerxesî de, Şûşan de çap bîya. (56) Heto bîn a tayê nuştoxî zî vûnî Ester raşta yew kîtabo tarîxî yo û çîko ho tede heme raşt û, tayê zî tam tersî ney vateyî vicênî û vûnî Ester yew fantazî yo. La wina eysenû ey ke Ester nuştû qanûn, orf û edetanî medan/persan û mîmarî bacarî Şûşanî, sarayê Şûşanî û welatî medan hol sinasnenû. (57) Mumkun û ke yew yahudîyo ke surgun bîyû şîyû uca, o deme welatî medan de ciwîyo, bîyû şahidî na mesela û na mesela nuşta, yan zî fek ra neqil kerda. Tewrat de ziwan û edebîyat Tewrat de dîn, îbadet, qanûnî, duayî, tarîx (kronolojî), heyatî pêxemberan, ede- bîyat, mîmarî, coxrafya ûsn. babetan gore xo mîyan de qisim qisimî yo. Hetî edebîy- atî ya Tewrat hem nesîr, hem zî manzûm û. Tewrat de yew edebîyato rind û weş estû. Goreyî ey wextî (4000 serrî cuwa ver) bi yew ziwano edebîyo weş a nusîyo. Qismo manzûm de şiîrî, qesîdeyî, mersîyeyî, neşîdeyî, duayî estî. Qismo manzûm hînya zaf bi tewiro (şeklo) lîrîk, dîdaktîk û mîstîk a nusîyo. Nê qisman de bi tewro nazm a "neşîdeyî", "mersîyeyî" (axitî), "mezmûrî" (îlahîyê ke pê zel (lulî) vacîyenî, Sûreyê Zeburî yê ke Hz. Dawidî vatîyen) babetî tewr (en) edebî yê. Tewrat de "erotîzm" zî zaf xurt û. Hetta, ma caverdi yew kîtabo dînî, "sosyal realîst" yew roman de bîle, belkî end (ehend) "erotîzm" tolerans niveynenû. Bîlxesa Neşîdeyê Neşîdan de, ke Hz Suleymanî nuşta, sere ra heya peynî keynan, rindey, fantazî, eşq û meşq, erotîzm sero ya. Nê neşîdan de qet qalê Homayî, dînî, pêxamberan û çîyanî manawîyan nibena. (58) Bes "erotîzm" tinya Tewrat de çinîyû. Încîl û Qur'an (bîlxesa Qur'an de) zî "erotîzm" estû. Sey numuneyî: "Xizmetî nînan de, xortî sey încîyan [ê ke qafikanî xo de nimite yî] [xîlmanî] dormarey nînan de çerixênî û geyrinî." (59) Sewbîna sûreyan de zî no tewir ayetî estî. (60) Tayê çekuyê (kelîmeyî) ke Tewrat de vîyerinî manayê nînan (Hitchcock's Bible Names Dictionory" de) bi îbranîkî (hebru) û îngilîzkî wina ya: Adem (Adam): Erdin, sur. Îbrahîm (Abraham): Bayko pîl. (Yüce peder) Mordekay: Sert, tuj/tal. Sara: Xanimê mi, prensesê mi. Sarah: Xanim, prenses. Waştî (Vashti): Çîyo ke şimîyenû (içilen şey), şûrûba gireynayey (kaynamýş şurub) Zaza: Aîdî herkesî. (belonging to all: Her kese ait) WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 142 --- Page Break --- Zereş (Zeresh): Derd, izdirab, dej, bedbextey. Zîza: Roşn, roşn dayîş; peyser şîyayîş. (Aydýn, aydýnlýk; geri gitmek). (61) Îbranîkî nameyî aşman wina yo: Nisan (Nîsan), Iyar (Ayar), Sivan (Sîvan), Tammuz (Temuz), Av (Ev), Elul (Îlûl), Tishrei (Tîşray), Cheshvan (Çeşvan), Kislev (Kîslev), Tebet (Tebet), Shevat (Şevat), Adar (Adar). Nînan ra namey çend aşman kurdkî, fariskî û tirkî de zî vacîyenî. Qewmo vîjnaye/erdo bexşkerde Goreyê dînî yahûdîyan, "yahudîyey/cuyîyey, yahudîtî/cuyutî", tinya dînî yahudîyan o. Keso ke dayk-baykî ey yahudî nîy, nişkenû bibû yahudî. Yahudîyey, yahudîyan rî hem dîn hem milîyet a. Qewmî yahudîyan, yew "qewmo rez û vîjnaye ey Homayî" yo ('the unique people of God', 'the glory nation'), Homayî no qewm qey xo ya xeleqno. (62) Homay heq û wezîfe do no qewmî ke rîyî hardî (erdî) ser o miletanî bînan îdare bikirî. Qur'an de bîle qewmî yahudîyan yew qewmo rez û vîjnaye yenû qebul kerdiş. Qur'an de wina vacîyenû: "Ehd bû ke ma, kîtab, hukum û pêxemberey dey Benî Îsraîlan. Ma ey bi rizqo rind a kerdî wîye û ma ey aleman ra berzêr kerdî." (63) Hardî (erdî) yahudîyan (Benî Îsraîlîyan) yew hardo muqedes û ke Homayî no qewmî rî wead (bexş) kerdû. Hardî Îsraîlîyan (Dîyarî Kenanî) "hardo weadkerde" yo ('the promised land, the land of Canaan') No "hardo wead- kerde" sînorî ci Nîl ra resenû heta Firat ('from the Nile to Europhrat'). (64) ÇIMEYÎ Û DÎPNOTÎ 1) Tewrat, Waiz, bab 1/4, rîpel 659. (Kîtabý Mukaddes/Eski ve Yeni Ahit. Ýbrani, Keldani ve Yunani dillerinden son tashis edilmiş tercümedir. Kîtabý Mukaddes Şirketi, 481 Ýstiklal Caddesi, Ýstanbul, 1974.) Eski Ahit, Tevrat û; Yeni Ahit, Încîl a. Tewrat û Încîl pîyeser o çap bîy û her di pîya 1175 ripelî yê. No nuşte de mi no çap esas girotû. 2) Qur'an, Sûreyê Nîsayî, ayet 163, rîpel 103. Sûreyê Enbîyayî, ayet 105, rîpel. (KUR'ANI KERÎM VE TÜRKÇE AÇIKLAMALI MEALÝ, Hadimü'l-harameyni'şerîfeyn Kral Fehd Mushaf-ý Şerif Basým Kurumu, Suudi Arabistan Krallýðý, 1412/1992) 3) Qur'an, Sûreyê Fatîrî, ayet 25 û dîpnot, rîpel 436. 4) Tewrat, Xeleqnayîş, bab 2/2-3. (Sebt: hewt, hewtin.) 5) Tewrat, Xeleqnayîş, bab 11, rîpel 10. Qur'an, Sûreyê Hûdî, ayetî 72-76, rîpel 229. 6) Qur'an, Sûreyê En'amî, ayet 74, rîpel136. Sûreyê Îbrahîmî, ayetî 34-42, rîpel 259. 7) Qur'an, Sûreyê En'amî, dîpnot, rîpel 136. 8) Qur'an, Sûreyê Meryemi, dîpnot, rîpel 307. Sûreyê Ankebûtî, ayetî 24-27 û dîpnot, rîpel 398. 9) Tewrat. Biewnî dîpnot 1. 10) Walton, John H; Chronological and Background Charts of the old Tedstament, Grand Rapids: Academue Books, 1978. Internet: Old Testament Gateway-Pentateuch www.otgateway.com/pentateuch.htm Pentateuch www.religioustolerance.org/chr_tora.htm 11) Tewrat, Vejîyayîş, bab 6/12, rîpel 59. 12) Baignent, Michael; Leigh, Richard; The Dead Sea Scrolls Deception; Touchstone, New York, 1961. Shanks, Hershel; The Mystery and Meaning of the Dead Sea Scrolls; Random house, New York, 1968. 13) Huntzinger, Allyn; Persian in Bible, May 1978, chapter one. 14) Tewrat, Vijîyayîş, bab 8/5, rîpel 7. 15) Qur'an, Sûreyê Hûdî, ayet 44. (Qur'an de new sûreyan û vîst û di ayetan de meseleyî tûfanî Nuhî vîyerena.) 16) Tewrat, Vijîyayîş, bab 11/3, rîpel 9. 17) Tewrat, Îşaya, bab 37/38, rîpel 701. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 143 --- Page Break --- 18) Budge, Wallis E. A.; The Babylonien Story of Deluge and the Epic of Gilgamish, 1929. No nuştoxî, Budge, Destanê Gilgamişî ser o 57 rîpelî yew broşur nuştû. 19) Ûrûk, bacarî sumeran o. Seke Tewrat de zî vîyerenû (Tekvîn bab 10/10) bacarî Ûrûkî Nemrûd lajî Kaşî awa kerdû û çar bacaranî pîlan ra ey dîyino ke welatî Şînarî de awa bîyo. Sumeran û babîlîyan Ûrûkî ra vatû "UNU KI", ke vateyo verên manayê "îkametgah"î û vateyo dîyin manayê "welat"î de yo. Erebî ney cayî ra vanî "Warkah" yan zî Al-Warkah û ewro ho Iraq de yo. W. K. Loftus serranî 1849-1852 de no bacar de xebata arkeolojîk kerda û zaf çîy binî hardî ra vetî. (Budge, Wallis E. A.; The Babylonien Story of Deluge and the Epic of Gilgamish, 1929. Tabletê yewindesin, dîpnot, rîpel 56.) Tewrat û çimanî (kaynaklar) rojawanî de nameyî Ûrûkî sey Erek (Erech) nusîyenû. 20) Budge, Wallis E. A.; The Babylonien Story of Deluge and the Epic of Gilgamish, 1929. Ez wazena tîya de yew kilmnuşteyî (ozetî) destanê Gilgamişî zî bidî. Tîya de ez broşurî Wallis E. A. Budgeyî esas gena: Gilgamiş, qiralî pancinê hanedaneya Ûrûkî ey sumeran o. Goreyî vatişan Gilhamişî 126 serrî hukumdarey kerda. La wextî hukumdarey ey tam belu nîyo. Gulgamiş yew qiralo ke "NAGBU IMURU", yanî "Keso ke heme çî dîyû" yo. O yew hukumdaro aqil o, zanay o, rîyî hardî û behran ser o geyraye yo, hîkmet kefş kerda. Nemeyî ey orijînalî xo de "Izdubar", "Gizdubar" yan zî "Gishdubar" o. Gilgamiş (Gilgamish) versîyonî yûnankî yo Gilgamiş, hîrê ra di Homa, hîrê ra yew zî merdim û. Xelqî Ûrûkî Gilgamişî ra zaf hes kenû. O zaf xurt û, yew cengawer û. Îlahe Aruru, Gilgamişî rî yew raqîb xeleqnena, nameyê ey Engîdû yo. Engîdû yew daristano zaf gird de ciwîyenû. O sey yew heywanî yo, zaf gird û zaf xurt û. Gilgamiş, yew plan virazenû ke Engîdûyî biyarû bacarî Ûrûkî. Gilgamiş na planê xo de serkewnû. Hêverî Gilgamiş û Engîdû danî pîyer, la çew zorî çewî nibenû. Badî zî her di benî emabazî yewbînan (embazî qederî). O wext Daristanî Sedîrî (darî sedîrî, darî erzî) mîyan de yew dîyebo merdimwer estû. Nameyî ey Xûmbaba (Khumbaba) yo. Gilgamiş û Engîdû şinî ge ney dîyebî merdimwerî (Xûmbaba) bikişî. (Tabletê çarin) Ê badî zaf zehmet û meşeqatan a Xûmbaba kişinî. Wexto Gilgamiş û Engîdû ageyrenî Ûrûk îlahe Îştar bena aşiqî Gilgamişî û wazena ey de bizewicîyû. La Gilgamiş qebul nikenû. Îştar şina asmîyen (asîman) baykî xo Anû (Anu) û daykê xo Antû (Antu) de, ke her di zî homa yî, gerreyî Gilgamişî kena. Anû Îştar ra vanû "xetayê tu ya." La o (Anû) huncî zî qarşî (dustî) Gilgamişî yew mexluqo sey boxeyî xeleqnenû û ey şawenû ke bacarî Ûrûkî xirabe bikirû. Gilgamiş û Engîdû bi zar û zor a ney mexluqî zî kişenî. (Tablet 6) Îştar zaf yers bena, kena fîxan û kilaman vûna. Gilgamiş û Engîdû bi awkê Firatî destanî xo guyn ra kenî pak û yenî bacarî Ûrûkî. Ê bacar de yew festa gird virazenî. Homayan ra, Homa Enlîl, sey yew ceza qerarî mergî Engîdû danû ke, Gilgamiş têna bimanû. Engîdû benû nêweş (niweş) û merenû.(Tablet 7) Gilgamiş embazî xo rî zaf bermenû û lorîyan kenû. Mergî Engîdûyî ra pey tersî mergî kewnû ey zerre û merg ra remenû. Vanû: "Ez bi xo zî merena, ez zî o wext nibena sey Engîdû? Keder nefret kewt ruhî mi, Çi ke ez tersena, ey ra zî ez seraser welat ra geyrena." (Tablet 7) Gilgamişi warzenû wi şinû geyrenû ge çareyî mergî veynû. Ûtanapîştîm (Uta-Napishtim) pîrikî Gilgamişî yo. Ûtanapîştîm û cinîyê xo nêmerde yî. Goreyê Destanê Gilgamişî, Homayî wazenî yew tûfan virazî û emir danî Ûtanapîştîmî ke yew gemî virazû. La Homayî badî (bacî) poşman (pueşmûn) binî ke tûfan viraştû. Ey ra Ûtanapîştîm û cinîyê ey rî heyato ebedî (nemirey) bexş kenî. Gilgamiş ney zanû. Gilgamiş danû purî şino welato ke pîrikî ey tede ciwîyo. Raharî xo ser o raştî zaf bela û zehmetan yenû. Peynî de Gilgamiş, Ûtanapîştîm veynenû. Ûtanapîştîm ey ra vûnû: "Binî dengizî (behrî) de yew vaş estû, eke (eg) ti ey veynî û ey ra burî, ti binî merdimo nemir." Gilgamişi kerran bestenû xo lingan a, xo erzenû dengiz, no vaşî veynenû. Nameyî ney vaşî "Şîbû îssahir amelu" (Shîbu issahir amelu) yo. Yanî "merdimo extiyar [pê] benû ciwan" o. Gilgamiş, no vaşî genû û verî xo çarnenû hetî bacarî Ûrûkî ya. Raharî xo ser de yew ca raştî yew awka (gola) serdin yenû. Gilgamiş û embazî xo Ûr-Şanabî (Ur-Shanabi) kewnî na gol û xo şiwenî. O wext yew mar buyê vaşî heyatî genû, yenû ey wenû. Mar ca de verrî erzenû, benû ciwan. Gilgamiş bêçare ageyrenû bacarî Ûrûkî. Gilgamiş, merg rî yew çare niveynenû, nibenû merdimo nêmerde. Qey hînya zaf malûmatî biewnî: Loftus, Chaldea and Susiana, London, 1857. R. C. Thompson, The Epic of Gilgamish. R.C Thompson, A Century of Exploration at Nineveh. N. K. Sanders, The Epic of Gilgamish, Revised Edition Incorporating New Material, Penguen Books, 1972. 21) Tewrat, Yeremya, bab 25/25, rîpel 748. Yeremya, bab 51/28, rîpel 777. 22) Tewrat, Danîel, bab 10/4, rîpel 852. 23) Tewrat, Qiralî Dîyin, bab 23, rîpel 396. 24) Tewrat, Tarîxî Dîyin, bab 18, rîpel 417. 25) Tewrat, Qiralî Dîyin, bab 18/11, rîpel 389. 26) Tewrat, Waiz, bab 1/9, rîpel 659. 27) Tewrat, Tarîxî Yewin, bab 2/32-35, rîpel 401. 28) Tewrat, Tarîxî Yewin, bab 4/34-38, rîpel 403. 29) Tewrat, Tarîxî Dîyin, bab 11/20, rîpel 439. 30) Tewrat, Waiz, bab 6/10, rîpel 662. 31) Tewrat, Îşaya, bab 13/17-20, rîpel 682. 32) Tewrat, Yeremya, bab 51/13-14, rîpel 777. 33) Tewrat, Yeremya, bab 51/27-30, rîpel 778. 34) Tewrat, Ezra, bab 1, rîpel 466. Ezra, bab 3, rîpel 468. Ezra, bab 4, rîpel 469. 35) Tewrat, Ezra, rîpelî 466-476. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 144 --- Page Break --- 36) Tewrat, Danîel, babî 10-11, rîpelî 852-853. 37) Tewrat, Ezra, rîpelî 466-491. 38) Tewrat, Yeremya, rîpelî 724-780. 39) Tewrat, Habakkûk, rîpelî 883-886. 40) Tewrat, Yeremya, bab 31/22, rîpel 755. 41) Ahaşveroş bi îbranîkî nameyê qiralî medan ey Xusrevî yo. Latînkî de Xerxes û fariskî de Haşyarşah û. (Persian in Bible, Allyn Huntzinger, May 2001) Tarîx de hinya za sey Xerxes yenû sinasnayîş. Xerxes lajî Darîyusî yo. Îran de serî yew kerrî de wina yew nuşte estû: "Ez qiralo pîl (gird), qiralî qiralan, qiralî welatanî ke ziwanî cîya-cîya qal kenî, qiralî na kaînata pîl, lajî qiral Darîyusî, nesebî Ahamenîşan ra Xusrev a." (Temel Britanica, cilt 11, Ýstanbul 1992, maddeyî Kserksesî. 42) Joyce, G. Boldwin, Esther:An Introduction and Commentary, Downers Grove: Inter-Varsity Press, 1984, rîpel 13. 43) Breward, S. Childs, Introduction to the Old Testament as Scripture, rîpel 607. 44) Baxter, J. Sidlow, Explore the Book, Grand Rapids: Zondervan Publishing House, 1960, volume 2, rîpel 262. 45) Whitcomb, John C.; Esther: Triumph of God"s Sovereignty, rîpel 31. 46) Tewrat, Danîel, bab 5/30-31, rîpel 847. 47) Whitcomb, John C.; Esther: Triumph of God"s Sovereignty, rîpel 31. 48) Joyce, G. Boldwin, Esther:An Introduction and Commentary, Downers Grove: Inter-Varsity Press, 1984, rîpel 20. 49) Joyce, G. Boldwin, Esther: An Introduction and Commentary, Downers Grove: Inter-Varsity Press, 1984, rîpel 21. 50) Joyce, G. Boldwin, Esther: An Introduction and Commentary, Downers Grove: Inter-Varsity Press, 1984, rîpel 24. 51) Budge, Wallis E. A.; The Babylonien Story of Deluge and the Epic of Gilgamish,1929, rîpel 56. 52) A. L. MCMAHON, For Esther Woodall, The Catholic Encyclopedia, Volume V. 53) LaSor, Hubbard, and Bush, Old Testament Survey, rîpel 626. 54) Redhaouse, Ýngilizce-Türkçe Sözlük. 55) Gary, W. Drickson, "An Argument of Esther", [paper submitted for the course 372 Seminar in Old Testament Historical Literature, Spring 1989], 2. 56) MCMAHON, A. L., For Esther Woodall, The Catholic Encyclopedia, Volume V. 57) Hill, Endrew E. and Walton, John H., A Survey of the Old Testament, rîpel 238-239. 58) Tewrat, Neşîdeyê Neşîdan, rîpelî 667-672. (Neşîde: beyta/misra meşhur; şiîr; gazel.) 59) Qur'an, Sûreyê Tûrî, ayet 24, rîpel 523. 60) Qur'an, biewnî Sûreyê Dûxanî, ayet 54, rîpel 497. Sûreyê Rahmanî, ayet 56, rîpel 532. Ayetî 70-72, rîpel 533. Sûreyê Weqayî, ayetî 15-40, rîpelî 532-534. 61) "Hitchcock's Bible Names Dictionory", by Hitchcock; "Hitchcock's New And Complete Analysis of the Holy Bible", published in the late 1800's. 62) Tewrat, Îşaya, bab 43/21, rîpel 706. 63) Qur'an, Sûreyê Casîye, ayet 16, rîpel 499. 64) Tewrat, Vijîyayîş, bab, 12-24. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 145 --- Page Break --- Siyapoş Wergerandina jibo tîpên latînî: Cemîl AMEDÎ Sîyapoş bi eslê xwe Sorî ye û bi serê xwe hatîye Silîvan û bi navê Kûrbeytê li gundekê bakurê Silîva(Farqîn)ê bicî bûye û li wê gundê jîyaye û nûha jî gora wî li wê derê ye. Nedîyare Siyapoş kengî hatiye Farqînê. Mana gotina Sîyapoş "porreş" yan jî "serreş" e. Bi gotina Şêx Mîzbahê Silîvî ku ew jî ligor dîroka kûştina Ferhoyê Ûzeyr Axa dibêje, Sîyapoş teqrîben di nîva sedsala şanzdeyan da ji dayik bûye. Lewra Ferhoyê Ûzeyr Axa teqrîben berê 230 salan ji alîyê dewleta Osmanî ve hatîye qazoxkirin. Di vî derbarê da çîrokekê Sîyapoş û Ferhoyê Ûzeyr Axa heye, dibêjin rojekî Ferho ji Sîyapoş dipirse dibêje "Sîyapoş ez merivek çawa me, tû min diecibînî yan na?" Sîyapoş dibêje "ez te diecibînin- im, ama ...." Axa dibêje "ama" çîye? Sîyapoş dibêje tû têkilî min nebî ezê bêjim. Axa dibêje "soz ez ji te ra tiştekî nabêjim". Sîyapoş dibêje "axayê min axa ye, lê quna wî quna qazoxa ye". Bi rastî jî Ferho Axa ji alîyê dewleta Osmanî ve tête qazoxkirin. Sîyapoş nezewicîye û tu kesê wî jî nîne. Sîyapoş merivekî zarxweş, hazirci- wab û pirr feqîr bûye; heta dibêjin mirina wî jî ji ber birçîtî bûye. Bitevî feqîrî û bêkesîya wî, berdewamî mêvanên wî jî hebûne. Dibêjin rojekî ji gundê Narikê mêvanên wî têne û Sîyapoş jî wê şevê wan li mala xwe mêvan dike. Mêvan serê sibê zû radibin diçin. Sîyapoş dema ku ji xew radibe, dinêre ku mirêşkên wî nînin(ji xwe du mirîşkên wî hebûne), fahm dike ku mirîşk ji alîyê mêvanan ve hatine dizîn. Liser vê bûyerê van malikan dibêje: "Ehlê Narik ehlê nar in, bi dev dost in û bi dil neyarin". Bi gotina Şêx Mîzbah, Sîyapoş merivek ateîst bûye. Şêx Mîzbeh vê lênêrîna xwe sisipêre van malikên Sîyapoş: "Min qebûle xemr û saqî dêr û zenar û sanem Min nebit secade û ewrad digel sendaneyê. Ger hebîba min cehenem dafî bit tû dane bî Sed qesem dê biçime nêvda ez bi qesta daneyê. Mubetê kûştî Sîyapoş sûbhetê Sefûlmûlûk Lew liser me ferz û eyane secdeya pûtxaneyê.” Seyfûlmûlûk: Merivekî alîm û hakîm û hikumdar e. Kîjan demê jîyaye nedîyare. Anûha gundek Dîyarbekirê heye ku xwedîyê wî Şêx Mehdî ye û navê gund jî Sefûlmûlûk e. Sefûlmûlûkê ku Sîyapoş jê bas dike, ew bi xwe jî li wê gundî da definkirî ye. ............ .............. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 146 --- Page Break --- Li paşan ketne serhev muhrî bamah Daristan xwe libejne kir kemerşah. Du saqî sim û saf ez pişt bedû kir Bi almastî dûrrê masufte ker kir. Bi emrê şah û mahê dîlber asîmanî Bihevra ji ewwel car hemla xwû hilanî. Li paşê xuslê şah û mahê dîlber Bihevra bûn heta roj bû munewer. Ji hevdû dikir wan ez işqê seyran Ji noşina meyê bûn mest û heyran. Ji husna enwerê şîrîn perîzad Bi sed dil şahî aşiq bû çû Ferhad. Bi dil wî Şahê Asim yek xezal xoş Dî dev da aşiqê bidil Sîyahpoş. BEYT Ya Reb çi eceb mame bi wê husnê cemalê Wê dîm zerî û sûr perîy û ebrû hîlalê. Çîn çîn li xwû berdane sîyah zulfê muanber Marên di reşin cumle dikin ezm û qîtalê. Cebhet wekî bedrê ye ji xetê reş mîsalê Bê cezbe dilerizin li teref zulfê delalê. Ebrû tû dibê cedwel û neqqaş kişandin Bê surme sîyahin ji xwû çav şubhê xezalê. Bejnê wekî elîf xetê katib lê reqem da Ebrû wê li ser hatin her yek şubhê dalê. Lê ez ji xwezî ma qetfel û mame heyrî Zêr û ji xwû xalis bû wekî nuqte ê xalê. Xeddeyn li mîsalê qemer û şemsu'd duha bûn Di goşeynên hebû şebçerax guharê delalê. Naête hîsabê heftê sîmê binagoş Çendî tuhfe hejandin taqê reş bayê wîsalê. Esleynê şîrînkes nedî wan dewr û zemanan Şehd û şeker û qend û nebat nîne di xîyalê. 2 Çûn xunçe dehan teng wekî helqeyê yaqut Almas û mirarî ne didanên wê şepalê. Çahê zeqenê zemzeme yan eynê heyate Xebxeb wekî sêvê baxê ridvan di fesalê. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 147 --- Page Break --- Gerden wekî şûşê safîye dûre ji eyban Zûlfîn di reşin xal lê dikin ceng û cîdalê. Teşbîhê xezalê ye bi gerden tû nezer dî Mercan û dûrr û yaqût û zêr têne fesalê. Sîngê sipî we sadeye lewhê sim û safe Narenc û turincin teze leymun zîbalê. Bişkojê serê fîncan û ferfûrî û zerî bûn Tif li dilê uşşaq û liber weyl û welalê. Qamet wekî şimşad û ney û er'er û servî Çîn çîn û sef şehmar û biser da mîsalê. Ta kengê Siyahpoşî tû medhê da bibêjî Şox û we terr û nazikî hem hûrê cemalê. (dawîya beytê) 3 Wekû şemsane dara ebwabê şahî Dihînabû munewwer jê mur û mahî. Muferreh bûne serdan kî di perwaz Biderket şah ji perdê mehremê raz. Xerman hate ser textê dûr efşan Xulaman kir liser şehda zêr efşan. Hîkayet cumle hatin ehlê dîwan Yekayek merheba da Şah jibo wan. Li paşan ceng û nayê xemr û saqî Bi hevra bûn li dîwanê mulaqî. Şerab û noş ji dest meyfiroşan Neyê kir nale û tenbur xuroşan. Ji Şah ra xas hebû yek cariye şeng Sîmen boy û perrî rû wê dihen teng. Cebin bedr û we ebrû qewsê tarî Eceb qettalê bûn çehfê xumarî. Liser tabê ji husnê reng perî bû Ji nuqsanî we eyban ew berî bû. Ji îstebreq wekî hûriyan xemilî Letif û nazenîn sorgul kemilî. Ji Salih ra atâ kir ew perînaz Digel çend xi’letan Şahê sereferaz. Bi emrê tacîdarê nûr û tel'et Bibê hedd û qiyas anîne xel'at. Yekayek rubedan cumle yekser Ji pîr û hem cuwanan cumle esker. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 148 --- Page Break --- Wê rojê ta êvarê zewq û aheng Kirin badan û e'ta û ney û çeng. Ji dîwanê ku rabû Asimê şah Berê xwû da derê burcê heremgah. Çeleng xoş rabû Salih ba dilê geş Xerman hate bal şox û perî weş. Ku suhbet kir digel âlî cenabê Hilanî hemla xwû we mahîtabê. Lipaş çend rojê xelkê kir nezare Ji hemla herdûwan bû aşîkare. Beşaret dane Şahê reng bedexşan Ji hemla cariyê û mahê dûr efşan. Emir kir mutedîl da wan teâman Hemî înan xusûsen subh û şaman. Beşaret hem beşaret xoş beşaret Şahê malxû bikin malê xwû xaret. Delalan gazî kir mikîn û muhtac Xezîne her bi wandin bo xwan û rac. Ji Misirê ê bigota qet tu nîne Ji wê malê bû ew sahib xezîne. 4 Wekî mizgînê da şah û wezîran Zer û nîmet bi derwêş û feqîran. Emir kir şah ba çend merdê nasih Ku hazirkin li dîwanê me Salih. Ku Salih hate pûsî erdê hizmet Beqabî go jibo te text û dewlet. Bi Salih gote wî şahê serferaz. Tulûyê fecrê kir ez bextê perwaz. Şukir şabû dilê me şubhê Yaqub Bi dîdara ruxê wî Yûsifê xûb. We qence tû bişînî cariye û kûrr Heremgaha me yê mehbûb cen û dûrr. Mezin bin kû bihevra yek şevê mah Yekî bêtin wezîrî ya dî bibî Şah. Mufereh bû dilê Salih ji suhbet Temenna kir di pûsî erdê xizmet. Werê kir wê demê îbnî we carî Heremgaha serefraz tacîdarî. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 149 --- Page Break --- Kurê xwe namî kir Seyfulmûlûk Şah Dikir Sa'dulmulûk we bo wî hemrah. Li paşan hatine pêş bê hed muneccim Bi emrê Şah hekîm û hem muallîm. Ji talî wan xeberdan xeyr û hem şer Jibo Xusrew beyan kir nef'eger der. Munneciman lihevdan sewr û mîzan Etarî* dû Esed*, Cevza* û sertan. Delw û hemel hut û eqreb û qews Muqabil bû ji cedî se'd eger nehs. Muneccim hatine pêş Şahê serefraz Jibo bextê wan pêş kir cumle awaz Kû necmê taliê wî hate qewse Ji bo Sefulmûlûk û Sa'd û nehse. 5 Ji ilmê marîfet edab û erkan Suvarê tîze bazî ko û çogan. Nehin qet kes mîsalê wan beraber Digel wî mulkê tacê textê axer. Welê ku çarde sal bûrîn li umrê Ji derdê işqê dê binalî çû qumrî. Sebeb wî pur helak dê bitin mexluq Welê axir dibit şa ew bime'şuq. Dirêj dê bit umur û hem bi şewket Xwedê tirs û biadl û dad û dewlet. Ji derdê kerb û şah zêde bî mahzûn Ji çavan av dihat û ez lemir xun. Welê ispare kir wî şehrê yarê Ridayê xwû bi emrê girdîgarê. Li paşan Şah emr kir çend şepalan Ku daîn bin li ser herdû tifalan. Heta heft salî bûn ew cuhtê gewher Dû exter bûn di burcek da munewwer. Bi îlmê menzîlê cehlê bikin teyy Ji nûrê me'rîfet qelbê mirî heyy. Kesê bê îlme ew bê kemale Nehin hayî ji surrê zulcelale. Wekî heft salî bûn ew âlî neseb Bi emrê Şahî herdû çûne mekteb. * Evana tev navê burcan in WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 150 --- Page Break --- Bi te'cil çêkirin hucrek muneqqeş Kû bixwînin di nav da herdû mehweş. Tê raxistin fîraşê zêde çendî Ji sûf û etlas û dîbayê Hindî. Biser ferşan kirin xweş anber efşan Der û dîwarê hucrê bûn zer efşan. Dibê xayet bizêr û zînetî bû Mîsalê qesrekî ji cennetê bû. 6 Bi şayî çûne nav herdû selîm teb’ Qebûl kir wan emr ba qelb û wesem’. Muellîm hat û merdek zêde werî' Tecawiz qet nebû esla ji şerê’. Bi cumle eleyla yekser xebir bû Ji âdabê kemalê bê nezîr bû. Şerîet xoş dizanî hem terîqet Muhît bû hem zemîş durrê heqîqet. Qelem kêşa ji lewhek saf û selîm Elîf bê we tê hetta kû cîm. Bi avê zêr û neqşî xettê Kûfî Temam Ebced ji yekî ta elûfî. Muallîm da bidest wan lewhî sîmîn Bi carek elîf bê wan kirne telqîn. Mueddeb herdûwan rûniştin muqabil Ji Seydayê xwe pirsîn çend mesaîl. Çi me'nê tên ji elîf ta bi ya'yê Ji hubba wahdetî barî Xwudayê. Bidil Seyda ji elîf bê Sîyahpoş Beyanî kir tebahî yek xezel xwoş. BEYT Elîf Allah'û lâ îlâhe îlla hû di me'nayê Berâet pur muşewweş tê ji xala nuqte ê baê. Tebarek xwendin ji herfa ta ji husnê ehsenê dilber Wekî summestewa ji mergê qelem da nuqte ê sa'ê. Cemâla cimî wennecî li hubban dil kirin heyran Welê hînê di Hamîmam heyata bê dilan dayê. Xîyala xê lâ xewfe elîm wekî diye îro WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 151 --- Page Break --- Ji remza dalê ud'unî beyan kir ew mîsalê. Ji zolê uzkurûnî gerçî dil qewî suhtin îro Ji rayê rehmeten minna heyata cawîdan dayê. Binê zeynê çi reng "uzlîfetûl-cennet di me'nê da Selam û qewl û kû bînî dî remza wî muammayê. 7 Şua'a şînê weşemsî wekî perwaneyê suhtin Sedayê Sadî welqur'anî hetta bi cewzaê. Çi xweş dadî we dewû bit ridewê wedduhaêda Tehûr bû dil bîlâ şubhe biferhê tâê Tahaê Zuhur kir Zâê wezahir mehlla wî ser ewraqan Ji eynê îndeh û ecrîn azîm danî di tuxraê Ji xeynê aşiqî îro eger çi dil bazarame Muferreh tê dilê aşiq ji we faê fetehnayê Ji qafê "qulhûwellah" can çi mektûbe Digel kafê "we kullû men aleyha fan" û imzayê Ji lamê "lentenalu’l - birre hetta tunfiqu" îro Me can mûlk di bexşîn wê sîmen rû Binê mîm dema "kan Muhemmed" ra çi nîşan kir Çi qas kû hene hemî bû nezer dane ehsen rû Eceb nun û welqelem min dî remzê qab û Qewseyn Zî wawayê welleylî îro şefeq da nûrû rehnayê Ji haya ji "hûwe lehwîn fî nehe'n-nefû" bi me'nê da Ji lam û elîf "la yedî û ecre'l -Muhsinînê" da Ji ya "yewmû yeli'n-nasu" pur xewf û muşewweş tê Siyapoş xoş bi nezm anî temamî herfê hecâê Me xwar camek şeraba bi destê saqî mehweş Wekî min hişt û Îranê berê xwe da bi Bexdayê. (Dawîya beytê) Ji Tewrat û suhûf û îlmê mayî Hemî xwendin du feyzê dê Xwudayî. Çi serf û newh û mentiq çi jî hey'et Çi usturlab û adab û eqîdet. Bedî û hem beyân xwendin ez ulûman Ji remlê hem felekiyat û nucûman. Di herfê da kirin xoş muşî kafî Urûd(arûz) xwendin temamê wan bisafî. Tefasîr û ehadis û şerîet Hemî xwendin temam dest dan terîqet. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 152 --- Page Break --- 8 Ji seydayê xwe wergirtin îcazet Kirin meşxulî xwe ewan rîyadet. Nufûsê sabîqe yekser lihevdan Eqîq û cewher û elmasî tevdan. Ji feyzê û ji paş feyzê kû hatin Celal û hem cemal û cezbe hatin. Ji behrê heyretê îlmê tesewwûr Bider keftin meqam çûn ser tefekkûr. Tesewwuf xwendin û zanîn heqîqet Ji îlmê dersê işqê bûn feriqet. Wekî mustexnî bûn ez dersê işqê Bihevra herdûwan dest kir bi meşqê. Wereng bûn ew mîslê wan nebûn qet Çi xettatî bi wan rabine serxet. Di înşaê xwû da munşî bûn ew pirr Ji elfazan dirêhtin gewher û dûrr. Ji neqaşê dikir wan neqaşê tehsîn Wekî "Manî" neqaşê Çîn û Maçîn. Di şerê herdû manendê lebîd bûn Di eyyamê xwe ew herdû ferîd bûn. Mîsala nexmeyî Dawud û wan dengî Li sed reng lê didan tenbûr û çengî. Di hîna kû ney û şîban mey û pênc Dibûn meşxul bi le'b û nerd û setrenc. Ji ruhê hevdidan wan fîl û ferzîn Wekî Behmen digel âzad biserzîn. Eger hazir bûyan sed merdê aqil Di le'bê da nebûn bâ yek muqabil. Çi le'b û mûsîqal û rû dişahî Şepaleng çi berbet kû şumahî. Yekayek cumle âdab û suwarî Hilanîn herdû dûrrê şehreyarî. 9 Kemend nizê we bazî koh û çewgan Çi tîran dazî yû mertal û çolan. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 153 --- Page Break --- Mukemel bûn ji âdab û kemâlan Di hîna herdû bûn ew çardesalan. Îlahî tû mukemmel îlahî Îman û sidq û min sahib gunah.î Bi xefrînî ku nahanî Sîyapoş Ji cahê muhbetê kî mest û medhoş. Munewer kî birehmet ya mumecced Ji nûrê me'rîfet qelbê Muhemmed. Di hîna xunçe bişkift ez gulîstan Xumarî bûn uyûnên meyperestan. Sedaya endelîbê sewtê Bilbil Ji xew rakirin şîrîn dû nergîs û gul. Di âlem da gerand deng û xeberdan Munewer bûn dû bedr ez burcê sefwan. Me'el-qisse kû seyda dîtî ew reng Lipaşan gotê Seyda tû çirayî Mukemmel bûn dû gul ezbaxê ewşeng. Digel min tû jî yek bo min birayî. Digel subhê kû şemsê we'd-duha xwend Liser tabê şeland xwû û Şahê Asim Mufereh ber bi dîwanê qedem rend. Jibo Seydayê pur îrfan û alim. Cewab çû şahê Asim hatî Seyda Çi qasî min hebî her tû şerîkî Surûr û xurremê bûn bo wî peyda. Pir û endek ji sed hetta bi yekî. Kû bînin hey xulaman wî bi î'zaz Lipaşan şah kû emrê çawîşan kir Libal min cihê wî çêkin bised naz. Letîf û nazenîn û mehweşan kir. Herîfan anî textek pur ji gewher Digel Salih poşîn îbn-ê Hame Muqabil textê Şah danîn beranber. Mesahib hem dîwan û xas û ame. Şeker hat û we Seyda çûbû ser text ......... Duâ kir wî ji bo Şah tâlî û bext. Şehê Asim ji wî ra merheba da Selâm û emn û hem xeyr û sefa da. Go bînin Şahê Asim şerbet û mey Ji xem ra xas û kû mirîyan dikit heyy. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 154 --- Page Break --- 10 Jibo Seydayê me dil pê bikit geş Li paşan xoş xeberdan halê mehweş. Gulab û şerbet û hem xemr û saqî Li dîwanê bihevra bûn mulaqî. Rewşandin ser serê Seyda gulabe Lipaşan dane dest xemr û şerabe. Wekî serxoş bû Seyda în çûnîn guft Cewher rêhtin û elmasî suft. Biîrfan gote wî ey Şahê Asim Neman qet kes di dunyayê çû alim. Kû îlmê wan me nanî nepur kesef Heta luqman û Eflatûn û Asef. Bicarek min nîşanê Seyfulmûlûk dan Jiber min wî nîşanê Sa'dulmulûk dan. Ji adab û suwarê nîze bazî Çi lê bû nerd û setrenc û tinazî. Hilanîn yekbiyek cumle biîtmam Ji şerqê xerbê le'bû xas û hem âm. Neman esla di dunyayê çi îrfan Kû nizanin bi wî ya îbnê Seftwan. Wekî Asim bihîst ew reng ji Seyda Hezar keyf û surûr bûn bo wî peyda. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 155 --- Page Break --- PERŞE Roşan Lezgîn Na Pîra Eyşa ke nê serê çend aşman o amîya bîya cîranê ma, ez tim vînena ke ha mîyanê berê hewşî de ronişta û kam kuçe ra vîyarêno, înan temaşe kena. Dewlete dewa înan zî sey dewa ma bin ra nêveşnaya; mehleyêk te ra bîyê qorucî û mehleya înan zî veşnaya. Ma bîy sey heba genimî mîyanê di kerranê arêyî de. La çi esto ke ma çend aşmî verê înan ameyê, coka zî ma binêna bişans ê; êyê ke verê cû ameyê şaristan, binêk rew herinda linga xo viraşta. Ameyîşê şaristanî ma ameyî, la hewn û xîyal û qiseykerdiş û meseleyê ma heme dewe ra yê. Çi wexto ke ez kuçe ra şona yan zî yena tim çimê mi na Pîra Eyşe ser o yê. Rerey, bi destêk mêsan xo ra qewernena û bi desto bîn zî qulikanê zinca xo de xebitêna. Rojêk mi wina bi dîqet ewnîya te ra, hebê didanî fek de nêmendo. Lewê aye ro zereyê fekê aye pelişîyê. Belkî şima bi mi bihuyê la wexto ke ez ewnêna aye ra, ez xo rê xo de vana ke "Ya Rebî, gelo na Pîra Eyşe zî wextêk rinde bîya? Gelo zerrîya camêrdan perraya aye zî?" Çunke tu eserê cinîbîyayene tede nêasenê. Goştê însanî çiqas pîs o! Senî bedilêno? Mûyê zimbêlanê aye sey dimê merreyî her di kîştanê lewanê aye ra ameyê war û heta ke herdişa aye zî esta. Gilareyê aye veradîyo war, çiqrê qatqatî pêser o ginayê ro çermeyê rîyê aye; şahidîya hezaran sirr û razan kenê. La yew kêna ha keyeyê aye de, ez vana qey kalêko heştayserre zî çim bigino aye ro, belkî xo ra şoro. Qama aye eynî şitlê rîhanî. Mîyaneyêko bari ser o. Wina îfadeyêko saf hayo rîyê aye ser o ke rengê koyanê ma, rengê awa zelale ya hênî û çemanê ma ano ra mi vîrî. Ya Rebî, çende çîyê şeytanî yenê ra vîrê mi! Ez gama ke ewnê- na a kêna ra û dima ra ez ewnêna na Pîra Eyşe ra, na rey ez xo rê xo de vana, "Bena ke roje bîyo eynî na kêna rinde zî ko bibo sey pîrika xo!.." Û a game, zer- rîya mi heme cinîyan ra manena. Serê sibayî gama ke ez texmê berê înan ra vîyarêna, zafê reyan ez vînena ke yan hewş şuwena, yan zî çîyê wa gurêyena. Ez binê çiman ra ewnêna aye ra la a rasterast peynî Pîra xo Eyşe ra wina masum masum qama mi feselnena. Çi heyf! Cayê na kêna wareyî, zozan û koyê ma yê. Şaristan ko safîtîya aye WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 156 --- Page Break --- bihetikno! Heta nika çende rey mi xo kerd pirr û kerd veng ke ez binêk na Pîra Eyşe de qisey bikerî la mi cesaret nêkerd. Şarê mehla ma zaf vatvatok ê. Homa nêkero ke teqê çîyêk bikerê, eynî danê defî ro! Û ez sey nameyê xo zana, ko vajê, "Qestêna Pîra Eyşe de qisey keno la meqsedê ey kêna ya!" Wa nameyê merdimî nêvejîyo, wa çimê merdimî vejîyo!.. Şewtira bîne nêzdî eşayêk yewî da berê mi ro. Mi ber akerd ke na Pîra Eyşe ya, vana "Ceryanê ma ariza dayo, xeyrê xo ti bîyê virazê. Ha qurwanê to wî, bayyê min o!.." Ti vanê qey ez ceyrancî ya! Ez şîya. Mi leze ceryan viraşt. La wina şikîya mi zerrî ke no arizadayîşê ceryanî de şeytanîyêk estbi û şikê mi şîyêne a kênaya rinde ser! Pîra Eyşe çend rey vengda ci, va "Herê Perşê!.." Coka mi zî va qey birra, rast nameyê aye Perşe ya û mi zî sey safikan va "Perşê, xeyrê xo a pensa bide ra mi..." Vatişê mi de pirqî gina hemine ro, bi mi huyayî. Qey mi se kerd?! Ez rebenê Homayî seke here ser o bî, xo rê cayê xo de şeqizîyaya. La badê ke mi ceryan tamîr kerd û kêneka rinde mi rê yew qehweyo şitin viraşt (çi leze musayê viraştişê qehweyê şitinî!), na Pîra Eyşe verê çokanê mi de nişte ro û dest pêkerd, mi rê qalê mesela Perşe kerd: "Zemanê dewa ma de cinîyêk estebî, nameyê aye Perîşane bî, la şarî ci ra vatêne Perşe. Zaf hare bî. Perşe wexto ke rayîr ra şîye, eynî mendinê astore. Temamê şarê dewe aye ra xo pawitêne. Perşe belayê xo bisawitê kamî ra, sey nameyê xo wina merdiman perîşanî kerdêne. Wext bêwext, şewe û roj çi gama ke nişka ra qîştî ginêne piro, eynî sey astorêka heşerîye hîrayê; vengê aye kendalê mîyanê her di mehlan de zimêne. Her nenge fek ra perrêne. Neûzûbîllah! Nengê ke Perşe çînayê hema çewî emrê xo de nêşinawitê. Bi her di destanê xo pêşê xo de girewtê, mîyanê faqanê xo de tadêne, tadêne kerdê sey ewkê camêr- dan û wazena camêrd wazena cinî bo, vatê "Ez nêyî wina winayê şima kerî!.." Yan zî eke dar an çuyêk dest kewtêne, kerdê mîyanê linganê xo ra, berdê û ardêne... Dayî, cinî û nêzana heta bi hewt sulaleyê merdimî kerdêne pol û pereyêk; ver û peyê merdimî pîya kerdêne yew û berdê dîyarê gilê gazan û ardêne war... Eke di veyvikê tezeyî xo rê verê berêk de qisey bikerdêne û Perşe ê bidîyê, vatê: -Erê law, boqeboq bikerê! La çi rê lewê şima nêwedarîyê! Şima xo rê verara mêrdanê xo de yê... Tenya cahîlan ney, kokimanê dewe û zafê merdiman çi gama ke çim ginayêne ra Perşe ca de verê xo tadêne û lezalez xo firêznayêne; xo te ra nimitêne. Xora qet hewce nîyo ke yewî xisarêk bidayêne Perşe ro, senî ro hesabê aye biamêne wina kerdê. Aye het a ne çarşeme û ne pancşeme bi; heme rojî sey pê bî. To ewnîyê yewî de da pêro, dinya de çî nêmend ci ra va, la hema xeberî fek ra nêqedîyê, na rey to ewnîyê yena çîyê wazena, vana: -Erê Zerê, Homa miradê to bikero, yewêko bi zerrîya to, qilçikêk bide, ez WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 157 --- Page Break --- şayaxanê Golikî pîne kena... Yan zî şîyê mehla weverî, ema Seyre ra do waştêne, Kewe ra zî hemtîya meyîre girewtê û amêne keye de beroşê meyîre nayêne kuçike ser. To ewnîye, na rey verê berê nacinîya Ase de ya: -Lê lê nacinîya Ase, Homa lajê to bikero zama, hela qalibêk sabûn bide, ez cilanê Golikî şuwena... Kam aftarêno Perşe ra vajo ke to heta nika ma ra nengî çînayî!.. Silametî a ya, ke cade şo qalibê sabûnî bîya, verê Perşe de rone û qet xo dima zî mewnîye, rayde şo. Zafê dewijan xeyrê xo ney la tersanê qina xo ra ci rê kolî birrnayêne, ro here barkerdêne û ardê verê berê aye de kerdêne ro. Wextê cuwînan kamcu keyeyî malê Homayî nêdayne Perşe, ganî a serre dewe de nêsetirîyê. Perşe heta serêna wextê cuwînan ê heteknayê, kepeze kerdêne. Perşe gore, hemeyê dewijan neyarê aye bîy. Rastî zî wina ya. Payîzî ke kar qedîya, her kesî qût û pûtê xo kerd zere, a o wext, hendî wextê pêrodayîşê dewi- jan o. Hêna, ê seranê verî de, rojê dewe de pêrodayîş vejîyabi. Hemeyê dewijan kewtbî têpîze. Kam dano kamî ro belî nîyo. Her di mehleyî kewtê têmîyan; nat ra kerreyî yenê wet ra şinê. Hayleme yo, kulpî û repî ya, serey şikênê... Zafê dewijan gonî û gonîşêr de mendê. Qewlê Perşe ra wexto ke mêrdeyê aye weş bi, ci ra vatê "Pûno!" Homa rehma xo ro ci kero. O zî rebenê mi şino keweno mîyanê pêrodayîşî ke dewijan cê ra bikero. Xora her di mehleyê dewe zî eslê xo ra yew babî ra yê, la no reben o mêrdeyê Perşe tenya xerîb bi; macirê hetê Mûşî bi ke herbê Urisî de remabi amebi tîya, dewe de golikwanî kerdêne. Û dima ra xo rê na Perşa ke mêrdeyê ayo verên merdbi, na rey ê a mare kerdebî. La wexto rebenê mi mîyanê şerrî de maneno, nêzano ke kamî de bigîro û kamî de nêgîro, wina fekakerde nat û wet ewnêno, a hinge de nişka ra yew kerra nêzana kam het ra yena û ginena kaleka eya venge ro. Camêrd sey dilope gineno war ro. Tew kes hayî ro ci nêbeno. Dima ra xo ver o warişto, kaleka xo de girewta û şîyo keye, vato "Kerra gina kaleka mi ro!" Derdê serê derdan, Perşe zî o kuyayo û vato "Pûno, çi îşê to mîyanê pêradayîşî de esto! Ti hê nêeşkenê heqê mîyanê faqanê mi ra vejîyê!.." La mêrdek a derbe ra anceno, anceno û rojê gineno piro, mireno. Eke mêrdek merd, na rey Perşe xo eşt meydan û va "Şima mêrdeyê min o dalyanê camêrdan kişt!" Û hemeyê dewe têreyde xo rê kerdî neyar. Badê mergê ey ra Perşe pa yew domanê lajînî wa mende vîya. Doman zî nêzana nameyê ey çi bi, la seba ke babê ey golikwanê dewe bi û rasta zî lajê Perşe mendêne sey golikî, coka zî her kesî û Perşa dadîya ey bi xo zî ci ra vatêne "Golik". Golik zî hema golik bi! Perşe o ende bi nan û rûn kerdêne wey, wina goştêko pûç niştbi pa wa, merdimî vatêne qey meşka pifkerde yo. Ehend goştin bi zî la qet qewet tede çinbi. Emrê ey pancîyês ra vîyartbi, hendî zimbêlî û herdîşa ci vejîyaybî la yew tuto deseserre zî gale bikerdê, Golikî eştêne xo bin. Golik, kamca qulêka morcelan esta, o zî sero bi. Verê tîje de heta şan morce- lan verdêne pê. Peynî de zî payê xo nayêne ser, hemeyê morcelan binê linganê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 158 --- Page Break --- xo de pelixnêne. Eke Golikî û domanêk dayêne pêro, ewilî nûzîniyêka sey vengê pisînge yan zî sey vengê bocîyî te ra şîyê û dima ra heta ci ra amêne, qîrayê: -O dadaaaa!.. Û eke Perşe o veng bişinawitê, xora şinawitê zî, a roje heta şan hendî veng Perşe ra nêbirrîyê. Çi bi amêne fek tepîya nêdayêne: -Ewkê Golikî dadîya, waya, xala, ema û nêzana çi û çîyê şi ma ra... Şima mêrdeyê min o babaegît, betlê camêrdan kişt, na rey dore amîya lajê min?!.. Yewî tersanê Perşe ra nêafterêne ke eleqeyê Golikî bikero û o zî hayî na yewe ra estbi, loma zî mîyanê baxçanê dewijan kerdbi rayîrê hênî. Axuran ra gêrayê, dizdîya hakan kerdê... Nê serranê peyênan de hendi bibi miseletê heran! To ewnîyê, hema mîyanê meydanî de, ke mankerêk qefelnayê, berdêne daldeyê darêk yan zinarêk û niştêne pa wa! Na rey dewijêkê ma est bi, ci ra vatêne Xelo Xirtik. No Xel şilabendesistîye de nameyê ey vejîyabi. Heme cinîyanê dewe te ra xo pawitêne. Bi o porê xo yo gijvar ke eynî mendêne pûrtê pisînge û bi o didanê xo yo zerdo zengarin ke qereçîyan ci rê qaş kerdbi, ke tim fekê ey o akerde de asêne, kamca çim bikewtê ra cinîyê, çimê xo ser o ziq kerdê û awe fek ra herikîyê. Keyeyê Xelê Xirtikî cîranê Perşe bî. Perşe a nêbîyayî ardêne sereyê cinîya Xelî ya vinike. Çi rey nanê destanê aye zî nêwerdêne. Rojêk xebere bîye vila ke astore paskul dayo çeneyê Xelî ro. Keyeyê Xelî bîyo pirr cemat ke halê Xelî pers bikerê. Dima ra Perşe zî yena. Vana: -Êra Xelo, se bîyo? Çi hewalê to yo? Xel vano: -Perşê, ez şîya ke mahîne qişawin bikerî, la mîrate paskul da çeneyê mi ro... Perşe vana: -Xirtik, ti mayînan ra çi fam kenê! Merdim heta mayîne tîmar nêkero, binêk nêmusno xo û hema ca de warzo çil bido serê paştîya ci, ko paskul zî û çutikan zî bido merdimî ro!.. Şewa verê cû zî xebere bîya vila ke bi şewe yew ameyo kewtê binê lihêfê Perşe. La senî ke Perşe bi xo hesîyaya, qîştî kewta ra ser û o merdim zî remayo. Perşe kerra weşanaya ey. Şanso xirab, senî camêrd fetelêno ke xo dima biewnîyo, kerra ginena piro. Tarîtî de yew ey nêşinasneno. Hema çi wexto ke Perşe nê vatişan mîyanê cematî de Xelê Xirtikî ra vana, hendî dewijî mesela nanê pê wa! De hendî Homa bizano ke dima ra çîyê bîyo yan ney. Labelê dewijî hem ro Xelî û hem zî ro Perşe manayan gêrenê û bi pistepiste mesela çarnenê. Xora dewijî hema xile meydan de nîya çembilan zî nanê pa wa! Badê ke wina name kewt ra aye dima, na rey lajanê Xelî belayê xo sawit Perşe ra. Di hebî lajê Xelî estbî. O pîl nişka ra qame eştebî, eynî mendêne rewte. No lajek û lajê Perşe emrê yewbînan de bî. Na rey cinîya Xelî her tim lajê xo musnayê û verdêne lajê Perşe. Rojê hêna bîye hawar hawarê Golikî. Her di lajanê Xelî zereyê dereyî de Golik eşto xo mîyan û danê piro. Perşe senî ke resena înan hema êyê pîlî zereyê WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 159 --- Page Break --- dereyî de erzena xo bin û dest kena qirike. Lajê Xelî o qij zî hema diwêsine de bi. O zî cor de birrêk dest de ya û dano Perşe ro. La heta Perşe keno ra, lajê Xelî yo pîl binê Perşe de ruh dano. Ê de Perşe eynî mendêne heşe. Qey lajek eşkayo xo binê Perşe de têw bido! Welhasil na mesela ra dima hendî Perşe keye ra nêvejîya teber. Perşe pelişîya. Rerey, şarî xeyrê xo tikê nan berdê, seke berzê verê kutikî, wina eştê aye ver. La Golik, ende ehmeq bi ke qet xemê ey nêbi ke dadîya ci ey sero lajê şarî kişto. Hêna sey verî xovero gawanîya dewijan kerdê. Xelo xirtik seba ke heyfa lajê xo hewano, na rey kardî dano ra destê lajê xoyê bînî û kunê ra Golikî dima. Heta ke rojêk yaban a, zereyê dereyêk de keyse ro Golikî anê. Xel pey ra wişk lajekî de gîno û no lajê xo yê qijî ra vano, "Piro de! Heyfa kekê xo bigî!.." Lajek zî çimanê xo wişk gîno û kardî pêsero pêsero anceno ra sîne û pîzeyê Golikî ra, heta ke rebenê mi ruh dano. Badê ke Golik wina bêkeysî de ame kiştiş, Perşe serê mezelê ey ra nêaqitya. Şewe û roj uca serê mezelî de sey keftaran zûre zûrê aye bî, vatê "Lawo, lawo!.." Heta ke a zî merde. Perşe merde la nameyê aye ziwanan ser o mend û mend... Nika zî ça kêna yan zî cinîyêka hare esta, ma vanê "Ti manena Perşe!" A mesela Perşe na ya." Heta ke Pîra Eyşe na hîkaya qisey kerde, mi qehweyê xo yo şitin şimit la a kêna rinde zî çimê mi şimitî û vengê Pîra Eyşe yo ke hendî mendinê sey vengê astorêka pîrbîyaya ke binê barê xo de çamor de menda û bi ufe-uf qirika xo ra fişşena, goşanî mi de mend. WAR. Hejmar: 14 Payîz - 2003 160

Giriş seçenekleri

Kovara WAR – Hejmâr 14

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3