Kovara WAR – Hejmâr 12

KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır Bûha: 5.000.000 TL KOR Reklamcılık Basın-Yayın Tic. ve San. Ltd. Şti. Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Turgut ERSOY Tîprêzî-Mîzampaj: WAR Berg: WAR Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: Kazım İsmail Gürkan Cad. Hamam sk. Yavuz Han, No: 2 Kat: 3/3 Cağaloğlu/İstanbul Tel.: (0212) 5222102 Çapxane/Matbaa: Berdan Matbacılık Tel. (0212) 6131211 Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 274, 275 KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Pêşkêş .................................................................................................. 5 Ji Qoçgirî Heta Mahabad Tevgera Netewi Ya Kurd ............................ 7 M. Emin ASLAN Axavtina Barzani Li Bako Di Konferense Wênerên Kurdistana Îran û Iraqe De (Roja 19.01. 1948an) ............................................. 43 Başkan Qazi Muhamed, Sedri ve Seyti QAZi'nin Mahkeme Tutanaklun ....................................................................................... 64 Bir Roman Ve Masumiyetin Yitirilişi ............................................. 88 Remezan ALAN Festivala ku li Dîyarbekirê Cêbû; Li ser Navê Pirr-kulturîyê, Hewildana Întegrekirina Kurda ye .................................................98 Seîd VERROJ Di Yazdeh Sefheye De Festiwal Amade Kirin .............................. 104 Remezan A LAN Festivala Aştî û Demokrasî ............................................................ 106 Ehmed Qasiman Nereye? ........................................................................................... 114 Engin CEYLAN Kovara Roji Kurd (Hejmar: I) ..................................................... 116 Transkiripe u Wergerandin: S. Azad AS LAN-A. MERETOWAR Behman Qubadî Sînemaya Kurdî Wekî Zarokeke Nuzayi Ye; Hîn Dest bi Rêveçûnê Nekiriye (Hevpeyvin) ..................................................................... 154 --- Page Break --- Etimolojiya Zimane Kurdi: V ....................................................... 157 Abdurahman UÇAMAN Ferhengê Dimilî- Kurmancî ...........................................................173 S. VEROJ-N. GUNDÛZ Dîyarbekîr Seraser Eşq ..................................................................189 Roşan Lezgîn Li Ser Festîvalekê ............................................................................194 Roşan Lezgîn Berhevkar: Seyda GOYAN Sîseban .............................................................................................201 Folklora Kurdî (Gotinên Pêşîyan) .................................................... 213 --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 7 Ji Qoçgirî Heta Mahabad Tevgera Neteweyî ya Kurd M. Emin ASLAN A- Serhildanên Kurdan Yên Ji Salên 1800an Heta Şerê Dinya Yê Yekemîn, Ji Bo Parastina Rewşa Xwe ya Berê Bûn Dewleta Osmanî ji salên 1800an û virde dest bi polîtîkayên merkezîbûnê dike. Sazumana wîlayetên Fransayê tînin dewleta Osmanî. Di perça Kurdistanê ya bindestê Osmanîyan de herêmên mîrîtiyan dikin wîlayet, desthilatiya wan radikin û herêman didin bin desthilatiya waliyên ku ji alîyê merkezê ve hatine birêkirin. Berîya ku Kurdistan bikeve bin destê Osmanîyan, mîrîtî (mîrnişînî) li ser bingeha rêxistina gelêrî dihate rêvebirin. Kurd bi dewleta Îraniyan ra di nav dijîtiyê de bûn û ji alîyê rêvebiriya Îranê ve zordestî û neheqî li wan dihate kirin. Dewleta Osmanîyan jî xwe li bin gefên(tehdîdên) dewleta Îranê de didîtin. Dikaribûn li hember reqîbên xwe yên îraniyan bi çêkirina rêxisti- na Kurdan ewlekariya xwe pêkbînin. Yawuz Sultan Selîm bi vê amacê, bi wesîte û alîkarîya Mele Îdrisê Bedlîsî bi mîrîtî û eşîretên kurdan ra têkilî û pevgirêdanî pêk tîne. Li hember zordestiya Îranê Kurd jî li piştgiriyek digeriyan, vê yekê pêkhatina van têkiliya hêsantir dikir. Bi şertê parastina rewşa xwe ya heyî, Kurd xwe didin alîyê Osmanîyan û dikevin bin rêvebiriya wan. Sedemek girîng yê pêkhatina van têkiliyan jî sûnnî bûna Osmanîyan bû. Heta salên 1800an têkiliyên kurdan bi Osmanîyan ra, di dereca mîrîtîyên serbixwe (otonom) de bû. Têkiliyên mûlkî yê axa Dewleta Osmanîyan, sazûmana Timarê, di Kurdistanê de nîn bû. Bi navê xwe çapkiri- na peran(diravan) û xwendina xûtbê, di bin selahiyeta (rayedariya) mîran de bû. Di sedsala 19. de ji alîyê desthilatiya aborî û eskerî ve hîn bêtir pêşveçû- --- Page Break --- 8 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 na Kapîtalîzma Rojava, di neteweyên herêma Balkanan de pêşveçuna tevgerên netewetî û zivirîna wî ya ser xeta siyasî, li Awrupayê belavbûna herikîna netewî, di Ermenîstan û Kurdistanê de jî li ser civatên Ermen û Kurdan ra tesîr dikir. Di sala 1808ê de bi Peymana Senedî Îtîfaq di şûna têk- iliyên mûlkî yê ax'a Osmanîyan, bi tevî qebûlkirina mafê mûlkîyeta axê û mîrasê, baca ku dihate berhevkirin ji ber ku di navbera qata ayanan(bijartîyên dervayê burokrasî) de dihate parvekirin, dizanîn dê brokrasiya Osmanî nikaribe li Awrupayê ji xwe ra cî bibîne, lewma ji bo ku di Asyayê de bicî bibin polîtîkayên nû pêkanîn. Ji ber vê yekê, burokrasiya Osmanî di destpêka sedsala 19. de biryar dide ku hebûna mîrîtîyên Kurdan ji holê rake û herêmên di bin desthilatiya wan mîrîtîyan de bikin wîlayetên ku bi Dewleta Osmanîyan ve girêdayî ne. Mîrên Kurd vê biryarê nas nakin û bi Dewleta Osmanîyan ra dikevin nav pevçûnê. Lê mixabin ku mîrîtîyên Kurd nikarîn di navabera xwe de otorîteyekê navendî-merkezî ya sîyasî pêkbînin. Tevgerên serhildana Abdurahman Paşa ya di navbera salên 1806-1809an de, yê Mîrê Soran Mîr Mihemed di salên 1814-1836-an de, di salên 1840-1847an de yê Bedirxan Beg û wd. Ji ber ku di qada welat de merkezî nebûbûn û di nav xwe de jî ji hev bûbûn û ji ber hinek sedemên din jî di navbera wan de yekîtîyek nîn bû, biserneketin. Burokrasiya Osmanîyan bi hinek dek û dolavan di nîvê sedsala 19. de mîrîtîyên Kurd ji holê rakirin, herêmên bi wan ve girêdayî her yek kirin wîlayetek merkezî û bi derxistina qanûnek jî sîstema ax'a mîrîtîyê tête rakirin. Di pêvajoya tesfîye kirina mîrîtîyan de eşîretên kurd jî ketin rewşa cîwarbûnê (cihnişînê). Serok û giragirên eşîretan jî bûn xwedî erdên mezin. Di sala 1858î de bi derketina Qanûna Arazî, arazîyên mezin yên mîran(mîrîtîyên kurd) jî, ji dewletê bi bûhayek erzan kirrîn û erdê xwe bêtir zêde û fire kirin. Di Kurdistanê de yekîtî û sazûmana navbera eşîretan, sazû- mana mîrîtîyê dirist dikir. Her çiqas di şûna vê sazumanê de raste rast rêve- birîya walîyan destpêkir jî, bi tesfîye kirina mîran, ji alîyê rêvebirinî ve valayîya ku peyda bûbû, nehate dagirtin. Lewra eşîretan walîyên Osmanîyan ji xwe ra bîyanî didîtin û bi wan bawer nedikirin. Ji ber ku ev valayîya rêve- birinîyê dibû sebeb û halankarê dijminatîya navbera eşîretan, sazgehek navbeynçî bûbû îhtîyacek komejînî(civakî). Ev valayîya navbeyncîtî ya ku ji tunebûna mîran peyda bûbû, şûna wê şêx û tarîqatan dagirtin. Di Kurdistanê de bi tasfîye kirina mîran, sazgeha şêxîtîyê derdikeve pêşiyê. Bi tevî tevgera Şêx Ubeydullah ku dijberê zordestî û bacgirtinê destpêkiribû, di Kurdistanê de serokatîya serhildanan dikeve destê şêxan û sazgehên şêxîtîyê. Bêguman divê ev serhildanan, di çarçova têkiliyên dewleta Osmanî û dewletên Awrupayî de bi tevî têkilîyên Rusyayê ra bêne dîtin. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 9 Tevgerên sedsala 19. tevgerên çandî ne. Helsengên çandî yên hevpar, berhemê pêvajoka dîrokî ne. Tenê bi xisûsiyetên hevpar ên dîrokî; çand, ziman, psîkolojî û bîrbirî(bîrewerî) ya netewî çênabe û bi civatê ra netewetî peyda nabe. Ancax bi rêxistin û têkoşîna sîyasî, bîrbirî ya netewî peyda dibe (çêdibe) û civata çandî dizîvire dibe civata sîyasî. Tenê di rewşek wesa de xisûsiyetên çandî yên dîrokî di çêkirina bîrbirî ya netewî de wek xûsuiyetek tesîr li van her yek xûsusîyetan dike. Di Kurdistanê de rêxistinên şoreşgerên netewî û rêxistinên demokratên netewî, serhildanên sedsala 19. wekî tevgerên netewî dibînin(tînin ziman). Bi vê feraseta xwe netew û netewetî wekî pirsgirêkekê dîrokî û çandî dibînin. Li gorî PKKê jî destpêka dîroka rizgarîya neteweya kurd, bi derketina PKKê destpê dike. Ev lênêrîna PKKê, çêbûna netew û netewetî wek pirsgirêkekî çandî dibîne û her weha pirsgirêka Kurd jî di nav sînorên Mîsaqî Mîllî de dibîne. Bi tevî ku pirsgirêkê di nav Mîsaqî Mîllî de dibîne, çareserbûna pirs- girêkê li ser esasa(bigeha) pîvanên sîyasî na, li ser bingeha pîvanên çandî qebûl dike. Îdeolojîya burjuwazîyê bi pîvanên dîrokî-çandî li pirsgirêka netew û netewetî dinêre. Ligorî lênêrîna burjuwazîya navendî ya Awrupî, her kome- jîn(civat) bi ewrîma(tekamula) dîrokî digîje dereca netewî û ev pêvajok di encamê de digîje dewleta netewî. Ji ber ku kultura komejînên Awrupa Rojava hîn pêşvetir e, bi dîrokî hîn zû giheştine dereca dewleta netewî. Bi vî awayî, netewebûna civatên cihê cihê û damezirandina (danîna) dewleta netewî, lig- orî ewrîma(tekamula) dîrokî mîsoger e. Ji ber vê yekê ev lênêrîn, civat û kul- turan wek pêşteçûyî û paşvemayî jihev cûda dike. Marksîzma Înternasyonala Duyemîn (II.), bi navê pêdivîya aborî yan jî pêdivîya determinîzma zanyarî vê fahmê(ferasatê) bi navê marksîzmê belav kirîye. Ligor vê fam û ferasetê, “însan bi îrade û bîra xwe nikarin rewşa aborî bigûherînin.” Ligor vê têzê, di welatên mêtingeh de ramedanên (investissement-Îng.) aborî yên dewletên mêtingehkaran dema ku bigîjin derecekê, ligor determinîzmê pêşveçûna bîra netewî mîsoger dibe. Bi vê awayê di derheqa pirsgirêka netew û netewetî de, fereseta sîyasî ya Marx ku di sala 1870an de têgihîştibû, nehate dîtin, bi zanebûnê xelet hate nîşandan. Û dihat gotin ku sosyalîzm jî, ancax piştî damezirandina dewletek netewî ya demokrat, heta derecekî (radekê) bi pêşteçûna kapîzalîzmê tête rojevê. Xwedîyên vê têzê çawa ku netew û netewetî encamê tekamula dîrokeke determinîst dibînin, sosyalîzmê jî wekî modêla pêşveçûna aborî ya geşbûna netewî û pêşteçûna komejînî dibînin (têdigehin). Ew şoreşgerên netewî û tevgerên demokratî-netewî yên kurd ku di bin tesîra lênêrîna burjuwazîya navendî ya Awrupî de ne, netewetî wekî pirsgirêkek dîrokî/çandî yan jî netewî/çandî dibînin. Ev feraset, tekamula --- Page Break --- 10 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 dîrokî û tekamula bîra netewî tevîhev dikin. Ev jî, dibe sebebê(çimayîya) şewşandin û xeletandina bîra netewebûn û sîyasîbûnê. Kominîstên şoreşger, çêbûna netew û netewetî wek pirsgirêkekê sîyasî dibînin. Her wekî Asya û Afrîkayê, di Kurdistanê de jî pirsgirêka netewî pêva- joya şerê yekemîn yê cîhanê xwe nîşan dide. Di vî de tesîra Şoreşa Oktobir û sîyaseta Dewletên Yekbûyî yên Amrîka(DYA) jî heye. Aşitîya(lihevhatina) Împeryalîstan Kurdistanê çar par dike. Piştî vê pêvajoyê Kurd, di salên 1919-an de bi serokatîya Şêx Mehmûd Berzencî dijberê Împeryalîzma Îngilizan, di Qoçgirî de jî dijberê serokê hikûmeta Anqerê Mistefa Kemal dest bi têkoşînê dikin. Dijberê dagirtin û îlhaqkirina Kurdistanê serhildanên Şêx Seîd, Agirî û Dêrsim û li Rojhelata Kurdistanê jî Komara Kurd ya Mahabadê, di başûrê Kurdistanê de jî ji salên 1931an vir ve heta evro berdewamkirina Tevgera Barzanî, demara sîyasî ya Tevgera Mehmud Berzencî, Qoçgirî û yên tevgerên din di xwe da dipê(dihewîne). Di bakurê Kurdistanê de refgirên ku xwe wekî netewî-şoreşger dibînin; PKK û ewên din û yên ku xwe netewî-demokrat dibînin, ji ber ku xwedî ramana sîyasî ya çimanîyetî (objektîv) ne, pirsgirêka netewî, ji alîyê dîrokî û çandî ve dibînin. Ji ber vê yekê, nûqta(dereca) ku gehîştine, di nava Sînorên Mîsaqê Mîllî de lêgerîna çareserkirina pirsgirêka Kurd e. B- Tevgera Mistefa Kemal, Tevgera xwe di Şiklekî nû de Berdewamkirina Burokrasîya Osmanî ye Di şerê yekemîn yê parvekirina Împeryalî de, Dewleta Osmanî wek mûtefîkekê Împeryalîzma Almanî dikeve şer, di şer de mexlub dibe û dikeve rewşa xerabûnê(jihevbûnê). Serdestên Dewleta Osmanî burokrasîya eskerî û siwîl ya bilind e, bi taybetî jî paşayên eskerî ne. Burokrasî ku di rewşa çîna desthilat de bû, ji bo xwe dikeve nav çalakiyên pêkanîna sîyaseta danîna dewletek xwerû. Ji ber ku Mistefa Kemal û derûdora wî brokratên dewleta Osmanî bûn, divê rewşa civata Osmanî bi kurtî bête têgihandin (dîyarkirin). Di civata Osmanî de ax(erd), hêza hilberîn ya bingehî ye û mûlkê padîşa ye. Mûlkîyeta (aîdîyeta) vê mûlkî, di navbera çînên desthilat de nayê parvekirin û belavkirin. Peywira bingehî ya dewletê parastin, firekirin û xebitandina vê mûlkê aîdê padîşa ye. Mûlkê Osmanî naye firotin, naye parvekirin lêbelê li hember xîzmetê wek mafê tesarufkirinê tête dayîn. Ev jî sîstema Timarê ye. Xwedîyê Timarê, --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 11 xwedî mafê teserufkirina axa di dest wî de ye. Ew ax'a ku ji bo timarê hatîye dayin, mêtina ew kesên li ser vê ax'ê dijîn jî, yanî baca wê jî ji alîyê saray ve tête belîkirin (dîyarkirin). Xwedîyê Timarê jî ji bo parastin û firekirina mûlkê padîşa, divê bi dewletê re girêdayî be û ji wê ra xîzmet bike. Mecbûre ku qasê mîkdarê arazîyê hejmarek esker berhev bike û wan ji bo şerkirinê amade bike. Dewlet faalîyetên ji bo rêxistin û parastina tîcaret û senetê, avayî û xîzmetên avadanî û avakirina bajarên nû û wd. dike. Ji bo pêkanîna van hemû tiştan bi fireyî rêxistina mekanîzmayeke brokratî çêdike. Bi vê awayê civata Osmanî ji du çînan pêk tê; çîna bijartî ya rêvebirina dewletê û çîna qulan(qer- waşan). Peywira çîna serdest yanî yê burokrasîyê ji alîyê padîşah ve tête dayîn û dema ku bixwaze jî wan paşve(şunde) digre. Ev mafê cîyawaz ji alîyê padîşah ve tête dayîn û dema ku bixwaze jî dikare paşde bigre. Mimkune ku ev cîyawazîyê bide kesina, ev yeka xwe nasipêre esaletek bi xwînê ve girêdayî. Di burokrasîya Osmanî de bingehê afirandina qebûlên civakî, parastin û berdewamîya mûlk e. Di nav burokrasî û axayên ax'ê(zevî) yên bajarî de di salên 1870an de bi armanca berdewamîya dewletê refgirên îdeolojîk ê Osmanî parêzî, Pan-Îslamîzm û Pan-Tirkîzm xwe nîşan didin. Osmanî parêzî, welatparêzîya dewleta Osmanî ye. Ewên ku vê nêrînê diparastin, tu ferqek nedixistin navbera dîn û mileta welatîyên dewleta Osmanî. Ji bo hemû qulên Osmanî dayîna mafê rûniştevanî û wekhevîyê diparastin. Dewleta Osmanî û axa di bin destê vê dewletê de, dewlet û welatê hemû welatîyên Osmanî qebûl dikirin û netewetîya terîtoryal dianîn ziman. Panîslamîzm di dema padîşah Abdullhamîd de (1876-1909) wek erka desthilatîyê hate bikaranîn. Û li ser bingehê, vê lênêrînê dest bi Îslehatê (refor- man) kirin. Di sala 1908ê de bi tevî tevgera Jon-Tirk (Tirkên ciwan) û desthilatîya Îtihad û Terakkî, îdeolojîya Pan-Turkîzmê zemîna tetbîq bûnê dîtîye. Pan- Tirkîzm, di bin tesîra fikra felsefeya pozîtîvîst û lîberalîzma Franse'yê de bû, dixwest ku hemû Tirkan di nav Dewleta Osmanî de bigijîne hev û yekîtîya wan pêkbîne. Pêkhatina vê yekîtîyê hemû cografya Kurdistan û Ermenîstanê jî digirt nava xwe. Dema ku di salên 1920an de Mistefa Kemal û burokrasîya Osmanî di Anqerê de ketin nav faalîyeta danîna dewletek nû, weke welatek hedefa wan, bi tevî Anatolê Kurdistan jî digirt nava xwe. Ji bo vê yekê jî bi alîkarîya sazgehên dewleta Osmanî yên di Kurdistanê de, tehdîta Ermenîyan derdixe pêş. Şertên maddî(şênber) yên vê tehdîdê jî hebûn. Di pêvajoya şerê yekemîn yê cîhanê de nefîkirin û qetilkirina Ermenîyan, bi fîîlî ji alîyê dewleta Osmanîyan ve hatîye tet- bîq kirin. Piştî wê, erdê Ermenîyan di navbera serekeşîr û axayên kurdan de hatîye parvekirin. Û bi vê wesîleyê, Kurd difikirîn ku digel Mistefa Kemal cî bigirin ku bi vê yekê, dê tehdîta Ermenîyan jî bête berteraf kirin. Di Rojavayê de --- Page Break --- 12 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 jî bi amaca bidestxistina erdê Rum yan jî Yewnan, piştgirî û alîkarî ji axaler û eşîretan digre. Ji ber vê ye kê, ji alîyekî ve tevgera Mistefa Kemal li ser wadkiri- na ax’a(xaka) Rum, Pontus û Ermenîyan, piştgirî û alîkarîya Tirk û Kurdan digre, dijberê Ermenî û Yewnanan rêxistina wan pêktîne. Mistefa kemal û hevalên wî, bi gotinek rasttir burokrasîya Osmanî her wekî ku li jorê hate dîyarkirin Osmanî Parestî, Pan-Îslamîzm û Pan-Tirkîzm di nava xwe de dipê. Alîyên(taybetên) wan yê hevpar bidestxistina bandorîya xwe ya ku wendakirî(berê) ye, yanî ji nû ve ava kirina dewleta xwe ye. Ji alîyê burokrasîya Osmanî yanî dewletê ve dagirtina parçekî mezin yê Kurdistanê, bi saya rewşek erînî ya dîplomasî bû; ew jî hilweşîna Çarê Rus(Uris) û di şûna wî de pêkhatina desthilatîya şoreşa Bolşewîk bû. Burokrasîya Osmanî, qasê ku xwedî ceribandin û tecrûba dewletê bû, ew qas jî li ser sazgehên dewle- ta Osmanî serwer bû. Ji ber vê yekê, qasê ku ji polîtîkayên împeryalîstan û dijîtîyên di navbera wan de agadar bû, li hember desthilatîya Bolşewîkan hesasîyeta(ziravbihîstyarî) wan jî baş dizanîn. Ji alîyê din ve, ev tevgera di pêşkêşîya burokrasî de wekî tevgerek netewî û demokratî nîşan dayîn û qasê vana girîng nîşandana xûsusiyetek (taybeetek) din jî, ji bo ewlekarîya Kafkasyayê bîranîna pêdivîya damezirandina dewleteke Tirk e. Li ser van nûqteyan, piştgirî û alîkarîya ku divê, ji Bolşewîkan digrin (werdigrin). Tevgera Mistefa Kemal ku ji alîyê burokrasîya Osmanî ve hatîye sazkirin, çawa ku tevgerek demokrat û netewî nîn e, naverokekî wê ya demokratî û dijberê împeryalî jî nîn e. Ev tevger, berdewamîya dewleta Osmanî ye. Tevgera Mistefa Kemal li ser qirkirin, nefîkirin û bêwar kirina Rum, Pontus û Ermenan bicî bûye û Anatolya jî bi zordestî û dijwarî dagirtîye û îlhaq kirîye û bi tevî vana bakurê Kurdistanê jî îşxal û îlhaq kirîye û ev der wek welatê(warê) Tirkan bi peymana Lozanê jî kirine fermî. Ji ber vê yekê Komara Tirkîye dewletekî nû nîn e, berde- wamîya Dewleta Osmanî ye. C- Tevgera Neteweyî Ya Kurdistanê 1- Tevgera Qoçgirî Dema ku Mistefa Kemal û burokrasîya Osmanî li Anqerê amadakarîya ji nû ve diristkirina dewleta Osmanî dikirin, eynî demê bi serokatîya Alî Şan, Alî Şêr û Baytar Nurî di herêma Qoçgirî û Dêrsimê de amedekarîya damezirandina dewleta Kurdistanê çêdibû. Ji ber ku wan sîyaseta hikûmeta Anqerê dizanîn, dixwestin di herêma Sîwaz û Dêrsimê de rêxistina xwe pêkbînin ku tesîra hikûmeta Anqerê bişikînin, yekîtîya bakurê Kurdistanê pêkbînin û bi Mehmud Berzencî ra peywendî (têkilî) deynin ji bo damezirandina dewleta Kurdistanê. Hikûmeta Anqerê firsed neda wan ku hazirîya pêkanîna hêzekî têrhatî bikin. Bi alîkarîya Bolşewîkan jî di Nîsana 1921ê de dest bi êrîşê kir. Tevgera Qoçgirî --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 13 mexlûb bû. Serokên tevgerê bi tevî hêzên xwe digîjin herêma Dêrsimê û ji bo eynî armancê hazirîya xwe berdewam dikin. Lêbelê rêxistina ku dihizirîn û dipên(hêvî dikin) nikarin pêkbînin. Girîngîya tevgera Qoçgirî ew e, ku di bakurê cografya Kurdistanê de damezirandina (danîna) dewletek serbixwe ya Kurdistanê ji xwe re kiribû armanc. Girîngîyek wê ya din jî, bi serokatîya burokrasîya Osmanî di pêvajoka hewildana danîna dewletek nû ya Tirk de, hewildana danîna(damezirandina) dewletek Kurd e. Ji ber vê yekê ye ku tevgera Qoçgirî, tevgera netewî ya riz- garîya Kurd e. 2- Tevgera Şêx Mehmûd Berzencî Îngilizan di sala 1917ê de Bexda û di Gulana 1918ê de jî Kerkuk bindest kirin(dagirtin). Ligor pêdivîyên peymana Sykes-Pîcot li Iraqê di bin manda Îngiliz de dest bi hazirîya danîna dewletek Ereb kirin. Ev peyman di 16ê Gulana 1916 de, di navbera Îngiliz û Fransizan de hatîye îmza kirin, ji alîyê Rusyayê ve jî hatîye tesdîq kirin û ji diwanzdeh bendan pêk tête. Mijara(babeta) peymanê parvekirina cografya Erebistan û Kurdistanê ye. Di vê peymanê de bi tevî ku navê Kurd û Kurdistanê nabore, Kurdistan jî bi vê peymanê çar parçe dibe. Bi tevî Şoreşa Oktobirê peyman eşkera dibe û para Rusya ji alîyê YKSS ve tête redkirin. Ji ber vê yekê bi hinek guhartinan peymana Sevrê tête çêkirin. Ancax burokrasîya Osmanî, ji rewş û dengeyên nû yên ku bi Şoreşa Oktobirê çê bûbûn îstîfade kirin û bi Peymana Lozanê jî Bakurê Kurdistanê xistin bindestê xwe. Eger rewşa ku Şoreşa Oktobirê pêkanîbû çênebûya, cografya ku dewletên xalîb ji burokrasîya Osmanî re belî kiribû dê bi Peymana Sevrê bihatana sînorkirin. Fetisandina Tevgera Rizgarîya Neteweya Kurd û di nav sînorên Mîsaqê Mîllî de bindest mayîna wê, bi erê kirina dewletên xalîb(serdest) çêbûye. Komara Sovyetê ku piştî Şoreşa Oktobirê hatibû damezirandin, çawa ku bi peymana Brest-Lîtivsk Qers, Ardexan û Trabzon ji Osmanîyan ra hiştibû, bi afirandina rewşa nû ji burokrasîya Osmanîyan ra fersend çêkiribû, da ku qada manewra xwe fire bikin û marîfeta xwe rava bidin. Şêx Mehmûd, di 22ê Gulana 1919 de bajarê Silêmanyeyê digre bin sihêtîyê (qontrolê), serxwebûna Kurdistanê îlan dike û xwe jî qralê Kurdistanê îlan dike. Ji bo parastin û berdewamîya serxwebûna Kurdistanê, dijberê hêzên Îngilizan li berxwe dide û bi encamî di şerekî de birîndar dibe û dikeve berdestê hêzên Îngilîzan. Di sala 1921ê de ji alîyê Îngiltereyê ve Faysal ji bo qiralîya Îraqê tête îlankirin. Li ser vê bûyerê, di encama cewisandina (zordayina) kurdan de Mehmud Berzencî ji Hindistanê(cîyê nefîkirina wî) tînin Quweytê. Dibêjin di --- Page Break --- 14 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 nava sînorê (tixubên) dewleta Îraqê de ji bo Kurdan dê muxtarîyetî bête dayîn. Piştî ku Mehmud Berzencî vegerya Silêmanyeyê, bi tevî serekeşîr û giragirên kurd û tevgera rojhelata Kurdistanê(Kurdistana Îranê) Simko ra pevdîtin li ser rewşa heyî çêkirin. Di encamê de, di meha Oktobira 1922yê de careka din xwe qiral îlan kir û hikûmeta Kurdistanê damezirand(danî). Di 20ê Qanuna 1923yê de bi peywendiya konsolosê Tebrîzê ji serokatîya YKSS(Yekîtîya Komarên Sovyeta Sosyalîst) nameyekê dişîne û daxwaz dike ku bi wan ra peywendî pêkbîne. Di vê nameyê de weha dibêje: “Kurd, amadene ku pêşeroja(çarenûsa) xwe bi pêşeroja Hikûmeta Sowyetê ra girêbidin û ji bo danîna têkilîyên(peywendîyên) bi we re bêsebir dipên.” Digel vê daxwaza Kurdan, YKSS ji pêkanîna peywendîyê (têk- ilîyê) re xwe nêzîk nake. Lewra YKSS, peywendîyên xwe Paşayên Osmanîyan ra ku xwe wek Kuvayî Mîllîye didin nasandin, danîye. Brîtanya cardin hêzên xwe yên leşkerî bi ser kurdan de rêdike. Di vî şerî de teyareyên Hêzên Asîmanî yê Qiralîyêyetê jî têne karanîn û gelek gund û malên kurdan kavil dikin. Di 19ê meha Temûza 1924ê de tevgera bi serokatîya Şêx Mehmûd mexlub dibe. Li gor peymana di navbera Brîtanîya û Îraqê ya Hezîrana 1930ê de, pêdi- vîya çêbûna hilbijartinê hate îlankirin. Kurd nerazîbûna xwe ya li hember hilbi- jartinê dîyar dikin û ji bo vê yekê dest bi xwepêşandinan dikin. Artêşa Îraqê êrîş bire ser kurdan û li ser vê yekê bi serokatîya Şêx Mehmûd cardin şer destpê kir. Vê carê şer di navbera artêşa Îraq û Kurdan de bû û artêşa Îraqê li hember Kurdan biser nekete. Ji ber vê yekê, cardin teyareyên Hêzên Asîmanî yê Qralîyeta Brîtanyayê Kurdistan bombebaran kirin. Her çendî Kurdan li hember hêzên artêşa Îraq û Brîtanyayê heşt meh li berxwe dan jî, piştgirîya wan ya lojîstîk nema û Şêx Mehmûd Berzencî teslîm (radest) bû. Tevgera Şêx Mehmûd Berzencî, ji sala 1919ê ve heta destpêka sala 1931ê bi hêzên Brîtanyayê ra şer kir, ku wê demê li cîhanê dewleta împeryala herî mezin ya mêtingehkar ew bû. Tevgera Kurd di wê pêvajoyê de hem bi sîyasî û hem jî bi leşkerî tu alîkarîyekî ji derva negirtîye, bi hêz û qeweta xwe şer kirîye. Li Îraqê di pêvajoya damezirandina dewleta Ereb de, bi serokatîya Berzencî li hember împeryalîya Brîtanyayê ji bo destpêkirina têkoşîna rizgarîya netewî ji Şoreşa Oktobirê jî piştgirî hatîye xwestin. Grîngîyek tevgera Şêx Mehmûd Berzencî jî ji ber vê yekê ye. Hedefa tevgera Şêx Mehmûd Berzencî, damezirandina dewleta Kurdistanê ye û ev tevger dewleta Kurdistanê jî didet damezirandin. Ji ber vê naveroka wê ye, ku tekoşîna Rizgarî ya Kurdistanê bi tevgera Mehmud Berzencî ve destpê dike. Her weha tevgera Koçgirî jî, ji ber ku bi hedefa dewletbûnê destpê deke, ew jî tekoşîna rizgarîya netewî ye. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 15 3 - Tevgera Şêx Seîd Burokrasîya Osmanî, bi îmkanên sazgehên heyî yên Osmanî, ji bo firehtir kirina sînorên ku ji alîyê dewletên xalîb ve bi peymana Sewrê hatibûn belîkirin, bi amaca manewra kirinê li Anqerê hikûmetek hatibû danîn (damezirandin). Ev yek, di bingehê xwe de dihat vê maneyê, ku hikûmet û meclîsa Îstenbolê dê bikêşe Anqerê. Bi tevî ku Kurdan li hember vana dest bi rêxistin û tekoşînê kiribûn jî, di Qoçgirî de fetisîbûn. Di sala 1922an de bi serokatîya mîralay Xalitê Cibrî, wezîrê Bedlîsê Yusif Zîya Beg, ji malbata Cemîlpaşa Ekrem Begê Dîyarbekirî, Seyîd Abdulqadir Efendî û wd. bi navê Cemîyeta Îstîqlal a Kurd rêx- istinek tête avakirin. Ev rêxistin di Sala 1924-an de Kongira xwe ya yekemîn pêk- tîne. Di vê Kongirê de biryara damezirandina dewleta Kurdistana serbixwe tête girtin û rêbaza tekoşînê wek serhildanek gelemperî tête nîşankirin. Şêx Seîd weke delegekî beşdarê Kongirê dibe. Di Sibata sala 1925an de tevî ku partî bi awakî qîmhatî (têrhatî) amade nebû bû, ji ber bûyerek bêşans bi serokatîya Şêx Seîd tevger destpê dike. Berîya dema nîşankirî (belîkirî) çêbûna vê bûyerê, di bingeha xwe de ji alîyêkî ve xap û provakasyona dewleta Tirk e. Di Bakurê Kurdistanê de ji vê dîrokê vir ve heta ketina Dêrsimê ya sala 1938-an, tekoşîna netewî ya Kurd û tevgera dagirker dijberê hev di nav pevçûn û şerekî germ de ne. Îlhaq û tenkîlkirin di nav hev de dimeşin. Piştî Tevgera Agirî û Dêrsimê jî tevgera netewî tête fetisandin, Kurd bi rêzila neteweyên bindest tête girêdan. 4- Tevgera Barzanî Tamara(reheya) sîyasî ya Şêx Mehmûd Berzencî, ji sala 1931ê şûnde Barzanî berdewam kirîye. Barzanî di navbera salên 1943-1945an de li hember hêza artêşa Îngiliz û Îraqê şer dike û piştre derbazê Mahabadê dibe. Di pêvajoya damezirandina Komara Kurd ya Mahabadê de cî digre. Piştî hilweşîna Komara Kurd ya Mahabadê, derbazê Îraqê dibe û ji wê derê jî bi meşa dirêj derbazê YKSSê dibe. 11 salan li Sowyetîstenê dimîne. Piştî darbeya General Qasim ya di sala 1958ê de vedigere Îraqê. Taybetên Sîyasî Yên Tevgera Barzanî: a- Dema ku Tevgera Barzanî di sala 1961ê de bi dewleta Îraqê ra dest bi şer dike, wê demê li Başûrê Kurdistanê rêxistina komejînî(civakî) xwe disipêre têkilîyên eşîrî. Barzanî û PDKya di bin giranîya(tesîra) Barzanî de, vê rêxistina civakî(rêxistina eşîrî) di xêza tekoşîna rizgarîya netewî de dikşîne nava rêxistin û tekoşîna sîyasî. Bingeha herî girîng ya tekoşînê, li ser têkilîyên eşîrî bû, ku ew jî bingeha rêxistina civakî bû. Vê tevgerê, di nav eşîretên Başûrê Kurdistanê de, li --- Page Break --- 16 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 şûna pêjnên eşîrî, pêjnên (hestên) pevgirêdanîya netewî bicî kirîye û eşîretên ku bi hev ra pevdiçûn wan bi pêjnên netewî di bin otorîta PDKê de berhev kirîye. Û heta ronakbîrên Silêmanyeyê ku bi Îraqê ra di nav têkilîyên baş de bûn jî, di bin tesîra vê geşbûna netewî de mane û beşdarê Tevgera Barzanî bûne. Halbûkî, di pêvajoka Tevgera Şêx Mehmûd Berzencî de, pirranîya van ronakbîran digel rexê dewleta Îraq û Qiral Faysal de cî girtibûn. Li Başûrê Kurdistanê tekoşîna netewî bi serokatîya Barzanî gihiştîye îstîqrara sîyasî. b- Daxwazên sîyasî yên Tevgera Barzanî, ji bo Kurdistanê otonomî ye. Naveroka vê otonomîyê jî bi peymana sala 1971ê hatîye danasîn û nîşandan. Yek ji sedemên girîng yê otonomî daxwazkirina Tevgera Barzanî, rewşa sîyasî ya heyî ya dinyayê bû. Dinya(gerdun), bi serkêşîya DYA û YKSS bûbû du alî(şax). Sovyetîstanê hem di hindir û hem jî derve de sîyaseta xwe spartibû parastina statuya (rewşa) heyî û di Rojhelatanavîn de li ser vê mîhengê bi DYA(USA) ra lihevhatibû. Ji ber vê yekê jî li ser mijara Rojhelatanavîn hesas(ziravbihîstyar) bûn, nedixwestin xerîta Rojhelata Navîn bigûhere. Sedemek din jî ev bû, ku Kurdistan pirsgirêkek tevayîyê Rojhelata Navîn e. Tenê bi dewletekî ve girêdayî nebûyina vê pirsgirêkê, rewşê hîn bêtir tevlihev dikir û çareserî jî zahmettir dikir. c- Tevgera netewî, tevgerek sîyasî ye ku daxwaza cihêbûna netewekî bind- est tîne ziman. Yan jî tevgerek sîyasî ye, ku dixwaze civatek çandî bigûherîne bike civatek sîyasî. Yanî li ser cografya xwe sîyaseta dewletbûna civata bindest e. Di vê manayê de daxwazên sîyasî yê Tevgera Barzanî, ji ber ku dewletek serbixwe nekirîye hedef, weke tevgerek netewî navlêkirina wê, helbet tête gengeşîkirin û mijara gengeşî ye jî. Bi tevî vana, ji ber sê xûsusiyetên Tevgera Barzanî alîyê wê yê netewî girantir e. Taybetek girîng ya tevgera Barzanî, veguhêrîna helsengên çandî têgihaye û dixebite ku helsengên çanda kurdî bike terza(şiklê) jîyana kurdan. Tiştê ku di têkoşîna sîyasî ya Barzanî de ji wî re bûye rêber, qasê ku veguhêrîna pirsgirêka aborî û sîyasî ye, ewqas jî veguhêrîna pirsgirêka çandî ye. ji ber vê yekê ye ku helsengên çanda kurdî gelek girîng dîtîye û xwe bi van helsengan ve girêdaye. Li hember raqîbên xwe serketina wî û cûdatîya navbera wî û serokên din jî, di vê nûxtê(xalê) de ye. Di başûrê Kurdistanê de bingeh rêxistina civakî ye û ew jî xwe dispêre peywendîyên eşîrî. Yek ji çimanîyetên bi serokatîya Barzanî gelêrî bûna tekoşîna rizgarîya netewî ya Kurd jî ev e, ku helsengên çandî yên Kurd hem ji xwe ra rêber-bingeh girtîye û hem jî kêşandîye(gihandîye) nava gel. Bi vê awayê ji bo pêkhatina civatek bo xwe, di tekoşîna sîyasî ya kurdan de, helsengên çandî bûne navgînek girîng. Ji bo ku mijar bête famkirin, nîşandana mînakek bifayde ye; ji bo çareserkirina xirûcir û pevçûnên di navbera eşîret û malbatan de, serlêdana dadge- hên (mahkemeyên) Îngiliz yan jî dewleta Îraqê nekirine, bi heyeta rûsipîyan û lig- orî adet û toreyên civata(cemaata) kurd çareserî pêkanîne. Qedexekirina nêçîrvanîya heywanan bi çek, eynî rewş ji bo nêçîrvanîya heywanên avî jî weha ye; di meha heftan de bidestan be jî masî nayête girtin. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 17 Eger qîz û lawek dilgirtîyên hev bin, ji bo zewaca van herdu alîyan malba- ta lawik du caran qîzikê ji malbata wê bixwaze û bersivek erînî negre û piştra her du alî bêdestûra malbata qîzikê bizewicin yan jî birevin, malbata jinikê nikare doz û dawa namûs û wd. bike. Lewra, di vê rewşa hanê de tête famkirin ku di navbera herdu alîyan de jî pevgirêdana dilxwazî û dilketinîyê heye. Her wekî di van mînakan de tête famkirin, evan qaydeyan fermanên brokratîk nîn in, bi dilxwazî û riza xelkê hatîne qebûlkirin û bûne qaydeyek çandî. Ji bo ku tekoşîna sîyasî di nava gel de reh berde û bikok bibe, Barzanî û PDKê xwe sipartine helsengên çandî yên kurdî. Çi heye ku, tevgerên çepgirên di Kurdistanê de, bi çanda kurdî ve girêdanîya tevgera Barzanî, wekî pevgirêdanîya bi helsengên fêodalî û paşverûtî re nîşan didin. Dewletên mêtingehkar, li ser jîyana bikiryar ya Kurdistanê xwedî serdestîyekî mutlaq in. Çi heye ku vî serdestîya mutlaqa bikiryar ya sipartiyê dijwarî û zordestîyê bes nabînin. Dixwazin Kurd vî serdestîya mutlaq meşrû bibînin û bawerî bi wê bikin. Ji bo dewletên dagirker, kolebûna Kurdan bes nîn e, dixwazin Kurd rewşa koletîya xwe qebûl bikin û bawerî bi meşrûtiyetîya wî bikin. Ji ber vê yekê Kurdîstan xopan kirin û xwe wekî efendî û Kurd jî wekî kole ji nû ve afirandin. Xwestin wan ji nû ve biafirînin wekî însanên kole yên ku piştre koletî qebûl kirine. Vana jî bi navê modernbûn û pêşkevtinî dikin. Bi rastî di nav Kurdan de jî yên ku heta dereceyek koletî qebûl dikin hindik nîn in. Serkanîya fama van qisiman sîyaseta çimanîyetî ye. Ciyê ku dê sîyaseta çimanîyetî di encamê de bigîje, îdeolojîya burjuwazî ye. Îdeolojîya burcewa zîyê jî îlhama xwe ji du têorîyan digre; tekamul û pêşkevtin. Dîroka tekamulî; ligor vê têorîyê pêşkevtina civakî ji qonaxekî wisa derbaz dibe ku ji malbatê berve eşîrî, herêmî, dewleta netewî û di encamê de digî- je dinya hevgirtî ya pêşerojê. Bi gotinekî din, ligor pêdivîya geşbûna tekamulî, divê hemû dinya bi hilberîna ji nû ve derbazê kapîtalîzmê bibe. Pêşkevtina dîrokî; ji bo hemû dinyayê ragihandina îdeolojî û têkilîyên hilberîna kapîtalîzmê; wekî kêşandina nav dîrokê, modernkirin û hevdemîkirina “civakên barbar, civakên dervayê dîrokê” tête navandin û ev jî dibe pêdivîya pêşkevtinê. Helbet li tevayê dinyayê serdestbûna têkilîyên hilberîna kapîtalîstî, ligor pêdivîya fonksîyona qanûnên tekamulî yan jî qanûnên aborî nabe. Serdestbûna fama dîrokî û îdeolo- jîya burjuwazîyê jî, di nav têkilîyên hilberîna kapîtalîstî de yan jî di nav pêvajoya pêşkevtina dîrokî de bi xwe ve nabe. Bi zordestîya dewletên burjuwazîyê dibe. Dewleta burjuwazî, têkilîyên hilberîna kapîtalîstî, îdeolojîya burjuwazî û rêx- istinîya brokratîk wekî pêdivîya zanistî, hevdemîtî, modernîzm û pêşkevtinê bi dinyayê dide qebûlkirin û ecibandin. Serdest û ronakbîrên welatên mêtingeh û pevgirêdayî jî ji bo civakê dibin taşeronên ragihandina van têkilîyan. Sîyaset û rêxistinên ku di Kurdistanê de xwe bi navê çepgirên marksîst yan jî sosyalîst dinavînin, şoreş û tekoşîna sîyasî wek pirsgirêka guhêrîna polîtîk- --- Page Break --- 18 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 aborî fahm kirine. Guhêrînekî kulturî wek pirsgirêkeka tekoşîna şoreşê qebûl nekirin. Ligor vê sîyaseta çimanîyetîyê, wek avahîyek seresazî guhêrîna kulturî, bi yekalî raste rast ji alîyê guhêrîna binesazî ya aborî ve tête belîkirin. Bi rasttirîn wekî berhema aborî, polîtîk, kulturî û wd. têkilîyên civakî yan jî berhema faalîyetên di navbera mirovan de, di nav ahengekî dîyalektîkî de ne. Ji alîyê îdeolojîk û kulturî ve, ruxandinên ku mêtingehkaran di Kurdîstanê de pêkanî bûn, piçûk dîtin. Ev ruxandina îdeolojîk-kulturî ya mêtingehkaran, di nav civaka Kurd de bêşexsîyetî, bênasnamebûnî û bêdîrokbûnî peyda dike. Civaka ku nasnameya xwe wenda bike, dê rewşa xwe ya rastinî bi çavê mêtingehkaran bibîne. Sedemê piçûk dîtina taxrîbata(ruxandina) îdeolojîk û kul- turî ya dagirkeran, nezanî yan jî îhmalkirin nîn e. Tam tersê wî, ji ber ku ew jî wek şopgerên kevneşopa marksîzma Înternasyona II. di çarçova têorîya tekamula dîrokî û pêşketina dîrokî de difikirin, ligor pêdivîya sîyaseta çimanîyetîyê digîjin vê encamê. Ewên ku di bin tesîra sîyaseta çimanîyetî û li ser zemîna bizava vê sîyasetê bûne, helsengên kulturî yên kurdî bi navê helsengên fêodalî navandine û piçûk dîtine. Ev yek jî, ji dûrê nîyeta wan, ji alîyê dewletên dagirker ve ji bo ruxandina îdeolojîk-kulturî ya di Kurdîstanê de, her yek bûne wekî dînamîkeke(çalekîyeke) alîkar. Ji bo şoreşa demokratîk û netewî ya Kurd, qasê hebûna pirsgirêka guhêrî- na polîtîk-aborî, pirsgirêka guhêrîna kulturî jî heye. Jixwe netewebûn jî yekîtîya dîyalektîkî ya du alîyan e. Ji van alîyê kulturî; I. Di wateyeke(maneyeke) giştî de wek welatekî tasawirkirna parçekî ax'a nîşankirî, II. Di wateyeke giştî de axaftina bi zimanekî nîşankirî û guheztina bi wî zimanî, III. Hebûna hîsên(pejnên) aîdîyetî ya di navbera însanên di vî welatî de dijîn; piştgirî û hev parastina ji ber vê yekê û normên kevneşopî yên hevpar. Alîyekê wî yê din sîyaset jî; ji bo maf û peywirên hevpar yê civaka li ser erdekî nîşankirî de faalîyeta bi mebesta dewletbûnî ye. Ev herdu alî di nav ahengekî de ne. Her yek alîyê tumekî ye. Di pêvajoya tekoşîna şoreşa netewî ya demokratîk de alîyekî yanî sîyaset kirdeyê (subjeyê) ji nû ve afirandina civaka Kurd be, alîyê din yanî objeyê wê jî helsengên çandî ne. Ancax bi vê feraseta sîyasî, şoreşa netewî ya demokratîk di bîrewerîya kurdîs- tanîyan de dikare guhêrînekê radîkal pêk bîne. Bi vê awayê dikare gelê Kurd beş- darê pêvajoya şoreşa netewî ya demokratîk bike. Ev, girseyên gelê Kurd ji rewşa îdarebûyinê yanî ji pasîfiyê derdixe tîne rewşa bizav yanî rewşa rêvebirinî. Tevgera netewî ya Kurd tête wateya ji nû ve hilberîna civaka Kurd jî. Pirsgirêka tevgera netewî ya Kurd, qasê guhêrînên aborî-polîtkî, guhêrîna kulturî ye jî. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 19 9 Dema ku bi vê awayê li pirsgirêkê bête nihêrîn ji alîyê tevgera Barzanî ve, yekparekirina sîyaset û helsengên çanda kurdî û girîngiya tesîr li hev kirinê tête fêmkirin. Taybeteke wê yê din jî, tekoşîna ji bo rizgarîya Kurdistanê ji xwe ra weke terzek jîyanê ecibandîye. Ev tenê ji bo Barzanî na, ji bo qedroyên din jî wesa ye. Peywendîyên di navbera Barzanî û qedroyan de li ser bingeha pevgirêdanîya bi armacê ra xwe disipêre bawerî, sedeqet û berpirsyarîya pisporîya bi karê xwe. Ji ber van egeran e, ku Tevgera Barzanî her dem li Kurdistanê bicî bûye, bi neynûk û diranên xwe bi cografya Kurdistanê ve hatîye girêdan û bi taybetî jî ew bi xwe di nav liva tevgerê de bûye. Ji sala 1931an û vir de di dema şer û pevçûnê de jî Barzanî li derveyê Kurdistanê nebû. Di nav tevgerê de bi tevî gelê xwe wekî pêşmergekî (mîlîtanekî) li pêşîya şer bû. Ev jî tawirek şoreşgerî ye. Bala xwe bid- inê di dema germî ya şoreşên 1905 û 1917-an yê Rus(Uris) de, Lenîn bend û asteng nasnekirîye xwe gihandîye Rusyayê û bi fiîlî pêşewayîya tevgerê kirîye. Taybetîya wî ya sêyemîn jî, qebûlên sîyasî yên tevgera Barzanî xwe disipêrin armacê yan jî feraseta sîyasî ya bi girêdayî armacê di tevgera wî de feraseteki serdest e(desthilat e). Otonomî ku weke hedefekê hatibû dîyarkirin, ji ber vê yan jî wê rewşê nayê paşvedan û vî hedefê kirîye daxwazên gelê Kurdistana Başûr. Wekî din, di peywendîyên xwe yên bi dewletan ra de, armanca xwe ya sîyasî aşkera dîyar kirîye û peywendîyên xwe di vê çarçovê de domandîye. Çimanîyetîya mexlubîyeta wî jî, li ser cografya Kurdistanê bazar nekirin û tawîz nedayîn e. Eger di Başûrê Kurdistanê de sînorên evro(bakurê xeta 36an e) yên hikûmeta federal qebûl bikira mexlubîyet jî nedibû. Ji dervayê van, wî bi tevî dijberîya axaler û serokeşîrên di Kurdistanê de bêbedêl û bi zorê reforma belavki- rina axê pêkanîye. Ji ber reforma belavkirina axê, ewên ku dijberê Barzanî şer kirine piştra gihîştine dewleta Îraq û Îranê. Balkêşe ku evro jî li başûrê Kurdistanê di herêma bin desthilatîya PDKê de parêzvanên vê reforma axê cardin jî ew in. Ev polîtîka xwe disipêre bingeheke bihorî (kevnare). Ev bingeh; balkêşe ku di destpêka sedsala 20an de bi serokatîya Şêx Ebdul Selam Barzanî di navbera eşîrên Kurd de peymaneke weha çêbûye; ev peyman çawa ku li herêma Barzan hatîye tetbîqkirin, dixwestin vê peymanê li tevayî Kurdistanê de jî tetbîq bikin, lewra ev peyman naveroka programa wan bû; “1- Hilanîna maldarîyê. 2- Belavkirina ax'ê; parvekirina erdan di navbera cotkaran de. 3- Hilanîna qelen û jin dana bi zorê. 4- Bi rêk û pêk xistina pêwendîyên civakî li ser binyata dadwerî û wekhevbûnî de. 5- Avakirina medreseyan li her gundekî de, da ku têde bi erkên ayînî ve bêtin birabûn û ji bona civîn, amojgerî û çarekirina pevçûnên di navbera --- Page Break --- 20 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 xelkê gund de bêtin bikaranîn. 6- Pêkanîna encumenekî di her gundekî de, da ku serpareştîya hemû kar û barê gund di hemû warekî de bide bi kirin. 7- Bi rêk û pêk xistina çekdaran ji her eşîrekî û nîşankirina berpirsyarîyekî ji bona wan.”1 Ev bernameya ku ji alîyê Abdulselam Barzanî û hevalên wî ve hatîye pêkanîn, pirr dişibe demokrasîya sowyetî ya ku di sala 1920an de ji bo dewletên mêtingeh wek modêlek hatibû girtin di Kongireya II. ya Internasyonala Kominîst de. Ev sowyet; ji alîyê Roy ve bi navê sowyeta karker-gundîyan, ji alîyê Lenîn ve jî bi navê sowyeta gundîyan tête navandin. Tevgera Barzanî, otonomî ji bo cografya Kurdistanê dixweze, ji ber vê yekê pirsgirêka Kurd û Kurdistanê tevîhev nake. Wekî din otonomî jî şiklekî sîyasî yê komeletîyê(civakbûnî) ye. Alîyê rexnegirtina tevgera Barzanî; divê taybetên sazgehî-huqûqî yên otonomî di pêvajoya tekoşînê de bihatana navandin (dîyarkirin). Di rewşa navandinê de pêşveçûna bîrewerîya netewî-sîyasî û pevgirêdanîya pejnî ya bi netew ra zeximtir dibû. Alîyek din yê rexnegirtinê jî, divê bihata belîkirin ku hedefa otonomîyê ji daxwaza Komara Kurd a Mahabadê paşvetir e. Ev xalek girîng e. 5- Komara Kurd a Mahabadê Komara Kurd a Mahabadê, berhemê armanca sîyasî û îradeya neteweparêzên Kurd e. Lewra, rêxistina Komela, bi temamî bizava biarmanc ya neteweparêzên Kurd derxistîye holê. “Amacên xwe, ji ber tesîra derva nenirixandibûn. Lewra di derheqa vê mijarê de bi salan fikirîbûn û ev fikrên xwe di navbera xwe û civînên xwe yên tey- betî de ligor rêbaza xwe ya kevneşopî gehiştandibûn. Di encamê de, ji bo xîzmeta doza xwe ya netewî biryar dabûn ku rêxistinek pêk bînin. Bi tevî vê biryarê, xwestine bi kurdên Îraqê re bişêwirin, lewma ji alîyê gihîşti- na sîyasî ve ew ji wan pêşvetir bûn. Piştî vê şêwirînê, di vê mijarê de bersîva kurdên Îraqê ji wan ra wê rojê dema berêvarê yûzbaşî Mîr Hac anî.”2 Rêxistina Komela di 16ê Îlona sala 1942ê de bi beşdarbûna 15 kesan tête damezirandin. Komela ji bo amaca xwe, ji rewşa sîyasî ya heyî îstîfade dike û 1 BARZANÎ, Mesud. Barzanî û Tevgera Azadîxwaz a Kurd:1931-1951, berê yekem, r. 24 2 Komara Kurd a Mahabadê, çapa 2. Kolin-1989, weş. Komkar. r. 83 --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 21 bi Yekîtîya Sovyetîstanê ra peywendîyên xwe pêktînin û vê yekê pêşve dibin. Yekîtîya Sovyetîstanê, dixwaze Komara Kurd a Mahabadê weke herêmek otonom bi Komara Gel a Azerbêcanê ve bête girêdan. Li hember vê yekê, neteweparêzên kurd acizî û helwesta(tawira) xwe dîyar dikin û ji Komara Gel a Azerbêcanê cûdatir û serbixwe, di Kanuna Sala 1946an de damezirîna komara xwe îlan dikin. Li hember vê rewşê, berpirsyarên Yekîtîya Sovyetîstanê yên di Azerbêcanê de tewira xwe bi aşkera û zelal nîşan dikin. “Dr. Samedof egerên vê yekê ji kurdan dipirse dibêje, çima bêdestûr û herêkirina Sovyetîstanê we serxwebûna xwe îlan kirin, ji Azerbêcanê veqetîn(cûdabûn) û hikûmetek ser- bixwe danîn.” Ji bo bersîvandina vê pirsê û çareserkirina pirsgirêka Komara Kurd a Mahabadê Qazî Mihemed dihere Tebrîzê, ji serekwezîrê Azerbêcanê Cafer Peşrewî û berpirsyarê YKSSê General Atakşîyof ra dibêje “Yarmakof komîserê sîyasî yê Sovyetîstanê yê di Tebrîzê de, berê 22ê Kanunê amac û nîyeta Kurdan dizanî. Yarmakof ji xeynî wê, ji bo îlankirna Komar'ê seremonî ya ku di qada Çiwarçirayê de hate darxistin, ji nêzîkê qada çiwarçirayê de, di nav ereba(sîyareya) xwe de rûniştî temaşe kiribû.”3 Piştî vê yekê hate famkirin ku ji ber vê rewşê ji xeynî qebûlkirina îradeya sîyasî ya kurdan tu çarekî nemabû. Di Sibata 1946ê de qenata ku bi Qazî Mihemed ra çêbûbû ev e, pirsgirêk çareser bûye. Di Adara 1946an de dema ku li Tebrîzê wezîrê perwerdeyî yê Komara Azerbêcana Sovyetîstanê Mîrza Îbrahîmov û General Kelyov bi serokên kur- dan ra pevdîtinek pêktînin û di vê pevdîtinê de dibêjin “kî destûr daye kurdan, ku hikûmetek serbixwe didamezirînin”4 û cardin acizîya xwe hîn tundtir nîşan didin. Û ji bo ku Kurdistana Îranê wek nîv-otonom bi girêdayî komara otonom(xudmuxtar) ya Azerbêcanê ra bimîne zêde ser wan de diçin. Ji ber vê yekê rêvebirên kurd weha bersîva daxwaza rêvebirên Sovyetîstanê didin: “Hûn Rus(Uris) ji me gelek pêşvetir in. Ji ber vê yekê divê em bi ya we bikin. Feqet(lêbelê), ew gelê ku di dereca şehrezayî de gavekê ji me pêşvetir nebe û ji bo ku em bikevin bin perrê wan, hun îsrar bikin, li hember vê daxwaza we em milê xwe danaynin û tu sedemek nîn e ku me mecburê vê yekê bike. Wekî din eger mijar, ji ber rewşa jar (zayîf) ya kurdan, tevî dewletek mezin bûyin be, ji nû ve tevî Îranê bûyin ji bo kurdan hîn baştir dibe.”5 û ancax piştî vê yekê rêvebirên Sovyetîstanê karîne bibêjin “Kurd dikarin hikûmetekî serbixwe damezirînin.” 3 Jêdera berê, r. 178 4 Jêdera berê, r. 183 5 Jêdera berê, r. 274 --- Page Break --- 22 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Têkçûna Komara Kurd a Mahabadê û Berxwedana Barzanî Di encama zordayina DYA(USA) û Brîtanyayê de, êdî YKSS piştgirîya Komara Gel ya Azerbêcanê û Komara Kurd a Mahabadê nake. Ji Kanuna 1946ê pêve cardin dewleta Îranê Kurdistan û Azerbêcan dagirt û tevî Îranê kirin. Dagirtina Komara Kurd a Mahabadê bêşer û bêberxwedan çêbû. Gerçî di Gulana 1946-ê de Kurd xwe amade dikin ku êrîş bibin li ser artêşa Îranê, Yekîtîya Sovyetîstanê bi îsrar ji wan ra dibe asteng. Herçiqas Mistefa Barzanî pêşnîyaz dike ku êrîş bibin li ser Îranê û li berxwe bidin jî bikin, ev pêşnîyaza wî ji alîyê Qazî Mihemed, PDK û hêzên eşîretan ve nayête qebûlkirin. Barzanî jî hemû pêşnîyazên dewleta Îranê red kirin û biryara şerkirinê girt. Nexşa (pîlana) Barzanî ev bû, dê bi şerkirinê bigîje sînorên Turkîye û Îraqê û li wê derê bicî bibe, ji bo ku karibe şer berdewam bike. Ligor vê nexşa xwe di destpêka Sibata 1947ê de bi Îranê re ketin nav şer û di vî şerî de darbe li ser darbe li Îranê dan. Barzanî, ji bo xelaskirina Qazî Mihemed û hin serokên din yên di Mahabadê de, amadeyîya hinek hewildanan jî dikir. Di vê pêvajoyê de çêbûna bûyerek neyînî, ji pêkhatina vê planê re bû asteng. Bûyera neyînî ev bû: “Dema ku mifrezekî Barzanî ji gundek derbaz dibe, emir didin ku serokên eşîreta Mameş berhev bibin û çekên xwe radestê wan bikin. Armanca vê yekê ev bû, dema ku di herêma wan ra derbaz bibin, da ku nikaribin êrîş bibin li ser Barzanîyan. Ji lawên Mam Husên yekî emir dide merivên xwe û deng dike 'ji wan ra dibêje çekên xwe teslîm bikin.' Çi heye ku, tam di wê demê de, yek ji xwarzên yê deng dike temança xwe kişand yan jî Barzanîyan yekî tevgera wî xelet fam kir û bi tifinga otomatîk ya di destê xwe de wan gulebaran kir, ji eşîreta Mameşê 11 kes hate kuştin. Ji mirîyan yek jî, birayê piçûk yê serokê eşîretê(Elî Axa) Îbrahîm bû. Ev heraketa nexweş îtîbara-bawerîya Barzanîyan daxist û bû sedemê vê yekê ku eşîreta Mameş û hinek hêzên mitefîkên wan, wekî dijmin bikevin navbera Barzanîyan û Mahabadê. Ji ber vê yekê jî Tevgera ku ji alî Mele Mistefa Barzanî ve ji bo xelaskirina Qazî Mihemed û hevalên wî dihate fikirandin, qat bi qat zêdetir tahloke arz dikir. Wê demê bi pirranî dihate gotin ku Barzanî hewildanek wesa difikire.”6 Bi serokatîya Barzanî, di navbera artêşa Îran û Barzanîyan de her diçû şer germtir dibû. Hêzên leşkerî yên Îranê bi tevî diwanzdeh tene firokeyên şer bi îsrar dixwestin şer berdewam bikin. Bi bombebarandina firokeyan, qismê gel yê Barzanîyan pirr zerar didîtin. Bi tevî vana di her şerî de Barzanîyan bi serkevtî derdiketin. Vê yekê jî nav û deng û prestîja şervanîya Barzanîyan bilindtir dikir. Barzanî dixwest li hember Îranîyan şer berdewam bike, ancax serdaran (qumandaran), serokê dînî Şêx Ehmed û Barzanîyan jî digotin şerê ku bi ordîya Îranê ra çêbe dê dirêj be, feqet encam nade. 6 Jêdera berê, r. 277 --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 23 Ji ber vê yekê, wan bi îsrar vegera ji bo Îraqê dixwestin. “Mele Mistefa Barzanî îhtar kir ku ew ji vê fikra xwe ya biehmeqî dev berdin. Ancax ji 18 mehan û vir de koçberîya eşîretan û daxwaza bi dawî anîna şer, ji daxwaz û pêşnîyazên Barzanî zêdetir bihêz derket.”7 Bi vê awayê Barzanîyên ku bi artêşa Îranê ra şer dikirin, heta 17-18yê Nîsanê derbazê Îraqê bûn. Rêxistin û Tevgerên Sîyasî Yên Kurd Bi Tevî Ku Newrozê Pîroz Dikin, Çima Salvegerîna Damezirandina Komara Kurd a Mahabadê Pîroz Nakin? Rastî û Mîtolojî Li çar alîyê Kurdistanê û hemû tevgerên sîyasî yên Kurd Newrozê pîroz dikin, çi heye ku, damezrandina Komara Kurd a Mahabadê pîroz nakin. Halbiko Newroz mijarek(babetek) mîtolojîk e, dîroka (dema) ku ev bûyer çêbûye, ne netew/ netewetî û ne jî biwêja Kurd/Kurdistanê heye. Wekî din, di vê demê de biwêjên weke Ereb-Erebîstan, Pers-Îran, Tirkmen yan jî Tirk-Tirkîstan jî nîn in. Ev biwêjan piştre peyda dibin û dîrokî ne. Çavkanîya bûyera Newrozê, dijraberê zordestî û dijwarîya împaratorîya Asûrî ya li ser gelê herêmê, ji alîyê Medan ve ku bapîrên neteweyê Kurd yê evroyî bûn, bi serhildanek gelêrî û çekdar rûxandina împaratorîya Asûrî, bi awakî mîtolojî tîne ziman. Wekî din lehengê bûyerê Kawa, qasê ku di mîtolojîyê de xuya dibe prens û hûkûmdarek nîn e, kedkarek e, ev taybet jî Newrozê hîn girîngtir dike. Rûxandina împaratorîya Asûrîyan bû sedemê rakirina zordestî û dijwarîya li ser gelên herêmê jî, ji ber vê yekê Pers, Azerî û wd. gelên herêmê jî ligor xwe Newrozê pîroz dikin. Bi vê alîyê xwe ve Newroz, di herêmê de xwedî naverokek înternasyonalî ye jî. Divê Newroz bête pîrozkirin û helbet dê pîroz bibe. Dersên ku divê ji Newrozê bêne wergirtin jî, rêxistinên sîyasî yên Kurd nawergirin. Dersên ku ji Newrozê bêne wergirtin ev in: 1- Newroz, bi serokatîya kedkarekî, rêxistina kedkaran e û bûyer di rêberîya kedkaran de bûye (pêkhatîye). 2- Rêbaza şoreşê, serhildana sîyasî ya gelêrî ye. 3- Di çarçova herêmî de be jî xwedî naverokeke înternasyonalî ye. Tevger û rêxistinên sîyasî yên Kurd di rewşa netewekî bindest de ne, Newrozê bi biryardarî pîroz dikin, lêbelê pîroznekirina damezirandina Komara Kurd a Mahabadê ku bi pêşengîya PDKê li ser zemînek netewetî di Sala 1946an de hatibû damezirandin, bi tevî ku kêmasîyek e, alîyek wê yê sîyasî jî heye ku bi kêmasîyê naye îzahkirin. Ronîkirina vê rewşê bi tevî xwe di Kurdistanê de netewetî û tevgera netewî ya Kurd jî zelal dike. 7 Jêdera berê, r. 277 --- Page Break --- 24 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Li Kurdistanê Fahma (Fereseta) Netew û Netewî Ya Tevgerên Sîyasî Xwe Disipêre Sîyaseta Çimanîyetî Yan Jî Objektîvî Tevgerên sîyasî yên çepgirên Kurdistanê, netew û netewetî û tevgera çîna karkeran wek faalîyeteke sîyasî ya biarmanc na, wek sîyaseta çimanîyetîyê fam dikin. Bi vê awayê, netewebûna neteweyên bindest û damezirandina dewleta netewî, encama tekamula dîrokî ya determinîst dibînin. Ji ber vê yekê, netew û netewetî wek pirsgirêkeke sîyasî na, bi objektî dibînin yan jî di çarçoveyek nazarî(teorî) de bi danasîna pîvanên waneyî lê dinêrin. Halbiko wek pirsgirêkek sîyasî bête dîtin, Komara Kurd a Mahabadê, ji alîyê dewleta Îranê ve hatîye dagirtin û îlhaq kirin. Kurd, di cografyekî belîkirî de netewekî bindest e û ev komar jî berhemê bizavek sîyasî ye, ku îradeya wan ya ji Îranê cûda û serbixwe jiyînê îfade dike. Ji ber vê yekê Komara Kurd a Mahabadê, berhema îradekî sîyasî û tercîheke sîyasî ya bîrbir (bîrewer) e. Helbet di bakurê Îranê yanî di qismekî Azerbêcan û Kurdistanê de, ji ber tesîra hêzên Yekîtîya Sovyetîstanê, ji vê herêmê ve hilkişîna artêşa Îranê, ji bo Kurdan rewşeke sîyasî ya erînî pêkanîye. Li ser vê zemînê Kurd bi YKSS ra ketine nav peywendîyê û bi piştgirîya wan jî tercîha xwe ya sîyasî û îradeya xwe bi vê awayê karanîne. Bi hilkişiyana piştgirîya Yekîtîya Sovyetîstanê jî mexlûb bûne. Çi dibe bila bibe, komarekî hatîye damezirandin û jîyana xwe salek berdewam kirîye. Tiştê girîng ev e, di vê rewşa sîyasî de ji bo damezirandina komara netewî tercîh û îradeya xwe nîşan dane. Nîhayet Komina Parîsê, demekî hîn kintir li ser pîyan maye, bi tevî vana girîngîya Komina Parîsê ji bo kominîstan gelek zêde ye. Lewra tiştê girîng ev e, ku ji bo danîna Kominê yan jî girtina desthilatîyê, nîşandana tercîh û îradeya sîyasî ya proletêrya ye. Ne mimkune ku serê vê rewşê(bûyerê) bête girtin û neye dîtin. Em dikarin bipirsin ku serê wê bête girtin dê çi bibe? Wê demê Kurd yan jî tevgerên sîyasî yên Kurd dikevin rewşeke wesa ku ji dîroka xwe ders dernaxînin yan jî nikarin derxînin, rewşa ku têde ne jî ev e. Gelo rewşa Kurdistana Başûr jî ne ev e? Ji sala 1991an û vir ve di encama rewşeke sîyasî ya netewî de, parlementoyek bi hilbajartinê çêbûye û pişta wê de jî, ji PDKya 1946an gelek xurttir partî û piştgirîya gel heye, bi tevî vana cesaret naye kirin ji bo îlankirina Komara Kurdistanê. Di şerê navbera PDKê û YNKê de qasê tesîra peywendîyên navneteweyî û ji wî zêdetir jî ji bo danîna Komara Kurdistanê, tunebûna tercîh û îradeyeke sîyasî ye. Eger evro rêxistin û tevgerên sîyasî yên heyî ji dîroka xwe ders derxînin, tiştê ku dê bête kirin, divê hemû hêzên xwe bikin yek û di Başûrê Kurdistanê de Komara kurdî îlan bikin. Di vê rewşê de tiştê ku çêdibe, dewleta federalîyê ya heyî jî berve xer- abûnê(pûçbûnê) dibe. Federalî hatîye îlankirin, ancax naveroka wê ya sîyasî nehatîye belîkirin(dîyarkirin) û ne zelal e. Naveroka wê nehatîye navandin, kêmtir divê navê vê naverokê bihata danîn. Mînak, divê bi Areban ra federalîyek --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 25 wekhev bihata îlankirin. Dewleta Federalî ya Kurd buyuna alîyek bangê rêve- birîya dewleta Îraqê bikira, bigota werin em ji nû ve dewleta Îraqê pêkbînin(damezirînin). Di vî neyînîyê de sîyaseta objektivîst a YNK xwedî pareke herî mezin e. Pêşqebûlên ku sîyaseta YNKê xwe disipêre: Netewe û netewebûnî wekî encamekî tekamula dîrokî ya determinîst û pirsgirêka netewî ya Kurd jî wekî pirsgirêka Kurdistanê na, wekî pirsgirêka Kurd îdraq dike. Ji ber vî yekî ye ku; perjewendîya şoreşa demokratîk a netewî ya Kurd, bi berjewendiya YNKê ve girê dide. Di şûna çalekîya netewê ya Kurd de, çalekîyên YNKê bicî dike. Bi rêya burokratîkî ji neteweya Kurd ra heqê ferman dayinê di xwe de dibîne. Ji ber vê fahma xwe ya objektivîst YNK, di nav tevgera rizgariya Kurd de, di tekoşîna xwe ya li hemberê rêxistinên sîyasî yê din de rêbazên nesîyasî yên wekî fermandayin, şîddet û wd. ji xwe ra wekî rêbazên sîyasî bijartiye. Ji ber vê yekê ye, ji sala 1991-ê vir ve ye îmkanên ku bi şertên sîyasî yê navnetewî pêk hatine ji bo berjewendîya şoreşa Kurdistanê na, ji bo berjewendîya YNKê bikaranîn pêdi- vîya sîyaseta wê ye. Ji ber ku nasnameya sîyasî YNKê, wergeryaye ser nasnameya rêxistinî; ev wê bi hêsanî dikêşe nav qada di tesîra hêzên mêtingehkar û navnetewî de ku dixwazin di Kurdistanê de bêîstiqrarî peyda bikin. Ji ber vî fahma wê ya objektivîst a sîyasî ye ku di sala 1994-an de li Kurdistana başûr bi pêkhanîna dar- beyê bêîstiqrarî peyda kiriye û tevgera netewî ya Kurd ji hedefa wê derxistiye. Yanî berjewendîya nasnameya rêxistinî di pêşiyê de girtin, berjewendîya nasnameya sîyasî yan jî tevgera netewî ya Kurd paşve xistine. Ji ber vê yekê ye, ku Komara Kurd a Mahabadê girîng e. Lewra ku Kurd ji dîroka xwe ders derxînin, divê ji Komara Kurd a Mahabadê paşvetir nekevin. Çi heye ku, hedefên sîyasî yê rêxistin û tevgerên heyî ji Mahabadê paşvetir in. Ji ber vê yekê naxwazin Komara Kurd a Mahabadê bînin bîra xwe. Yê duyemîn ev e, bi tevî pîrozkirina salvegerîna dameziran- dina Komara Kurd a Mahabadê, tevgerên sîyasî yên çepgir ku sosyalîstbûna xwe îddîa dikin, divê wê demê rexne li Stalîn û YKSS jî bigrin û wan muhakeme bikin. Ev rexne û muhakeme kirin bi vê yekê namîne, dê bigîje salên 1920an jî. Ev dem jî di YKSS de bi tevî Lenîn û merivê duyemîn Troçkî, bolşewîkan jî dê bigre nav vê rexnê. Ji bo pêkanîna vê yekê jî feraseta wan ya sîyasî ya çimanîyetî yanî fama “sîyaseta zanyarî” dest nade(rê nade). Ji Komara Kurd a Mahabadê û Komara Gel Ya Azerbêcanê, Hilkişandina Desteka YKSS Yan Jî Stalîn Stalîn di bingehê de ji bo ku bi sîyaseta DYA(USA)yê ra ters nekeve, desteka xwe ji piştevanîya van herdu komaran dikşîne û wan bitenê dihêle. Piştî şerê duyemîn yê cîhanê, YKSS di peywendîyên navneteweyî de naxwaze bi polîtîka DYAyê ra bikeve nav pevçûnê. Ji Îranê ve hilkişîna hêzên Sovyetîstanê bi peymana petrolê ve tête girêdan. Di pratîkê de pêknehatina vê peymanê ji bo --- Page Break --- 26 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Stalîn û rêvebirîya YKSSê tiştek aşkera bû, dihate zanîn. Ev peyman ji bo pêdivîya paşve hilkişînê pêkanîn. Ji bo Stalîn û rêvebirîya YKSS-ê tiştê girîng ev e; desthi- latîya xwe berdewam bikin û di vê xêzê de tawîzan ji împeryalîzmê bigrin. Di rojhelata Awrupayê de bi pêkanîna dewletên bi xwe ve girêdayî, tawîzên ku divêya jî digirtin. Tiştê ku împeryalîzmê ditirsand hebûna Înternasyonalê bû û wan jî dest ji Înternasyonala Kominîst berdan. Gerçî piştî Lenîn, herçiqas Înternasyonal ji xêza armanca xwe hatibû derxistin û bi temamî ji naveroka xwe dûrketibû. Tevî vana bi şikil û gotinê be jî hebûna Înternasyonala Kominîst, împeryalîzmê ditirsand û xewa wê direvand. Dibe ku di pêşerojê de hinekên din wê bigihanda naveroka xwe. Ji ber vê yekê bi şikil be jî divê ji vê Înternasyonala Kominîst xilas bibûyana. Bi tay- betî jî vê yekê DYAyê dixwest. Di encamê de Stalîn, li benda biryar û kongira înternasyonalê nesekinî, bi serê xwe û yekalî biryar girt û Înternasyonala Kominîst fesih kir. Ji bo kominîstan rêxistina bingehîn partîya kominîst ya dinya ye. Înternasy- onala Kominîst, heta mirina Lenîn seretayê kirde yê kominîstên dinyayê bû. Stalîn, pêşîyê înternasyonala kominîst ji amaca wê dûrxist û kire weke navgînek polîtîka derve yê YKSSê û piştî wê jî bi biryareke yekalî ji holê rakir û ji bo sîyaseta Stalîn û rêvebirîya wî, bi yekalî paşve hilkişîna desteka ku ji bo Komara Kurd a Mahabadê û Komara Gel a Azerbêcanê dihate dayîn û ji rûxandina (xerabûna) van komaran ra bêdeng mayîn tiştekî nexerîb e. Ji bo Stalîn û YKSSê alîyê bingehî yê ku divê bête rexnekirin, feraseta (fama) sîyasî ya înternasyonalîya wan e. Lênêrîna li ser van komaran jî encama vê feraseta sîyasî ye. Feqet di xwerûyî(şertên) ya Kurdistanê de mahkeme kirina YKSSê tenê bi dema Stalîn ve bête girêdan nebes e. Pevgirêdana vê peywendî û fama wî ya sîyasî digîje heta salên 1920an, yanî digîje heta dema Lenîn. Sîyaseta Kurdistanê û Rojhelata Navîn Ya YKSSê di Dema Lenîn de Ji sala 1919an vir ve di Başûrê Kurdistanê de bi serokatîya Şêx Mehmûd, Kurd dijberê Brîtanyeyê dest bi têkoşîna çekdarî dikin û dewleta xwe ya serbixwe jî îlan dikin. Ji yekîtîya Sovyetîstanê alîkarî dixwazin û daxwaz dikin ku çarenûsa xwe bi Sovyetîstan ra bikin yek. Lêbelê YKSS ji vê bangkirinê ra bersîv jî nade. Halbiko ev şer, dijberê împeryalîzma Îngilterêyê dihate dayîn ku wê demê serkêşîya dewletên împeryalîst dikir. Bi tevî vana banga wan di nav rojhelata naverast de bangkirna tevgerek rizgarî ya netewî ye, ku ev der jî ji bo împeryalîzmê pirr girîng e. Di şerê yekemîn yê parvekirinê de amaca hemû hêzên împeryal, bi fiîlî bidestxistina desthilatîya Rojhelata Naverast bû. Û bi taybetî jî ev armanca bingehî ya împeryalîzma Brîtanyayê bû. Ji ber vê yekê, divê ji bo YKSS ku bi şoreşa Bolşewîk pêk hatîbû û Înternasyonala Kominîst di Rojhelata Naverast de belavkirina şoreşa Sovyetê girîng bibûya. Û divê di rêya vê armancê de karanîna çêbûna îmkanên dîrokî amade bibûya û amadeyîya wan jî hebû. Bi tevî kongira II. ya Înternasyonala Kominîst û Komcivîna Gelên Rojhelat ya --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 27 Bakoyê, di mijara(babeta) neteweyên bindest de biryarên girîng yên sîyasî jî hat- ibûn girtin. Li Bakurê Kurdistanê di bihara 1921an de Tevgera Qoçgirî destpê dike. Li hember vê tevgerê jî, Lenîn û YKSS tenê bêdeng jî namînin, lewra piştgirîya Mistefa Kemal dikin. Gelo çima tersê biryarên Kongira II. ya Înternasyonala Kominîst ku di sala 1920an de hatibûn girtin, dilivin (hereket dikin)? Ev ji ber pêdivîyên peymana bazirganî(ticarî) ya 16yê Adara 1921ê ye, ku di navbera Brîtanya û YKSSê de hatîbû îmze kirin. Bi Hikûmeta Anqera û Mistefa Kemal ra Peywendîyên (Têkilîyên) Lenîn û Bolşewîkan Piştî ku kadroyon Îttîhat Terakkî desthilatîya Dewleta Osmanî girtin dest xwe, bawer dikirin ku Dewleta Osmanî dê cardin bihêz be û êdî ax(erd) wenda nekin. Çi heye ku bi nêzîkayî û piştgirîya Awrupa û Rusya jî, tevgerên rizgarîya netewî yên di herêma Balkan de geş dibûn û erd(ax) wendakirina Osmanîyan berdewam dikir. Di salên 1912an de mecbur man ku bi temamî ji herêma Balkanê hilkişin. Ji salên 1912an vir ve desthilatîya Îttîhat Terakkî dest bi plana Tirkkirina Anatolyê kir. Çi heye ku di Anotolê de Tirk kêm bûn. Îttîhat Terakkî di Tirkkirina Anatolê de, bi tevî kurdan civatên xaçparestî; yanî Rom, Pontus û Ermenî di dere- ca yekemîn de ji xwe ra asteng didîtin. Ji bo pêkanîna tunekirina van gelan, netewe- parestên Tirk di nav Dewleta Osmanî de dest bi pêkanîna rêxistinî kirin. Neteweparestîya Tirk, ji alîyê dewleta Osmanî ve tête geş kirin û ji feraseta heyî ya civata Tirk ra jî bîyanî ye. Ev neteweparestî bi zora dewletê hatîye pêkanîn, neteweparestîya dewletê ye. Ji ber vê yekê, bi kurtî be jî divê di derheqa netewe- parestîya dewletê de îzahek bête kirin. Neteweperestîya Dewletê Bi şoreşa 1789ê re, di şûna pevgirêdanîya bi qiral ra pevgirêdanîya bi dewle- ta netewî ra bicî dibe. Bi pêşveçûna feraseta hemwelatîyî, ramana desthilatîya civakî yan jî hemwelatîyan, bi navê dewleta netewî di nav çarçova komaran de tête îfadekirin. Di vê pêvajokê de neteweparestîya burjuwazî li ser bingeha welat- parêzîyê dişekile. Ancax piştî salên 1870an bi tevî tekamula têkilîyên hilberîna (berkêşan) kapîtalîzmê, bêtirbûn (tîrbûn) û navendîbûna sermîyandarî ketîye mer- heleyeke nû. Heta wê demê berkêşanîya (hilberîna) kapîtalîstî di dewletên kapîtalîst de pêkdihat. Herêmên din yên dinyayê bazara madenên xam, bazara meta û keda erzan bûn, ku di welatên kapîtalîst de dihatin xebitandin. Ancax ji salên 1873an vir ve Brîtanya û ji wî şûnde jî bi taybetî dewletên kapîtalîst yên Awrupayî, têkilîyên hilberîna kapîtalîzmê dikêşandin herêmên xwe yên mêtingeh û yên nû dibûn mêtingeh, yanî li dinyayê dest bi belavkirina têkilîyên hilberîna kapîtalîzmê kirin. --- Page Break --- 28 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Bi vê awayê, têkilîyên hilberîna kapîtalîstî ji sînorên welatên kapîtalîst yên Awrupayî derdikeve û dibe têkilîya berkêşanî (hilberîna) ya dinyayê. Di vê rewşê de her ji nû ve hilberîna sermîyanê, di îxrecatê de para sermîyanê ji ya metayê zêdetir dike û ji wî girîngtir dibe. Tesîra ku têkilîyên hilberîna kapîtalîstî dizivirîne têkilîyên hilberîna dinyayê jî, pêdivî û daxwaza bêtirbûn û di monopolan de navendî(merkezî) bûna sermîyan e. Li dinyayê belavbûna têkilîyên hilberîna kapî- talîzmê, wek pêvajoyek objektîv û aborî pêk nehatîye, bi faalîyeta dewletên bur- juwazî yên dijraberê hev li ser parvekirina dinyauê pêk hatîye. Êsta di vê pêvajoya kapîtalîzmê de yan jî bi tevî împeryalî, neteweparestîya burjuwazî jî dikeve pêva- joyeke nû. Di şûna dewleta ku xwe disipêre fikra pêdivîya desthilatîya welatîyan, bi navê netew, fikra desthilatîya pirranîya netewî ya di nav dewletê de bicî dibe. Lewra dewlet, ligor bersîvdana daxwaz û hewcedarîya sermîyana banka û sinayîyê, di şiklê monopolî de hatîye sazkirin û ligor vê fonksîyonek hildaye ser xwe. Dewletên burjuwazî her dem bi hev re di nav reqabetê de ne. Di parvekirina dinyayê de ji bo berdewamîya şer û pevçûnê, divêya kedkaran bi navê netewe- parestîya neteweya serdest bişekilînin û wan wek xwedîyê dewletê nîşan bidin. Burjuwazî pêşîyê ji bo ku dewletê bi dest xîne, berê her tişt hewcedarê neteweparestîya ku sipartîyê neteweparêzî ye, bû. Nûha jî bi tevî vê yekê bi destê dewletê rêvebirina neteweparestîya dewletê pêk tênin. Dewleta ku firebûnê pêk tîne, di rewşa hêz û zora bankayên navendî (monopol) û sermîyana sinayî de ye. Ev dewleta ku aletê kapîtalê-fînansê navendî ye, bi encamî dê bêşik bi dewletên burjuwazî yên din ra ji bo parvekirina dinyayê bikeve şer, ji bo vê yekê hewcedar e ku gelê kedkar bikişîne nav vê şer û pevçûnê, ji ber vê yekê, dixwazin neteweparestîya dewletê û bîrewerîya welatparêzî derxîne pêş û bi girêdayî vê yekê jî tevgera kominîstî û bîr û bawerîya proleterî paşve xistin ji xwe re dike hedef. Di vê demê de, di dewletên kapîtalîst û civatên eqlîyet de neteweparestîya ziman jî dê xwe nîşan bide. Êste desthilatdarên Osmanî û bi taybetî jî Îttîhat Terakkî, di bin tesîra neteweparestîya dewletî ya di Awrupayê de bûn û dixwestin vê yekê ji bo Dewleta Osmanî jî pêk bînin. Ji bo ku desthilatîya Dewleta Osmanî bisipêrin Tirkan, divêya Anatolya û Traqya bibûwûna welatê Tirkan. Ji ber vê yekê ye ku di pêvajoya Şerê Parvekirin ê Yekemîn(I.) yê Cîhanê de ji bo gelê Ermenî, Rom û Pontusan polîtîka qirkirinê tête karanîn. Di pêkanîna vê polîtîkayê de, bi navê nasnama îslamî, Kurd têne karanîn. Eger ku desteka Kurdan neyê girtin pêkanîna vê polîtîkayê nemimkun e. Her weha, ji bo ku Anatolya ji Tirkan re bibe dayika niştiman, divêya Kurd jî bihata helandin yan jî tunekirin. Ancax vê planê dihêlin pêşerojê. Zîra cografya Kurdistanê jî di nav çarçova Anatolyayê de didîtin. Heta ku Anatolya çareser nebe, nemimkun bû Traqya û Êge ji Tirkan re bibûwana dayika niştiman. Ji ber vê yekê, qirkirina Ermenîyan, dibe mijara yekemîn ya rojevê. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 29 Qirkirina Ermenîyan “Bi peymana Berlîn ya 1878an di wîlayetên rojhelat û deverên ku Ermenî têde şûnwar bûbûn de pêkanîna hinek reforman hatibû dîyarkirin. Wekî çîroka 'xwedî rez û mar', ev rûyekî pirsgirêka rojhilatê bû. Di sala 1912an de mexlubîyetîya di Balqanan de, ji ber ku fermana mirina Osmanîyan îlan dike, ev mijar cardin hate rojevê û di vê herêma axa Asyayê de belîkirina herêmên nifuzî girîngtir û hewcîyetir dibe.”8 Tam di vê pêvajoyê de, “katolîkos”ê(kesê herî bilind yê dînî) Ermenîyan, ku di Ecmiadzina Rusyayê de bicî bûbû, di meha Sermewêza sala 1912an de serlêdana dewleta Uris dike, da ku Ermenîyên di Tirkîyeyê de bikevin bin “protektoras”ya Uris.”9 Eger di Ermenîstana Tirkîyê de reformên girîng çênebin, dê pirsgirêkeke giran ya Ermenîyan derkeve pêşîya hikûmeta Tirk ku mimkune di rewşa wesa de hêzên Awrupayî mudaxale bikin. Li ser vê balkêşandina Uris, Bab-ê Alî mecbûr bû ku bi Ermenîyan re ji bo mijara reforman dest bi pevdîtinan bikin. Ancax, reformên ku dihatin pêşnîyazkirin, ji alîyê Dewleta Uris ve bes nedihatin dîtin û ji ber vê yekê jî nedihat qebûlkirin. Lewra wan dixwest rêvebirîya wîlayetên rojhelat bidin walîyên Awrupayî û yên Uris.”10 “Konferansa ku bahsa wê tête kirin di 3yê Temûzê de dest pê dike. Li gorî pêşnêrîna hevpar ya Alman û Urisan, biryar tê girtin ku ji bo rêvebirîya wîlayetên rojhelatê du mifetîşên umumî yên Awrupayî bêne wezîfedar kirin û digel vê yekê jî di meclîsa wîlayetê de qasî 50% Ermenî bêne temsîl kirin. Bab-ê Alî piştî gengeşîyên dûr û dirêj û xwe giran kirinê, vê yekê di 8ê Sibata 1914ê de qebûl dike. Û piştî çend mehan, yanî ji bo pêkanîna Ermenîstanê, yekê Norveçî û Holandayî bi kar û barê mifetîşî têne wezîfedar kirin. Ancax, tawira hikûmeta Tirk, di derbarê gelşa petrolê de wekî tawira hikûmeta Îngiliz(Brîtanya) bû; ew jî ji bo betalbûna peymanan li benda derketina şer(lej) bû. Û di vê mijarê de bêtir xwedîyê biryarê bû. Bi vê awayê ji holê rakirina Ermenîyan hate rojevê.”11 Li vira tiştê ku tête qest kirin “di derheqa pirsgirêka petrolê de tawira ku ji alîyê hikûmeta Îngiliz ve hatîye pejirandin” e. Hikûmeta Îngiliz, di derheqa avadanîya rêhesina Bexdayê de ji peymana navbera Alman û Osmanîyan ra astengî dernexistine û heta bi awakî nerasterast(îndîrekt) jî wan teşwîk kirîye. Lewra Brîtanyayê bawer dikir ku di demek nêzîk de, dê şer derkeve û wan peymanan jî dê ji alîyê dewletên xalîb ve bêne tetbîq kirin û bi temamî bawer dikirin ku di vî şerî de, dê Alman mexlub bibin. 8 Yerasîmos S. Neteweyan û Sînoran(Tixuban), Weşanên Îletîşîm, Çapa 2. r. 130 (Yeresîmos S. Uluslar ve Sınırlar, İletişim Yay. 2. bas. s. 130) 9 Yerasîmos S. Jêdera berê, r. 131( Yerasîmos S. age. s. 130 10 Yerasîmos S.. Jêdera berê, r. 131(Yeresîmos S. age. s. 131) 11 Jêdera berê, r. 132(Yeresîmos S. (age. s 132 ) --- Page Break --- 30 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Stefanos, pêvajo yan jî dema biryardana qirkirina Ermenîyan dîyar dike. Lêbelê belîkirina polîtîka di Anatolyayê de tunekirina gelên xaçparest, di sala 1912 de ye. “Bi rastî jî tirsa herî mezin ya rêvebirên Osmanî-Tirk û bi taybetî jî yê Îttîhatçîyan ev bû ku Anatolya bikeve destê eqlîyatên xaçparest. Ji ber vê yekê di van herêman de tunekirina xaçparestan, ne bi bûyera qirkirina Ermenîyan û ne jî bi Şerê Yekemîn yê Dinyayê ve sînorkirî ye. Bi taybetî, piştî şerê Balkanan, Tirkkirna Anatolyayê bûye navenda polîtîkayên hikûmetê.”12 Bi vê awayê di Şerê Parvekirin yê Yekemîn de, di rojavayê Anatolê de ji bo berdewamîya faalîyeta Tirkkirinê bi teror, qismî qirkirin, şêlandin, zordestî û wd. Rum ji cî û warê xwe tête dûrxistin. Eynî tişt di Kurdistanê de jî berdewam kirine, pêkanîne; bi qirkirinê Ermenî ji holê rakirine û bi tevî vê yekê sexer bûne. Piştre ev sîyaseta Îttîhat Terakkî bi eynî qedroyan(rêvebiran) bi Mistefa Kemal berdewam dike. Di Pêşengîya Mistefa Kemal De Tevgera Turkkirinê Tevgera Mistefa Kemal, berdewamîya polîtîkaya Îttîhat û Terakkî ye, ku ji bo eynî amac û naverokê, bi eynî rêbaz û kadroyan (rêvebiran) bi navekî nû hatîye navandin û rêvebirinê. Lêbelê tiştê balkêş ev e, ku berê şer di rewşa sexer- bûnê de tiştê ku dê bête kirin, bi hûr û kûr hatîye fikirîn. Di bîranînên hinek kesan de jî em hîn dibin ku bi tevî plana Tirkkirinê, di rewşa sexerbûnê de wê çi bête kirin, di wê mijarê de bi hûr û kûr planên leşkerî hatine amade kirin. “Merkeza Tevayî ya Îttîhat û Terakkî her îhtîmal anîne bîra xwe û biryar dane ku di Şerê Dinya yê Yekemîn de sexer bin, dê çekên xwe ji dest bernedin û hilkişîn Anatolê û li wê derê qedeme bi qedeme tekoşîna xwe berdewam bikin, ji bo vê yekê jî planeke amade kirine. Ev plan jî di gelek civînên li peyhev yê merkezî yên umumî de bi dûr û dirêj hatîye gengeşî kirin û dawîyê bi hemû teferruatên xwe ve hatîye belîkirin û amade kirin.”13 Eger mecbur bimînin di tevayî Anatolê de bahsa berxwedana şerekê “Ev agadarî di derbarê qirrkirina Ermenîyan de nîşanek pirr girîng e. Tiştê ku tête gotin ne tenê planek tevayî ya Tirkkirina Anatolê ye. Eger mecbur bimînin di tevayî Anatolê de behsa berxwedana şerekî dûr û dirêj tête kirin.”14 Piştî sexerbûna Osmanîyan di pêvajoka damezirandina komara Tirkîyê de kadroyên ku şer û rêxistin çêdikira ji ezmanan bi zembîlê nehatibûn xwarê, cardin rêvebirên Îttîhat û Terakkî bûn û Osmanî-Tirk bûn. “Mimkune bête îdîa kirin ku 12 AKÇAM Taner, Nasnama Netewî ya Tirk û pirsgirêka Ermenîyan, Weşanên Îletîşîm, 1992 r. 123 (Akçam TANER, Türk Ulusal Kimliði ve Ermeni Sorunu, Iletişim yay. 1992, s. 123) 13 Çavuşoglu, Şeref, Dîroka me ya nêzîk, Cild 1, r 263 14 Jêdera berê. r. 128. --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 31 şerê netewî Ligor planekî amade kirî, bi pirranî ji alîyê Îttîhatçîyan ve hatîye rêx- istin kirin.”15 Yên ku rêxistina mifrezeyên Kuvayî Mîllîye û Komeleyên Mûdefayê Hûquq pêk dihanîn, endamên Îttîhat û Terakkî bû. Gelo ev tekoşîna netewî yan jî şerê rizgarîyê li hember kî dihate kirin (dayîn)? Ev şer, li hember xalîbên Şerê Parvekirin yê Yekemîn nehatîye kirin. Hetta dagirkerîya ewan dewletên mezin dixwestin. “Fikra jîyana di bin manda dewletek împeryal de, demek dûr û dirêj wek tercîhek girîng hebûye. Di vê rê de bi taybetî jî ji bo qezenckirina Amerîkîyan, pirr zêde cehd kirine û ked rijandine. Di Kongira Sêwasê de biryarek hatîye girtin ku dê manda Amerîkayê qebûl bikin.”16 Şerê di pêşengîya Mistefa Kemal de, berdewamîya plana di Kurdistanê de pûçki- rina tekoşîna netewebûna Kurdan û di herêma Behrareş û Êge de jî tunekirna gelên Pontus û Ruman, di rojhilatê de pêşîgirtina vegera Ermenîyan, dagirtin û îlheq kirina Kurdistanê ye. Amaca wan, van deran (herêman) ji Tirkan re bikin dayika niştiman. Şerê Mistefa Kemal (şerê rizgarî) “şerekî dijberê dagirkeran nîne, dijber eqlîyatan e.”17 “Şerê rizgarî, şerekî hûndirî yê dijber Rum û Ermenîyan hatîye dayîn.”18 Kî eqlîyat in? Yên ku di Anatolê de eqlîyat bin Tirk in. Kurdistan bi xwe jî welatek cihê ye, di vî welatê de bi pirranî Kurd dijîn û digel wan jî Ermenî hene. Di herêma Egê de berê hatina Tirkan, Rum dijîyan. Kurd, Ermenî û Rum di cografyakî belîkirî de dijîn û her yek netewekî cûda ne. Rewşa Berîya Têkilîyên Mistefa Kemal û Bolşewîkan Di serokatîya Mistefa Kemal de amaca tevgera burokrasîya Osmanî-Tirk dîyar bû. Amac, di nava sînorên ku bi agirbirrîna (peymana) Çirîya Pêşîn ya sala 1918an de hatibû qebûlkirin, damezirandina dewletek netewî ya Tirk bû. Mana damezirandina dewletek netewî ya Tirk ev bû; ku di nava van sînoran (tixûban) de gelê Rum û Pontusan bêne tesvîyekirin (betalkirin) û tunekirin, qirkirina Ermenîyan bi Ermenîyan bidine qebûlkirin ku di şerê yekemîn yê parvekirinê de çê bûbû, sîyaseta dagirtina Kurdistanê û Tirkkirina Kurdan e. “Piştî peymana Mondirosê ku di 30ê Çirîya Pêşîn ya sala 1918an de çêbûbû, heta berve dawîya vê salê de pênc komeleyê berxwedanê hatibûn damezirandin ku sisêyê wan dijraberê Ermenîyan û didoyê wan jî dijraberê Ruman pêk hatibûn. Cemyeta Muhafaza ya Huquqê Mîllîye yê Trabzonê ku di nava komeleyên damezi- randî de yekemîn bû, di nav biryarên wan yên pêşîn de bendê “li hember eqlîyatan dijraberîya çekdarî cî digre.”19 15 Jêdera berê. r. 156 (age. s. 156) 16 Jêdera berê. r. 156 (a.g.e. s. 153) 17 ORAN Baskin, Neteweparestîya Ataturk, Lêkolînek ji Dervayê Îdeolocîya Fermî. Anqera 1988. R. 18 Gotar: AKÇAM Taner, Jêdera berê. r.149 19 Selek Sabahattin, Îhtilal Anatolê, Gotar: AKÇAM Taner, Jêdera berê. r. 150 --- Page Break --- 32 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Mistefa Kemal jî, di nameya xwe ya îstîfakirina ji eskerî ya dîroka 8ê Tîrmeha 1919an de, şerê rizgarîyê dijberê kî dide rêxistinkirin bi awakî aşkere û vekirî tîne ziman. “Ji tahloka parçebûnê rizgarkirina gel û welatê pîroz, ji bo ku nebe qurbanê hedef û amaca Yewnan û Ermenîyan tekoşîna netewî dest pêkirîye, rewşa min ya fermî û eskerî ji xebata min ya digel xelkê re dibe asteng.”20 Li vê derê bahsa Kurdan nabe. Lewra, polîtîka Mistefa Kemal ev e: Ji bo ku Kurdan bikşîne alîyê xwe, gef û tahloka Ermenîyan nîşan dike û tîne ziman. “Kongire di meha Tîrmehê de li Erzeromê berhev dibe û li hember damezirîna Ermenîstana mezin biryara berxwedanê digre û digel vê yekê jî berpirsyarên wîlayetên rojhilatê dianî ba hev (berhev dikir). Di meha Îlonê de digel Cemîyeta Mûdafayî Huquq yaAnatolê bi tevî beşdarbûna berpirsyarên Rojhilata Tirakyayê jî Kongireya Sîwazê dicive, di nav sînorên agirbirrîna-sînorên rojhelat ew bûn ku bi Peymana Brest-Lîtevesk hatibû dîyarkirin- 30ê Çirîya pêşîn ya 1918an de- îradeya danîna dewletek netewî ya Tirk derdikeve holê.”21 Di Şerê Parvekirin yê I. de Brîtanya, Rusya(Uris) û Fransa bi giştî li ser parvekirina cografya Osmanîyan lihev hatibûn. Di vî şerî de amaca Brîtanya dagirkirina Filîstin, Îraq û başûrê Kurdistanê bû. Di pêvajoka şer de du guhartinên girîng yên sîyasî çêbûbû. Rusya, bi tevî şoreşa Bolşewîk ji şer hilkişya bû û hemû peymanên îlegal(veşartî) hatibûn aşkera kirin. Û serokatîya şoreşê dîyar kiribû ku dê van pey- manên împeryal nasnekin û pêkneyînin. Ji alîyê din ve jî DYA (Dewletên Yekbûyî Yên Amerîkayê) tevî şer bûbû. Digel xerabûna Çarîya Rusya Ordîyên Rus ji herêmên dagirtî hilkişyan (derketin) û bi vê awayê herêma Qafqasyayê bêqontirol ma. Herçiqas van deran ji alîyê Brîtanyayê ve hate dagirtin (îşxalkirin) jî, rewşa wan ya vê derê demdemî bû. Vê herêmê pirr bala Brîtanyayê nedikişand. “Di 13yê Tebaxa 1918an de Balfor di axaftinek xwe de weha dibêje, 'baw- er dikim ku piştî şer, li dervayê Mezepotamya'yê di deverên(navçeyên) din de cîbûn û pêşveçûna Împeratorîya Brîtanyayê nediriste.' Lord Curzon jî piştî du rojan, gotina xwe rasterast weha dibêje; qasê Brîtanya, li dinyayê tu welatekî bihêz nîn e ku bi Mezopotamyayê ra alaqader bibe û ji ber vê yekê jî bi navê 'kapîtalîstî, monopolkarî an jî împeryalî sucdarkirina Londirayê, bi tu awayî me aciz nake. Bi îhtîmaleke mezin hedefa vê daxuyanîyê, Dewletên Yekbûyî Yên Amerîka(DYA) bû, ku Serok Wîlson dixwestin bi gotinên mirovperwerî polîtîka 'rêka vekirî-open dor' pêkbînin. Herwekî tête zanîn ev polîtîkayek bû, ku li her derê dinyayê parastina berjewendîya şîrketên xûsusî(taybetî) yên Amerîka ji xwe re dikir hedef, wê demê ji bo petrola(nifta) Rojhelata navîn alaqadarîya şîrketa Standart Oîl ji tu kesî ra sirr nebû.”22 21 Yerassîmos Stefanos, Jêdera berê r. 327 (Yerassîmos Stefanos,a. g. e. s. 327) 22 Jêdera berê(age.), r. 158-159 --- Page Break --- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 33 Piştra tête dîtin ku, di sala 1920-ê de DYA, dide daxuyakirin ku li ser axa dagirkirî ya mêtingehan de monopolên dewletên Awrupayî yên pêkhatî nas nake. “DYA ji sala 1920ê vir ve polîtîkaya 'rêka vekirî'23 diparast û axa mêtingeh ya dagirkirî de danîna monopolên hêzên mêtingehkar nedixwesta û nas nedikir. Di vê rewşê de, di rojevê de, cîgirtina pirsgirêka Mezopotamya dereng nakeve û Stafe Deparment (karûbarê Derva yê Amerîka) ji TPCyê daxwaz dike da ku hîse bidine Amerîkanîyan jî.”24 Petrola Îraqê ku ketibû bindestê Brîtanya, bi peymana 31ê Tîrmiha 1928ê Brîtanya mecbur dibe ku ji %23,75ê ji bo DYA û ewqas jî para Fransayê bide. Di vê rewşa weha de dîyare ku Tevgera Rizgarîya Kurd bi serokatîya Şêx Mehmûd Berzencî navenda împeryalîzmê tehdît dike. Mistefa Kemal û hevalên wî yan jî bi gotineka din kadroyên Îttîhat Terakkî û rêvebirên Osmanî yên Tirk, weke rêvebirên Dewleta Osmanî û qasidê wan yên di Awrupayê de, Bi wasîta qonsolosên xwe herdem dihatin agahdarkirin û bi rojane di derbarê dijîtî û pevçûnên navbera wan de dihatin agahdarkirin û bi rojane dijîtî û pevçûnên di navbera dewletên mûtefîk de taqîb dikirin û hîn dibûn. Qasê ku bi hostetî polîtîka dewletê bigerînin, xwedî tecrûbe û ceribandinê bûn. Di destpêka sala 1920ê de, li Brîtanyayê di derbarê polîtîka li ser Qafqasan lênêrînên cîyawaz û dijber, li ser sîyasetek hevpar lihev hatin. Di 19ê Qanuna 1920 de ev sîyaset tête nîşan kirin: “Konseya bilind ya rêvebiran şer, ji bo ku karibin dijraberê tahlûkê rawestin, biryar didin ku ji 'malzemeyê gîyandar'ê herêmî fayde bibînin û tenê ji wan ra alîkarîya çek û cebirxane bikine.”25 Di vê demê de, yanî di dawîya sala 1919an de enîya dijraberîya şoreşê bi serokatîya Denîk sexer dibe. Û Qafqasya bi serokatîya Bolşewîkan dikeve pêvajoka Sowyetbûnê, sîyaseta ku ji alîyê Brîtanyayê ve hatibû tespît kirin jî qebûlkirina vê yekê bû. Alîkarîya çek û cebirxane pêknayê, ku di biryarê de hatibû dîyarkirin. Hikûmeta Anqera taqîbata hemû qewimandinan(bûyeran) dike û ligor vê jî polîtîka çêdike. Têkilîyên Bi Bolşewîkan Re Bihûra Rêya Serkevtinê Ye Sîyaseta Hikûmeta Anqera ev bû; di derbarê sînorên (tixubên) rojhelatê de pêşîyê dê lihevhatinek bi Yekîtîya Sovyetîstanê re pêk bînin ku Kurdistan û qis- mekî cografya Ermenîstanê jî, ji xwe ra bikin welat û vê yekê jî bi peymanekî navneteweyî ve bidin girêdan. Û di pişt ra jî dê berê xwe bidine gelê Rum. 23 Di sala 1920an de USA bi Asya û Afrîqayê re alaqader bû. Daxwazîyên USAyê ew bû ku dest bavêje têkilîyên bazirganî yên digel wan neteweyên Asya-Afrîqa bike. Her çendî ew neteweyên Asya-Afrîqa mêtingehên dewletên Awrupa bûbû. Ew rûber asteng bû ji bazirganîya Amerîqayê ra. Ji ber hindê daxwaza USA ew bû ku neteweyên Asya-Afrîqa di ramana sîyasî de bibine dewletên serbixwe û bi tevî vê bikaribe bazirganîya xwe bi hemû dewletan re bajo. Û di encama wî de hemû dewlet bikaribin ligorî hêza sermîyana xwe bazirganîyê bike. 24 Jêdera berê(age.), r. 172 25 Stefanos Yerasîmos, jêdera berê, r. 327 --- Page Break --- 34 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Qirkirina Ermenîyan di pêvajoya 1915-1916an de tête kirin. Di derbarê vê qirkirinê de tiştê ku Ermenî karibin bikin; mimkune di şiklê refên gêrîlayan de êrîş bikine ku ev jî ne tehdît(gef) e, û hetta ji bo Hikûmeta Anqerayê ev şertên mûdaxalekirina herêma Qafqasyayê asan(hêsan) dike û dibe sedemekî din ku ligor xwestinên Hikûmeta Anqerayê lihevhatinek bi Yekîtîya Sovyetîstanê ra çê bibe. Lihevhatinek bi navberçîtîya-alîkarîya Yekîtîya Sovyetîstanê û çareserkiri- na pirsgirêka (problema) Ermenîyan, dibe pirsgirêka bingehîn ya Hikûmeta Anqerayê, heta dê bibe çimayîya hebûna wê jî. Lewra ev peyman, îlhaq kirin û dagirkirina Kurdistanê jî di nav xwe de dipê, yan jî bi saya (desteka) vê peymanê îlhaqkirina Kurdistanê mimkun dibe. Di Kurdistanê de kadroyên Îttîhat Terakkî pirsgirêka ku biîsrar(birik) derdixistin pêş û propaganda wê dikirin, tehdîta (gefxwarina) Ermenîyan bû li ser Kurdan. Belê, dê kî bi lihevhatinê bersîva çareserkirina pirsgirêka Ermenîyan bide, bersîva vê pirsîyarê ji alîyê dîyarkirina pêşeroja Kurd û Ermenîyan ve rewşekî pir girîng e. Ev yek jî dîyare ku pirsgirêka bi Ermenîyan re, ancax bi têk- ilîyên Bolşewîkan çareser dibe, ev ji tu kesî re wek sirrekî nîn e. Ji bo çareserîya pirsgirêka Ermenîyan li ber Bolşewîkan du alternatîf hene: Yekemîn, çareserîya bi têkilîyên Kuvayî Mîllîye ku di serokatîya Mistefa Kemal de ji rêvebirên Osmanî-Tirk pêk hatibû, ya duyemîn jî çareserîya bi têkilîya hêzên Kurd yê di Qoçgirîyê de bû ku di serokatîya Alî Şêr, Alî Şan û Baytar Nurî de ji endamên Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê pêk hatibû. Ji van her du hêzan kîjan bi Yekîtîya Sovyetîstanê re bikeve pêvajoya lihevhatinê, rêxistinîya civata Kurd jî dê ew pêk bîne. Ji van hêzan yek netewekî bindest e, serokatîya wê xwedî ceribandin û tecrubeya sîyaseta navneteweyî nîn e, bi bawerkirina tekoşîna xwe ya biheq(maf- dar) derketîye pêş(holê). Ewê din jî bi tecrube û ceribandina burokrasîya dewletekî mezin ya 600 salan dertê pêş. Helbet yê ku rêxistina destekkirna kur- dan pêk bîne, dê şîfreya serkevtinê jî bigre destê xwe. Ev şîfreya cîyewaz ya serkevtinê, dawî û aqîbeta neteweyê Rum û Ermenî jî di nav xwe de dipê. Di Derheqê Bolşewîkan De Polîtîkayên Ku Hikûmeta Anqera Pêk Anîne Hikûmeta Anqera, ji bo ku bi Bolşewîkan re peyman çê bike û desteka wan bigre, dixwaze Azerbêcanê wek aletekî karbîne. Ji bo ku bi Bolşewîkan re pey- wendî pêk bînin, di tekoşîna tevî sovyetê bûna Azerbêcanê de dibin alîgir. Hikûmeta Anqera di Payîza 1919-an de “ji bo ku bi Bolşewîkan ra peywendî pêk bîne, Xelîl paşa, ji alîyê Mistefa Kemal bi xwe tête wezîfedar kirin”26 Xelîl Paşa, apê(mamê) Enwer Paşa ye. “Di vê demê de kesê ku dixwaze Azerbêcanê tevî Sovyetîstanê bike, Xelîl Paşa bû ... Xelîl Paşa ji bo vê amacê, di 26 Stefanos Yerasîmos, jêdera berê, r. 327 --- Page Break --- mehên pêşî yên sala 1920an de li Bakoyê, bi tevî hinek subayên (zabîtên ferman- dar) Tirk, yekemîn partîya Kominîst a Tirk danîn. Vê partîyê bi Partîya Kominîst ya Azerbêcanê ra ku kongira xwe di meha Sibatê de li Bakuyê çê kiribû, hevkarî dikir.”27 Evan subayên ku li Bakuyê Partîya Kominîst ya Tirk danîne, ji qismekî subayên Tirk bûn ku berîya wê komûna Bakuyê hilweşandibûn û kominîstan jî qetil kiribûn, goya ku Ermenî ne. Piştî van faalîyetan Hikûmeta Anqera ji bo berjewendîyên xwe biryar da ku dema pêkanîna peywendîyên bi Bolşewîkan ra hatîye, ji bo vê di 26ê Nîsana 1920an de Mistefa Kemal, ji Lenîn ra nameya xwe ya pêşîn rêdike(dişîne). “Di vê nameya xwe de pêşnîyaz dike, dibêje dema ku Sovyetîstan êrîş bibe ser Gurcîstanê, em jî dikarin êrîş bibin ser Ermenîstanê, da ku Azerbêcan tevî dewletên Bolşewîk bibe. Roja din(roja piştî wê), komîta navendî ya Partîya Kominîst ya Azerbêcanê ultîmatomekê dide hikûmetê dixwaze ku di nav diwanzdeh seetan de îstîfa bikin. Di 28ê Nîsanê de trêna ku Kîrov û Ordjonikdze dianî, digîjê stasonê(gara) Bakuyê.”28 Di vê pêvajoyê de Xelîl Paşa û Partîya Kominîst ya ku li Bakoyê danî bû û bi tevî partîya Kominîst ya Azerbêcanê hereket dike û bi îsrar jî dixwaze hikûmeta alîgirê Îngiliz yê Azerbêcanê ji desthilatîyê hilkişiye. Ancax, ji îqtî- darê(desthilatîyê) daxistina hikûmeta alîgirê Îngiliz yê Azerbêcanê û beşdarbûna wê ya ji Sovyetê re, bi hêza û Artêşa Sor ya 11. pêk tête. Ancax, Îngiliz li hem- ber van qewimandinan(pêkhatian) di rewşa temaşevanî de maye. “Piştî çend rojan, di 16yê meha Gulanê de Xelîl Paşa jî cara pêşîn bi navê nûn- erîya Anqera, bi awakî nefermî hatibû Moskovê. Çawa ku digîje Moskovê, bi Çîçerîn û cîgirê Qaraxan û komîserê herbîye Kamenev ra pevdîtin pêk tîne. Biryar tête dayîn ku di demek kurt de ji Anatolyayê re dê mîlyonek paxnotê zêr, 60000 tifing û sed mîlyon fîşek bête şandin(birêkirin). Di wê demê de qasidê Mistefa Kemal yê ku nameya wî ya 26ê Nîsanê dianî jî gihîştibû Moskovê. Wê demê jî Moskovê bi Şanda(heyeta) Ermenîyan re pevdîtin çêdikir û daxwaz dikir ku ji xiyala Ermenîstana mezin ku ji şeş wîlayetan pêk dihat, devberdin (jêvegerin) û bi dewletên îtîlaf ra pey- wendîyên xwe bibirrînin (biqedînin). Û waad dikirin ku li hember vê yekê dê wîlayetên Wan û Bedlîsê bidine wan, tam jî wê gavê Mistefa Kemal pêşnîyaz dikir ku êrîş bibe ser Ermenîyan, vê yekê Çîçerîn xiste nav gumanê(şikê, endîşê). Ancax Çîçerîn di nameya xwe ya ji Mistefa Kemal ra de bahsa vê mijara hesas nake.”29 “Tenê pêşnîyaz dike ku ji bo çareserîya pirsgirêka di navbera Ermenîyan û Tirkan de, Sovyet dikare navçîtî bike.”30 27 Jêdera berê(age.), r. 334 28 Jêdera berê(age.), r. 334 29 Bn. Bîranînên Xelîl Paşa, Jêdera berê r. 328 Ali Fuat Cebesoy, Bîranînên Moskov, Îst. 1955 30 Jêdera berê, r. 335 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 35 --- Page Break --- 36 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Jixwe tiştê ku Mistefa Kemal dixwest, navçîtîya Sovyetê bû.“Ev bersîv di 12yê Hezîranê de gihîşte Anqerayê. Mistefa Kemal ji bo çareserîya pirsgirêkê navçîtîya Sovyetê qebûl dike û êrîşbirina li ser Ermenîyan jî ku ji alîyê artêşa Erzromê ve dihat xwestin, dide sekinandin.”31 Bi navçîtîyê tiştê ku Sovyetê hilgirtibû ser xwe, şertê lihevhatinê, ligorî daxwazên Mistefa Kemal û Hikûmeta Anqera bi Ermenîyan bidine qebûlkirin. Lêbelê Ermenîyan li hember zordestîya Sovyetê liberxwe didan. Ji bo şikênandina vê berxwedanê, bi destûra Moskavayê di 4ê Tebaxa 1920an de Hikûmeta Anqera êrîş dibe li ser Ermenîyan û Sarîqamîş tête girtin. Amac, rewşa sînor ya fîîlî(heyî) bi Ermenîyan bidine qebûlkirin. “Êrîş di 28ê Îlonê de destpêkir û di 30ê Îlonê de bi girtina Sarîqamîşê ku li ser rêya Qarsê bajarekî sînorê bû, sekinî(qedîya). Ji bo hêsakirina pevgirêdanîya di navbera hêzên Tirk û Sovyetîstanê de dayîna Sarîqamîşê ji Tirkan re, di dema hevdît- inên 4ê Tebaxê de li Moskovê ji alîyê Tirkan ve hatibû pêşnîyaz kirin û ji alîyê şanda Sovyetê ve jî hatibû qebûlkirin. Ji dervayê vê, roja ku Sarîqamîş hate girtin, Kîrov li Tiflîsê bû û her gav ew û Lenîn ji hev agadar bûn. Lenîn daxuyanîyek dide, ji komî- ta navendî ya partî dixwaze ku ji tevgera Anatolya ra (Ji tevgera Mistefa Kemal re) alîkarîyek baş bête kirin û di demeke pirr kurt de bête şandin û divê Ermenîstan jî di mijara navçîtîya sovyetê de bête îqna kirin.”32 Dijberê îtîfaqa Sovyet û Anqera yan jî peywendîyên Lenîn bi Mistefa Kemal re ku di alehê Ermenîyan de bû. Brîtanyayê çi reaqsîyon nîşan da? “Ji alîyê din ve, ji ber êrîşên Tirk, dewletên îtîlaf pirr biheyecan xuya nedikir. Wê demê Serokwezîrê Ermenîstanê Hatîsyan, ji Stanbolê derbas dibe (dihûhure) û li wê derê pêşnîyazekî pêşkêşê komîserê bilind yê Brîtanyayê dike, da ku Yonan êrîş bibin ser Trabzonê. Di 2ê Çirîya Pêşîn de ev pêşnîyaz digîje Londirayê û di 6ê mehê de jî bersîva wê tête, ku Curzon li hember pêşnîyazek weha qetîyen bersîvek erînî nade”33 Rewş aşkera û zelal e. Mistefa Kemal Qafqasyayê ji Yekîtîya Sovyetê re, Lenîn jî qismekî Ermenîstanê û Bakurê Kurdistanê ji Tirkan ra dihêle û li ser vê yekê lihevhatina wan çê dibe. Dîyare ku Brîtanya jî vê yekê herê kirîye. Bi vê awayê peymana parvekirin ya ku di pêşîya (berîya)Yekemîn Şerê Parvekirinê de ji alîyê Çarê Rus(Uris) û Brîtanya'yê ve hatîbû çêkirin, bi awayekî din û desturdana Brîtanyayê, di navbera Lenîn û M. Kemal de hate pêkanîn. 16yê Adara 1921an di navbera Yekîtîya Sovyet û Brîtanyayê de peymanekî tîcarî hate çêkirin. Di eynî rojê de pêkhatina peymana di navbera Yekîtîya Sovyet û Anqerayê de tesadûf nîn e, tet- bîqkirina sîyasetekî biplan e. Lêbelê, ji bo ku sîyasetekî weha bête tetbîqkirin, divê seretayê gêrbûna sîyasî (sîyasal îşleyîş-mekanîzma) ya Partîya Bolşewîk ku demokratîyetîya navendî bû, bihata rakirin. Kongireya 10. ya Adara 1921an vana pêkanî. Ancax bi saya vî biryara Kongirê peymana 16yê Adara 1921an hate îmza- kirin. Ev peyman ji metînekî(tekstek) tîcarî bêtir, metneke(tekstekî) sîyasî ye. 31 Jêdera berê, r. 335 32 Jêdera berê, r. 338 183 Jêdera berê, r. 339 33 Stefanos Yerasîmos, jêdera berê, r. 339-40 --- Page Break --- Bendeke peymana 16yê Adara 1921ê wisa ye: “Herdu teraf; Împaratorîya Brîtanya û Komarên Sovyeta Rus (Uris), divê dijberê sazîyên hev propagandayên xwe yên fermî rasterast yan jî nerasterast negîjînin dervayê sînorê xwe û dijberê hev ji tawir û hewildanên dijminatî ra rê nedin (dûrkevin). Bilhesa (bitaybetî) Komara Sovyeta Rusya, divê ji gelên Asyayê re, bi taybetî jî piştgirî û cesaret nede Hindîstan û dewleta serbixwe ya Afxanîstanê, ku dijberê berjewendîyên Îngiliz û Împaratorîya Îngiliz çalekîyên bi dijminî pêk bînin, ji bo vê yekê, divê ji kiryar û propaganda yan jî hewil- danên dîplomatî û leşkerî dûr bimîne.”34 Dijberê Împeryalîzma Îngiliz tevgera serhildanê, di Kurdistan û Îranê de wek tevgerek pratîk û berxwedana çekdarî xwe nîşan daye. Ji bo şikestina Mezopotamya, yanî berxwedana Kurdistana Başûr û Komara Sovyeta Gîlan a li Îranê, divê ji desteka Sovyetê bihata mahrûmkirin. Digel vê yekê, şertekî şikê- nandina berxwedana Başûrê Kurdistanê jî, tecrîtkirina wî ya ji Bakurê Kurdistanê ye, ku Kurd zayîf(jar) bikevin. Ji ber vê yekê ye ku destek kirina Riza Xan û M. Kemal, ligor berjewendîyên Brîtanya bû. Bi hemû dilpakîya xwe mijara(babeta) girêdayî bi têorîya xwe ve bûyina kominîstan, bi ceribandinên cîddî yên din jî hatîye dîtin. Ji Înternasyonala Sosyalîst ya berê(II.) cûdatir, ji dervayê sînorên Awrupa pêkhatina tevgera kominîst, di serê 1920an de ji dervayê Awrupa çêbûna partîyên kominîst, hem ji hikûmeta Sovyetê re, hem jî Komînterê ra problemên cîddî peyda kirin. Bi taybetî her du jî, ji bo Partîya Kominîstên Îran û Tirkîyeyê ku di havîna 1920-ê de hatibûn danîn, rewş weha bû. Hikûmeta Sovyetê mecbur bû ku destek bide her hereketên(tevgerên) ku dewletên împeryal yên mezin ji xwe ra hedef girtine. Slogana(şîara) Lenîn ya “kark- erên hemû welatan û gelên bindest, yek bibin(hev bigrin)”, bi vê awayê digihîşt wateya xwe ya bingehîn(rastîn). Evan gelên ku ji împeryalîzma Awrupayê re (bitay- betî Îngiliz) serî hilda bûn, di bin rêvebirîya serokên burcewa û burcewayên piçuk de bûn. Ji ber ku “pirsgirêka şoreşa civakî ya navneteweyî” “ji dervayê beşdarbûna Rojhelatê” bêçareserî hatibû îlankirin.35 Rusya Sovyetê, pêşnîyaz kir ku hem ji Tirkîyeya M. Kemal ra û hem ji Îrana Riza Xan ra destek bête dayîn. Hikûmeta Tirk dixwest Partîya Kominîst ya Tirkîyeyê ji holê rake, dema ku 17 serokên wê kuştin, Sovyetê bi tu awakî tepkî nîşan neda. Her wekî ku Profesor Carr nivisîbû “cara dawî nebe jî cara pêşî, ji ber hinek sedemên din be jî, bi awakî aşkera hate îspatkirin ku ev tewir hikûmet, dikarin bi tevî wendanekirina nîyeta baş ya Hikûmeta Sovyetê”36 bi partîyên kominîst yên netewî ra bi awakî ciddî şer bikin. 34 Liebman MARCEL, Di dema Lenîn de Salên Desthilatîya(îktîdara) Lenînîzmê, Weşanên Belge, Çapa yekemîn 1992, cild-3 r. 238, 288(Liebman MARCEL, Lenin Döneminde Leninizmin Iktidar Yillari, Belge yay. birinci bask. 1992, cilt:3 s. 283,239) 35 Carr, Biryara Kongireya Partî, cild: III, r. 236 36 Jêdera berê, r. 484 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 37 --- Page Break --- 38 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Bi tevî daketin û bilindbûna tîfaqa Turk-Sovyet, Buharîn di Nîsana 1923ê de ji bo Turkîyeyê dibêje, “Bi tevî hemû zordestîyên li ser kominîstan rolekî şoreşgerî tîne cî, lewra bi serûber dijberê sîstema împeryalî fonksîyonekî xerakarî yê pirr girîng tîne cî.” “Rusya Sovyet bi eynî nîyeta baş nêzîkê Îranê jî bû. Çawa ku di derheqa Boxazan(Bihûran) de dev ji hemû îdîayên xwe berda, bi peymana 1907ê, ku li ser împaratorîya kevin ya Îranê ji Rusyayê ra pirr îmtîyaz dida, redkir. Di serokatîya Riza Xan de, destek da tevgera netewî û antî(dijî)-Îngiliz. Piştî veqetîna hêzên Îngiliz ku midaxaleya Rusyayê dikirin, komara Sovyeta Gîlan ya piçuk ji Moskovê tu alîkarî negirt. Bolşewîkan nedixwest peywendîyên xwe bi hikûmeta “burjuvaya netewî” ya di “Tahranê” de xera bikin. Ji kom- inîstên Îranê û mûtefîkên radîqal ra bûn asteng, da ku êrîş bibin li ser paytex- ta Îranê.”37 Halbûko, Înternasyonala Kominîst di kongireya II. ya 1920an de biryar girt- ibû, ku desteka ji neteweyên bindest ra dê bi navçîtîya neteweparêzên burciwa na, bi navçîtîya partîya kominîst bête dayîn û ji bo kominîstên neteweyên bindest hede- fa dewleta sovyetî hatibû nîşandan. Lêbelê ev biryaran wek pêşnîyazên nazarî li cîyê xwe man. Di pratîkê(pirêz) de jî yên ku kominîst îmha dikirin, yên ku serhild- ina Kurd ku neteweyê bindest e bi hovîtî îmha dikir û Komara Sovyeta Gîlanê xera dikirin, destek dida wan. Bi awakî nerasterast be jî, bi van tawirên xwe ji kirinên wan ra bûn şirîg(hevpar). Her wekî mîsala Buharîn, piştra tiştê ku dê bikira, parasti- na oportinîstîya xwe bû. Û êdî di sala 1921ê de, di Înternasyonala Kominîst û Bolşewîk de pêvajoka serdestbûna sîyaseta kominîzma Înternasyonala II. destpê kirîye. Ev sîyaseta oportinîst, tenê bi M. Kemal û Riza Xan ve sînorkirî nemaye. Bi peymana Rus-Îngiliz ya dîroka 16yê Adara 1921ê, li dijber împeryalî ji têkoşîna şoreşgerî jêvedigeryan(devberdidan). Piştî 16yê Adara 1921ê “ku hîn salekê di navber de derbaz bûbû li Cenovayê, delegeyên Sovyetê di derbarê pirsgirêkên aborî de pêşnîyazên gelek nerm pêşkêşê civînê kirin. Jibîr kirin ku pêşîyê çiqas bidijwarî dijberê xwexapandinên pasîfîst bûn. Bi bernameya “demokratî ya burjuwazîya piçûk” ra di nav ahengê de bûn ku ji bo wê demê ji alîyê Lenîn ve hatibû fikirîn, û bi serde jî daxwaza xwe ya konferansa ji bo bêçekdarbûnê jî îlan kirin. Ji dervayê vê, pêşnîyaz dikirin ku “şiklê şerên herî hovane” û “qedexekirina karanîna navgînên ku gelên aştîxwaz terorîze bikin jî tête pêşnîyazkirin.”38 Ji bo ku rewşa peymana 16yê Adara 1921ê ya Lênîn û Bolşewîkan, pişt- girîya wan ya ji bo Riza Xan û Mistefa Kemal û wd. neyê gengeşîkirin, destûr naye diyîn ku di Kongireya III. Ya Înternasyonala Kominîst de pirsgirêka netewî bête rojev û gengeşîkirin. 37 Di dema Lenîn de Salên Desthilatîya Lenînîzmê, r. 240-41 38 Di dema Lenîn de Salên Desthilatîya Lenînîzmê, r. 238 --- Page Break --- Li Rojhelata Navînê di rewşa temaşevanî de mayîn, helbet bi vê derê ve sînorkirî namîne, ev yek tête vê manê ku di derbarê sîyaseta dinyeyê de wê kom- inîst bikevin rewşa temaşevanî, yê ku çêbû jî ev bû. Dema ku di sala 1919an de Înternaasyonala Kominîst hate damezirandin armanca wê ev bû, ku li tevayê dinyayê kapîtalîzm bête tunekirin û di şûna wê de Komarekê Sovyetên navnetewî bêtin danîn. Lêbelê, lihember vê sîyaseta Bolşewîkan Înternasyonala Kominîst çima bêdeng ma? Esas xûsusîyeta ku divê bête darezandin ev e. Lewra ji bo kominîstan rêxistina bingehî YKSS nîn e, hel- bet YKSS wek berhemekî şoreşa prolêtirya girîng e, ancax bi tevî vê yekê li tevayî dinyayê temsîlkarê kirdeyî (subjeyî) yê kominîstan YKSS nîn e, Partîya Kominîst ya Dinya ye. Û ancax di YKSS de ev şertê sîyasî dibe şertê berde- wamîya şoreşa prolêtr. Lêbelê çi heye partîyên kominîst ên ku Înternasyonala Kominîst pêk anîbûn, xwedî naveroka sîyaseteka kominîst nebûn, ji dervayê Bolşewîkan yên din wek rêx- istinek înternasyonal a kominîst rûştê xwe di pratîkê de jî îspat nekiribûn. Lewra ev înternasyonal, piştî şoreşa Bolşewîk û li ser bingeha morala ku bi şoreşa Bolşewîk pêk hatibû û bi pêşengîya Bolşewîkan û bi îsrara wan hatibû damezirandin. Û dema damezirandinê jî biryarek hatibû girtin, ku Înternasyonala Kominîst dê fonksîyona xwe li ser bingeha rêgeza demokratî ya merkezîyetî bîne bicî. Ancax dema ku ji alîyê Bolşewîkan, di kongireya 10. ya Adara 1921 de bir- yara hilanîna rêgeza demokratî ya merkezîyetî hate girtin jî, ev Internasyonala Kominîst bêdeng mabû. Lêbelê di vê rewşa hanê de Întrnasyonala Kominîst dê li ser bingeha kîjan rêgezan rêxistina xwe pêk bîne û berdewam bike? Înternasyon- ala Kominîst li ser rêgeza demokratî ya merkezyetî û Partîya Bolşewîk jî li ser rêgeza merkezyetî dê fonksîyona rêxistina xwe bicî bînin? Û partîyên Kominîst yên din jî dikarin rêgeza rêxistinîya xwe bigûhêrînin? û wd. pirsgirêkên din têne rojevê, ku ev yek jî nedîyarî(şêloyî) û lîberalîzmê dikêşe nav sîyasetê. Li hember vê rewşa hanê, bêdeng û bêtawir mayîn; Partîya Bolşewîk û serokê wî Lenîn, tîne rewşa şefekî partîyên Înternasyonala Kominîst û wan her yek jî dixe rewşa mûrîd û şagirtekî, ku ev yek jî rastîyek berçav e. Di sîyaseta kominîstî de armanc û rêgezên sabît bi hev re di nav hevgirt- inîyeke dîyalektîkî de ne û bi navê gûherîna şertan ji van rêgezan tawîz naye dayin û ji wan devberdan nabe. Lewra ev rêgezan bi armancê ve girêdayî ne. Her yek qonaxekê ye ji bo gehiştina bi armancê. Dev ji van rêgezan berdan yan jî tawîz dayîn bê bawerîya bi armancê ye, yan jî bi nîyeta herî baş pêjnên bawerîya bi armancê zayîf dike. Û ji ber vê yekê tekoşîna ji bo armanca kominîzmê ji rastîya wê dûr dixe. Hikûmeta Anqerayê, bi peymana 16yê Adara 1921ê, sînorên îro yên di navbeyna Yekîtîya Sovyet û Turkîyeyê de bi peymanekî navnetewî girtine bin garantîyê. Ji vê zêdetir Hikûmeta Anqera ewlekarîya xwe girte bin girantîyê. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 39 --- Page Break --- 40 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Peymana Navbera Bolşewîkan û Hikûmeta Anqera û Tesîra Wê Ya di Kurdîstanê de Ji ber ku neteweparêzên Kurdîstanê xwedî sîyasetekî kurdîstanî nebûn, nekarîn rêxistinek cîddî ya kurdîstanî pêkbînin. Nekarîn sîyasetek kurdîstanî pêşkêşê neteweyê kurd bikin û rêxistina wê pêkbînin. Di vê mijarê(babetê) de nekarîn cehd û xîretekî cîddî dîyar bikin. Lewra, ji neteweyê Kurd û rêxistinên xwe zêdetir, bawerî bi şertên Peymana Sewir ku di sala 1920an de hatibû îmzekirin, dikirin. Ji ber vê yekê berê xwe dabûn hêzên mûtefîk û bi taybetî yek ji seretayên(prensîbên) Wîlson ku mafê tayînkirina çarenûsîya netewan diparast, ji bo vê yekê tesîreke girîng kiribû. Ev fam û qebûlên sîyasî yê neteweparêzên Kurd, di tekoşîna netewî de kêmasî û xeletîke stratejîk bû. Hinek giregir û serokeşîrên kurd jî evan xeletîya fam û qebûlên sîyasî didît. Lewra di peymana Sewirê de damezirandina dewleta Ermenîstana mezin jî hebû û qismekî mezin yê Kurdistanê jî diket nav sînorên wê. Ji ber vê yekê hêzên mitefîk, ji alîyê wan ve dostê Ermenîyan dihatin dîtin(qebûlkirin). Serokeşîr û giragi- ran, hêzên mitefîk ji xwe re wek dost nedîtin. Bi tevî vê, xwe di bin gefxwarina Ermenîyan de didîtin. Şîfreya çareserkirina pirsgirêka bi Ermenîyan re, bi pey- wendîya dostanîya hêzên mûtefîk ra girêdayî nebû, girêdayê peywendîyên bi Sovyetîstanê re bû. Ji ber ku serokeşîr û giragirên Kurd bi vê awayê li rewşê dinihêrtin, neteweparêzên Kurd ji xwe re wek temsîlkar nedîtin û ji ber vê yekê jî zêde bawerî bi wan nedikirin. Komîteyên Îttîhat Terakkî û pişt ra jî bi navê Kemalîstan, di Kurdistanê de tehloka Ermenîyan û piştgirê vê tehlokê jî Brîtanya nîşan didan û di derheqa vê yekê de dest bi kampanya(hewildana) propaganda kiribûn. Sedemeke din yê bitesîr bûna vê propagandayê, wê demê di Başûrê Kurdistanê de bi serokatîya Şêx Mehmûd Berzencî, dijber dagirtina Birîtanyayê bi fiîlî şerkirina kurdan bû(hebû). Sedemekî din jî, di serokatîya M. Kemal de hikûmeta Anqerayê bû, ku bi Sovyetê ra di nav peywendiyê de bû. Û ji derveyê neteweparêzên kurd yên di Qoçgirîyê de, bi Kurd û Kurdistanê ra têkilîyên neteweparêzên Kurd biserûber û sist bû û bêtir li Îsten- bolê berhev bûbûn. Ji ber van sedeman ji bo parastina Kurdistanê, dijber Ermenîyan alternatîfa herî munasib(birê) Mistefa Kemal hate dîtin. Bi tevî çêbûna hikûmeta Anqerayê polîtîkaya Yekîtîya Sovyetîstanê ya di der- barê navçîtîya pirsgirêka Ermenîyan de, bû sedem ku Kurd li derûdora M. Kemal bicivin-berhev bibin. Hikûmeta Anqera bi peymana 16yê Adara 1921ê, qasê pêdi- vîyîya xwe ji Yekîtîya Sovyetîstanê zêr û cebirxane digre. Mistefa Kemal berîya êrîş kirina ser Anatolya Rojava, berê xwe dide herêma Sîwaz û Dêrsimê; êrîş dibe ser hêzên Kurd, ku di herêma Sîwazê de hazirîya pêkanîna rêxistinî dikirin. Kurd ji alîyê hêza leşkerî û lojîstîk ve di demekî kurt de yê binketinê nebûn, heta şansê wan yê ser- ketinê jî zêdetir bû. Hedefa wan a pragmatîk di rewşeke teng, herêmî û mezhebî de nebû. Hedefa wan serxwebûna tevayê Kurdistanê bû û cehda faalîyeta wan jî berve vê alîyê bû. Sedemê serketinîya M. Kemal û wendakirina Kurdan, pevgirêdanî û pey- wendîyên navneteweyî bûn. Pevgirêdanî û piştgirîya bi Sovyetîstanê ra û pêkhatina peymana 16yê Adara 1921ê, ji M. Kemal ra rê vedike. Tunebûna peywendî û pevgirê- danî ya Kurdan, hem dibe sedemê wendakirin(binketin-sexerbûn) û hem jî dibe sedemê dagirkirin û îlhaq kirina Kurdistanê ji alîyê Kemalîzmê ve. --- Page Break --- Ev Sîyaseta Lenîn û Bolşewîkan Pêlêkirina Sîyaseta Kominîstî ye Divê li vê derê sîyaseta Lenîn û Bolşewîkan bête rexnekirin. Wê kî rexne bike? Helbet dê kominîstên înternasyonal rexne bikin. Ev sîyaseta Lenîn û Bolşewîkan xeletî(çewtî) û pê xapîn nîn e, bi awakî vekirî û zelal seretayên sîyaseta kominîstî hatine pêlêkirin û sîyasetekî tersê wê hatiye birêvebirin. Ligor pêdivîya sîyaseta şoreşger ya kominîst, divê ji bo hedefa komara sovyeta Kurdistanê, bi tevgera Mehmud Berzencî re têkilî (peywendî) bihata danîn û di xêza vê hedefê de alîkarîya ku divîya bihata dayîn û di çarçova navneteweyî de bihata parastin. Û ji dervayê vê, divê di Turkîyeyê de destek ji Mistefa Kemal ra na, di xêza hedefa komara sovyeta Turk de ji Partîya Kominîst ya Turkîyeyê ra bihata dayîn, ku di bin serokatîya Mistefa Suphî û hevalên wî de bû. Wê demê ji dervayê sînorên Împara- torîya Çar de belavkirina damezirandina Komarên Sovyetî biîmkan bû. Bi tevî vê, ji Rojhelata Navîn ra bêaleqe mayîn, teslîmbûna ji sîyaseta împeryalî ra ye. Bi tevî ku hilweşandina Sowyetê jî dabûn ber xwe, di dereca yekemîn de împeryalîzma Brîtanya û pişt ra jî DYA û Fransa ji bo vê herêmê bi hev ra di nav keftuleftê de bûn. Halbiko tiştê ku divîya bête kirin, di Rojhelata Navîn de împeryalîzmê bikişanda nav pevçûnê û wê bixista tengasîyê. Û ji dervayê vê, Rojhelata Navîn ji bo hêzên împeryal ewqas girîng be, çawa ji bo kominîstan girîng nabe û li vê derê di rewşeke temaşevanî de dimînin. Rêgezên sabît(navdêr) yên sîyaseta kominîst ji alîyê zanyarekî unîversal ve nehatine keşifkirin yan jî îcatkirin, yanî berhema faalîyeta nazarî nîn in. Evan seretayan berhema tekoşîna civakî-dîrokî û li tevayê dinyayê jî berhema tekoşîna çînî ne. Evan seretayan; mafê pêkanîna çarenûsîya netewan, li ser bingeha navendî ya demokratî pêkanîna rêxistinî, weke çîna serdest (desthilat) pêkanîna demokrasîya prolêterya(kark- er), Partîya Kominîst ya Dinyayê û xelasîya jinan in. Împeryalîzm, li tevayê dinyayê şertên gehîştina şoreşa prolêter û neteweyên bindest peyda dike. Evan hemû seretayan rasterast bi pirsgirêkên jîyana kedkarên (zahmetkêşên) dinyayê ve alaqeder in. Evan seretayan rêya amacê, yanî rêya komûnîzmê vedikin. Dema ku evan seretayan bêne pêlêkirin jî rêya kominîzmê dixetimînin. Pêlêkirina seretayan, pirsgirêkan bi marjî- nalîyê dide famkirin. Ji vê yekê tu kes muaf nîn e. Helbet Lenîn jî di nav vê yekê de ye. Eger rêbaza çareserîya pirsgirêkan; ji çarçova sîyaseta kominîst bête derêxistin û di şûna wê de rêbaza sîyasî ya pragmatîst bête bicî kirin, bi Brîtanyayê re îmzakirin pey- mana tîcarî ya 16yê Adarê, di derbarê bicîanîna mafê çarenûsîya netewan de gaveke paşve bû, wê demê pêşverû danasîn û ji destek kirina Mistefa Kemal ra rê vedike. Destek kirina Kemalîzmê, bi însîyatîf û biryara Lenîn bû û ev sîyaset dibe sîyaseta YKSS. Di benda(madde) “Kurd” ya Ansîklopedîya Sovyeta Mezin de weha tête gotin: “Di Sibata 1925an de bi serokatîya Şêx Seîd îsyaneke kurdan çê bûye. Û di nav meh û nîvek de tevayê Kurdistana Tirk rakirîye ser pîyan û ji 1/3ê Turkîyeyê de belav bûye. Hikûmeta Tirk, ji bo pûçkirina vê îsyana xîretekî pirr zêde serf kir û miwafeq jî bû. Di salên 1938an li herêma Dêrsim, pişt wê ra jî di hinek herêmên Kurdistanê de îsyanên nû çêdibûn. Di salên 1930-31-an li Agirî bi îştîraq kirina Partîya Taşnaq ya Ermenîyan ku dijî-şoreşê bû, îsyana dawî çêbû. Ev îsyanan jî bi dijî Yekîtîya WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 41 --- Page Break --- 42 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 Sovyetîstanê hatibû tewcîh kirin. Ev îsyan jî ji alîyê hikûmeta Turkîyeyê ve hate pelixandin. Evan îsyanên hemû ji alîyê ajanên(sîxûrên) dewletên împeryal ve dihatin teşwîqkirn, îdarekirin (rêvebirin) û tenê dijber Turkîyeyê na, dijber KYSS jî hatibûn tewcîh kirin. Û xwedî naverokekî dij-şoreşî bûn.”39 Ev îtîrafnameya KYSSê, ku ji bo pelixandina tekoşîna rizgarîya netewî ya Kurd, asîmîle kirin(helandin) û tunekirna neteweyê Kurd, di pratîkê de bi hikûmeta Turkîyeyê re piştgirî û hevkarîya çalakîyî pêkanîye. Bi vê awayê Bolşewîk jî di şûna sîyaseta kominîst ya şoreşger de ku ev sîyaset bi amacê ve girêdayî ye, ji salên 1921an şûnde derî ji xêza sîyaseta Înternasyonala duyemîn(II.) re vekirin, ku ew jî xwe dispêre fama sîyaseta zanyarî yan jî çimanîyetî. Ji bo Kemalîzmê desteka Lenîn, nemimkun e ku bi tu sedemekê ve bête girê- dan, ev sîyaset, sîyasetekî kominîstî yê şoreşgerên înternasyonal nîn e. Tam bervajîyê wî (tersê wî), sîyaseta wan (sovyetê) ligorî sîyaseta navneteweyî ya împeryalîzma Îngiliz(Brîtanya) hatîye adapte kirin. Divê kominîstên înternasyonalîst vê sîyasetê rexne bikin û ji vê rexnegirîyê dersa ku wê bête deranîn jî ev e; divê ji amac û seretayên sabît tawîz neye dayîn. Her wekî ji alîyê pêvajoya tekoşînê jî hatîye îspat kirin ku ji bo kominîstan di armanc û seretayên sabît de, yekgirtinî pêwîst e. Tiştê ku divê bête gengeşî kirin, analîza rewşa heyî(berçav) ye. Yanî faalîyeta zanîn û nasîna têkilîyên rewşa heyî ya ku em dê berve armanc û rêgezên sabît ve bigûherînin e. Esas ev e, ku armanc ligorî rewşa heyî naye dîyarkirin, divê ji bo armancê rewşa heyî bête gûhertin. Ji ber ku çepgirên Kurd di bin tesîra fama çimayetî de ne, bi çavê rexnegirî li Bolşewîkan û Lenîn nanêrin. Ji bo vê yekê naxwazin rewşa Komara Kurd a Mahabadê bînin bîra xwe. Barzanî bi xwe jî tevî ku şahidê zindî yê damezirandin û têkçûna vê komarê ye, bi hêvîya desetek girtina ji YKSS, di derbarê mijara Mahamadê de rexne li Sovyetîstanê negirtîye û ji wê hesab nepirsîye. Bi vê awayê sîyasetekî pragmatîk birêve birîye û wî jî nexwestîye pîrozkirina salvegerîna Mahabadê bîne bîra xwe. Sedemekî wê yê din jî daxwazên Tevgera Barzanî, ji yê Komara Kurd a Mahabadê paşvetir bûn. Rêxistinên sîyasî yên Kurd, roja damezirandina salvegerîna Komara Mahabadê wek roja rizgarîya kurdan nabînin, roja Newrozê wek rojekî mîtolojîk yê rizgarbûn û vejînê dibînin. Ev lênêrîn tunebûna sîyaseteke netewî nîşan dide. Di vê rewşa hanê de hinek Tevgera Rizgarîya Netewî bi Newrozê, hinek bi Ehmedê Xanî, hinek bi Bedirxan Beg didin destpêkirin û PKK jî bi xwe ve dide destpêkirin. Qebûlên sîyasî yên van hemû ferasetan (fama), Tevgera Rizgarîya Netewî û netewebûnî wek tercîh û pirsgirê- ka îradeya sîyasî nabînin, xwe dispêrin rewşa heyî û çimanîyetîyê. Ligor vê yekê, ev ferasetan, Neteweya Kurd wek kirdeyê(subjeyê) dîrokî yê netewebûnê nabîne, di şûna wî de rêxistina xwe û fama xwe ya sîyasî ya bijartî dibînin. Di vê rewşê de çawa ku li ser dîroka destpêka tevgera rizgarî ya neteweyê kurd lênêrînek hevpar nîn e, dîroka têkoşînê bi xwe jî nedîyar dibe. Û bi vê awayê Kurd di navbera dîroka rast û mîtolo- jîyê de gêre dikin. Bîra (şiûra) dîrokî û çandî ya kurdan lawaz e. Sedemê vê lawazîyê tunebûna sîyaseteke Kurdistanî ye. Ligor vê rewşa heyî Kurd nikarin bibin kirdeyê sîyaseta xwe ya paşerojê. Ji ber vê yekê paşeroja wan a sîyasî nedîyar(şêlo) bûye. 39 Gotar: Mehmed Bayrak. Belgeyên Kurdolojî, weşanên ÖZ-GE, çapa I. 1994 r. 355 --- Page Break --- Başkan Qazî Mihemed, Sedrî ve Seyfî QAZÎ’nin Mahkeme Tutanaklar Başkan Qazî Mihemed, Sedrî ve Seyfi Qazî’nin mahkemesiyle ilgili olarak şimdiye kadar çok şey söylendi ve yazıldı. Bu yazılanlar iki kısma ayrılabilir. Birinci kısım: Yargılandığı mahkeme sürecinin gerçeklerini bulandırıp çarpıtarak Kürt düşmanlarının çıkarlarına göre yazılmış yazılardır. Fakat bu konudaki belgeler, Qazî’lerin kutsal yolunu ve Kürt halkının onlara karşı varolan istek ve sadakatini göstermektedir. Anlaşılan odur ki “güneş balçıkla sıvanmaz/berê rojê bi bêjingê nayê girtin”. İkinci kısım: Sadakatinden dolayı sessiz kalmışların değerli yazılarıdır ki olayın açığa çıkmamış bütün gizli yönlerini yada Kürdistan Cumhuriyeti’nin yıkılışını ve Cumhurbaşkanı’nın idamını açıklamaktadır. İran Şahinşahı ordusu- nun yayınladığı derginin muhabiri olan Yüzbaşı Kiyomers Salih’in kaleminden çıkan bu yazı, okumakta olduğumuz o belgesel yazılardan biridir. Öyle anlaşıl- maktadır ki kendisi mahkeme sürecinin bütün aşamalarında hazır bulunmuş ve bu yargılama sürecini özel bir broşür şeklinde hazırlayıp Şahın güvendiği yüksek rütbeli kurmay subaylara ve hükümetin yüksek bürokratlarına çok gizli bir şek- ilde dağıtmıştır. Tac Kiyanî adıyla bir tek özel sayı olarak yayımlanan bu yazı, Genel Kurmay merkez karargahında arşivlenmiştir. Biz de aslı Farsça olan bu yazıyı ele geçirip Kürtçeye çevirdik. Okumakta olduğunuz bu belgenin önemi: Cesur ve yürekli bir muhabir olan Yüzbaşı Kiyomers Salih, İran Şahı’nın kız kardeşi (Şems) ile evli olan genel kurmay başkanı Fıreydun Cem’in yeğeni olduğundan, Şahın çevresinde güve- nilen adamlardan biri olup Qazî Mihemed, Sedri ve Seyfi Qazî’nin WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 64 --- Page Break --- mahkemesinin bütün aşamalarına katılmıştır. İran Şahı’nın bütün belgeleri ve gizli mektupları Yüzbaşı Kiyomers Salih tarafından korunmaktaydı ve kimi zaman bu belgelerden bazıları broşür şeklinde basılıp sorumlu kurmay askerlere dağıtılıp okutulduktan sonra İran askeri gizli istihbarat arşivine gönderilirdi. Başta da belirtildiği gibi, elinizdeki bu belge de, ikinci kısım belgelerden biridir. Bu yazı Qazî’lerin mahkeme tutanaklarından alınıp bir broşür şeklinde basılmıştır. * * * Başkan Qazî Mihemed, Sedrî ve Seyfî Qazî’nin Mahkeme Savunması Yüzbaşı Kiyomers Salih: “Qazîlerin mahkemesinin sonuçlanması ve idam edilmelerinden sonra, ben bu olayların tümünü mübalağasız ve eksiksiz bir şek- ilde Mehname’de ve önemli olayları da Tac Kiyanî broşüründe yayınladım. Ancak dağıtmadan önce, askeri mahkeme tarafından çağırıldım ve orda bana dediler ki, Qazî’lerin gizli mahkeme tutanaklarını açıkladığın için suçlusun. Bu nedenle yüzbaşılık rütbem kaldırıldı ve bir yıl da hapis cezasına mahkum edilerek tutuklandım. Bundan dolayı bir taraftan Mehname’nin basımı durduruldu ve diğer taraftan da bu haberler dağıtılmadı. Kiyomers Salih, 1943-1946 yılları arasında Kürdistan ve Azerbaycan’da meydana gelen olayları da Mehname’nin 44-66 sayılarında yayınlamıştır. Ve ondan sonra da uzun bir süre Kürdistan ve Azerbaycan’la ilgili ayrıntılı birçok haber yayına hazırlamış, bu haberlerin bir kısmı yayınlanmış ve bir kısmı da arşivlenmiştir. Kiyomers, bu bilgileri, cezasını bitirip özgürlüğüne kavuştuktan sonra Mehname’nin 75. sayısında yayınlamıştır. Aynı şekilde Mehname’nin 1946 yılında çıkan 66. sayısında da şunları yazmış; “İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle Ingiliz ve Rus askerleri geri çekilir, İran askerleri harekat başlatır.” Mehname sayılarının çoğunda İran Şah’ına gönderilen sadakat ve güven mektuplarının (bunlardan bazıları: Dîborkî Elî Yar Es’ad kuvvetleri, Mameş aşireti reisi Qeranî Axa Eşayer, Herkili Reşit Bey ve Hesen Tilo, Quqyas Mamedî ve Nûrî Begê Begzade, Mihemed Emîn Çepê Herkî, Hemzeyê Qadirî Mameş ve diğerleri) bazıları yayınlanmış, bazıları da askeri arşivde korunmuştur. Bunlardan en önemlisi de Umer Xanê Şikakî’nin Sarayla olan ilişkisini gösteren mek- tubudur ki o dönemde Umer Xan Kürdistan Cumhuriyeti’nin alay komutanı rütbesinde idi. Seqiz ve çevresinden Şah’ın sarayına güven vermek için gönder- ilmiş 17 adet mektup mevcuttur. Bu mektuplarda İran Şah’ına olan sadakati dile 65 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- getirilmekte, kendini İran Şah’ının Saray yönetimine tanıtmakta ve aynı zaman- da Sarayın vereceği bütün emir ve görevleri yerine getirmeye hazır olduğunu belirtmektedir. Bu mektuplar İran askeri arşivinde korunmaktadır. Belirtmek gerekir ki Dîbork kuvvetlerinden sorumlu Elî Yar, gönderdiği mektuplardan birinde, Başkan Qazî Mihemed ile birlikte Bakü ve Rusya Azerbaycanı’na gidişlerini ve burada yapılan görüşmelerin sonucunu, eksiksiz olarak uzun ve ayrıntılı bir şekilde İran Sarayına yazıp onları bilgilendirmiştir. Birkaç satırda bütün mektupların içeriğini dile getirmek mümkün değildir; ancak mektupların içeriğinin yaratığı etki bakımından, Elî Yar’ın bu mektubu Cumhuriyet’e vurulan en büyük darbedir. Umer Xanê Şikakî, sayı itibarıyla Saraya en çok mektup gönderen kişidir. Rus askerlerinin Kürdistan’dan çekilmesinden sonra, Umer Xan tarafından alelacele Şah’a gönderilen mektupta, bir an önce İran askerlerinin Kürdistan’a yetişmesini talep ederek şöyle der: “Bütün Şikak aşireti ile birlikte İran Şah’ının bir subayı gibi emirlerinizi yerine getirmeye hazırız.” Bunun için de, Şah’a olan sadakatini ispat- lamak üzere, her iki oğlunu Kadir ve Lezgîn’i Tahran’a Şah’ın yanına gönderir ki İran askerleri Kürdistan’a ve bilhasa Mahabad’a doğru gelince, onlara rehber- lik ve koruyuculuk yapsınlar. Umer Xan’nın dışında, bir çok aşiret reisi ve yerel kuvvet sorumlusu da, İran Şah’ına güven vermek ve askerlere rehberlik yapması için oğullarını, kardeşlerini ve güvendiği adamlarını Tahran’a göndermişlerdir. * * * Kiyomers Salih Yazıyor: “17 Kasım günü top, cephane ve birkaç tanktan (eski ve işe yaramaz tanklar) oluşan İran askeri birlikleri, Tahran’dan Tebriz’e doğru yola çıkar ve üç gün sonra yani 20 Kasım’da Tebriz şehrinin yakınlarına ulaşırlar. Bu haberin duyulmasıyla birlikte Azerbaycan hükümetinin bütün yöneticileri ülkeyi terk ederek Rusya’ya kaçtılar; ancak İran askerleri bir çok yönüyle emin olana kadar yani ayın 21’ine kadar şehre girmekten kaçındılar. Tebriz şehri kontrol altına alındığı zaman, ben derginin yeni sayısını hazır- lamak üzere Tahran’a döndüm. Sonraki günlerde çıkan kararla İran askerlerine Kürdistana doğru ilerleme emri verildi. Amaç, Kürdistan Cumhuriyeti kurulduğu zaman Sinê, Kamyaran, Dîwander ve Saqiz yakınlarında yerleştirilen birkaç askeri birliğe de ki bunlar - bazen Kürdistan Cumhuriyeti askeri birlikleriyle zaman zaman çatışmaya gir- erlerdi- Mahabad’a doğru ilerleme emri verilmişti. Ortak bir kuvvetin oluşturulması amacıyla, Tahran’daki bir kısım askeri birlikler, diğer bazı İran askeri birlikleriyle Tebriz’de birleştirilerek, Qazvin yol- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 66 --- Page Break --- undan Kürdistan’a doğru gönderildiler. Bu kuvvetler 20 Kasımda Saqiza ulaşır, oradan da Kürt aşiret reislerinin rehberliğinde ve Bokan yolundan Mahabad Cumhuriyeti’ne doğru yola çıkarlar. Bu kuvvet, 29 Kasımda Mahabad’a ulaşır ve çok sayıda subay alelacele bir şekilde Qazî Mihemed, Sedrî ve Seyfî Qazî’yi aramaya başlayıp yakalamak ister. İran askerleri karargahını Mahabad’ta kurduktan sonra, aynı gece telsiz ile Tahran’la ilişki kurup Qazî’lerin durumunun(kaderinin) ne olacağını sorarlar. Bu arada Qazî de tutuklanarak karargah komutanlığına getirilmişti. Meydan mahkemesinin yapılabilmesi için bir komitenin kurulduğu ve komitenin yargılama yapmak üzere Mahabad’a doğru yola çıktığı ile ilgili fer- man, Tahran’dan çok çabuk geldi. Gulam Husên Ezîmî başkanlığında ve Savcı Albay Hesen Kufanyan ile hakim Sergurd Cafer Sanıî’den oluşan mahkeme komitesi Albay Emîr Hoşeng Xilitbarî gözetiminde 6 Aralık günü Mahabad’a ulaşır ve Qazî’lerin yargılanması için toplanmaya başlar. Ben, mahkeme komitesinin Qazî’leri yargılamak üzere yaptığı bütün otu- rumlarında hazır bulundum. Mahkeme oturumları birkaç saat sürüyordu. Bütün soru ve suçlamalar, savcı Hesen Kufanyan tarafından yöneltiliyordu. Diyebilirim ki sorular yeterince net değildi ve suçlamaların çoğu da sanıklar (Qazî’ler) tarafından reddediliyordu. Qazî’ler çok cesaretli bir şekilde suçlamaların ispat- lanması için belge istiyorlardı. Ancak suçlamalar ve mahkemenin yargılama sonucunda vereceği son karar, daha önceden Tahran’da belirlendiği için, mahke- menin bu suçlamaları ispatlamaya yönelik herhangi bir belge sunma kararı da yoktu. Bundan dolayı mahkeme oturumları birkaç saat içinde sonuçlandı ve ondan yarım saat sonra da Qazî’lerin idam kararı onaylandı. Aslında bu karar Tahranda alınmıştı ve aynı gece Qazî’lere de açıklandı. 3. Qazî Mihemed Aşağıdaki Suçlamalarla Suçlanarak İdam Cezasına Çarptırıldı * Merkezi devletin onayı ve kararı olmadan, %51 Rus Devletine ve %49 Kürdistan Cumhuriyetine olmak şartıyla, Rus Devleti ile petrol ticareti antlaşması yapmak. * İran ülkesinin haritasını değiştirip yeniden belirlemek ve Urmîye, Kırmanşah, Sinê, Tewrîz ve İlam olmak üzere beş vilayeti İran’dan ayır- mak. * Kürdistan Cumhuriyeti için, Rus bayrağına benzeyen ve üzerinde çekiç- orak bulunan bayrağın kabul edilmesi. * Kürdistan Hükümeti için Qazî Mihemed’in resminin üzerinde bulunduğu ve Rus rublesine benzeyen Kürdistan adıyla para bastırmak. 67 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- * Kürdistanın dört parçasını (İran, Irak, Türkiye ve Suriye) kapsayan büyük Kürdistan haritasının yapılması. * İrana yabancıların getirilmesi ve İran topraklarının bir kısmını onların idaresine bırakılması, örneğin Mele Mustafa Barzanî. * İran Devletine ve Şahinşah’ına saldırı ve tehditte bulunmak ve Şahinşahı’na (Arya Mêhir) karşı Kürt halkını başkaldırıya teşvik etmek ve savaşmak.. * İran hükümetine karşı Rus hükümetiyle anlaşma yapmak ve İran toprak- ları içinde Rus işgalci kuvvetlerine yardımcı olmak. * Bağımsız Kürdistan hükümetini ilan etmek ve İran topraklarının büyük bir kısmını Kürdistan adı altında işgal etmek. * Yurt dışına heyet gönderip, yurt dışından heyet kabul etmek. Rusya’yı ziyaret ederek Rusya Azerbaycan Cumhurbaşkanı Bakırof ile resmi toplantı yapmak. * İran Devletine sormadan ve İran Devletinin onayı alınmadan yabancılar ve İran düşmanları ile ticari bağlantılar kurmak ve antlaşmalar yapmak. * Özellikle Kürd olmayan bölge yöneticilerinin tutuklanması, öldürülme- si, evlerinin yıkılması ve mallarının yakılması. Qazî Mihemed üç maddenin haricinde, diğer bütün suçlamaları şiddetle reddetti. Kabul ettiği üç madde şunlardır: * Azerbaycan Bakü’sünü ziyaret etmek ve Bakırof ile görüşmek. * Bayrağın varlığını kabul eder, fakat Rus bayrağında varolduğu gibi çekiç ve orak amblemini reddeder. * Mela Mustafa Barzanî’nin Mahabad’a gelişini kabul eder, fakat Barzanî’nin iradesiyle geldiğini ve kimsenin onu getirmediğini söyler. “Çünkü O Kürd’tür ve Kürdistan her Kürdün evidir, isteyen her Kürd, Kürdistan toprağının her karışında yaşama hakkına sahiptir, çünkü bu hak ev sahibi olmanın hakkıdır.” Cumhurbaşkanı Qazî Mihemed’in Yardımcısı ve Savunma Bakanı Seyfî Qazî’ye (Yada Mihemed Husên Qazî) Atfedilen Suçlamalar * Yurt dışına, Rusya Azerbaycan’ı başkenti Bakü’ye gitmek. * İran Azerbaycan’ı Cumhurbaşkanı Pîşwerî ve Rus Azerbaycan’ı Cumhurbaşkanı Bakırof ile Tebriz’de ilişki kurmak, toplantı yapmak ve antlaşma imzalamak. * İran hükümetine karşı, Kürdistan’da Savaş Bakanlığının kurulması. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 68 --- Page Break --- Sedrî Qazî’ye (Yada Ebû El Qasim Sedrî Qazî) Atfedilen Suçlamalar (Mahabad ve çevresindeki Kürdler tarafından İran Milli Devrim Meclisi’ne seçilmişti.) * Yazdığı çok coşkulu ve duygulu bir şiirle Mele Mustafa Barzanî’yi karşılayıp ve Kürd halkının kutsal bir sembolü gibi nitelemesi. * Mahabad’ta hükmet işleyişinin ve biçiminin kurulmasında Kürdistan Cumhuriyeti Hükümetine, bakanlarına ve Qazî Mihemed’e yardımcı olmak. * Qazî Mihemed’e, “Dışarıdan size askeri yardım gelene kadar direnin” diye mektup yazmak. * İran devletinin Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’ne karşı savaşamaya- cağına dair Cumhuriyet yöneticilerine telkinde bulunmak ve halkı İran Hükümeti’ne karşı başkaldırıya teşvik etmek. Mahkemenin yürütülmesiyle ilgili bazı ayrıntılar hakkında Kiyomers Salih şöyle yazıyor: “Mahkeme oturumu yaklaşık olarak dört saat sürdü ve yarım saat sonra mahkeme heyeti onların idam kararını aldı ve telsiz yoluyla askeri karar- gahla ilişki kurarak onlara da bildirdi. (O zaman karargah komutanı Sipehbed Erşedî Humayunî idi.) Sanıkları geri gönderme kararını alıp, aynı gece kendileri de Tahran’a geri dönerler. Sedrî Qazî’nin yazmakla suçlandığı şiir, her ne kadar bazı yazım hataları da içerse, bütünü Kürtçe olarak Mehname’nin 66. sayısında yayımlanır. Kiyomers Salih’in kendisi Kürtçe bilmiyordu ve aynı zamanda şiiri kasete kayd- eden kişi de Kürtçe’yi iyi bilmediğinden, şiir yazım hatası olmadan yayımlana- mamıştır. Tutanakta yazılmış aşağıdaki şiirin kendisi, Sedrî Qazî’nin suçlan- masının ve idamının birinci maddesi olmuştur. “Ya xwa bixêr bê Heloy berze firî Barzanê min Remzê pîrozê gel û nîştimanê min Barzanî dujmin şikênî, şêrê jiyana min Pêyê te li ser çav û qezat, li mal gîyanê min Bê te gel û nîştimanê min bê xêw û dîl e Jêr çepokî dujmin zerd û mat û zelîl e Dilê dujmin li tirsî heybeta te tête lerze Ji ber çi dujmin dijberê li vî kûrey erd e Bi te hate naskirin gel û nîştemanî Kurdewarî Tu yî berz û bariz, li her layê dîyarî Bê te ku dujmin li ser nîştiman de zal e 69 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- Bê te gel wek teyrê nexweş û bêperr û bal e Tu merdî meydan û şerr û roley Warîsê pîrozê îrsî Barzan û toley Bi mêjû xawên nîştiman û gel û xêw î Bi berzît Baz î, Barzan û lutkeyê ko yî Lay dujmin barîz û bi navbangî bi navan Bibîstin dujmin çirkemîze digrê li tawan Bi Barzan im dinazim, mûqedesê rûyê zemîn e Bêşiga şêr û awa wê maye yê jîn e Li te fêrbûn bi derdê bêbeşan aşnayî Bi te bû şewê bextreşan roşenayî Bê te ye em nîştiman dikin beş beş û dabeş Bi vê beş û pirş û perêşanî bû bêbeş Her tu bo nîştiman xemxwar û pirr mişûr î Dirêxî nekird li katî xurbe û dûr î Tu bo gel û nîştiman mûjde û him firîştey Te mizgînî anî em herdû şar û deştey Gelê min bê te sêwî û perîşan û werrez bû Melî (teyrê) bêperr û bal û giriftarî qefes bû Bi te geş dibe ruxsarî pirr çirç û çirukim Bi te rizgar û jiyawe, gelê mehtûk û sûkim Kurd im û li vê xakê bûme û bi vê avê jiyame Bo azadî gel û rizgarî nîştimanê me nemame Min bi rût û qutî û pêxwas û bêkirasî Li malê xwe me dujmin bi ser barê me de nasî Hatina te ya bixêr lay bird, xemî zorim li ser şan Bi te sarêj bû, tenê pirr zarim û halê perîşan Êşa derdê Kurdan min pirr jan û li mêj e Dermanê derdê muzmin dûr û dirêj e Serwer Mistefa ye bo Mihemed piştevan û bira ye Ya Reb geş bike ew dû çira ye Miwefeq ke Mihemed, hem Mistefa ra bixatirê Qur’an Fexrî gel Mistefa û Barzan, maye şanazî Gorî te gîyan û ser û malê Sedrî Qazî Ew ê Barzan wa nenasê bê hiş û bê ziman e Kerr û gêj û wêj û heywan û nezan e WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 70 --- Page Break --- Ew ê nahezî Barzan e, caş û xofiroş e Yanî: Gewadbab e û zolekurd e û dayik zanî.” Qazî’lerin yargılanmasından üç ay sonra, ikinci kez mahkemede sorgulan- maları için İran Genel Kurmayı tarafından üç kişiden oluşan yeni bir mahkeme heyeti oluşturulur. Yeni mahkeme heyeti üç kişiden oluşmaktaydı: 1- Albay Reza Nîkuzade (hakim) 2- Albay Recep Eta (Mahkeme heyetinin yeni başkanı) 3- Serwan Nebewi (Qazî’ler için avukat olarak belirlenmişti) Her ne kadar sanıklar (Qazî’ler) birinci oturumda suçlandıkları konularla ilgili olarak kabul edilmesi için ayrıntılı bir şekilde hazırlamış oldukları 114 say- falık savunmalarını mahkemeye verdilerse de, bu savunma dosyası askeri garni- zondaki meydan mahkemesinin raflarında unutulmaya yüz tutmuştu ve hiç kimse dosyayı açıp okumamıştı bile. Aynı şekilde mahkeme heyeti Tahran’dan Mahabad’a geldiği zaman da, ikinci kez tekrarlanan mahkemede istekleriniz kabul edilmedi demek için, Qazî’lerin savunma dosyasını kendileriyle getirmemiştiler. Çünkü, öyle anlaşılıy- ordu ki Qazî’lerin suçlanma kararı Tahran’da alınmıştı. Qazî’leri yargılayan ve davasını takip eden heyet, Genel Kurmay tarafın- dan belirlendi ve İran Şahı ile de tanıştırıldı. Şahinşah heyete bazı tavsiyelerde bulunduktan sonra, telsiz yoluyla Genel Kurmayla ile sürekli ilişki halinde olmalarını istedi. Mahkeme heyeti ve ben Kiyomers, 04.01.1947 tarihinde Tahran’dan yola çıkarak Tebriz’e doğru ve oradan da Mîyandiwaw ve Mahabad istikametinde yola devam edip, 07.01.1947 tarihinde hedeflediğimiz yere vardık ve bir gece Mahabad’ta dinlendik. Ertesi günün sabahı yargılama başladı. Sorgulanmak üzere ilk etapta Qazî Mihemed’i getirdiler ve yukarıda 12 madde halinde belir- tilen suçlarla suçlandı. Qazî Mihemed ise üç maddenin dışında diğer bütün suçla- maları şiddetle reddetti ve sözkonusu suçların ispatlanması için mahkemenin belge ve kanıt göstermesini talep etti. Suçlamalar okunduktan sonra, Qazî Mihemed savunmasına başladı. Qazî Mihemed, savunma esnasında çok zinde idi, sakin ve saygın bir şekilde sorulara cevap veriyordu. Qazî Mihemed’in ketum bir şekilde mahkemenin suçlamalarını red- detmesi üzerine, hakim Qazî Mihemed’e bağırarak çok sert bir üslupla konuştu. Bundan dolayı Qazî de çok kızdı ve Farsça olarak hakime şöyle dedi: “Şoma hem xurde digran ranışxwar mikunid” ve konuşmasını sürdürerek dedi “Şoma eger dîn nedarîd ve Xuda ra hem nemî şinasîd ve îman be hisab û kitabê axîret nadarîd lae- qel zirreyê ciwanmerd başîd (“siz iftira ediyorsunuz” ve konuşmasını sürdürerek 71 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- dedi “siz dinsizsiniz ve Allalah’ı da tanımıyorsunuz, kitaba ve ahiret hesabına da iman etmiyorsunuz, akılsız ve mertliğin zerresi de yoktur sizde.) Neden bütün bu yalan ve iftiraları bize isnat ediyorsunuz eğer doğru konuşuyorsanız bir belgeyle ispatlayınız. Çünkü Farslar içerisinde bu sözlerin kullanılması utanç verici olduğu için, mahkeme başkanı Qazî’nin bu sözlerine çok kızdı ve başını avuçları içine alarak Qazî’ye şöyle dedi: “Kurdan seg sîfet! (Kürtler köpek sıfatındadır)”. Ancak hakimin bu öfkeli sözleri Qazî Mihemed’i hiç etkilemedi ve çok sakin bir şekilde mahkeme başkanına şu cevabı verdi: “Köpek, şerefsiz, utanmaz ve namussuz sizsiniz ki kendiniz halka karşı ve yasalara karşı hiçbir sınır tanımıyorsunuz. Namussuz, sonuç olarak sen ancak senden önceki namussuzun verdiği kararı infaz edebilirsin ve ondan fazla elinden hiçbir şey gelmez. Ben suçsuz olduğuma inanıyorum ve çoktan beri bu yolda da ölmeye hazırım. Ulusumun özgürlüğü için ölüyorum ve bu şerefli ölümden onur duyuyorum. Bunu kendim için Allah’ın bir lütfü olarak görüyorum.” Qazî Mihemed sözlerini bu şekilde sonuçlandırdı ve artık konuşmayacağı- na, mahkemenin hiçbir sorusunu cevaplamayacağına dair kararını bildirdi. Qazî, cevap vermeyeceğine dair yemin etti ve dedi; “Bu kendini bilmez adam ne kadar hata yapıyorsa yapsın.” Mahkeme başkanı da, Qazî’nin öfke ve tepkisinin yatış- ması, kararından vazgeçmesi ve soruları cevaplaması için mahkeme, oturumuna ara verdi. Mahkeme tekrar başladığında, Qazî’nin mahkeme başkanı Albay Nikuzad’ın sorularını cevaplaması için çok çaba harcandı; ancak Qazî Mihemed şu cevabı verdi: “Benim idam edileceğimin kararı verilmiştir, ulusuma verdiğim söz ve peyman odur ki ulusumla birlikte yaşayacağım ve onun için öleceğim. Şimdi nasıl olur ki ulusuma verdiğim söz ve ettiğim yeminden vazgeçeyim! Bu neden- le bütün namussuzluk mahkeme başkanı olan albaydan kaynaklanıyor. Ben o adamın sorularını cevaplamam, eğer başka biri varsa sorsun.” Qazî Mihemed’in konuşmayacağı anlaşılınca, mahkeme heyeti çaresiz bir şekilde Albay Nikuzad yerine, mahkeme başkanı da olan Albay Recep Eta’yı mahkemenin yargıcı yapmak zorunda kaldı. Birinci sorudan başlamak üzere bütün sorular yeniden soruldu. Qazî Mihemed, daha önce reddettiği soruların tümünü tekrar reddetti. Neden merkezi devletin onayı ve kararı olmadan, Rus Devleti ile petrol ticareti antlaşması yap- tınız? sorusuna verdiği cevapta; Qazî Mihemed (gülerek dedi): Hangi petrol, ticaret yapmak için elimizde hangi petrol kuyuları ve şirketleri vardı, eğer bizi cambazca bir şekilde suçlamak istiyorsanız, öyle suçlama ve iftiralarda bulunun ki biraz doğruluk payı olsun. Anlaşılan odur ki siz Mahabad şehrinin içinden geçen nehrin suyunu da petrol olarak görüyorsunuz. Doğrusu çok bilinçsiz bir WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 72 --- Page Break --- şekilde bizi suçluyorsunuz, bize yaptığınız suçlamaların hiçbirinin temeli yoktur. Aynı şekilde diğer sorunun cevabında da güya Qazî Mihemed, İran’a yabancıları getirmek istemiş ve İran topraklarının bir kısmını onların idaresine bırakmış, örneğin Mele Mustafa Barzanî gibi! Qazî Mihemed üç ay önceki yargılamada olduğu gibi tekrar bu sorunun cevabını verirken şöyle dedi: “Mele Mustafa Barzanî Kürdistan’a gelen bir yabancı değildi ve değildir, hiç kimse onu getirmemiştir, Kürdistan her Kürd’ün evidir, şartlar öyle gerektirmiş ve o da evinin bir bölümünden diğer bir bölümüne geçmiştir.” Albay Eta, soruları birer birer tekrarladı ve Qazî Mihemed de daha önceki gibi bütün suçlamaları tekrardan reddetti. Bu arada Albay Nikuzad sarı, kırmızı ve yeşil renkli ve üzerinde çekiç ve orak resmi olan bir kumaş parçasını çantasın- dan çıkartı ve Qazî Mihemed’e göstererek şöyle dedi: Işte bütün hükümetin, bayrağın ve teşkilatın bu değil mi?(Albay bayrağa tükürerek ayakları altına alıp bastı.) Albayın bu davranışına karşılık olarak Qazî Mihemed şöyle dedi: “Birincisi, göstermiş olduğun bayrak kesinlikle Kürdistan bayrağı değildir; çünkü bizim bayrağımızın üzerinde çekiç ve orak resmi yoktur. Ikincisi, bu davranışın senin ahmaklığının ve şuursuzluğunun göstergesidir, çok iyi bilin ki hakaret etmek için hiçbir zaman eliniz Kürdistan bayrağına yetişemeyecektir, bir gün gelecek ki o bayrak şu anda yargılanmakta olduğum mahkeme binasının üstüne dikilecek ve dalgalanacaktır. Ben Kürdistan bayrağını Mele Mustafa Barzanî’ye emanet etmişim ve onun omuzlarında bu dağdan öteki dağa, bu şehirden öteki şehre ve bu ülkeden öteki ülkeye taşımakta, ta ki bir gün bütün Kürdistan dağlarına ve diyarlarına dik- ilip dalgalanana kadar, çok iyi biliniz ki o gün gelecektir.” Albay, Qazî Mihemed’e talepte bulunarak dedi: Her ne kadar bu konu mahkemenin işi ve görevi dışında ise de, bize Mele Mustafa Barzanî’nin bazı özeliklerinden bahs edebilir misin? Qazî Mihemed: Mele Mustafa Barzanî’den vazgeç, sen kendin dedin, Mele Mustafa yabancı biridir ve mahkemenin işi ve görevi dışındadır. Fakat Albay ondan tekrar talepte bulundu. Qazî Mihemed: Eğer bir bütün olarak Mustafa Barzanî’den bahsedersem, bir anda Kürdlük tarafımın ağır bastığını düşünebilirsin. Albay Eta: Söylediklerinin doğru olduğuna inandığına dair yemin etti, bu mahkemede benim için kani olmuştur ki dediğin ve diyeceğin her şey, yüreğinin derinliğinden çıkıyor ve inanarak söylüyorsun. Qazî Mihemed: Size Mele Mustafa Barzanî’nin bütün özelliklerini anlata- mam, siz de hiçbir şekilde bütünüyle Barzanî’yi tanıyamazsınız. Çünkü, Ona düş- man tarafı olarak baktığınız için, ben söylersem de, siz hiçbir şekilde düş- 73 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- manınızın bu değerli ve iyi özelliklerini, duruş ve pratiğini takdir etmek iste- mezsiniz. Yargıç, bildiği oranda Barzanî’yi onlara tanıtması için Qazî Mihemed’ten tekrar talepte bulundu. Qazî Mihemed: Ne ben ve ne de başka biri Barzanî’yi kendisi gibi size tanıtamaz, bu soruyu sormaktan vazgeçmenizi istiyorum. Fakat mahkeme heyeti Mustafa Barzanî’den bahsetmesini tekrar talep etti. Qazî Mihemed: Pekala, Mele Barzanî’yi yalnız birkaç cümle ile size anlat- acağım; tarihte, ne kadar kahraman, yiğit, direnişçi, şerefli, hümanist, özgür, korkusuz ve öngörülü büyük şahsiyetler varolmuşsa, Barzanî de onlardan biridir. Allah’a ve dine, İslam dininin önderine inanmış Müslüman milletinde nasıl ki doğruluk, dürüstlük ve sadakat varsa, bütün bu özellikler Barzanî’de de vardır. Sadi’nin de dediği gibi: “Hirançe xoban heme darend, ew bi tenha dare.” İster inanın ister inanmayın veya hoşnut olun yada olmayın. Qazî Mihemed’in çok içten ve inanarak söylemiş olduğu bu sözlere, mahkeme salonunda bulunan herkes hoşnut oldu. Şüphesiz belliydi ki Barzanî’yle ilgili anlattığı bu övücü özellikler, ne Barzanî’nin hatırı içindi, ne de mahkeme heyetinin. Mahkeme başkanı Eta, Qazî Mihemede dedi: Bilebildiğimiz kadarıyla bu memlekette senin kadar sakin ve kendine hakim kimse yoktur, neden Albay Nikuzad’a çok kızdınız? Qazî Mihemed: Şu anda uğrunda idam cezası ile yargılanmakta olduğum bu ulusun onurunu rencide etme fırsatını hiç kimseye vermem. Şu anda ulusumu rencide edecek ve küçümseyecek namertçe bir davranışı nasıl kabullenebilirim? Sadece şunu söyleyebilirim; Kürd ulusunu rencide edecek alçak ve namert bir kişiliğe fırsat vermem. Bunu kabullenecek kadar bilgili ve medeni değilsiniz, saygısızlığınızı nasıl hoş görebilirim? Sadî’nin dediği gibi: “Hira engiz dest ez can bişevît, herançe derdî dil derd begoyed.” Ulusum için ölmek ve şehit olmak! Allah’tan istediğim kabul edildi, bağışlayan yüce Allah’ın huzuruna yüzümün akıyla gideceğimi umut ederim. Kiyomers Salih: Qazî Mihemed’e yapılan suçlamalar listesine mahkeme oturumun sonunda bir yenisi daha eklendi; güya cumhuriyet kadrolarına ve bir grup subaya şiir okumuş ve onlar da bu şiiri kendilerine kılavuz yapmışlardı. Lakin Qazî cevabında, ilk olarak bu şiiri sizden duyuyorum dedi Birçok askeri mahkeme ve meydan mahkemesinin duruşmalarına katılmışım; fakat hiç birinde de Qazî Mihemed gibi yürekli, cesaretli ve korkusuz bir insanı görmedim. Muhakemede hiçbir şekilde korkmuyordu; sanki mahkemede değil de bayram ve şenlikte oturmuş biri gibi soruları cevaplıyordu ve çok cesaretli bir şekilde konuşuyordu. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 74 --- Page Break --- Albay Nikuzad, Kürt halkını ve Qazî Mihemedi rencide eden sözler sarf ettiği zaman, Qazî Mihemed çok sert bir şekilde ona cevap verdi. “Bizden öncek- iler sizi çok iyi tanımışlar. (...........) diyen şairden Allah razı olsun.” diyerek, çok felsefi ve derin bir Farsça şiir okudu ki Acemlerin ve Şîa’nın ruhunu ve kökünü ortaya koyuyordu) ben o şiirin kime ait olduğunu öğrenmek ve yazmak istiyor- dum; fakat muhakeme zamanı olduğu için şiiri tekrarlama durumu yoktu. Ve Qazî şiiri okuduktan sonra: “Sizi bize böyle tanıtmışlar dedi.” Albay Eta tekrar Qazî Mihemed’e sordu: Mele Mustafa Barzanî’nin buradan ayrıldıktan sonra, seninle ne tür ilişkileri oldu? Eğer ilişkisi olduysa hangi gün ve nasıl oldu? Qazî Mihemed: Barzanî, Şino ve Nixede bölgesîne ulaşana kadar ilişkimiz vardı; fakat oradan uzaklaştıktan sonra ilişkimiz kesildi ve ondan sonra haber ala- madım. Yargıç tekrar sordu: Mele Mustafa Barzanî ile ilişkiniz olduğu zaman, Mele Mustafa seni kurtarmak için ne tür planları hazırlamıştı? Qazî Mihemed: Mele Mustafa Barzanî, onunla beraber gitmemi çok istiy- ordu, henüz ben tutuklanmadan bana şunu dedi, “Ben (İran devletine karşı-çn.) suçsuz olduğumu dillendiremem.” Mele Mustafa Barzanî, bana, siz Acemlerin doğru ve gerçek resmini çizdi, sizin kim ve ne olduğunuzu kavrattı. Albay Eta sordu: O resmin nasıl olduğunu ve ne olduğunu bize gösterebilir misin/anlatabilir misin? Qazî Mihemed: Doğrusu, Barzanî sizi herkesten çok daha iyi tanımış, Barzanî bana şunu dedi, “Hiçbir halk ve millet Acemler gibi değildir.Acemler güç ve kuvvet sahibi olduğu zaman onlardan daha zalim, acımasız ve vicdansız olanı bulunmaz, boyunduruk altında oldukları zaman da, hiç kimse onlar gibi iktidar sahibine ricacı ve mazlum görünmeyi bilemez ve edemez. Güç/iktidar sahibi oldukları zaman, ellerinden ne geliyorsa yaparlar ve boyunduruk altında olduğu zaman da, geçinmek için ne gerekiyorsa yaparlar. Bundan dolayı suç işlemediğin için Acemlerin seni hoş karşılayacağına dair bir beklentin olmamalı.” Albay Eta tekrar sordu: Barzanî’yle gitmediğinden dolayı pişman değil misin? Qazî Mihemed: Eğer yüce Allah’ım bu şekildeki ölümüme engel çıkarmazsa, pişman değilim. Çünkü, ben, onlarla yaşayacağıma ve onlarla öleceğime dair, Kürt ulusuna söz vermişim. Biliyorum, eğer ben gitseydim ve elinize düşmeseydim, benden intikam almak için, Mahabad halkından ve Kürt milletinden çok sayıda insan öldürecektiniz. Bunun için rahatım. Birincisi; suçsuz olarak ben öldürüle- ceğim, ikincisi ise; vermiş olduğum sözü yerine getirmiş olduğum için, umut 75 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- ederim ki Allah’ın ve Kürt milletinin yanında, dünyanın ve kıyametin sevimli insanı olurum. Albay Eta sordu: Tutuklandığın zaman, Mahabad civarlarında bulunan Barzanî’nin seni kurtarmak için bir planı var mıydı? Qazî Mihemed: Evet, Barzanî bana haber gönderdi ve ne şekilde olursa olsun herhangi bir gece çok sayıda pêşmergeyi gönderip beni zindandan kurtara- bileceğini söyledi. Mele Mustafa’nın amacı, öldürülmeden önce beni zindandan kurtarmaktı. Albay Eta: Neden plan işlemedi? Qazî Mihemed: Ben kendim istemedim. Albay Eta: Neden? Neden kurtulmak istemiyordun? Qazî Mihemed: Birkaç nedenden dolayı. Albay Eta: O nedenler neydi? Qazî Mihemed: Birincisi, ulusuma vermiş olduğum söz ve anlaşmaydı. İkincisi ise, daha çok kan akmaması için idi. Bilhassa ben yaşamımda ölüm ve öldürmeden dolayı üzülüyorum. Albay Eta: Doğrusu sen kendine mi üzülüyordun yoksa Barzanilere mi veya bizim subaylara mı üzülüyordun? Qazî Mihemed: Allah’a inan ki, ne kendime üzülüyorum ve ne de sizin subaylarınıza. Ben Kürtlere ve Barzanî’lerin gençlerine üzülüyorum. Eğer bu olmasaydı, ben karar vermiştim ve her halûkarda öldürüleceğimi biliyordum. Albay Eta: Barzanî’lere neden bu kadar üzüldüğünü bize anlatabilir misin? Qazî Mihemed: Çünkü Mele Mustafa ve Barzaniler, Kürt ulusunun gelecek umududur. Ben de Kürdistan bayrağını onlara emanet ettim ve onlar o bayrağı koruyacaklar. Kürdistan bayrağı günü gelene kadar onların yanında kalacaktır. O bayrak, Albay Nikuzad’ın tükürüp ayakları altında çiğnediği bayrak değildir. Allah’tan umudum odur ki, o bayrak Barzanî kuvvetlerinin eliyle şu an içinde yargılandığım bu evin üstüne ve bütün Kürdistan dağlarına dikilip dalgalansın. Albay Eta: Son soru; doğrusu, sen kendin mi gitmedin yada Barzanî seni kendisiyle götürmedi, istemedi onunla gidesin? Qazî Mihemed: Öyle anlaşılmaktadır ki şimdiye kadar söylediklerime inanmıyorsun. Albay Eta: Bana bu gerçeği anlatmanı istiyorum. Qazî Mihemed: Albay! Kendine gel, sen de beni rencide etme! Neden doğruyu benden istiyorsun? Bu söylediklerim doğru değil mi, he!? Babam ve ata- larım bu topraklarda yaşamış, Kürdistan topraklarının dışında nereye gideyim! Ben ülkemi ve ulusumu bırakıp kaçacak kadar yaşam düşkünü değilim! WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 76 --- Page Break --- Albay Eta, Qazî Mihemed’in daha önceki gibi tekrar kızmaması ve Nîkuzad gibi onu da rencide etmemesi için, çabucak özür diledi ve amacının Qazî Mihemed’i rencide etmek olmadığını, ağzından yalnızca böyle bir söz olarak çık- tığını söyledi. Ve sonra şu soruyu sordu ve dedi gerçekten de bu soruya da cevap vermeni istiyorum. Albay Eta: Eğer o kadar vatanını ve ulusunu seviyorsan, neden yabacıları ülkeye getirip ulusuna subaylık yapmasına izin veriyorsun? Qazî Mihemed: Siz bu sözü çok tekrarlıyorsunuz, anlaşılan amacınız Ingiliz ve Rus Kuvvetlerini kastetmektir? Albay Eta: Hayır, amacım Mele Mustafa Barzanî’yi kastetmektir. Qazî Mihemed (gülerek dedi): Bir süre önce bu sorunuzu cevapladım, tekrarlamaya gerek yoktur. Ben size dedim, Mele Mustafa Barzanî Kürd’tür ve Kürdistan da her Kürt’ün evidir, Barzanî de evinin bir odasından öbür odasına geçen bir insan gibidir, her insanın evinin ve malının herhangi bir yerinde oturmaya hakkı vardır. Ve iyi bilin ki ben kendim gitmek istemedim, eğer öyle olmasaydı, emrimde olan birkaç otomobil vardı, istediğim her an ve zaman bu otomobillerden biriyle İran topraklarından uzaklaşabilirdim. Ben yaptığım işin sonucunu da çok iyi biliyordum ve sizi de çok iyi tanıy- ordum. Barzanî’nîn dediği gibi, hiçbir halk ve millet Acemler gibi değildir, Acemler güç ve kuvvet sahibi olduğu zaman onlardan daha zalim, acımasız ve vicdansız, onlar kadar rencide edici ve kurukafalı olanı bulamasınız, boyunduruk altında oldukları zaman da, hiç kimse onlar gibi iktidar sahibinden ricacı olmayı, kendini zavallı ve mazlum göstermeyi bilmez. Qazî Mihemed’in mahkemesi bu şekilde sona erdi. Ondan sonra, sıra Mihemed Husên Xanî Seyfî Qazî’ye geldi. Çok heybetli, zinde ve cesaretli bir şekilde mahkeme salonuna girdi ve burasının mahkeme olduğunu düşünmüyordu bile. Albay Nikuzad yerine oturdu, bir süre Seyfî Qazî’ye baktı ve soruları sor- maya başladı. Albay Nikuzad: Neden bu görevi aldın ve Savunma/ Savaş Bakanı oldun, bu görevi almaktaki amacın neydi? Seyfî Qazî: Bu görevi onurla aldım ve tek amacım ulusuma hizmet etmek- tir. Albay Nikuzad: Amacın hizmet etmek miydi yoksa para biriktirip yaşa- mak için mi bu görevi üstlendin? Seyfî Qazî (gülerek): “Albay, eğer beni tanımıyorsan bilmiş ol, bu görevi para toplamak için yapmamışım, 2 milyon tümene yakın kendi paramı Kürt ulusu ve Kürdistan Cumhuriyeti için harcamışım. Albay, öyle anlaşılmaktadır onun 77 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- dışında beni de tanımıyorsun. Sen, mahkeme ve adaletin pratiğinden de hiçbir şey anlamıyorsun.” Aslında burada, Albay henüz Qazî Mihemed’in sözlerinin yaratığı kızgın- lığın etkisinde olduğu için, patlamaya hazır bir durumdaydı, Seyfî Qazî’yi kırmak ve bir bahaneyle ona kızmak istiyordu. Fakat Seyfî Qazî onu uyararak şöyle dedi: “Artık biz yaşamdan da maldan da vazgeçmişiz, eğer sen bir iğnenin ucu kadar cesaretlenip beni rencide etmek istersen, ben Qazî Mihemed gibi değilim, yalnız sözle sana cevap vermem (elini yumruk yapıp Albaya göstererek dedi); bu yumrukla dişlerini ve başını kırarım, sonuç olarak bizim de beklediğimiz ölümün ötesinde bir şey yoktur. Şimdiye kadar bizim hakkımızda bir milyon yalan, hoş olmayan ve düşüncesizce şeyler söylediniz, şimdi de yenilerini eklemek istiyor- sunuz. Bizim aleyhimizde düzenlemiş olduğunuz bütün bu bahtsızlığın ve yalan- ların, hiçbir temeli yoktur, fakat burada size açıklıyorum, bütün bu yalan ve ifti- ralarınızı onurlanarak kabul ediyorum. Artık sizin hiçbir sorunuzu cevaplamaya- cağım.” Böylece Seyfî Qazî’nin muhakemesi de sona erdi. Ve ondan sonra sıra Ebû El Qasim Sedrî Qazî’ye geldi ve onu mahkeme salonuna getirdiler. Ona sorulan birinci soru şuydu: Qazî Mihemed’e göndermiş olduğun o mektupta, “Dışarıdan size askeri yardım gelene kadar direnin”diye yazmandaki amacın neydi? Sedrî Qazî: Böyle bir iddianın aslı yoktur, eğer böyle bir şey varsa buyu- run kanıtlayın. Barzanî için yazmış olduğun o şiir ne idi? Sedrî Qazî: Evet, o şiiri Barzanî’yi sevdiğim için yazdım. Yargıç tekrar sordu: Mektubunda belirttiğin o yardım daha önce de var mıydı? Yoksa bu, yabancılar tarafından size gönderilen ilk yardım mıydı? Sedrî Qazî: Böyle bir şeyin aslının olmadığını söylüyorum. Yargıç tekrar sordu: Pîşeweri ile Tebriz’de, Miyandwaw’da Rus komutan Nemaz Elyof’la, Merxe’de Aleksandır’la ve Urmiye’de Rus konsolosuyla ne için görüşüp toplantı yaptınız? Sedrî Qazî: Bu görüşmeler o günkü koşulların gereğiydi. Yargıç sordu: Bu, Ruslar için yapılmış bir casusluk işidir. Sedrî Qazî: Kimin için casusuluk? Neden? Ülkemizde olup da Rusların görmediği ne vardı? Rusların kendiliğinden gidip görmedikleri bir şey, bir yer var mıdır? Yargıç, tekrar dile getirdiği bazı isimlerin böyle, şöyle yazdığını söyledi. Sedrî Qazî: Herhangi bir yere yazmış olduğum her yazının bir nüshasını da kendi yanımda tutarım. Mektup ve belgelerin tümünün içinde mevcut olduğu WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 78 --- Page Break --- dosyamı Tahran’a gönderin. Neyi, neresi için yazdığım, o zaman daha iyi anlaşılır. Bu şekilde her üç Qazî’nin de tekrardan görülen mahkemesi sonuçlandı. Mahkeme Heyeti tekrar konuşmaya başladı; ancak bu konuşma önceki gibi değil- di, yarım saatten daha az bir sürede konuşmasını tamamladı ve kararını aldı. Qazî’lerin tekrardan yargılanması için kurulmuş olan bu ikinci Mahkeme Heyeti kararını yaklaşık on saat içerisinde açıkladı ve bu arada sürekli Tahran ve Mahabad arasında telsizle görüşmeler yapılıyordu. Mahkeme heyeti gece saat 12’de üç Qazî’nîn de idam kararını açıkladı ve bu kararı çok hızlı bir şekilde Tahran’a ulaştırıp onları haberdar etti. Her ne kadar ne Qazî Mihemed, ne Sedrî, ne Seyfî Qazî ve ne de biz Tahran’ın kararıyla ilgili bir şey öğrenemedikse de, fakat asayiş komutanının yüz renginin belirgin bir şekilde değişmiş olduğunu, ellerinin titrediğini ve acil bir şekilde telsizle bir yerlerle ilişki kurmak istediğini gördüğümüz zaman, anladık ki çok sert bir karar verilmiştir. Her ne kadar, Tahran’la yapılacak telsiz görüşmelerinin süresinin yarım saati aşmaması kararı önceden alınsa da, anlaşılan oydu ki Şah’ın Sarayı ve Genel Kurmay, o gece sabaha kadar mahkeme kararının infaz sonuçlarını bekledi. Doğrusu Qazî’lerin yeniden yargılanması için kurulan ikinci mahkeme de, bundan önceki meydan mahkemesinin yaptığı suçlamaları tekrarladı ve hiçbir suçlama için de önemli bir belge gösteremedi ve Qazî’lerin suçlamaları red- detmesine de bir cevap vermeden, her üçünün idam kararını onayladı. Ondan sonra, şehir içinde darağaçlarının kurulacağı bir yer aramaya koyuldular. Anlaşılan oydu ki asayiş komutanlığı mahkeme kararından bir gün önce, Çiwarçira meydanındaki bir evi belirlemişti, yani baştan beri idamların yapıla- cağı yer belirlenmişti. Komutan: Biz gerekli yeri hazırlamışız. Kiyomers Salih Yazıyor: Başta verilmiş olan karara göre, Qazî’lerin infazı, Mahabad komutanlığına bırakılmıştı. Biz mahkeme heyetiyle birlikte Tebriz’e ve oradan da Tahran’a gitmek üzere hazırlandık. Fakat, aniden karar değişikliği yapıldı, Qazî’lerin cezası infaz edilene kadar mahkeme heyetinin orada kalması gerekiyordu. Qazî’lerin idamı gerçekleşene kadar, mecburen kaldık. Mahkemenin bitiminden sonra, Qazî’lerin kaçmamaları için etrafı asker- lerce korunan bir odada bekletiliyorlardı. Alınan karar doğrultusunda her biri on asker refakatinde ayrı kamyonlara bindirildiler. Onlara; “sizi Tahran’a göndere- ceğiz.” denildi. Qazî’leri birer birer Çiwarçira meydanına getirilmesi için, Mahabad Askeri Komutanlığından emir vrildi. Ben de dergi için hazırladığım raporu tamamlamak üzere zindana gittim. 79 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- Bir askerle birlikte zindanın içine girdiğimizde Qazî Mihemed’i gördüm, namaz kılıyordu. Bir asker Qazî’ye dedi: “Hazırlığınızı görün, sizi Tahran’a göndere- ceğiz.” Sedrî ve Seyfî, bilhasa da Sedrî Qazî (Ebû El Qasım) bu karardan çok memnun görünüyordu. Qazî Mihemed selamı verdikten sonra, gelişimizin ve söylediğimiz sözün onda hiçbir etki yaratmadığını gördük. Hızlı bir şekilde eşyalarını toplayıp hazırlandılar ve dediler: “Müsaade edin de Tahran’a gidişimi- zle ilgili ailelerimizi haberdar edelim ki yol harçlığımız için bize para getirsinler.” Oradaki asker: “Hayır, gerekmiyor, komutan yol harçlığınız için gereken parayı, bu işten sorumlu askere vermiştir, bundan dolayı sizin para getirmenize gerek yoktur.” diyerek isteklerini reddetti. Alınan karardan sonra, Qazî’lerin her biri on askerle birlikte ayrı kamyon- lara bindirilerek götürüldü. O gün de askeri komutanlık tarafından şehir merkezinde olağanüstü durum ilan edilmişti, her nevi sokağa çıkma yasaklan- mıştı. Şehrin merkezi ve çevresi, silahlı asker ve subaylar tarafından sarılmıştı. Yarım saat içerisinde Qazî’lerin her biri on askerle birlikte kamyonlara bindiril- di; Qazî Mihemed birinci kamyona, Seyfî Qazî ikinci kamyona ve Sedrî Qazî de üçüncü kamyona bindirilerek hareket emrini beklediler. Kürt halkının korkutul- ması ve İran askerlerinin cesaretlendirilmesi için, Qazî’lerin Mahabad şehrinin merkezinde bulunan Çiwarçira meydanında idam edilmeleri kararı, Tahran’da alınmıştı. Mahkeme heyeti Mahabad’a doğru geldiği zaman, askeri komutanlık, şehrin güvenliğini sağlayacak askerleri yerleştirmek bahanesiyle, Çiwarçira mey- danı etrafındaki evleri boşaltılar. Qazî’lerin götürüldüğü meydandaki evin üç kapısı vardı; kapılardan biri meydana açılıyordu, ikincisi de meydanın tersi istikamette açılıyordu ve üçüncü kapı da evin küçük avlusuna doğru açılıyordu. Qazî Mihemed’in içinde bulunduğu kamyonun meydan tarafına gitmesi emri ver- ildi ve kamyon Çiwarçira’daki evin kapısında durduğu zaman Qazî Mihemed sordu; “Neden beni burada indiriyorsunuz?” Asker cevapladı: “Tahran’a gidişiniz buradan organize edilecektir ve kalan birkaç soru da burada size sorulacaktır.” Qazî Mihemed arabadan indi ve evin içerisine girdiği zaman, karşısında Albay Nikuzad, bir Kürd imam ve birkaç silahlı subayı gördü, aynı zamanda odada büyük bir masa ve üzerinde de bir Kuran vardı ve Tahran’dan Mahabad’a gelen sağlık müdürü de ordaydı. Orda anladı ki Tahran’a gitme olayı yalandır, bu bahaneyle onları Çiwarçira meydanına getirmişler. Yargıç Albay Nikuzad mahkeme hükmünü okumaya başladı ve Qazî’ye dedi: Bu hükmün şimdi yerine getirilmesi gerekiyor. Eğer bir vasiyetin varsa söyle ya da yaz. Qazî Mihemed hızlı bir şekilde masanın başına geçti ve vasiyetnamesini yazmaya başladı. Fakat yorgun olduğu görülmekteydi, bunun için birkaç sayfa yazdıktan sonra Mahabad imamına seslenerek dedi: Gel söyleyeceklerimi yaz. Qazî Mihemed, çok net bir şekilde konuşuyordu ve ona yazdırıyordu. Dedi yaz WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 80 --- Page Break --- bakalım, gelecekte Kürt ulusunun çocukları ondan faydalanması için filan yer ve filan toprak; okul, hastane ve cami içindir. Kürt halkı için birliğinizi, bütün- lüğünüzü oluşturun ve birbirinizi sevin diye nasihatlarda bulundu. Vasiyetnamenin yazımı bitikten sonra, namaz kılmaya başladı ve bütün bunlar da 2,5 saat sürdü. Yargıç bu süre içerisinde çok sıkıntılı görünüyordu, bir an önce Tahran’a dönmek istiyordu. Qazî Mihemed vasiyetnamesini yazıp namazını kıldıktan ve dileklerini Allah’a bildirdikten sonra, Kürt halkına vasiyetname ve birkaç nasihat yazmak için yetkililerden izin vermelerini istedi, yargıç da o izini verdi. Istediği kalem ve kağıt verildi, O da Yargıç Albay Nikuzad ve orada bulu- nan diğer her kesin duyacağı ve anlayacağı şekilde, imama söyleyeceklerini yaz- masını istedi. Qazî: “Mele sana söyleyeceğim her şeyi yaz.” Mele: “Kurban olduğum ne yazayım, ben sizin konuştuğunuz şekilde (Kürtçe) yazmıyorum, Kürtçe yazmam için yargıcın izin vermesi gerekiyor.” Qazî Mihemed kızarak cevapladı: “Yargıç kimdir? Bana izin verip vermemesi nedir? Ben sana söylüyo- rum.” (Kiyomers Salih diyor: Burada, Qazî Mihemed Meleye (İmama) Farsça söylediği şeyleri Kürtçeye çevirip yazmasını istiyordu) İmam dedi: Kurban, beni bağışlayınız, Kürtçe yazmasını bilmiyorum. Qazî Mihemed (kızarak) dedi: Bu da Kürt ulusunun diğer bir baht-ı kar- alığıdır. Qazî Mihemed kalemi eline alarak, düzgün ve çok güzel bir yazıyla vasiyetnamesini kendisi yazmaya başladı: “Büyük ve şefkatli Allahın adıyla, Kürt ulusu ve değerli kardeşlerime; Hakları gasp edilen kardeşlerim! Zulme maruz kalan ulusum! Ben yaşamımın son anlarında sizlere birkaç öğütte bulunmak istiyorum: Allah’ın hatırı için artık bir- birinize düşmanlık yapmayınız, birbirinizi koruyun, birbirinize yardımcı olun, zulme ve zorba düşmana karşı koyun, kendinizi düşmana satmayın, düşman kendi işini size gördürünceye kadar size katlanır, fakat şunu biliniz ki hiçbir zaman size acımaz ve güvenmez. Kürt ulusunun düşmanları çoktur, zalimdir, zorbadır ve merhametsizdir. Bütün ulusların ve halkların başarısının sembolü birlik ve bütünlüktür, ulusal dayanış- madır. Birliği ve bütünlüğü olmayan uluslar, sürekli düşmanlarının egemenliği altında olurlar. Kürt ulusu! Yeryüzündeki diğer uluslardan hiçbir şeyiniz eksik değildir, belki de yiğitlikte, beceride ve gayret gösterme yönünde kurtulmuş olan çok ulustan da ilerdesiniz. Zorba düşmanlarının elinden kurtulan diğer uluslar da sizin gibidir; fakat kendi birliğini oluşturanlar kurtuldular. Siz de yeryüzündeki diğer bütün uluslar gibi artık esaret altında kalmayın. Ancak birlikle, kıskan- madan, kendini düşmana satmadan ve tahammülle ulusumuz kurtulabilir. 81 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- Kardeşlerim! Kürt düşmanları hangi renkten ve ulustan olursa olsun, her zaman düşmandır; acımasızdır, vicdansızdır, sizin kendi elinizle sizi öldürecektir, onursu- zlaştıracak yalan ve hilebazlıkla sizi kandırıp birbirinize düşürecektir. Kürt ulusu- nun bütün düşmanları içerisinde Acemler hepsinden daha zalim, mel’un, Allah tanımaz ve acımasız olanıdır. Kürt ulusuna karşı hiçbir suç işlemekten kaçınmaz, Kürt ulusuna karşı tarihten gelen bir kini ve nefreti olmuş ve bu gün de devam etmektedir. Şîkakîli İsmail Axa’dan tutun kardeşi Cevher Axa, Menguri’li Hamza Axa ve diğerlerine kadar halkınızın bütün büyüklerini kandırdılar, yalnızlaştırıp halkın desteğinden yoksun bıraktılar ve onlara Kur’an adına yemin ederek Acemlerin onlara hayırlı bir niyetle yaklaştığına onları inandırıp kalleşçe öldürdüler. Ama Kürtler, Acemlerin ettikleri yemin ve verdikleri sözlere çabuk inanıp ve kandırılırlar. Fakat geçmiş tarihten günümüze kadar hiç kimse Acemlerin Kürtlere verdikleri sözleri ve yaptıkları antlaşmaları yerine getirdik- lerini görmemiştir, sürekli yalan söyleyip ve hilebazlık yapmışlar. Ben, sizin küçük bir kardeşiniz olarak, Allah’ın yollunda ve Allah’ın hatırı için size diyorum birlik olun ve hiçbir zaman birbirinizi yalnız bırakmayın. Çok iyi bilin eğer Acem size bal verirse, biliniz ki içine zehir katmıştır. Acemlerin sözüne, yeminine ve yalanı- na kanmayınız, eğer bin kere kutsal kitaba el bassa da ve size söz verse de inan- mayın, çok iyi biliniz ki tek amaçları sizi kandırmaktır. Şu anda yaşamımın son saatlerindeyim ve yüce Allahın hatırı için size nasihat ediyorum ve size söylüyorum: Allah biliyor ki mücadelemle, başımla, canımla, nasihat ve doğru yolu göstermekle elimden gelen çalışmayı yapmışım. Şimdi de içinde bulunduğum şu anda da sizleri uyarıyorum ki artık Acemlere kanmayın ve Kur’an’a el basıp yemin etmelerine, verdikleri söz ve yaptıkları anlaşmalara inanmayın. Çünkü Acemler Allah’ı tanımadıkları gibi Allah’a ve Peygamberine, kıyamet gününde hesap vermeye de inanmazlar. Onlar açısından müslüman olsanız da Kürt olduğunuz için suçlusunuz, onlar için düşmansınız, başınız, canınız ve malınız onlar için helaldir ve bunu ganimet olarak bilirler. Her ne kadar size verdiğim söz, sizi hain düşmanın elinde bırakıp gitmek değil idiyse de, düşündüğüm zaman, çoğu kere büyük yiğitlerimiz de yemin, yalan ve hile ile Acemler tarafından yakalanıp öldürülmüşler. Düşman, yiğitlik meydanında onlara karşı duramayacağını bildiğinden, çaresiz kaldıkları zamanlarda yalan ve hile ile onları kandırıp öldürmüştür. Bütün bunları sürekli düşünüyordum ve hiçbir zaman Acemlere güvenmedim. Acemler burayı tekrar işgal etmeden önce, Acem devleti ve Şah’ın kendisi bir çok kere göndermiş olduğu mektuplarla, tanınmış Kürt ve Fars şahsiyetleri aracılığıy- la Kürdistan’da bir damla kanın dökülmemesi için büyük söz ve vaatlerle, ellerinden gelen gayreti ve iyi niyeti göstereceğini belirtmiştir. Şu anda siz Acemlerin verdikleri söz ve antlaşmaları gözlerinizle görüyorsunuz. Eğer bazı bölge komutanları ve Kürt aşiret reisleri ihanet yapmasaydı ve kendini Acem WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 82 --- Page Break --- hükümetine satmasaydı, bu yaşadıklarımız bizim, sizin ve Cumhuriyetimizin başı- na gelmezdi. Size vasiyetim ve nasihatim şudur ki; çocuklarınız okusun; çünkü bizim Kürt ulusu olarak diğer uluslardan hiçbir eksikliğimiz yoktur, yalnız okumak yetmez, öyle bir okuyun ki uluslar kervanından geri kalmayasınız. Okumak düşman için öldürücü bir silahtır. İnanın ki eğer kendi aranızda birlik, bütünlük ve okumuşluk iyi durumda olursa, düşmanı daha kolay yenmiş olursunuz. Olmaya ki benim, kardeşimin ve amcam oğlunun öldürülmesiyle korkasınız, umudunuza ve amacınıza ulaşana kadar bizim gibi daha birçok insanın başını bu yolda kurban vereceksiniz. Inanıyorum ki içinizden çok sayıda insan da kandırılıp koparılacaktır. İnanıyorum ki bizden sonra gelecek daha becerikli ve bilinçli insanlarımız da Acemler tarafından kandırılacaktır; fakat umut ederim ki bizim ölümümüzden ders ve ibret alırsınız. Kürt ulusuna sadık olanlar! Size diğer bir vasiyetim de şudur ki Kürt ulusunun bağımsızlığı için ne yapıyorsanız, yüce Allah’tan dileyin ki size yardımcı olsun, ben çok iyi inanıyorum ki yüce Allah size yardımcı olacak- tır ve başarılı olacaksınız. Sen, niye başarmadın? diye benden sorabilirsiniz. Size vereceğim cevapta diyorum: O yüce Allah’ın adına ben başardım, kendi halkının ve ulusunun kurtuluşu yolunda başını, canını ve malını kurban etmekten daha büyük bir başarı var mıdır? İnanın ki eğer ölüm Allah ve O’nun Peygamberi yol- unda, ulusum ve halkım içinse ve yüz akıyla ölüyorsam, bu ölüm benim için başarıdır. Aziz Kardeşlerim! Kürdistan her Kürdün evidir, nasıl ki bir evdeki aile bireylerinin her biri bildiği işten sorumlu ve meşgul ise, işte Kürdistan da o ev gibidir. Eğer o evin üyelerinden birisinin bir işin üstesinden geldiğini görüyorsanız, ona yardımcı olun o işi yapsın. Yürüdüğü yolda o insana engeller çıkartmak doğru değildir, siz- den biri büyük bir sorumluluk üstlendiği zaman ve büyük bir yükü omuzlayıp götürdüğü zaman, o işi bildiğini ve o göreve karşı büyük bir sorumluluk altına girdiğini biliniz, bundan dolayı da tahammülsüz olmayınız. Çok iyi bil ki senin Kürt kardeşin kindar ve kötü kalpli düşmanından daha iyidir. Eğer büyük bir sorumluluk üstlenmeseydim şu anda darağacının önünde olmayacaktım, onun için birbirimize karşı tahammülsüz olmayınız. Bizim verdiğimiz emirleri yerine getirmeyenler, yalnız itaatsizlik yapmadılar, belki bize düşmanlık da yapıyorlardı. Çünkü biz kendimizi halkımızın hizmetçisi olarak görüyorduk. Şu an onlar kendi evinde ve çocukları arasında tatlı bir uykudadırlar; lakin biz ulusa yaptığımız hizmetten dolayı darağacının önündeyiz ve şu an ben yaşamımın son adımlarını bu vasiyetnameyi yazmakla tamamlıyorum. Eğer benim omuzlarımda da büyük bir sorumluluk olmasaydı, şu an ben de sizin gibi evimde ve çocuklarımın yanın- da, tatlı bir uykuda olacaktım. Bizden sonrakiler için yaptığım bu nasihatlar, 83 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- benim sorumluluklarımdan biridir, eğer bu sorumluluğu benim yerime başka biri üstlenmiş olsaydı, inanıyorum ki şu an benim yerimde o darağacının önünde ola- caktı. İşte, ben Allah’ın rızasıyla da almış olduğum sorumluluktan dolayı, ulusu- nun hizmetinde ve doğru yolda olan bir Kürt olarak bu nasihtleri size yaptım ve umuyorum ki nasihatlarımı bugünden sonra tamamen dinlersiniz ve bunlar size ibret olur. Yüce Allah’tan umut ederim ki düşmanlarınızı yenersiniz. * Birlik ve beraberliği savunun, kötü işler yapmayın, bilhassa sorumluluk ve hizmette birbirinizi kıskanmayın. * Allaha ve Peygamberine inanın ve Allah’tan gelen her şeye güvenin ve mümkün olduğu kadarıyla dini görevlerinizi yerine getirin. * Düşmanın tuzaklarına daha az düşmek için okuyun, bilginizi ve bilimsel yanınızı geliştirin. * Düşmanlarınıza güvenmeyin ve bilhassa da Acem gibi düşmanlara. Çünkü, Acemler birkaç yönüyle sizin düşmanınızdır; ulusunuzun, halkınızın ve dininizin düşmanıdır. Tarih göstermiştir ki her seferinde çeşitli bahanelerle Kürtlere saldır- mış ve en basit suçlamalarla Kürtleri öldürmüş, onlara karşı her tür suçu işlemek- ten çekinmemişlerdir. * Bu dünyadaki birkaç günlük değersiz yaşam için, kendinizi düşmana satmayın; çünkü düşman düşmandır ve güvenilecek hiçbir yanı yoktur. * Birbirinize ihanet etmeyin; ne siyasi, ne can, ne mal ve ne de namus olarak ihanet etmeyin. Çünkü, ihanetçi hem Allah katında ve hem de insana karşı suçlu ve güvenilmezdir. İhanet, bir gün ihanetçinin karşısına dikilir. * Eğer sizden biri ihanet yapmadan bir işinizi yapabiliyorsa, ona yardımcı olun, kıskançlık ve tahammülsüzlükten dolayı karşı koymayın, Allah göstermesin ona karşı yabancıların ajanlığını yapmayın. * Okul, hastane ve cami yapılmak üzere vasiyetnamemde belirttiğim yerlerden faydalanmanız için, bütün gücünüzle talepte bulunun. * Esaret altında olan diğer bütün milletler gibi esaretten kurtulana kadar, mücadeleden ve çalışmadan vazgeçmeyin. Dünya malı hiçbir şey değil. Eğer devletiniz olursa, özgür olursanız, o zaman her şeye; mal, vatan, toprak, namus ve mülke sahibi olursunuz. * Bildiğim kadarıyla Allah’a olan borcumun dışında, başka hiç kimseye borcum yoktur, eğer biri çıkıp da ona borçlu olduğumu (az yada çok) iddia ederse, kendimden sonrakilere büyük bir mal varlığı bırakmışım, mirasçılarımdan bu hak talebinde bulunabilir. Birliğinizi oluşturmadan, başarılı olamazsınız. Birbirinize karşı zulüm ve zorbalık yapmayın; çünkü Allah zalimleri çok çabuk ortadan kaldırır. Bu Allah’ın sözüdür: Zalimler yenilecektir, Allah ondan zulmüne karşılık intikamını alacaktır. Umuyorum ki bu nasîhatları dinlersiniz ve Allah’ın yardımıyla da düşmanınızı WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 84 --- Page Break --- yenersiniz. Sadî’nin dediği gibi: “Miradî ma nesîhet bud we goftem Hewalit ba Xuda kerdîm ve reftem.” Ulusun ve Ülkenin Hizmetçisi Qazî Mihemed Qazî Mihemed vasiyetnamesini yazıp bitirdikten sonra, dönüp yargıca dedi: İstersen dinle sana okuyayım. Yargıç: Gerekmiyor. Qazî Mihemed: İyi, islam hukukunda idam tasvip edilmediği için, beni öldüre- ceğiniz zaman kurşunlayarak öldürün. Yargıç, Qazî Mihemed’in bu isteğini kabul etmedi; çünkü mahkeme kararına göre iple boğulmaları gerekiyordu. Qazî Mihemed: “Namaz kılacağım ve ölümden önceki vaciplerimi yerine getireceğim.” dedi. İstekleri için izin verildi. Qazî Mihemed darağacının önüne gitmeden önce, dönüp kıbleye doğru baktı ve her iki elini havaya kaldırıp yüksek bir sesle dilekleri- ni Allah’a bildirdi: Allah’ım! Kendin de şahitsin ki bu ulusa hizmet etmekte hiçbir şey esirgemed- im ve endişem olmadı. Allahım! Şahitsin ki senin yolunda elimden gelen her şeyi yapmışım. Allahım! Bu dünyada ve kıyamette mazlumların intikamını zalimlerden al, benim bildiğim kadarıyla bu hep böyledir. Her şeyden haberdar olan Allah’ım. Bütün ezilen ulusları ve Kürt ulusunu da zalimlerin boyunduruğu altından kurtar. Allah’a dileklerini bildirme ve haykırış işi, yaklaşık 20 dakika sürdü. Qazî Mihemed’in Kürtçe olarak söylediği bu şeyleri, ben de mahkemede hazır bulunan Kürt imamdan Farsça anlamını soruyordum. Bütün bu aşamalardan sonra, infazı gerçekleştirmek üzere Qazî Mihemed’i darağacının önüne götürdüler ve ilmik boynuna atıldıktan iki dakika sonra Qazî Mihemed can verdi. Saat sabahın 4’ü idi. Bundan sonra Kürdistan Cumhuriyeti Savunma Bakanı, Mihemed Hüseyin Seyfî Qazî’nin içinde bulunduğu otomobilin meydana doğru gelmesi için işaret ver- ildi. Seyfî Qazî evin içine girdiğinde, karşısında yargıcı, imamı ve sağlık müdürünü gördüğü gibi meseleyi anladı, fakat hiç etkilenmedi ve bozuntuya vurmadı. Yargıç, ona mahkeme kararını okudu ve vasiyetnameni yazabileceğini söyledi. O da masanın başına oturup on sayfadan ibaret olan vasiyetnamesini yazdı. Vasiyetnamesini yazıp bitirdiğinde, sabah vakti olmuştu. Onu darağacı meydanına doğru götürdüklerinde, gözleri uzaktan Qazî Mihemed’in darağacında sallanan vücuduna ilişince, doğrudan 85 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- Kürtçe devrimci sloganlar atmaya başladı, tekme ve yumruklarla asker ve subaylara saldırdı ve önüne çıkan her subayı döverek yere yığdı. Aslanlar gibi kükremiş Seyfi Qazî’nin sesinden dolayı, Çiwarçira meydanı etrafındaki evlerde bulunan bütün halk uykusundan uyandı, ellerinin yetiştiği her birini dövdü ve aslanlar gibi kükreyerek haykırıyordu: Yaşasın Qazî Mihemed! Yaşasın Kürtler! Yaşasın Kürt ulusunun bağımsızlığı! Biz öleceğiz ama Kürtler hiçbir zaman ölmeyecektir! Seyfî Qazî’nin sesi gürdü ve kendisi de çok heybetli ve korkusuzdu, bunun için darağacının önüne yetiştirilene kadar tekme ve yumruklarla birkaç kişiyi yere serdi. Onun gür sesinden dolayı mahalle sakinlerinden çok sayıda insan uykusundan uyandı; ancak olağanüstü durum ilan edilmiş olduğu için akşamdan beri gidiş-gelişler ve sokağa çıkma yasaklanmıştı, bunun için kimse sokağa çıkma cesaretinde buluna- madı. Boynuna ilmik atıldıktan 2 dakika sonra ilmik koptu ve Seyfî Qazî’yere düştü. Onu tekrar kaldırıp üçüncü darağacının önüne götürüp ilmiği boynuna attıkları zaman, henüz can çekişiyordu. Saat, sabahın 5’i idi ve her taraf aydınlık olmuştu. Sıra Ebû El-Qasım Sedrî Qazî’ye geldi. Fakat, birkaç saat kamyonda beklet- tikleri için sersemleşmişti ve aynı zamanda idam meydanından uzak olmadığı için de büyük ihtimalle Seyfî Qazî’nin haykırışlarını da duymuştu. Bundan dolayı bir derec- eye kadar durumun ne olduğunu anlamıştı. Seyfî Qazî’yi kamyondan indirip yukarı çıkarttıklarında; yargıcı, imamı ve bizi görünce durumu anladı. Yalvarmaya başladı ve dedi: Benim hiçbir suçum yoktur, durumum tam netleşene kadar beni Tahran’a göndermeniz için rica ediyorum. Mahabad’lı imam ona dedi: “Ayıptır utan biraz, onlara yalvarma, diğerleri gibi yiğit ol, bundan sonra yalvarmak derdine derman olmaz, bu mahkeme kararıdır ve yerine getirilmesi gerekir, neden yiğitçe ölmüyorsun? Yiğitçe yaşadın, yiğitçe de öl. Niçin düşmanın gönlünü hoş ediyorsun? Onlar düşmandır, sizi asacaklar.” İmam’ın bu söz- leri onu etkiledi, bundan dolayı oturdu ve vasiyetnamesini yazmaya başladı. Seyfî Qazî vasiyetnamesini tamamladıktan sonra darağacı meydanına doğru götürüldü, gözü Qazî Mihemed ve Seyfî Qazî’nin darağacına asılı bedenine ilişince durumu kötüleşti ve ağlamaklı oldu, dizlerinin bağı çözüldü, bu durumda subaylar onu kucaklayıp götürüp ilmiği boynuna atmak zorunda kaldılar. Onu da idam ettikten sonra, böylece her üç Kürt liderin idam işi de bitmiş oldu. Onların idamından sonra, bizi Tahran’dan getiren otomobil Çiwarçira mey- danının biraz ötesinde hazır bir şekilde bekliyordu. Eşyalarımız bizden önce otomo- bile bindirildiği için, mahkeme heyeti, ben ve birkaç subay hızlı bir şekilde otomo- bile bindik ve Miyandıwaw ve Tebriz’e doğru hareket ettik. Sabah saat 10:00 da Mîyandiwaw’a ve oradan Tebriz’e ulaştık. Doğrusu, Kürt önderlerinin bu derece korkusuz, yiğitçe ve şerefli bir duruş göstereceklerine inanmıyordum. Şu ana kadar da Qazî Mihemed’in sesi kulaklarım- WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 86 --- Page Break --- da çınlıyor; “Allah’ım, mazlumların hakkını zalimlere bırakma”, ya Seyfî Qazî’nin o meydanı ve çevresini dolduran haykırışı, asker ve subaylara salladığı yumruk ve tek- meler, bütün bunlar hafızama kazınmış ve sürekli gözlerimin önüne geliyor. Onlara yakınlaşmaktan korktuğum için ancak uzaktan birkaç resim çeke- bildim, idamdan sonra da uzaktan darağacında asılı bir resimlerini çektim. Ne zaman ve nasıl olacağını bilmiyorum; ama Qazî Mihemed’in dualarının kabul edileceğine inanıyorum. * * * Yukarıdaki bu yazı bir bütün olarak, askeri yayın organı olan Mehname der- gisinin 61. sayısında yazılmış ve yayımlanmıştır. Şunu belirtmek gerekir ki “Vasiyetname”deki çok sayıda paragraf ve cümlenin üstü karalanmıştır. Benim inancım odur ki tutanaklar üzerinde oynanmış, bilhassa da Kürt ulusuna nasihat yapılan bölüm üzerinde. Fakat askeri kadro ve diğer önemli kesimler için gizli olarak çıkartılan Wêjename adlı broşürde, karalanan yerler daha az ve her üç Qazî’nin mahkeme tutanakları da tamamen yazılmıştır. O derginin bir sonraki sayısında Yüzbaşı Kiyomers Salih diyor: “Güvenliğim bahanesiyle Wêjename’ye de dağıtım izni verilmedi.” Aynı zamanda yazısının sonun- da da şöyle demektedir: “Qazî Mihemed imam’a dedi, sabah benim bu vasiyetname- mi ve nasihatlarımı Mahabad halkına duyur.” Qazî Mihemed, “Vasiyetname”sini İmam’ın elline tutuşturdu; fakat idamdan sonra yargıç Qazî Mihemed’in vasiyet- namesini Kürt imamdan aldı ve benim ellime tutuşturarak dedi, “Bu ileride fitne ola- cak”, işte ben de Wêjename’de yayınladım, ancak dağıtılması engellendi.” Şunu belirtmeliyim ki Qazî Mihemed’in el yazısı olarak ailesine bıraktığı vasiyetname ile Kürt ulusu için bıraktığı vasiyetname ve nasihatların her ikisi de İran Genel Kurmay arşivhanesinde korunmaktadır. Bununla birlikte Genel Kurmay’ın Ulusal Arşivhane’sinde Mehname, Wêjename ve Tac Kiyan’nın bütün sayılarıyla bir- likte İran’daki bütün devrim ve başkaldırıların, yargılanan önder ve subaylarının mahkeme tutanakları vardır. Örneğin Horasan, Azerbaycan, Qazwîn, Şîraz, Tahran, Esfehan, TUDEH subaylarının, Şahinşahı askerlerinin başkaldırısının, Nurî Hewayî, Milli Cephe, Dr. Musaddık taraftarlarının ve İran Şah’ının eski damadı Erdeşîr Zahid’le birlikte Şah’ın karısı Süreya’nın mahkeme tutanakları orijinal şekliyle o arşivhanede korunmaktadır. Kaynakça: 1- Tac Kiyan broşürü, İran Genel Kurmayı yayını 2- Mehname dergisi, sayı: 44-75 arası, İran Genel Kurmayı yayını 87 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- ________________________________________________________ 104 War. Havîn-Payîz 2001 Dİ YAZDEH SEFHEYÊ DE FESTÎWAL AMADE KİRİN Remezan ALAN bi spasiya Walter Benjamîn û Roland Barthes I-dengketinî (aphasie ~ sözyitimi)*: Tu yê di çendik û çend deriyên kambax de çûbî û hatibî ber yê hiş windakirinê. Ku li pişt wî dîrokeka kerr, tecrûbeyên lal û fêmkoriyên şexsî hene. II-mûfirk (degré zéro ~ sıfır derece)*: Dema bi vî deriyî de ketî hewşa sêdar û înkar û viran û bi devê wan te destûr xwest, tu yê bighî mebesta xwe. Ji ber ku kî binîşaniya zozan û serkaniyên xwe bikeve, dibe bênîşaniya deştên kermêş. III-dijîtiya liavêçûyî (opposition neutralisable~silinebilir karşıtlık)*: Li dû destûr girtinê tu yê deriyên xwe ji nivîskar, hûnermend û akademîsyenên sifat-qerase re vekî. Û tu yê qet neyînî bîra xwe ku tu daketiyî asta Azîz Nesîn ê seferbaz. Lê xeta yê kesên ku nedîtin her du kerî ji heman signifiantê diçêrin e. IV-nîşanhêja, kod, peyxam, kiryar (qualisigne, code, message, récepteur~nitel-gösterge, kod, mesaj, alıcı)*: Elbet tu yê hemû daxwazan têxî formekê û wisa bi rê kî.Bo vê yekê jî tu yê du qualisigneyê xwe derxî pêşiya şêniyê. Dê ew jî te nedin şermê. Yek ji wan dê rabe ser xwe û bi zimanê ku ew kiriye romannûs “Xortên hêja!” bibêje bihêvî, lê pêre bi zimanê ku di wê saetê de codeyek e “Sizin de bildiğiniz gibi...”bidomîne û derbarê giringiya festîwal, geşt û seyranên xwe, Diyarbakır û aşitiyê de tiştên bêruh bibêje. Heta wextek, dê massageyê bi vê gotina Çiçerowarî ragihîne:“Şiddetten uzak durmalı; şiddet, haklı olunan bir konuda insanı haksız duruma düşürebilir.” Û bi “Her bijîn!” re dê biqedîne binê axaftina xwe ya ji gewdê mehrûm. Piştre dê qualisigneyê duyemîn bê û bi heman devokê, ji récepteurên jêr re pêşî mizgîniya qedandina hemû êş û janan bide, dû re jî xweşikahiya aşitî, aramiya herêmê û serkeftiya Diyarbakırspor-futbol:rêgaza kêrhatî(élément maniable-kullanılabilir öğe)- dayîne ser û di nava diruşmeyên “bijî aşitî” de, dilşad û jixwe razî biqedîne rewandar(référé-gönderilen)a xwe. D o s y a --- Page Break --- ________________________________________________________ War. Havîn-Payîz 2001 105 V-hemanî, veqetinî (indentité, hétérogénéité~özdeşlik, ayrışıklık)*: Dema bi vî awayî welatê te bû “bölge” û bajarê te yî sedsale bû “Diyarbaqır”(qene ne Diyarbekir jî!), dê identité şax bide û hétérogénéité biçilmise. VI-elamet (indice ~ belirti)*: Êdî her işaret dilê te, her gotin mejiyê te dişêfe. Ji wî gava tu ji standa pirtukên zimanjor(métalangue-üstdil) re bibî dê, lê ji yê xwe re(gelo zimanjêr,souslangue,altdil?) bibî dêmar, em ê bizanibin ka tu çilkê kîjan baranê yî. VII-para ewleyî (part sécurité ~ güvenlik payı)*: Fîlm û lîstik! Şîraniya bernameyên rij î kelî û bêtir jî alîkarê bin zimanê te yê girtî! Lê tu yê ecemiyê vê yekê, tu yê salona dîlanê-ku li bin sahneya şanoyê ye- bidî kirê û coşa govend û vekêşana lîstikê bikî yek; û fîlmên berdevkê pêljeniya xwe jî li salona bajêr a herî dezgeh-kambax bidî temaşe kirin. VIII-bangewazîwar û vir (entourage associatif et mensonge ~ çağrışımsal alan ve yalan)*: Bo ku bêjin,van ezîzan çi mekanên xweş î dîrokî karanîne, tu yê li ser broşûrê, aktîvîteyên wêne û fotografê, li dêr, birc û mal- mûzeyan-ku ew diyardeyê kozmopolîtizm û rêbuwariyê ne-nîşan bidî.Lê dê ji vê yekê ne keşeyê belengaz û ne jî pasevanên ku eve çendeke di ber karên rojaneyên restorasyonê de xilmaş xilmaş rûdinên, hayedar bin. IX-biyanîstan (espace étranger ~ yabancı uzam)*: Bêguman li dû vê saetê dê rengê te yî qemer,her di nav “öteki” de biwilwile. Ku ew hest di nav navendiyekê de xwe qerax, di nav esliyekê de xwe biyanî, di nav makroyekê de xwe mikro dîtin e...Lê çiye tu ketiyî ser vê rêyê, tu yê bi van re rabî û rûnî, tu yê bi van re bikevî gola “Doğu izleği”. Mixabin tu yê nizanibî “ötekilik”,(bila guhê G.Deleuze û F.Guattari biçingin!) mînorê majorekê ye. X-şêniya bixeberdan (masse parlante ~ konuşan kitle)*: Ku pêşî navê te “şêniya zimanê xwe xwarî” were guhertin dê ne rasttir be? Ji ber ku li ber vê tuluatê, bi hevala xwe, bi hevalên xwe, bi egoya xwe ya nav civatê, bi keda xwe ya nav xebatê re tu yê ciyê xwe bigrî, lê tu yê bi awirên tûj neborî li milê din ê diyardeyan. Ji wî tu yê guhkunê xeberan, lê korê rastiyan bî. XI-rastî (vérité ~ gerçek)*: Belkî tu yê bêjî bi vî karî ez qirş û qalên li ser rêya aşitî û demokrasiyê didim alî û hemin wisa ye ez ê çima baskên vê festîvalê drêjî Wan, Hekarî, Sêrt, Mêrdîn, Dêrsîm...nekim! Lê baş bizanibe li ber deriyê hiş windakirinê têkçûnên mezin û xirabmaliyên bêwezin çêdibin! Hezîran 2001 *:Bila xwendevan cureta min bibexşînin, lê çi bikim zimanê me di warê semiolojî de nehatiye xebitandin, min naçîzane hin tiştan li hev anî.(R.A.) --- Page Break --- İmtiyaz Sahibi ve sorumlu müdür: Abdülkerim Kuruluş tarihi: 1331 Hejmar:1/ Sayı:1 14 Recep Sene 1331, Şimdilik ayda bir yayımlanır, 6 haziran sene 1329 Pêşekî Zincîreyê jiyandineweyê govarî rojnamey Kurdî Kurd wek miletekî misilman dewr- ekî gewre da hebûye, li çespandinî û parastinî hukmî Ûsmaniyekan, her weha hêvîkêş bûye le hêvîkanî rûxand- inî.. Be navî parastinî ayinî misilmanî, Kurd girawete senger û bergirekanî dewletî pê girawe û derî awaney xeyrî misilman westawin. Le seretayî çerxî bîstê me we, weyaxud, le serdemê belawkirdinewe meşrutiyetewe kur- dekan destiyan kirdiwe be pêkewenan û damezrandinî rêkxirawî taybetî nek tenya binehînî belku be eşkeraş bo mebestî gorênî komel û belavkirdin- ewey şaristaniyet û medeniyet. Nezanîn û hejarî û nexoşî, sê derdî kujende bûwen, baliyan be ser Kurdistan da dagirtibûwe. Kurdekan ê le jêr em barena le bare detlanewe û Kovara Rojî Kurd (Hejmar: 1) Transkirîpe û wergerandin: S. Azad Aslan WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 116 --- Page Break --- qurbanîyan gelek zorbûn û be hesêb nedehat.. Pêşewayî û be rêweberayetî helsan û raperîn û şoreşekanî Kurdîstan, be dest derebeg û axa û milkdar û rewşen- bîrî kurdekanewe bûn, çinku ê ma negeyiştibûne pêleyekî berz le kome- leyê kurdewarî de. Kirdiwey ê ma ne le çakey çînayetiyey xuyanewe bûwe. Belam hergîz le dijî çakey çînekanî xo erweşe nebûwe, le ber ewe serbaz û şoreşgêrê em bizotnewa ne cotyar û şivan û rêncberî Kurd bûwe. Her lew salane da bûwe, ke çend rêkxirawekî azadîxwaz kewtine cis û cowl û têkoşan bo belawkirdinewey bîrî azadî derbarey mafî netaweyatî Kurd. Ê ma ne destiyan girt be belaw kirdinewey çend rojname û govariyek. Bo têgeyandinî mafî neteweyatî Kurd be miletanî rojhelat û ronkirdinewey çûniyetî têkoşan û berberekanî kirdinî zûlm û zordarî. Ca ewey le maweye da bo êsegernegey komeleyî “Roj Kurd = Rojî Kurd” belaw dekirdewe. Le salî 1910 beşekî zor le netewe- kanî rojhelat, le jêrbarî hûkmî Ûsmanlî da detlawene û le nexoştirîn hala dejîyan, Kurdîş yekek bowe lew mile- tan e.. Qutabîye şoreşgêre Kurde- kanî Estembol le gel peyawe aza û nav- darekan, komeleyekî şêwe aşkira- yan be nawî “Hêvî” yewe dameziran, paşan em komele perey send û belaw bûwewe hemûwe çîne cîyawazekanî Kurdî girte xo.. Komeley “Hêvî” le salî 1913 da, sê jimarey le govarî “Roj Kurd-Rojî Kurd” derkird. Amanc le balawkirdenewey tekstî her sê jimareke eweye ke tiwanî bîtim ke le yekîtirî bizotnewey roşenbîrî û mêjûwî netewey Kurd pirr bikemewe û em serçawe û kereste binçîneyîye bix- eme berdestî newey tazey Kurd, bo ewey zîyatir le samanî netaweyatî nizîk bibinewe. Her weha reng e hendê tînûwîyetî ew pispor û zana û kurdo- lojîyanas bişkênim bew zanyarîyaney le naw laperekanî em sê jimareye tomarkiriwin. 1980.11.10 Cemal XEZNEDAR 117 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- GOVARÎ ”ROJ KURD-ROJÎ KURD” LE MÊJÛWÎ LÊKOLÎNEWE DA Mînorskî derbarey govarî “Roj Kurd-Rojî Kurd” diwe vedelî: Le duwayî da komelêyêk le Kurdekan, le qutabî û rojnamenûsan le salê 1913 da, komeley “Hêviya Kurd” yan damezirand, wedesteyan kird belaw kirdinewey govarêkî mangane be nawî Roj Kurd/Rojî Kurd, em govare rêrewêkî neteweyî ronî girt- ibûwe, le ser laperey bergekanî em govare wêney gewre piyawanî Kurdî belaw dekirdewe. Wek Selahedînî Eyûbî û Kerîm Xanî Zend.. Herweha em govare hestî netewayî le naw Kurd da belaw dekirdewe. Her em govarek buwe elîfbêyêkî tazey bo zmanî Kurdî dana, paşan nawî gowar buwe be govarî “Hetawî Kurd”le salî 1914 da.1 Herweha Mêjûnûsî Kurd Mihemed Nemînzey delê Le salê 1910 da, le Estamol (Cemîyetî Hêvî) le teref telebey kur- dewe tessîs kiraw ta şerê gewre dewamî kird. Le diway mutareke em cemîyete dîsanewe kombuwewe ta tes- lîmbûnî Estemol be hukumetî Kemalîyekan dewamî kird.2 Le duway îlanî meşrutîyet le teref (Cemîyetî Hevî Kurd) ewe, mecmua- 1 Ve Mînorskî, el ekrat mûlahezatîn we întîbaat, Bagdat s. 44 (Tercûmetun we telîfûn ve mukaddîmetûn ed doktor Maruf Xeznedar). 2 Mihemed Emîn Zekî, Xulaseyekî tarîxî Kurd û Kurdîstan, cildî ewul (cizuyî duwem).Bagdat 1931, l 315 yekî usbuî be enwanê Roj Kurd le Estemol neşru le dûw nusxey ewelî da resmî sultan Selehedîn û Kerîmxanî Zendî tîya buwe, em duwe nusxeye le 6 î Hezîran, Temuz 1329 da û le teref Ebdulkerîm Efendî xelkî Suleymanî- yewe neşir kiraw le paş beynêk nawî gowar buwe be Hetawî Kurd.3 Mamosta Alaeddîn Seccadî, derbarey govarî “Roj Kurd-Rojî Kurd” delê: “Rojî Kurd govarêkî hefteyî edebî buwe, le Hezîranî 19114 komeley Hîwa le Estemol deryan kirduwe, jimare yekem û duwem û sêyem Ebdulkerîm Efendî Suleymanî serukarî kirduwe, lew jimarane da wêneyî du padîşakey Kurd Selahedînî Eyyubî û Kerîmxanî Zend û Bedîrxan Huseyn Kenan Paşa tîyayana derkirduwe. Em govare paşa naw ra be (Hetawî Kurd), Ebdulezîz Baban her be mangî çarê jimareyekî be Kurdî û Turkî le Estemol lê derekird, yekem jimarey le 11 î Teşrînî yekemî 1329 î romî 1913 î mîladî buwe, wêney Ebdulrehman Paşay Baban lew jimar- eye da heye.”5 Her le babet govarî Rojî Kurd mamosta Cebar Cebarî dellê: Le salê 1910 qûtabiye şoreş- gêrekanî Kurd le Estembol helsan be pêkhînanî komelêyêkî şêwe eşkera be nawî “Hêvî” yewe, le paşan em kome- 3 Serçawdî peşuw, 1306 4 Ême eley çapîye debî salê 1913 bê, neksalî 1911 5 Elaeddîn Seccadî, mêjûwî edebî Kurdî, çapî duwem, Bexda 1971 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 118 --- Page Break --- leye firawan buwewe û hemû çîne cîyazewekanî Kurdî girte xo, we be hoy çalakî û dilsozî Xelîl Xeyalî yewe, buwe komeleyekî sîyasiyî û dewrêkî zor gewreyî dê, we eweyî lê re da şayanî bas e ke, legell Xelîl Xeyalî da sê lawîtir hebûn (Qedrî Beg û Ekrem Begî Cemîl Paşa û Memdûh Selîm Beg) êmanîş çalaktrîn endamî dame- zrînerî Hêwî bûn, we komeleke le salî 19116 govarêkîyan be zimanî Kurdî û Turkî be nawî Rojî Kurd ewe derkird.7 Mihemed Tevfîk Wûrdî Derbarey Rojnamegerî Le Kurdîstana Dellê: Govarî Roja Kurd 8: Ew govare le salê (1912) mangî carêk le layen kome- ley (Hîwa) dereçû, em komeleye govarêkîtirî be nawî (Hîwa-Hêvî) le Baxda derekird, paş derçunî çend jimareyek (Hîwa-Hêvî) nawekî gorîra kira be “Hetawî Kurdîstan” we çend salêk be rêk û pêkî derekira.9 Diktor Celîl Casim le salî 1975 lew tarêkî da ke le ser govarî “Rojî Kurd” î nusîwe,rojîderçunîjimareyekemîberojî(6 î10 Hezîranî salê 1913 destnîşan kirdûwe).11 Hendî carîş labelaw be mezende bas lem govare kirawe, ême namanewê nawî hemû ew kesane bibeyîn ke çunete naw em basewe bebê ewey 6 Rastiyekey salê 1913 ye ne wek salê 1911 7 Cebar Cebarî, mêjûwî rojnamegerî Kurdî, Silemanî, 1970 8 Rastiyekey salê 1913 ewe ne wek salî 1912 her weha “Roj Kurd=Rojî Kurd” ne wek “Roja Kurd” Mihemed Tevfîk Wirdî. 9 Rojnamegerî le Kurdîstana, paşkoy rojnameyî “Ennur”, Baxda, 3 î teşrînî yekemî salê 1969. 10 Rastîyekey le 19 î hezîranî salê 1913 da der çûwe Berwane: Cemal Xeznedar, raberî rojnamegerî Kurdî, Baxda, 1973, L 20 11 D.Maruf Xeznedar, Witarî “Rojî Kurd “ û “Şefeq” le tomarî zanistî û bîrewerî da, govarî rojî Kurdîstan, Baxda,jimare 54 adarî salî 1979, le 4 jimarekaniyan çaw pê kewtibê, çunke belawkirdinewey wêney jimarekan le ser em laperane da hemû tengo çeleme û gêrme û kêşekan le naw deba û mese- le ke sax debêtewe. Tenya lem maweye da bo belge nûmûneyêk lem babetewe dehênînewe Le ser çaweyêk da nuserawe (“Jimare 3 î “Rojî Kurd” yekî abî salê 1329-1913) der çûwe. Jimare 4 î rojî 30 î abî heman sal çap kirawe, be me da wa derdekewê “Rojî Kurd” mangane bo bê û jimareyekî seretay Hezîranî salê 1913 ya ew dew rû ye re derçûwî bê.12 Xawenî em qesane tenya jimare sêyemî em govarey diwe, êtir bo jimare yekem be mezende delê, debê le sere- tay hezîrana bû bê, rastîyekey eweye ke le seretay hezîran nebûwe, belkû 19 î Hezîran buwe. Ême nazanin ke dellê: Jimare çuwaremî le 30 î abî belaw kirawetewe, em zaniyariyaney le kuwê hînawe? Ya be mezende rojî 30 î abî durust kirdûwe. Wera mî em pirsîyarane eweye ke nabuwêra jimare çûwaremî “Rojî Kurd” î nedîwe. Çunke ew jimareye le penc da derneçuwe, belko le paş derçuwenî sê jimare ke le govarî Rojî Kurd her bew qewareye le jêr nawî Hetaw Kurd/ Hetawî Kurd jimare yekî lê çap kirawe û be jimare (1) destî pê kirdûwe, wate jimare (4) î le ser dane mirawe wekû berdewamî “Rojî Kurd”. 12 Dr.Kemal Mezher Ehmed “Têkoşînî Rastî “ û Şowînî le Rojnanûsî Kurdî da , Baxda 1978, parawêzî 77 L 73 119 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- Her weha mejûwî damezirandinî mangî Zilqedey bo danerawe, le ser desturî govar û rojnamey dewrî hukumranî Osmanliyekan. Sahibî îmtiyaz û mudurî mesulî Ebdulezîz Baban buw, jimare ke le rojî 23 î Zilqedey 1331î hîcrî “rojî 11 î Teşrînî yekemî salê 1329 î romî” derçuwe. Ewey le hemû şetêkîş ger nektir be eweye ke ew kesaney Rojî Kurd yan derdekird her xoyan nawe ke yan gorîwe em zanyarîye man lew nusxeye wergirtwe, ewey buwe be serçawe bo hemu zaniyarîyekanî le babet Hetawî Kurd ewe, le laperey duwayî ew nusx- eye be zimanî Turkî û be xetî Ebdulezîz Baban em risteye nuserawe:13 “Gewreman Seyyîd Ehmed Efendî... be pey arezu û duway Şex Ebdulqadir Efendî (Roj Kurd) westên- ra, êsta lebatî ew (Hetaw Kurd) belawkirêtewe...”. Ê me bo mebestî lêkolînewe û mêjûwî meseleke, nawî ew kesane- man bird ke le nûsinekaniyan da nawî govarî Roj Kurd/ Rojî Kurd yan birdûwe, diyare zorbey here zoriyan jimarekanî govarekeyan neduwe û zanîyariyan le serçaweytrewe wergirtibûwe, boye birîyarekaniyan be mezende buwe. Le ber ewe heleyan le salê mêjûwî derçûnî jimarekaniyan kirduwe. Bo mêjûwî debê eweş botirê ke bo yekemîn car le wutarî (“Rojî Kurd” û “Şefeq” le tomarî zanistî û bîrewerî da).14 13 Sûpas bo Diktor İhsan Fûat bewey zanîyariy le babet “Hetaw Kurd=Hetawî Kurd” ewe pê bexşîn weku derdekewê ew zanyariyaney tomar kirdibu, ew nusxey dest nekewtubu û wê neşî ne girtibu. 14 Govarî “Rojî Kurdistan” Baxda, jimare 54 adarî salê 1979, L 4 Ewey witman hemûwî bo mêjû bûwe, ewey bo ême û mêjû demên- îtewe, zindukirdinewey Roj Kurd/ Rojî Kurd wekû xwo, be bêdeskarî û dest- têwerdan û rastkirdinewe. Em sê jimar- eye le salê 1913 da rongele malêgelê le xwindawerî Kurd buwbê, belam be dil- niyayê yewe dellêm.. Em sê jimareye le salê 1981 da tenya le arşîfî ême da heye le hemû Iraq. Ême dema newê her sê jimareke dîsa newe le salê 1981 le malê hemû xwendewarêkî Kurd û destgayêkî xwendewarî çeng bikewê. Em dîyariye xwoy le xwoy da gelê benerxe, belam ême wekû dîyarîyêkî biçuk pêşkeşî hemû kesêkî dekeyn. WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 120 --- Page Break --- Gaye ve Meslek Şark’ın durmuş ve uyumuş siması altında asırlarca yaşamış bir unutulmuş unsur vardır ki adı Kürd’tür. Kürd, itiraf edilmelidir ki eski zamanlardan beri medeniyet dünyasıy- la alakası kesik olarak kalmış, senel- erce yaşadığı toprak üzerinde ne bir marifet ışığı, ne bir medeniyet ışığı ne de ilim-irfan namına bir zerre göre- bilmiştir. Ona asırlarca inlediği bu sığ cehalette ders verecek bir kurtarıcı marifet eli yetişmemiştir. Kürd, kabus- larla geçen bu yüzyılın karanlığı içinde ancak kılıç ve toprağa bağlı kalmıştır. Gerçi bir kavmi, bir milleti, özellikle kürdlüğü yaşatan öğeler arasında kılıç ile toprağın önemli bir yeri vardır; ama bir şartla..! O kılıç ve toprağı idare ede- cek ellerin ve kafaların zamanın icap ettiği idrak ve irfan ile donanmış olması şartıyla ...! Fakat ne var ki böyle olmadı yahut olamadı. Neden? Bunu araştırmak şimdi gerekmez. Fakat Kürd anladı ki her şeyden evvel cahildir, en basit ve açık manasıyla ilme şiddetle muhtaçtır. Kürdün bu ana kadar tek başarısı ve mükafatı hemen hemen daima kendisi- ni bilen düşmanlarıyla bilmeyen dost- larının, çoğunlukla haksız suçlamaları- na hedef olmasıdır. En insaflı kıymet bilen olması gereken zamanımız bile, Kürdün en önde gelen özelliğini vahşet ve talancılıktan ibaret biliyor. Halbuki cehaletten başka yapısındaki temiz asaletinde bir şaibe bulunmayan bu unsurun zümrüt vadilerinde, yüksek dağlarında, geniş meralarında onunla bir an hem bizim olmayan, onun muhterem ruhunu bir parça tanımayan- lar hiç bilmediler ve bilemezlerdi ki Kürd bir yücelik hazinesidir. Fakat biliyor ve inanıyoruz ki bir millet yal- nız yeteneklerinin cevheri ile yaradılış- tan (doğuştan) gelen kabiliyetleriyle yaşayamaz, yalnız yaşayış itibarı ile değil, marifet ve medeniyet yönüyle de zamanındakilerle çağdaş olması en büyük şarttır. Artık icap etmez miydi ki Kürd de Arap şairinin: “Xelîlî la wellahî mamîn melem- metîn Tedûmû’ela heyyîn we în hîye cel- let” (Bir dirinin üzerindeki devam etmez, hele açık olsa.-çev.) dediği gibi bir hayat eseri göstersin. Nice zamandan beri Osmanlılığın, insanlığın sağlam bir organı ve atik olan Kürd ne zaman ırkının düşüş ve sonunu hazırlayan bu menfi hareketleri kendine, kendi dindaşına, kendi vatan- daşına hizmette ve faydalı olacak bir olumlu eyleme dönüşecekti? Kürdlük kendisine bir hayat, hay- atından bir istikbal olduğunu, çağın medeniyetini temsil ve temsil etmeye uygun olan kabiliyetlerini ne zaman ispat edebilecekti? Artık, “Fi el-hal açıldı subh-i umid [Şu halde umut belirdi] diyebiliriz; çünkü o kabusları defetmek üzere görüyoruz ve çünkü Kürdlüğü, Kürdlüğün yüce meşale taşıyıcısı olan gençliğini içine alacak bir uyanışa delil olabilecek iki eser ortada; biri Hêvî biri de Rojî Kurd yani iki uyanış abidesi tesis etmiş bulunuyoruz. Biz burada yalnız Rojî Kurd’ün gaye ve mesleğini 121 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- anlatmak isterdik, zaten yukarıdaki satırlar da bunu bir nebze beyan etm- eye yeter zannederiz. Bununla birlikte, onu bir-iki kelime ile açıklamak için diyelim ki ilk oluşu- muzu böyle acı surette itiraf ederken, gayemiz, bizi o gayeye yetiştirecek olan mesleğimiz ne olabilir? Şüphesiz yine en basit tabiriyle günümüze ve geleceğe layık bir yüce amaç, siyasi ihtiraslardan bağımsız bir bilimsel ve toplumsal amaç... Başka hiçbir şey!... İşte bugün Kürd gençliği, Kürdlüğe ve aleme karşı bu amacı yüklenen bir sorumluluk altındadır. Bu gençlik, bu görevi en güzel şekilde yerine getirme, Kürdlüğe her taraftan vurulan hakaret tokatını, yücelik ve irfan ile reddetmek için söz vermiştir. Şimdi ancak “aynası işidir kişinin lafa bakılmaz” diyebiliriz. Rojî Kurd Bir Hitab İster kalemi olsun, ister pratiği olsun dünyada hiç büyük bir eser yoktur ki büyük bir cesaret ve yürekliliğin yardımıyla meydana gelmiş olmasın. Kürd gençlerine bu “prensibi” şiddetle arz ederim. Milliyetlerin öne çıktığı ve oluştuğu devirdeyiz. Belirli ve seçkin bir şahsiyete sahip olmayan bir ferdin hiçbir toplumsal değeri olmadığı gibi, şahsiyetine sahip olmayan bir milletin de “esamisi okun- maz”, ve konuşan hayvan suretinden başka bir şey olmaz. Hafıza alışkanlığı fertlerde ne ise milletler için de tarih odur. İnsan hayatı ve hatta hayvan hayatı, hafıza hazi- nesinin sürekli çalışmasıyla belirlenir ve devam eder. Amnésie complette yani “nisbanê tam” denilen, hastalıklı olmuş adam. Bir bitkiden, bahçelerimizde, dağlarda, rüz- garın istediği yöne yeşil yapraklarını eken bir ağaçtan başka bir şey değildir. Bir milletin ki mazbut ve mükemmel olarak bir tarihi yoksa, o millet hiç yaşa- mamış gibidir. Kürdlerin tarihi var mı? Bir Şeref- name ile bir millet tarihî şerefini veyahut tarih şerefini tasarruf ve muhafaza edemez. Yaşadığımız asır, şaka değil, yirmin- ci asırdır. Geçmişinin tarihine, gele- ceğinin tarihine sahip olmayan millet kendisine sahip değildir. Kendi kendi- sine sahip olmayan milletler ve fertler memlûk (köle) olur, başkalarının olur. Geleceğinin tarihine dedim. Okuyucuların belki pek çoğu bu garip tabire şaşmıştır. Evet milletler geçmiş- lerinin tarihlerinden pek çok daha ziyade mühim olarak bir de tarihi geçmişlerine sahip olmalıdırlar. Daha doğrusu milletler geçmişlerinin tarihine WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 122 --- Page Break --- sahip ve geleceklerinin tarihine nesne olmalıdırlar. Bir milletin geleceğinin tarihi o mil- letin “ideâl”idir. Yakın zamandan beri mefkure (amaç) kelimesiyle ayakta tuttuğumuz ve ifade ettiğimiz “ideâl”dir. Kürdlerin hakikaten asrımıza layık bir tarih kitabına sahip olmadıklarını, gelin hep birlikte itiraf edelim. Sonra Kürdler bir “ideal”e sahip midirler? Sahip iseler, o ‘ideal’ nedir, ona bakalım. Büyük hekimlerden (filozoflardan) biri diyordu ki bir milletin gelecekte ne olacağını öğrenmek kadar kolay bir şey yoktur: Ne olmak istediğini öğrenmeye çalışınız, bir millet ne olmak istiyor, o ne olacaktır? Bu halde demek ki millet- lerin geleceğini keşfetmek için ne evliya olmak, ne de deli olmak lazım değil. Genç Kürdlere sormak ve anlamak isterim. Ne olmak istiyorlar? Veyahut ne olmamak istiyorlar. Osmanlı İmparator- luğunda bir unsur mu? Unsur fakat nasıl unsur? Çürüyen ve çürüten bir unsur mu, yoksa yenilenen ve yenileten, yaşayan ve yaşatan bir unsur mu? Bir kere bu sorunun cevabı kesin bir şekilde verilmelidir. O zaman yol göstermek kolaydır. Öncelikle okur-yazarların oranı en az yüzde kırk (%40) çaresine ulaşmak. İkincisi, en fazla bir ay içinde yedi-sekiz yaşında bir çocuğun okuma yazmayı ve okuduğunu doğru okumayı öğrenmesine müsait olan harfleri esas itibarıyla kabul ve şimdiye kadar kul- lanılan harfleri terk etmek. Diğer her mesele bence ikinci derecede kalır. 30 Mayıs 1913 Doktor Abdullah Cevdet Kürd Talebe Cemiyeti ve Kürdlerin Makam-i Hilafete Hizmetleri Musul, Van, Diyarbakır, Harput ve Erzurum ilinin tamamı ile Halep, Şam, Bağdat, Sivas ilinin bir kısmında yaşayan Kürdlerin ki Osmanlı egemen- liği altında bulunmaları bundan ibaret- tir. Hilafet makamına ettikleri önemli hizmetler mümkün mertebe emken-i teşrih etmek (açıklamak) istiyorum. Timur’un çıkışından sonra Kürdistan’ın büyük bölümü Şah İsmail, Safevilerin eline geçmiş iken Yavuz Sultan Selim Han’ın İran üzer- ine yaptığı seferinde Kürd reisleri hilafet makamına sadakatları hesabiyle ve Kürd alimlerinden İdris-i Bitlisi’nin çaba ve himmetiyle gönüllü olarak Osmanlı devletinin emirlerine tabi olması, Emevi hükmeti zamanında İslam şehirlerinin her tarafı isyan ateş- leriyle olduğu halde bunların hilafet makamına karşı itaatleri Abbasi hük- metinin son döneminde en sadıkları olan İranlı vezirin hıyanetine rağmen Kürd emirlerinin sadakatleri gibi, “Andreîn fitne kî konîm? An gurûh Eymen ez fitne budend darî şukûh” (Ümmetim delalet üzerine ittifak etmez/Yani ümmetin ittifak ettiği şey şer’i (meşru) delildir-çev.) Yani vezirin hıyanetine, emirlerinin fesadına, cahillerin isyanına karış- mayıp doğru bir şekilde hayatlarına devam ediyorlardı. Özetle Hülafa-i Raşıdin’den Osman ile Ali, Emevi, Abbasi ve Osmanlı hükmetinin hakim oldukları dönemlerde meydana gelen ve tarihi gerçeklerle şüpheye yer ver- meyecek şekildeki doğruluk ve hizmet- lerini Rojî Kurd nüshasının sütunları- 123 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- na yerleştireceğiz. Zaten bu alanda bir eser meydana getirmeyi düşünmüştüm. Osmanlı unsuru olup ve olacağında gayret eden Kürd unsurunun ilerleme- si ve yücelmesi için kurulan Kürd Hêvî Cemiyeti’nin üyelerinin gayretiyle çıkarılan Rojî Kurd gazetesi, düşüncemin hasıl olmasına sebep oldu. Yüce fikirlerin makaleleriyle dolu olan bu kıymetli gazetenin sahifelerine yer- leştirmeyi kendime şeref ve cemiyete de bir naçizane hizmet adettim. Bir millettin örgütünün kurulması o mil- letin refah ve mutluluğa kavuşmasına tek bir işarettir. Örgütsüz bir milletin ilerlemesi görülmemiş ve görülemez. Çünkü düşünce bireyselleşerek yücele- mez, fikirlerin birleşmesiyle olur. Münferit bir fikrin ilerleme yolunda hatası ihtimal dahilindedir. Toplu düşüncelerin hatası ise ihtimal haricindedir. Beni zîşanın (insanoğlu- nun) “la tecmeu ümmeti ala dalaleti” anlamlı kuralı bu gerçeği çok güzel kavratmıştır. Ümmetim delalet üzerine birleşmez buyurmuş ve ferde işaret etmek için ümmetimden diye buyur- ması bu meseleyi pek güzel bir şekilde ifade etmektedir. Osmanlı adı altında yaşayan kavimlerin aydın düşünceli olanları ayrı ayrı talebe cemiyeti kurup kavimlerinin ilerlemeleri için çalış- maları, Osmanlı geleceği için hayırlı işler olarak sayılabilir. Çünkü, aydın kişiler kendi kavimlerinin manevi ihtiyaçlarını anlamak, anlatmak ile beraber karşılama çarelerini bulmaya o kadar güçlük çekemezler. Kavimlerinin mizaç ve tabiatlarını bilmeleri açısından manevi hastalık- larını çabuk bir şekilde bulup ona göre tedavi ederler. Temenni ederiz ki bu cemiyetler sürekli ve fertleri samimi olsun. Şiir: “Li we lilla karibun ebed kulûb Tella kafî cusûmm ma tellaka.” (Benim ve arkadaşlarımın kalpleri birbirlerinin bedenlerini görmeden tanışmışlar-çev.). Bu mazmun şiire göre davranmalı, fertleri gayet çalışkan ve medeni cesaret sahibi olmalı, yazmalı, söylemeli, bıkarak ümitsiz olmamalı, Osmanlı milletinin can düşmanı olan tembellikten uzaklaşmalı. Bizde olduğu gibi her millet devrim zamanın- da büyük felaketlere maruz kalmış, o milletin aydınları sayesinde ilim ile, eğitim ve talim ile, o felaketi kaldırıp daimi selametini kurmuşlardır. Osmanlı aydınları için çalışmanın zamanı bugündür. Çalışılmazsa gele- cek temin olunamaz. Çünkü geleceği doğuran haldir (şimdidir), Arap şair- lerinin fesih olanlarından Mütenebbî (Ebü’t-Tayyib el-Mütenebbî MS. 915- 965) ... “El yevmu ahdikum fe eynelmev ’îd: Heyhat leyse lı yevmun ahdikum ğeda” [Bugün söz günüdür vefa nerede/ Hayat sözlerinizin gününün sabahı yoktur.) maruzatımı açık bir şekilde tasvir etmiştir. Özellikle ahlak ve yetenekçe seçkin mevkiye sahip olan Kürd kavminin fikirlerinin gelişmesi için çalışmak farz dere- cesindedir. Kürdler tahsile fevkalade yatkındırlar. İlim ve irfana aşina cehaletten uzak olmak isterler. Dahi ve büyük Selahaddin Eyûbî hazretlerinin fethettiği yerlerin zulüm yeri tabirini WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 124 --- Page Break --- hakketmiş meclislerini zindanlarını bir irfan medresesine dönüştürmesi, zaval- lı halktan cehaleti kaldırıp olgunluğun fazileti ile süslendirmesi söyledikler- imizi ispata kesin işaret olabileceğini söyleyebiliriz. Unsurun faaliyeti, yörenin tesiri, felsefenin yüksek mevkilerini işgal etmektedir. Kürdlerin kabiliyeti anlaşılınca cemiyetlerinin tahsil durumları için uğraşmamak affedile- mez bir hatadır. Daha doğrusu insanlık alemine kabul edilebilecek yaralardan değildir. Doğuştan yetenekli bir kavmin aydınlanması pek kolaydır. Mevlana mesnevide: Şû’leha ba gewheran-î kerdan bûd Şû’le an canib-î rewd-î hemkan yûd. Şiiri ile edebî şeklinde bu açık gerçeği anlatmıştır. Cemiyetlere düşen ilk vazife kavimlerinin hilafet makamı- na bağlılıklarını kalıcılaştırmaktır. Acizleri hazır nesli ve gelecek ecdadının temiz eserlerini takip etmek fikrini iletmek ve sonradan hilafet makamına ettikleri hizmetlere dair makaleler yazacağım. Kerküklü Necmeddîn Derd ve Deva Büyük eserlerde genelde bir husus vardır ki bakılmadıklarını, hissiz ve dilsiz denilecek derecede ilgisiz ve düşürülmeye mahkum olmasıdır. Böyle büyük eserlerin karşısında insan söyleyecek söz, açıklayacak his bulamama çaresizliğiyle durgunluk durumuna düşmekten ve hayret etmek- ten başka bir şey yapamaz. Diyebilirim ki büyüklüğü ve yüceliği bizi hayrete düşüren bu yük- sek ve çok kıymetli eserlerin önünde durmak çoğu kez binlerce söz söyle- mekten, binlerce derece daha fazilet- lidir. Ben bu his etkisiyle en çok, bana, “Roji Kurd’e bir şey yaz!” dedikleri zaman duygulandım ve etkilendim. Kürdlük dünyasında uzun zaman- dan beridir hakim olan durgunluk ve yoksulluğun böyle kararlı bir teşebbüs ile idame edilmesi [sürdürülmesi] beni dil ve kalem ile tasvir edemeyeceğim takdirlere mecbur etti. Kürd genç- lerinin bu güzel azmi gerçekten Kürdlük için köklü bir uyanışın açık işareti idi. Yalnız bir Rojî Kurd mü ya? Bir de bir Hêvî var. İşte bunlar Kürdlüğün halihazırı için değeri biçilmez muazzam eser- lerdir. Fakat bu takdirlerim, söz ve kalem ile izah edemediğim bu yürekten duygularım, beni Kürdlüğün eksik ve hatalarını da eleştirmekten men ede- mez. Sabit gerçeklerden olması gerekir ki bir topluluk yükselmek için günahlarını itiraf, hatta acı acı açıkla- malıdır. Eksikliklerin olmaması ve eşit 125 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- bir kavmin refahına değil, bilakis zeva- line sebep olur. Ben kavimlerin kurtuluş ve gelişmesini toplumsal eksikliklerini bilmelerinde ve bilerek düzelt- melerinde görürüm. Eksiklik ve kusurlarını bilmeyen milletlerin önder- lerine düşen vazife, milletlerine bu eksikliği anlatarak düzelttirmektir. Ben bu toplumsal meselede pek fazla şiddet taraftarıyım. Mümkün olsa, diyebilirdim ki eksiklik ve günahlarını anlamayan milletlere, dayakla anlatmalıdır. Milletler ve kavimler, çocuklara benzerler. Çocukları okşamak, kusurlarını düzeltmemek, onları şımarttığı gibi toplumu da hatalardan arındırmak, tehlikeden uzak tutmak, mümkün değildir, zannederim. Bu böyle olunca, bizim gibi koyu cahil olan toplumların nasıl eğitilmesi gerektiği düşünülsün. Bana kalırsa diyebileceğim ki, başlarına vururcası- na... Belki bu sözlerim garip, çok garip, garipliğin işareti sayılır, fakat düşünce bu ya!.. Koyu cahil dedi idim; evet, itiraf olunmalıdır ki Kürdler koyu cahildirler. Yüzde değil, fakat binde kaç Kur’anını okuyabilir, bulabilirsiniz. Yirminci asır, coşkun bir sele ben- ziyor; ona karşı durabilmek, onunla sorunlu hale gelip girdapta mahvolma- mak, ancak ve ancak bu asrın kul- landığı medeniyet ve marifet setleriyle mümkündür. Bir kavim yalnız cesaretle veya diğer bir yüce faziletle doğuştan gelen yetenekleriyle payidar olamaz. Kurtulmak için yükselmeli. Şeref de bir kavmi kurtaramaz. Selahaddin-i Eyûbî ... gibi büyük (bir lidere sahip olmuş) bir millete, Türkçe ‘mezar taşına güvenilmez’ atasözü ne büyük faydalı bir hikmettir! Bir kavim bilgisizlik ve tembellik yüzünden ayaklar altında olurken bu büyüklerin şan ve şerefi onların hay- atını, acaba ne kadar devam etmeye hizmet edebilir? Bu büyükler ancak kavimlerin tar- ihlerinde sonsuza kadar şan ve övünç abideleridirler. Kürdler de Osmanlı ve İslam unsurları içinde gelişmesi gereken bir çalışkan organı olmak, daha doğrusu bugünkü cehaletle kan- gren olup kesilmemek isterlerse çalış- malıdırlar. Hem de Selahaddin’ler, Molla Gorani’ler, İdrisi Bitlisi’ler... yetiştirmek azim ve emeliyle çalış- malıdırlar. Kürd gençliğinin bu asıl mesleği ne olmalıdır? Bence sürekli yetişmek ve yetiştirmek için devamlı çalışmak... H (X) .... WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 126 --- Page Break --- Garpla Şark Milliyet Cereyanları Avrupa, geçmiş asırda Hristiyan mezhepleri arasında meydana gelen müthiş kanlı ihtilaller ve bunların doğurduğu çeşitli facialar ve sefaletler içerisinde çaresiz idi. Bu mezhepler içerisinde daha ileri- ci Protestanlık günden güne pek fazla muhafazakar olan Katolikliğe karşı galip geliyordu. Mezhep kavgalarını dehşetli facialarına sahne olan Fransa’ya Volter daha özgür bir muhit- ten yeni, çok yeni şeyler getiriyordu. Bu yenilik Katolik ruhanî reis- lerinin açıkladıkları gayet zalimane toplumsal şartları devirmek için yegane bir sebep idi. Hristiyanlığın hiç şüphesiz çökmesi ve batması bu mezhep ihtilaflarıyla bu din kavgalarıyla sonuçlanacaktı. Halbuki Voltaire’nin söylediği yeni hayat Fransa’dan Germenlere sonra da Slavlara kadar yayıldı. Ve bütün Hristiyanlığı yeniden canlandırdı. Bugünkü Avrupa’yı, medeni Hristiyanlığı önümüze koydu. Bu üfleyiş, bu ruh, Hristiyan kafalarda yeni bir takım fikirlerin, his- lerin doğmasına sebep oldu. Bunların en önemlisi milliyet cereyanlarıdır. Doğal olarak insanlarda meydana gelen bu yüce duygu çok çabuk yayıldı. Hiç şüphesiz Fransa ve Almanya’nın gelişme ve ilerleme dere- cesine hizmet eden Fransızlık ve Almanlık duygularıdır. Fende, savaşta, sanayide, ticarette birbirlerine daima yüksek olmak için çarpışan bu iki kuvvet daima aynı hisle yetişenlerdir. Hristiyanlığı yücelten bu kuvvet Doğu Hristiyanlarında da etkisini gös- terdi. Gerçekten onların da hilalın hükmü altında olmalarına rağmen toplumsal ve yaşamsal şartlarını değiştirdi, mutlu ve daha yüksek bir mevkiye çıkardı. Batı’dan Doğu’ya doğru yayılan bu yenilik gücü İslam aleminde de çok büyük değişiklikler meydana getire- ceğine hiç şüphe yoktur. İşte Mısır’da Araplar, Rusya’da Tatarlar pek yakın senelerde birçok bilimsel cemiyet ve bilimsel hayır cemiyetleri kurarak toplumsal mevkilerini daha müreffeh bir hale koydular. Şimdiki durumlarımızın da bütün İslam aleminde ve özellikle en geride kalan Kürd unsurunda büyük bir uyanış meydana getirmesini kuvvetle umut ederim. 4 Mayıs 1329 Harputlu H. B. 127 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- Ahval-i İctimaiyemiz (Toplumsal Durumlarımız) Her kavim, her millet, her unsurun kendine has durumları, toplumsal hal- leri vardır. O durumlar yabancıların yanında ne kadar kötü, ne kadar nefret edilecek olursa olsun kendisine güzel ve makbul bir şekilde görünür. Bu da iki sebepten dolayıdır: Birincisi duygu, ikincisi huydur. Ana kucağında beslenilen, bazı şey- leri hisseder. (Anne, bu nedir?) diye sorar. Annesinden cevap alır. Alır da taze bir şekilde organ haline gelen hafıza hücrelerinde kaydeder. Kaydedilen kökleşir. Kaybolmaz bir hale gelir. Bu tarz ile kavminin toplum- sal durumları anne babası tarafından telkin edilir. Masum yavru beş altı yaşına gelir, azıcık anlayış ve kavrayışa sahip olur, okula gider, öğretmeninden, arkadaşından aynı davranış ve sözleri görür, işitir, iyiyi ve kötüyü birbirinden ayırmaya gücü yetmeyen çaresiz çocuk hangi usul ve adetleri olursa olsun makul diye kabul edip alışkanlığa dönüşür ve bunu huy edinir. Bazen bir yaradılış nadiresi mey- dana gelir, büyük bir beyine sahip olur, fikirlerinin değişimine ve gelişmesine muktedir olur. İlk ve orta ve en son bin yıllarda böyle dahiler görünmüş tarihin şahit olmasıyla sabit olmuştur. Özellikle hazır asırda fazlalaşmış inkar edilmeyecek bir dereceye varmıştır. O yaradılış iksiri, fevkalade muhakeme gücü sahibi olur. Usul ve adetlerden akıl ve mantığa uymayan bölümlerini, anlar. Usula uygun olarak yani kavminin kabul edeceği bir tarzda bildirir, anlatır. Diğer kavimlerde olduğu gibi bizde de toplumsal biçim- ler (toplumsal yapılar) vardır. Nasıl toplumsal biçimler? Makul biçimde mi? Asla! Akıl ve mantıktan nasibini almayan toplumsal yapı... Bu toplum- sal hastalık yalnız bize özgü değildir. Bütün İslami kavimlerde de hüküm eden ve iş gören bir unsurdur. Şimdiye kadar bizde sosyolojiye yani toplumsal yapıya dair eser yazıl- mamıştır. Onun hukuki bölümü telif edilmişse de kardeşlik bağına, birbirine yardım etmeye, sadece hukukçuluk, hukuku bilmek, uygar olmaya yetmez; yetseydi bu duruma düşülmez, bu dere- ceye inilmezdi. Arapça kitaplarda, toplumsal yapının diğer bölümlerine dair kısa kısa bahisler bulunursa da istifade edilmez bir merkezdedir. O kitaplardan toplumsal yapı hakkında aydınlanmak yüzlerce sene araştırmaya gerek vardır. Şimdiye kadar toplumsal yapının nesinden söz edildiğini bildiren bir kitap olsun kültür hanemize girmedi. Yeni olarak Fransızcadan Türkçeye ter- cüme edilen varsa da bakılmaz, okun- maz bir durumdadır. Bu yayıncılar, yazarları toplumsal yapı hakkında çoğunlukla bir fikir edinmemişler... Ve edinecek derecede fikir eğitimi ve tam donanımlı yüksek bir tahsil görmemişler... Fransızca ile Türkçeyi bilmek, kitap çevirmeye yetmez. Yetecek bir şey varsa o da eğitim ve öğretim ile, ilim ve irfan ile donanmaktır. Ruhsuz, kaba, yalnız Fransızca kelimeleri, o ruhsuz kalıpları WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 128 --- Page Break --- Türkçe’ye nakletmişler. Biz o eserler- den yararlanmaya muhtaç iken, onlar bu eserlerden istifade etmeden, ifade ile bizi aydınlatmak istemişler. Baştan başa hata, daha doğrusu hataların hazinesi demeye layık eserler meydana getirmişlerdir. Ezber ey faide in kerde Tu ki xod ra faide nedede. (Fayda için yapmışsın ama / Sen önce ondan fayda görmelisin) Hitabına müstahak olmuşlardır. Araştırma düşüncesi, inceleme fikri ile beraber tam tahsil görmeden kitap yazılmaz, yazılsa da fayda sağlamaz, nitekim şimdiye kadar fayda etmedi. Edecek olsaydı düşmanlık ve kin, bir- birinden nefret etme, İslamî memleket- lerin her tarafında yaygın olmazdı. Toplumsal hastalığımızı giderecek sosyolojiye dair eser yazacak bir insana sahip olmadığımızı arz ettik. Şimdi ne yapmak lazım? Doğal olarak bırakmak mı? Hayır! Bilimsel cemiyetler vasıtası ile kitap yazmak, söz ve kalem ile çalışmak... Aydın fikirler bir araya gelirse genel olarak, bunlardan çıkacak fikirler toplumsal yapımızı düzeltir zannederim. Mevcut olan talebe cemiyetinin bu durumları göz önünde bulundurup dikkat etmesi gerekir. Sedhezaran faîde est û her yekî Sedhezaran pîş an yek endekî (Yüzbinlere fayda var ve/ Her bir faydanın yanında yüzbinler azdır) Aydın şiirine dikkatinizi çekerim. Kerküklü Necmeddin Kürdlerde Medenileşme Kabiliyeti Yaradılıştan gelen kabiliyet öyle bir harika ve bahşedilmiş bir geniş alanda varolmuş ki bütün vahşet ve karanlık- ları kendi kontrolü altına alarak insan- lığın gerçek buluşlarının sebeplerini hazırlamaya çalışır. Cahil kavim ve milletler bu sayede medeniyet ışığı ile eğitilerek yükselmişlerdir. Genel tarih araştırılırsa, insanlık alemi başlangıçta çok güçsüz bir şek- ilde dünyaya gelmiş, ihtiyaçları ile yaşamış, tabiatın tesiriyle gelişmiş ve yükselmiştir. İşte bu tabiat tesiriyledir ki insanlar gerekli ihtiyaçları ile gün- den güne yayılıp ilerleyerek medeniyet aleminde bir yüksek mevki hazır- lamışlardır. İnsanlık kabiliyeti, ana rahminde reşim halinde iken başlar ve ölüme kadar devam eder. Tamamıyla koruma değilse de yıpranma ve tabiat gibi manevi tesirlerin altında olarak bir- birinden pek az farklı bulunan [bu kuvvetli kabiliyet], seyir ve seyahati esnasında uğradığı sayılı ve çeşitli konak yerlerinin ve merhalelerin tabiat ve mevki gereği vardığı yeri itibariyle açık ve gizli gayet büyük ve çeşitli farklar ve değişiklikler göstermiştir. Dolayısıyla tabii yetenek doğuştan gelen yükselmedir. Gelişmesi ve yayıl- ması eğitim, ahlak, adetler, gelenekler, çevre, huy, ruh gibi kuvvetli unsurların etkilerine girmediğinden her kavimde dereceleri çeşitlidir. Bunlar değiştikçe insanların medeni yetenekleri de onun- la beraber değişir ve kaybolur. Bir mil- let medeniyet vadisinde ne kadar müd- det devam ederse etsin sonunda bir gün 129 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- ruh değişikliği yaşayarak, ihtiyarla- yarak gerilediğini ve onun henüz yeni yetişmiş ve henüz medeni yetenekleri yeni görülmeye başlamış olan yerini bırakmış olduğunu, tarihin bütün açık sayfaları gösteriyor. İnsanlık yaşamında sürekli mey- dana gelen bu tarihi doğa kanunu dikkatle incelendiğinde analiz sonucu Kürd milletinde şimdiye kadar medeni bir kuvvetin görülmemesinin sebebi onların medeniyete olan kabiliyetsiz- likleri değil, aksine milletleri medeniyet aşamalarında mevcut bulu- nan üç yüce ögeyi yükselten alışkan- lığın onlarda henüz gelişmemesidir. Oysaki şimdiye kadar kendilerine özgü bir medeniyet, bir yetenek ve kabiliyet geliştirememelerinin sebebi olan mevki ve etkileşim sorunlarının kaldırılması ve yeni, yükselme arzu- larının olması halinde Kürdlerin nasıl parlak bir geleceğe, bir yükselme ve ilerleme geleceğine kavuşacaklarını, insanlığın tabii kanunu noktasından düşünürsek gerçekten bütün açıklığıyla görülür. Kürdlerin medeni seviyelerinin yükselmesi için ta ezelden beri büyük bir meyil ve yetenek, ilerlemeci olduklarının ve ruh bakımından bu duygularla donandık- larının göstergesi kavimsel alışkanlık- ları ve ırksal özelliklerinin, diğer mil- letlerin toplumsal yaşayış tarzlarıyla olan yakınlık dereceleriyle ve ahlak- larındaki mertlik, yiğitlik, misafirper- verlik, civanmertlik gibi huy ve ruhsal özellikleridir. Saflık, vicdani ve fikri samimiyet noktasından soylu temiz Kürd, daima bekaret ve doğallığını koruduğu gibi ila maşallah edeceği de kesindir. Kürdlerde yetişmiş olan alim- ler ve aydınlar ve bunların eser ve yayınlarıyla bilim ve fene etmiş olduk- ları hizmetler tarihin kayıtlarında kayıtlıdır. Bulundukları ve oturdukları çevre mevkilerde çoğunlukla engel- leyici etkenler, dağların engebeliği ve hala tellaldan ibaret olması ve ziraatın araç ve gereçleri hala ilkel olması ve taşımacılığın halen Nuh zamanından kalma eşek ve katırlarla yapılması, düzenli yolların ve şoselerin bulunma- ması, bunların şimdiye kadar hiçbir yerde yenilenmemesi gibi engellerin ve sorunların varlığına rağmen Kürdlerin ziraat ve refaha vermiş oldukları önem, yaptıklarının eserleriyle sabit ve bununla birlikte ziraata ve zirai işlerindeki usta oluşlarına medenileşm- eye olan eğilimlerinin bir göstergesidir. Ticaret ve sanayi alanında Kürdlerde büyük bir arzu ve şevkin olması da bu yeteneğin doğal sonuçlarındandır. Avrupa ve Amerika, tezgah ve fab- rikalarında bugün binlerce Kürdün bulunarak çalışmaları kesin araştır- maların göstergesi olarak soylu kavim Kürdün medeniyeti kabule ve bu yolda çalışarak büyük bir istekle nasıl bir merak ve zevkle hazırlanmış olduk- larını söylemek yeterli olur. 1321 mayıs 28 Fahrî WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 130 --- Page Break --- Fikirlerin Özeti Bu yazılar; mecmuanın yayınlan- ması düşünülürken belirlenen esaslar dahilinde değil... Mecmua için yazı hazırlanmaya başlandığında ortaya çıkan bir ihtiyacın sonucudur. Bizim, Rojî Kurd’ün bulunduğu çevre hiçbir mecmuaya veya gazetenin çevresine benzemez. Bu müstesna kon- umumuzu gazetenin sütunlarına büyük bir coşkunlukla hücumu gördüğümüz vakit anladık. Öyle bereketli makaleler ki bir bakışta hepsini okumak mecburiyeti düşünülünce, insana heye- can gelir. Bunları mecmuaya yerleştire- bilmek için, insanda büyük bir cesaret; yanlışların, hataların, değişikliklerin, anlamsız heyecanların, anlamsız tepki- lerin doğurabileceği sonuçlara karşı kayıtsız bir cesaret olmalıdır. Aynı zamanda, siyaset bilmek lazım gelir. Yazının hatalı, hileli, heyecanlı, sınırlı olması sebebiyle yerleştirile- meyeceğini nazik, mülayim, fakat seçkin ve etkili bir dil ile anlatabilmek, anlattıktan sonra uyandıracağı kızgın- lık ve etkileri, ... Şifalı bir dille sakin- leştirmek ne kadar zaruri ve gereklidir. On Temmuz İnkılabı’nın her çeşit haktan yarar sağlayıcı bir şiddetle alevlendirdiği bir ateş vardır ki, o da yazı yazmak isteğidir. Yazanlar -iyi olsun kötü olsun- yazdıkça yazmak istiyor; yazamayanlarda da bu ateş art- tıkça artıyor... İşte biz de bunun seçkin tesirine rastlıyoruz. Gazeteciler, hangisini yerleştirecek- leri konusunda cidden hayrette kaldılar. Rojî Kurd, esasen Kürdlüğe hizmetçi bir mecmuadır, dairesi pek geniştir. Bu memnun edici bakışla anlar; çünkü böyle bir hırsı doğru görmez. Yine Kürdlüğe bu yüzden hizmet etmek içindir ki, bir çare, bir deva düşündü: Her sayıdaki yazıların tamamını gözden geçirdikten sonra, eleştiri ve inceleme yapacağız. Bu yazılar, yalnız yüz buruşturucu bir eleştiri değil, gülen, gülümseyen bir düzeltme ve düzeltmeci, neşeli bir hüküm ve adaletli bir şekilde görevini yapacaktır. Bazen bütün bu yazıların üstünden bir mizah yolu ile kuşkulan- ma (istişmam) olunacaktır. Akla gelebilecek bir soru: Rojî Kurd, bir kavmin gelişmesi için gayret etmeyi kendine hedef edinen, edeceği- ni ilan eden, etmesi lazım gelen bir broşür gösterişiyle (şatafatıyla) mi sütunlarını dolduracak? Haşa! Fakat siz bütün ıslah edici duyguları ciddi denilen bir takım kuru sözlerde mi bulacaksınız? Ben çok kere mizahlı bir cümlenin ıslah edici tesirini ciddi denilen hikmetli açık bir sözden fazla görürüm. Yani demek istiyorum ki Rojî Kurd, mesnetsizlikle, yahut ciddiyetsizlikle suçlanmasın. Ona Kürdlüğün yücelmesine çalışmak- tan başka bir şey hedef ve rehber ola- maz. O, kavmini yükseltmesi yolunda faydalı gördüğü her çareye yapışacak- tır. Bu sütunlarda yalnız eserler değil, eser verenler de; yalnız yazılar değil, kalemler de gözden geçirilecektir. Mesela “Ahval-ı İctimaiyemiz”i okurken yazarının da ruhi durumunu düşünmemek, bilhassa tanıyanları için mümkün değildir. Necmeddin Efendi; bu hürmete layık tam Kürd Hoca için 131 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- kelimenin, zarfın, dalın hiçbir ehem- miyeti yoktur, önem yalnız manada, kavramda, anlatılmak istenilen şeydedir. Cümleler, tamlamalar arasın- da bağlılık, şekilde açıklık onun için düşünülmeye değmeyen şeylerdir. Tarihî makalesini okuyan, toplumsal durumlarını okuyan, onda, Bediüzzaman Saîdê Kurdî’nin ruhun- dan, bir nebze hissedeceksiniz. O, yazılarını, okunabilecekleri için değil, kendisi düşündüğü için yazar. Muhterem hoca, kendisi için işte bu kadar, kayıtsız bir fikir adamıdır. “Garp ve Şark”ı inceleyen yazar, ince haritasını pek güzel, zarifane bir tarz ile çizmiş. “Kürdlerde Medeniyet Kabiliyeti” epeyce derin. Onu, en çok gelecek sayımızda anlayabileceğiz. “Amaç, Meslek”, “Derd ve Deva” hakkında, Ve aynel buğzi teberruzi kulli eybîn/ Ve aynel hubbi la tecıdul uyûba/ (Sevmeyen göz, bütün ayıpları ortaya serer/ Seven göz ise ayıpları görmez.) Hükmüne uğrarım, düşüncesiyle bir şey söylemekten kaçındım. Özetimizi gelecek sayıda daha ziyade hedeflere yakınlaştıracağız. *** Hükümetin Genel Kuvvetlerinin Açığa Çıkması, Ayrılık Ve Eşitliğinin Gerekliliği, Bu Husustaki Fikir Ayrılıkları ve Bu Konudaki Görüşler İnsanlar doğal olarak medeni olduğundan daima toplumsal olarak yaşamaya mecburdurlar. Çünkü birbir- lerinin yardımına muhtaçtırlar. Hiçbir fert çeşitli zaruri ihtiyaçlarını tek başına tedarik edemez. Bunun için fertler bir- birlerine yardım elini uzatma, birbirini kucaklama, bir arada yaşamak zorunda kaldılar. Fertler, bu şekilde biçim- lendirildikleri, bu sebeple esaslarını kurdukları toplum içinde kendi geçim- lerini temin etmekle beraber, o toplumun ilerlemesi ve yükselmesi için bir takım şubelere ayrılırlar. Bazısı ziraatla meşgul oldu. Bazısı ticarete, sanata ve bazısı bunlar arasında nizam ve intizamı, huzur ve asayışın teminine yardım eden görevlere geçtiler ve bu şekilde toplum içinde bir toplumsal mevki, bir iktisadi mevki hazırlamış oldular. Şimdi, takip etmekte olduğumuz amaç, bu çeşitli şubeleri izah etmek değil, yalnız bütün hususlarını kapsayan hükümettir ki genel kuvvetlerden ibarettir. Bu hususta gerekli açıklamalar yap- madan önce hükümet nedir? Önceleri nasıldı? Sonra ve şimdi ne şekil aldı? Bunu anlayalım. Bilindiği gibi, hükümet, bir kavmi, bir milleti idare eden, toplumun bir üst kuvveti halini alır. Geçmiş devirlere, uzak diyarlara bakılacak olursa göre- ceğiz ki bu üst kuvvet şimdiki gibi mükemmel halde değildi. WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 132 --- Page Break --- Çünkü; hiçbir şey doğrudan doğruya olgunlaşamaz. Ancak doğal bir kanun ve doğal hükmü altında yavaş yavaş olgunlaşmaya başlar. Mesela; bir bitki mutala edilse, bu durum daha kolay anlaşılır. Tohum halinde ekilen o bitki yerden ufak ufak yeşermeye başladığından günler, aylar ve belki senelerden sonra büyük bir ağaç olmuş, her tarafa yayılmış insanoğlu için gölgeler oluşturmuş, onu nefis meyvelerle yüklenmiş bir durumda görüyoruz. Bir protoplaz- mayı, bir hücreyi ele alsak bu olgunlaş- malar, harika bir şekilde gözümüze çarpar. İthalat ve ihracatı sayesinde onun hacmi günden güne büyümeye başlar. Sahip olduğu kimyevi özellikler ve doğal hekimlik sonuçları olarak bir takım değişikliklere uğruyor ve sonun- da bütün tabiatseverleri, bütün ressam- ları, heykeltıraşları derin bir düşünceye daldıran, her dakikada kendilerine başka bir ihtisas alanı, başka bir hayal alemi veren bu hayat alemi meydana gelmiştir. İşte hükümetler de öyledir. Önce aileler üzerine hüküm icra eder- lerken bilahare kavimler, milletler üzerine işler nüfuz eylemeye başlamıştır. Demek ki aileden başlayıp kavim- lere, milletlere hükmünü nüfuz eden hükümetler de bir doğal kanun ile yük- selip tekamül etmiştir. Burada bir şey söylemek gerekiyor ki her devirde hükümetlerin hakiki mevkisi idari ve siyasileri başka başkaydı: Öyle olmak- la beraber hükümetler, kavimleri, mil- letleri başka şekilde idare etmiş, onların hukuklarını başka şekilde temin etmişti. Bir devirde zulüm ve baskı, diğer devirde meşrutiyet usul idaresini takip etmişlerdi. Çünkü: O usul dairesi o kavimlerin, o milletlerin cisimleşmiş örnek ruhları, yansımış ahlaklarıdır. Gerçekte bir milletin ahlakı o millet fertlerinin yükseliş düzeni ve yükselme yeridir. Bir kavmin, bir milletin toplumsal ve siyasi terbiyesi, ahlaki terbiyesi ne kadar metin, ne kadar mükemmel olur- sa bunun üzerine kurulan hükmet idaresi de o kadar meşrutiyeti elde eder, o kadar adalete, hakka uygun olur. Zira, hükümet, gözü açık bir mil- let karşısında kendini görmekte olduğundan, hareket tarzını adaletleştirmeye, takip ettiği amaçtan uzaklaşmamak için gerekli toplumsal tedbirlere başvurmak zorunda olur. Öyle olan bir millet yalnız bir heyete değil, halihazır bir ferde karşı bile aldanabilir. Gerçekten bu gibi hayla- zlar, milletin siyasi ve toplumsal ikti- darının zayıflığından istifade ederek işbaşına geçmişler ve politikalarını uygulamaya koymuşlardır. Bu durum- ların tarihi şahitleri vardır. Uzaklara gitmeyelim. On sekizinci asrın daha doğrusu on dokuzuncu asrın olay- larının arasında ananesiyle cilveli olan bu tarihi şahitlerden yalnız birisinden bahsedelim: Fransız milleti üzerine işlerini nüfuz ve fazlalaştıran Napolyon Bonapart, zorba kuvvetini uygulamadan önce ilk defa o milletin siyasi ve toplumsal terbiyesini anladı. Sonra Fransa’da meydana gelen olay- lar üzerine kendisini konsol ilan edip, beslediği yüksek ümitlerini uygula- maya koymak için mevkisini korumak icap ettiğini bildiğinden bu kon- 133 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- solosluğun verasetle cereyanını ve nihayet imparatorluğunu Milli Meclise kabul ettirdi. Velhasıl Fransız mil- letinin o zamanki toplumsal hayatını eline alan Napolyon Bonapart ne dediyse oldu. “Bu payitahtın asıl meşru imparatoru bu değil. Fransız milletine hizmetleri yapan Borbon Hanedanı’nı getirelim” demediler, sustular; fakat böyle olmasaydı, acaba Robespiyer, Bermora Çikop da imparator olmaz mıydı? Şüphesiz olurdu. Çünkü Fransız ülkesi zorbalığa hazırlanmış, bu yapamasa başkası yapar bir durum- da bulunmuştur. Demek ki Meşrutiyet, mutlakiyet ve zorbalık ülkelere tabidir. Meşrutiyete alışmış bir ülke zorbalığa hiçbir zaman boyun eğemez fakat zor- balığa elverişli bir ülke meşrutiyeti çabucak hazmedemez. Terbiye ilmi alimlerinden Mösyo Horasman’ın dediği gibi problem olan şey meşru- tiyeti tesis değil, meşrutiyete layık adam yetiştirmektir. Çünkü, hukuk ve hürriyetimizin dairesi büyüdükçe medeni ve siyasi görevlerimiz, insani vazifelerimizin de sınırı genişler. Bu vazifeleri, bu hukuku idrak edemeyen buna riayet usulünü bilmeyen bir adam, bir millet tabi ki zulüm ve zor- balığa mahkum olur. Velhasıl hükmetler her devirde değişti. Ve evrim kanununun hazinelerinin sayfalarından keşfettiği en son usul yani meşrutiyet usulü ile milletleri idare etmeye başladılar. Halihazırda medeni milletlerin tamamı bu usulü kabul etmişlerdir ki genel kuvvetleri ayırma esasından ibarettir. Herhangi bir millete, bir devlete baka- cak olsak orada bir hükümet mevcut olmuş ve hükümetin dahi bir takım kuvvetlere ayrılmış olduğunu görürüz. Böyle bir hükmet olmazsa özel ve genel emir ve işler, içte ve dışta layıkıyla ceryan edemez. Bunun için, sürü çobansız olmadığı gibi bir millet de hükümetsiz payidar olamaz. Genel kuvvetler olmadan, yaşayamaz. Hukuk alimleri, bu genel kuvvetleri üçe ayır- mışlarsa da esasen ikidir. Bunlardan birisi icra kuvvetidir, diğeri kanun kuvvetidir. Bunlar, memleketin dayanağı, kaderinin tedbircisidir. Bunun için her medeni memleket de bu kuvvetleri birbirinden ayırmışlardır. Özelikle Amerika Devleti diğer devletlerden fazla bir ayrıştırma usulu- na riayet etmiştir. Bir memlekette hüküm üzerinde bulunan bu üç kuvvet birbirinden ayrılmadığı taktirde adı geçen kuvvetler bir tek elde toplanacağı için hükümet zorba ve mut- lakıyete yüz göstermeye başlar. Çünkü, bu kuvvetleri kendinde bulan zat ken- disini kanun bilecek. Kendisini tatbik ve icra eyleyecek. Bu ise olağanüstü bir salahiyet olduğundan şüphesizdir ki faaliyet dairesini pek açık, pek serbest görür. Ve hiçbir kontrole, bir hesaba tabi olmadığını bildiğinden istediği gibi hareket eder. Şöhreti bütün dünyaya yayılan Montesquieu’nun bilim ve hukuk değeri inkar edile- meyen Kanunların Ruhu adlı eserinde demiştir ki: “Bir memlekette yani genel kuvvetlerin ayrılmasına uyulmayan yerlerde hürriyetin temelleşmesi mümkün değildir.” Ne yüce bir söz! Bunun tecrübesini gördük, hem de acı bir şekilde gördük zannederim. WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 134 --- Page Break --- Genel kuvvetlerin ayrılmasının gerekliliği, bu şekilde anlaşıldıktan sonra adı geçen kuvvetler arasında dengeyi sağlamak meselesi gelir. Çünkü, bu kuvvetler belli ve bilinmesi gereken vazifelerini, meşruluklarını aşarlarsa buhran idaresi başlar. İcra kuvveti, milli iradeyi ilan eden esas-ı kanuna (anayasaya) muhalif olarak milli genel meclisi işlevsiz veya kendine özgü bir takım tedbirler alarak yasaları ihlal edici bir şekilde genel meclisin hassasiyet ve özgürlüğünü mahvetmeye çalışırlarsa o büyük kuvveti temsil eden hükümettin işlevi- ni yerine getirmesi müteasir (zorlu) ve belki hileli (müstehil) olur. Zira, hakimiyeti kendisinde pek mukaddes, pek muhterem bilen millet, evet uyanık bir millet daima hükmeti müşkülatta bırakır. Hatta, hükmete silahlı olarak saldırıda bulunabilir. Bugün, bütün bu durumlar tarihi gerçeklerle ispatlan- mıştır. Fransa’da kral Onuncu Şarl vekil heyetini istediği gibi seçeceğini ifade etmekte ve buna karşılık mebus heyetini dahi devlet vekilini millet vek- ili ile fikir birliğine kavuşturmadan görevini yapamayacağını saygılı bir dil ile söylemesi üzerine, gayri kanuni bir şekilde dağıtılmış olan milli meclisin yerine yeni gelen muhalifler çoğunluk partisine seçildiği halde, kral kanun- ların tümünün tatbiki ve icrası ve asay- iş mahallinin sağlanması için gereken husus ve düzenleri yapmak ve yeniden icra etmek veya durdurabilmek hakkı- na sahip olduğunu, zımnen meşrutiyet fermanını tefsir ederek yayınların basılmadan önce ruhsata tabi tutulması, ve seçim kanunu değiştirilerek 1815 tarihli seçim kanununun işe yarar olmasını emretmişti. Krallığın bundan maksadı ahalinin her istediğini gazetelere yazıp hükümeti eleştirmemek, milli meclise gelecek azanın hükümete muhalefetlerine mahal bıraktırmayacak şeklinde yön- lendirmişti. Fakat, kamuoyu bunda bir gayri meşruyu şiddetle reddetti ve dehşetli, hunrıjane (kandökücü) bir karışıklıktan sonra krallığın düşme- siyle bir takım şartlar altında I. Lui Flip’in iktidara geçmesi ile sonuçlandı. İşte Onuncu Şarl ve kabinesi Meşrutiyet Fermanı gereğince hareket etmiş, vazifesini, yetkisini aşmamış olsaydı böyle bir ihtilafın, ihtilalin bir bahsi bile olmazdı. Milli Meclisin çoğunluğuyla güvenilir olan bir kabi- nenin iktidara gelmesini isteyen, milli irade vardı ve temsilcileri bunu açığa çıkardıkları ve Meşrutiyet Fermanı’nın bu yönlü yaptırım gücü olduğu halde Kral ve kabinesinin Meşrutiyet Fermanı’nı yorumlayarak kendi başına buyruk bir takım hareketlerde bulun- maları gerçekten kendilerine önemli siyasice vazifeler bakımından sınırlı ve sınırsız olduğu şüphe götürmediğin- den, milli haysiyete münasip ve muvafık olmayan bir durum teşkil eder. Bütün bu durumların kanuni güçle icra gücü arasında dengenin hakkıyla temin edilmiş olmamasından ileri geldiği şüphesizdir. Demek ki; bir milleti idare eden dahili ve harici saldırıların olmasından bu hürriyet asrının arasın- daki dengeyi temin etmek düşünülebilecek önemli hassas mese- lelerdendir. Bunun için Montesquieu diyor ki: Devlet adamlarının önemli 135 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- görevleri bu kuvvetlerin meşru olmayan müdahalelerini önlemek, bir- birine karşı meydana gelebilecek karışıklıkları önlemek için gerekli ted- birleri almak icap eder. Devamı var.......(2. sayıya bak) Mithad Harflerimiz ve Okuma Kolaylığı İslam milletinin dinî ilimlerden başka, her milletten devlet ve fenlerin asrından mahrum olmasının bir tek sebebi çeşitlere ayrılmasıdır. Yalnız altı harfi öğrenmek için sek- sen çeşitli şekili (harfleri) öğrenmek lazım geliyor. Bunun ispatı ise yalnız “b” harfinin birbirine benzemez on iki şekle girmesidir. Bunların hiçbirinin diğeri yerine konulmayacağı da gele- cek ibareler gösteriyor. (Rabbim bize hesapsız sebepler besledi, sonsuz bürhanlar (deliller) verdi, bunların arkasından eskileri gibi Habib-i Kibriya’dan pay alalım. Bunun gibi “b, t, s, n, y” harflerinin de bu değişikliklere uğrayacağı göz önünde bulundurulup “t”nin “t, te” şekilleri ilave olunursa altı harfin şekil- leri sekseni aşacağı görülmez mi? Otuz üç harf için iki yüzden fazla şekili hareketsiz olarak talebeye öğret- menin gerek talebeyi ve gerek mualli- mi ne kadar çaba ve gayrete sevk ede- ceği açıktır. İşte, genel cahillik bundan geldiği sabit oluyor. Bunun çaresi ise eğitimin başlangıcında mevcut şekillerden her bir harf için yalnız bir şeklin seçimi ve diğerinin terk edilmesiyle mümkün olabiliyor. İşte her yerde kullanmaya uygun olan ve daima her matbaada mevcut bulunan harflerden seçtiğim bu kırk şekil yeterlidir. ... Şimdi bu harflerle istediğimiz ibare yazılabilir. Şöyle ki ilköğretim için uygun WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 136 --- Page Break --- değişikliğimiz ve hiç şekli değişmez bu farklı şekli seçmelidir. Yoksa, İslam milleti içinde cehalet daimi kalacaktır işte bu kadar. Hitabete (telaffuza) gelince önce yazı sonra okuma olacaktır. Zaten yabancıların da yazıları başka, matbaa ve ilk öğretim için şekilleri başkadır. Arapça harfler için kesin kolay bir çare buldumsa da bunu şimdiki seçtik- lerimin düşüncesine gidildiği taktirde, diğer bir makale ile muvafık olursa beyan edeceğim. Süleymanyeli Mesud II Beşî Kurdî Tal û Şîrîn Tu xuda ba hemû be yek de’fe iqrarî gunahî xoman bikeyn û bil- lêyin be xuda bê ittifaq û pir le nifaq şiqaq în. Hemû kes nailî bû ne’mî mearif; bû be ustay mearif. Le naw tarîkî cehilda necatî bû. Be nûrî me’rifet serapa şe’şe’edar bû, alem û adem le ew mustefîd bû be wasiteê îlm û funûn û mearîfet. Haîzî hemû ewsafî hesene bû. Hem be sahibi dinya bû. Çunke le sayey quwwey hakimewe. Çunke, le ber keşfî hal û istiqbalî. Çunke, le ber behrey îlm, metl’ey le ser ewzah û ehwal da. Dezanî tîcaret çilon dekirêt. Dezanî mal çi weqit tereqqî tenezzul deka. Dezanî eger malêk bifiroşêt, be perey ew male çî dekirrêt. Xaye û meqsedî xoy pê sehil dezanî le ber ewe zû be zû debê be sahibî milyon wek lay ême. Weqtî xoy hesr nakate ser çeşnê. Mesela hezar lîreyî heye. Sal diwazde mah, bew hezar lîra mucerred tutun ta kibrît û le zerfî yek sal da be qazancî ew male îktîfa naka. Çunke, îlmen fennen urfen meb- nayî tîcaret dezanî sê çişt e. Eger ew sê çişte, nebî hergiz tîcaret qabîl nabî. Ewel îtibar e, eger îtibar nebê, tîcaret mefqûd e. Çunke, zor kes heye le umûrî tîcaret be xayet mahir e. Feqet sermayey nîye. Zor kes sahêb pare ye, feqet le umurî tîcaret hîç nazanaê. Eger parey em be ew nedeyin, eme 137 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- serwete bê efwa em pareye bê semere, le naw da derrwa, çi cemiyetî beşeriye, çi hukumet mustefîd nabê. Em new’e, çiştane mute´elîqe be heyetî umûmiye. Duwem, emniyet e. Eger terîq, eger memleket umît û aman nebê, her kes le tedarekî nanî şew aciz debê. Ew heyete ke îmro cem’e be sergerdanî be perîşanî imrarî weqt deka, nihayet mecbûr debî hîcret bika le wetan, le kes û kar mehrûm debê, her roje be layê îltîca deka le ber hesret û xemî dunya debête sahibê sîl û delîq. Sêyem sur’et e, le umurî ticaret da meseley sur’et mewqi’y bilind e. Îmro dû tuc- car derron bo Moskof piyasey mal wek fusulî erbee mutenewîe ekbaan tebeddul deka. Yekê le aw duwane çalak û çabûke, malî xoy kirî hatewe bo memleket, le zerfî mangda malî firoşit, kirdîye pare, çowe bo Moskof. Ewî tir ew weqte îşî tewaw bû û hatewe bo memleket. Le ew weqte da, dubare tucare çalakeke, malî herzanî dest kewt û hatewe bo memleket. Em du tucare eynî maliyan le Mosqof kirrîwe, dîqet dekeyin ke tucare çalakeke gezî çît be du pêçû defroşêt. Û tucarekey tir daway qirranê deka. Çunke heqqî heye le de kemtir eger bifroşêt zerer deka. Nîhayet ta be zerer ew male serf deka. Tucare çalakeke, sê car le Mosqofe de mal debat û serfî deka. Debê be sahêbî, serwet û saman suret le umurî ticaret da. Ewende zî nufûse. Eger sur’et nebê tuccarî muflis debê. Û semanî ew millete ke mustefîde le ne’mî îrfan, sahêbî dunyaye bem toze mîsale lam waye îsbat bû le ber ewe serfî nezerim le mîsalanî tir kird û her wekû sahêbî dunyaye le u´qebaşda enguşt nema ye. Çûnke sahibî husn û xulqe, dilî kes aciz naka. Le umrî xoy be zibaniya nawî xirab mirûrî nekirdûwe. Çunke fazile, çunke şarezay terbiyey îctimaiye dezanî. Qanûn bo tehzîbî exlaq wezih kirawe. Qethîyen çêwn şeq, zile nazanî çilone, çilon îcra dekirêt. Daîma le îrşadate meşxûl e. Daîm hesretkêşê ew keseye ke bi xilafî ter- biyey îctimaî hereket deka. Daîma bo tereî û tekamûl beserawe zihnî şew û roj be em fikiranewe le ser çemî ke le zistan da çi însan û çi ciwan qabîl nîye mirûr û ubûr bika, pird durust deka, mehlleyê ke bê aw bê, bîrî bo lê edata, ta çeşmey bo dête wucud mizgewt durust deka. Mekteb kuşad deka, îane eda beşer, le ew îstîfaze deka. Xudaş le ew razî debî. Piyawî xesîs le hemû layê mewcûd e. Feqet rezalet û xesastî ke legel ulema bê, hîç munasebetî be xesaset û rezaletî nîye ke legel cuhela bê. Mesela îmrro piyawî xesîs ke munewer bê, ya sahibî îyal û mal û mindale ya eqîm û sergerdane, ela kîla teqdîreyn bew pareyey ke le destî daye mutleqen be saîqî ew îlmewe ke tehsîlî kirduwe. Legel ew rezalete îşêk deka ke cemîyetî beşerîye le obale îstîqbalî be’îda mustefîd bibê. Mesele bo çît yaxûd bo mindal, yaxud bo şekir yaxud bo ziyay şew fabrîqe dekirrêt. Xo îhtiyacatî ême def’î deka. Ew WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 138 --- Page Break --- rezîle ta qiyamet ba parey qawey Zeyd û Umer neda. Tu Xuda; her bijî “fînnar-il seqer”. Le remezan da dawet bo dirawseyekan naka. Xeyse, feqet îmtiyazî tiramwa werdegrêt. Malî misilman pê sehl dêt û derwa muqayese legel xeys û rezîl cahil da bifermiwûn. Xeysî cahil çî deka hîç. Hîç, çûnke ke em new’e kesane mitleqe şête. Eger hekîm bêmuayeney demazî ew bika qabîl nîye debê şêt bê. Çunke ne xoyî deyxwa ne mal û mindalî têr debin, ne cemîyetî beşerîye le ew mustefîd debê. “Xezebellah” mîsalî zore lazim nîye nawyan bilêm, zor dûr narrom. Bo çî ême sê sale meşxûlî ticaret în. Gerçî sermayekeman nîhayet sed hezar tara nîye. Bo çî tuccarî Bexda le zerfî sê sal da debê be sahibî sed hezar lîre, bo xatirî Xuda meqsedim haşa tehqîr nîye, metlebim eweye ke munewwer bîn wek ewan. Bibîn be însan. Esbabî eme ke ehlê Bexda dewelemendin. Çûnke be nîsbet êmewe ziyatir munewwerin, ziyatir alimin le ehwalî Ewrûpa. Le muame- ley tîcaretî Frenk, le fîatî mal zîyatir şarezatirin. Le ber ewe bûn be sahibî mîlyon. Ême be mehze ewe ke fêr bûbûn be “sahib fidayetî şûm” û ewe dezanîn ke bûne dahîye le ber em cehle fikirman mehdûd debê şew û roj, bîst û çiwar seat se’y dekeyn, dû bêçu peyda dekeyn. Ewan çiwar seat se’y deken dû sed lîre peyde deka. Deway em derde, sehle kesman naykeyin be mal be ser xomanewe diway em derde bê emane. Ewwelen ba hemû bi yek def’a îqrarî gunahî xoman bikeyn ke ême cahîlîn û rehm be ewlad û ehfadman bikeyn. Hemû ittîfaq bikeyn. Hukûmetîş legel ême muttefîq debê û bû. Ême nabîne xoman beyanî azar û êşî derdî xoman nekeyn. Kes îlmî xeybî nîye. Ême hawar nekeyin. Îmdad muhale bê, bo xatirî Xuda îttifaq bikeyn. Paredar pare bidin, sahibî fikir û qelem, serfî qelem bikeyn. Feqîr se’y biken, mek- teb kuşad bikeyn, mearif temîn bikeyn. Mizgewt û medrese islah bikeyn le batî muellimî cahil piyawî muqtedîr tedarik bikeyn. Ewladekenman bikeyn be însan, hemû muttefîq bîn. Tereqqî be ticaret bideyn. Zor çişt heye ke be sermayey yek şexs mumkin nabê. Mesela teramiwey mucerred be parey min nayête wucûd, debê ehalî muttefîq bê muştereken dirûstî bika. Şirketî enwaî heye. Mesela “qollektîf” ke eynen wek şirketî mufaweze waye. Mesela; min çend mal û milkî heye, Zeydîş çend mal û milkî heye hemû deykeyn be sermaye, min zaminî ewim ewîş zaminî min e, bo sermaye, mal dekirrîn û defroşîn. “Duwemî Qumandît” ke eynen le qollektîf teşeub deka. Mesela, min û Zeyd çend malman heye le ew mal û milkewe şerîk û xelêtîn, Bekir û Xalidîş dên ewanîş yekî sed lîra ser- maye daênên debin be şerîkî ême. Feqet ferq heye le beynî ême û ewan da, ewan mucerred be qederî ser- mayey xoyan ke du sed lîra ye, mutezerrir û muntefî’ debin ême be 139 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- xeyrî sermayey neqd le mal da muşterek în. Mesela, eger îflasim kird û sermayem bo ew qerze kafî nebû, milkim defroşin le parey ew milke qerzim eda dekrêt. Sêyem “anonîm” ke em şirkete le hemû layê temînî kirdiwe. Mesela teramway durust deken le Kerkukewe ta Silêmanî, muhtace be sed hezar lîra senedatî hisse dekîne derewe; her hîsse be yek lîra sed hezar hîsse deka muşterî bo em hîsseyane le Çînewe ta Maçîn talibî zuhur deka û iştiray deka, le zerfî du sal da, temaşa dekyit ke tramway dirust kira, ba fikrî xoman serfî ixti- latî û meşxûlî meclîs û lew dîwexan nebîn, xoman islah bikeyn, xoman te’mîr bikeyn û îlla mehw debîn. Silêmanî Ebdulkerîm Mindal Bo Çî Zû Fêrî Xwêndin Nabê Le şarî Kurde bedbextekana, min- dal bo çî zû fêrî xwêndin nabê û min- dalî Freng bo çî be şeş be hewt roj fêrî xwêndin û nûsîn debê? Mindalî ême li ber çî le mekteb rradeka û meylî tehsîlî nîye? Em derde tûşî hemû layê buwe, deway em derde asane kes naykat be ser xoyda be mal û ya keşfî naka. Dîqqet fermûn cehalet çend xirabe. Însan bi mehezî eme ke daxilî mekteb bêt weya nisbet be mizgewt peydaka nabê be alim. Bedbextî feqê le Hewramaneweş derehal dega dêt bo tehsîlî ulûmî melay ew mizgewte ewwel emr deka, Camî bixwênê. Feqih çend sall legel red û bedelî Usameddîn û Ebdulxefûr û Ebdulhekîm û Muherrem Efendî da meşxûl debê. Nîhayet ewende fêr debê ke dalî Zeyd be çî bor e û rraiy Emer be çî mensûbe û beçe û xulamî Bekir be çi meksûre. Em hewale em hemû teqellaye bo em yeke le paş bîst salî tir feqêye bizanê bixûnê “bab-ûl feraîd” me’emafîhî qurbeser feqîrêk mirduwe le darî dunya da dû kur û kiçî heye û duwazde ser berxî le paş be cê mawe. Nayzanêt em malana çilon teqsîm dekrêt le beynî em ewladane da. Feqîrêk demirêt, eger îmam le mizgewt nebê, niwêjî ew mirduwe nakirêt. Çunke bêçare feqê legel te’emulî tedbîrî haşe çûrî da meşxûle. Feqê debê be mela, feqet mehrûme le hedîs bêbehre ye le tef- sîr, me’nay şîiry erebî nazanê. Le WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 140 --- Page Break --- îlmî tebabet bêgane ye le îdarey meîşet aciz e. Yanî be xeyrî îmamî emelêkî nîye. Xulase ew bedbexte, em hemû emeke serf deka, keçî mehrûme le dunya, gewrekan, paredarekan rehm be halî ew feqîrane naken. Ewaneş weha dezanin ke feqê debête alim û feqê sahibmall e, muh- tac nîye be hîç. Ew feqîre be nanî rratiw îdare deka. Bêpareyî lêfe le naw çirka mele deka, nîhayet tûşî îllet debêt. Rû deka bo e’dem gunah e, bo xatirî Xuda, eger hezar kes mahî yek bêçiwî da, dekate hezar pêçiwîm, hezar pêçiwe çi muderris çi tarîxşi- nas, muellimî coxrafya peyda debê, rojê du saet le yek cê da çend feqê heye cam’iyan deka û be cem’î em derse mufîdane be wan dellên, heyfe biray dîniman nazanin me’nay hukûmet çi ye, meclîsî mebûsan û wazîfey çi ye û dewlet çi ye, eger mutleqe bê bo çi xirab e, eger meşrûte bê, bo çî çak e, nezafet çî ye, eger însan muhafezey nezafet bika debê netîcey çilon bê, faîdey tarîx û coxrafya çî ye, bo çi debê însan le îlmî huqûq le îlmî îqtîsad şareza bê, semerey çî ye, qanûn çî ye, çî ye qanûn be emelî çî dêt? Îlmî zîraet bo çî çake, emane yek yek xezne ye, kîmya ye. Îmro piyawêk yek ke mut- telih bêt be ser emane tem’înî îdarey xoy dekat. Biray dînî le ew îstifade dekat. Fikrî Îslam munewer debê, muhtacî gawur nabê; mutemeddîn debê, dijî nailî refah û seadet debê, hayizî rrutbey mefxeret debê, tesîyey dînî Îslam deka, irşadî cahilî deka, le naw tarîkî cehl da kes û biray dînî der deka, be îradey Xuda eger rîayetî hifzu’sihha bika, zor dejî le îlletî kiwêrî keçehllî îfîlîcî mehfûz debê. Eqlî bende acize le jimardinî fewaîdî. Emane li dunya dejîn debê wa bê we îlla hemû kes xoy bikujêt, mirdin le heyatî xerab, sed car çaktire. Bêynewe ser behsî mindalêkan meylnaka be tehsîl, heqqî heye. Çunke le mekteb û le hucre feleqe heye, lêdan heye, şeq û zilley muel- lim îş deka. Muellim nazanê ke le dunya da mesûl e. Çunke qanûnî mesaedey, şeq û zilley nedawe le îqba da mesûl e. Çunke Xuda emrî be şeq nekirduwe. Bo xatirî Xuda faîdeyî hinçe çî ye, mindal be hewt sal xetmî Quran deka. Qebahetî min- dal nîye. “Ew mindale zîreke. Eger eynen ew mindale lay Freng bê, be hewt sal debête musteşarî nazirî xar- icîye. Çunke muellimî ewan zihn û hoş û fikrî ew mindale be elif ser “a” hê zene eh, mîm ser ma, dal zene med, Ehmed meşxûl naka. Herfekanî nîşan eda, li paşan le şekirî hurûfat durist deka. Ew mindale bang deka were role îsmî xot ke Ehmed e, eger peydat kird em şekrane bo to, ew mindalle dête reqs û sema le ferhe da, le zerfî dû deqîqe da ew herfane daînêt ke temaşa dekeyt le ew şeki- rane ismî xoy durist kird. Ew mindale le zerfî dû deqîqe da hem nawî xoy denûsê û hem deyxwênê. Muellime bedbextekanî le merramî be şeq du saet fêrî elîf ser ay deka ke ew min- dale le tirsana bendî cergî depiçrrêt, 141 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- umrî deh salle ew cîgerpare demirêt. Frengan heftey du roj ew mindalane debate sehra, fêrî îlmî ziraet debin ke le du ribbe genim sed ribbe peyda deka. Emeş be îlm dête wucûd. Ême xoman mehrûmî fen û ilm în, bo xatirî Xuda ba nawî kurdan mehw nakeyin û se’yî le ewlad û efhadiman keyin. Belke bibîn be însan. 28 Mayıs, Sene: 1329 Silêmanî Ebdulkerîm Be Te’sîrê Mûhîtî Maddîy û Manewîy Îlm û Fen Dellên însan teb’en mutemeddîn e. Feqet em te’bîre muxteser e. Çûnke fîl- waqîh însan ba teb’en mutemeddîn bê, zerîf le eqil û marîfet da birja bê. Feqet daîma legel du çişta qaîme. Ewwel be tenya kes najî, le ber eme ke çûnke hemû anê muhtace be enwaî çiştî xoy be tenya qabîl nîye. Tedarekî hemû îhtîyacatî xoy bika kewa bû, debê legel cemîyet da bijî. Duwem, bo tewawbûnî eme natewawî hemû weqtê hewl eda ke bigate meramî dillî xoy. Kewa bû medenîyet legel em du şitane da qaîme, behisman le mûhîtî maddî û manewî kird. Mûhîtî maddî çî ye, tewawî heyatî îqlîmî memlekete, wezîyet û ehwalî coxrafya ye. Mûhîtî manewî çî ye, mûhîtî manewî heyatî îctimaîye ye, yanî ew milletey ke her yek le ême ehzay ew cemîyete û daxilî ewîn, hemû roj legel ewan dadenîşîn, qise dekeyin. Qetîyen tesewur nakirêt ke yek lehze legel ewane le halî temas û îxtilat da nabîn. Ême zallîn be ser ew da ewîş zalle bi ser ême da. Zaten manay temas û îxtilatîş debê wa bê, mûhîtî manewî, gahê dewlemend, gahê feqîre, gahê le terbîyey mearîf da muterreqîbe, gahê muflîse gahê legel bedîh û mealî da meşxûle, gahê xerqî sefahate. Mûhîtî maddî, ya sermaye ya germaye, ya nizîk behre, ya dûre, ya şax û daxe ya sehray safe, ya çol e, ya qelebalix e, ya feyz û bereketî heye, ya nîye. Meşhûre delên ehalîyî memleketê ke germa bê, xaw û sist debê. Çûnke bo mûhafezey heraret bedenî debê kem se’yî beka. Memleketî serma le eksî ewe, weqit le WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 142 --- Page Break --- ehlî Yemen û Kurdistan yekin. Mûhîtî manewî eger dewlemend bê, le pêş hemû kes da nailî huqûqî sîyasîye debê, wekû îngilîz. Xo eger feqîr bê, le paş hemû kes nail debê. Wekû ême, wekû Rûsya. Dîqet fermûn lem du mîsale ke etwar û herekat û ef’alî însan, gahê mutewellide be quwwey hakime. Be fikrî muhakeme em du quwwete ke mûhîtî maddî û manewî û quwweyî muhakemeye, tesadufî û keyfî nîye. Ewîş tabiî ehkam û qaîdeye kewa bû fikrî beşer, herekat û ef’alî însan, tabihî ew hukme ye bestrawî ew qaîdeye wabesteye be îlm û fen. Lem toze muqeddîme derkewt ke îlm û fen sê new’e. New’î ewwel mûhîtî maddî ye, new’î duwem mûhîtî manewî, new’î sêyem maddeî ehkamî heyatî beşere. Ehkamî heyatî beşer wekû çî, wekû îlmî rûh, wekû îlmî ter- biyey mindal. Witman îlm û fen, sê new’e. Em teqsîme, muxtesse be îlmî îctimaîyewe. Eceba legel îlmî îctimaî da, îlmî huqûq hîç rabîtey daxilî eleqey heye? Belê yek be yek nêzîkin. Çûnke erzîman kird ke însan daîma legel yek da le halî temas û îxtilat da ye. Temas û îxtilat, wekû çak û xirab, wekû xêr û şer, wekû heq û neheq, wekû mezerret û menfîet, em temas û îxtilate ke nayl- man kird, îlmî exlaq, îlmî huqûq, îlmî îqtisad peyday kird. We îlla be teniya nehate wucûd. Eger tallebî delîl bikirêt, zatê le her yek le ew kelîmane ke erz- man kird, kafîye bo ew delîl e. Çûnke bi serahet, delalet deken ke em sê îlme, sebebî wucûdî temas û îxtilatin. Kewa bê legel îlmî îctimaî da, îlmî huqûq, cêgey mumtaze. Îlmî huqûq çî ye? Îlmî huqûq, ewe ta ke heq le naheq cîya bika û enwaî zor e wekû huqûqî tebîet, wekû huqûqî mewzûe ke du new’e, xas û ‘am. ‘Amîş duwan e; daxil û xaric. Înşalleh te’rîf emane be cîya e’rz dekeyin. Silêmanî Ebdulkerîm 143 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- Cotkarî Gelî bira! Gelî hevalan!... Îro ji wî şerî, ji wî halî em pirr xopan bûn. Em pirr reben bûn. Destê me da tenê cotkarî mayî be, me gişa zanîn ger îro ji wan kiriba, da azad- bûna me wisa li ser cot e... Îro destê me da tenê aletek kevin heye. Ev jî kalê me yê kal dîyine “Hz. Adem Aleyhîselam” çêkirîye. Em bi destê xwe ve bernadit. Hûn dixebitin: Bi zivistan û havîn derê xwe dajon û diçînin, tînin li bêderan dikutin, dipîvin didirûn ku tovê xwe deranî be yan nederanî be? Kîjan sal e ez zanim; kêlek genimê me du kêl avêtîbû. Erdê me pirr e. Xwelîya me baş e, ava me heye. Em çi ji wan kar dikin? Bi tîrîn. Çarekî bihesînin! Îro ji alîyê din da yek diavên çil hiltînin?... Erdê wan hindik e, helisî ye. Wan dîsa dixistin, erdê xwe pahn çêdikin. Vala nasekinin, xurt diên. Carekê herin nava Firengîstanê hemû çi pê bikirîn: .. Alet ku mîna aletê me nakeve çavan bive, wana vî şikandin şewi- tandin. Li wirê hilandine. Kes navê evî jî nabe bîra qet. Nav gundekî wan ê piçûk, bi gundîyerekî wan ê belengaz dîsa makînekî ji xwe ra peyda kirîye. Cotê xwe bi vê çê dike. Hûn jî bibîzin. Çavê we jî vekirî be. Îro zadê me ji me ra bes nayê, ji welatê ejnebîya bi me ra gelek arvan tê, xwarina me, cilê me, her tiştê me vana dişînin. Hûn jî karî kin. Îro hûkumet ji me ra ewqas makîne şandîye bi erzanî, mefiroşe. Kî ji me kurmancan dihere li rûyê wan dinêre. Şixulandina makîne baş e, ne xerab e, ne gune ye!. Kî ji me bibêje ku meşxulyetin gune ye, ewîya derew dibê, tiştek nezane. Ez ji we hêvî dikim; ji eşîrê kur- manca hêvî dikim:. Sakûlê (zarokê) xwe bila bişînin xwendinê. Wan lawê me bên li ser cotkarî bila bixwînin. Bila bizanin, paşî bên nava Kurdistanê bixebitin. Gerek hûn jî hêdî, hêdî ji vana peyda kin, carekê başbûnê wî bilênin, qezenc bikin, erdê me baş bê kolanê, bêndera me bila mezin be, paşila me bila tijî be. Fî 14 Mayis, Sene: 1329 (27ê Gulana 1913) Dîyarbekirî Necdet WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 144 --- Page Break --- Çîrok Şewêş, kurê şivanekî ye. Bi xa deh salî zarok e. Belê pir çav vekirî ye. Şewêş dîya xu nedîye. Bavê wî reben û belengaz e, qet tiştekî wan tune ... Tenê meteke Şewêş hebû. Ew pîrek bû. Şewêş carna bal wê diçe. Dilê meta xu hênik dikire. Şewêş nola sakûlê gundî teşqeletî nedikir. Bo kesekî da tiştek nedigo. Tim bi xa û bi xa bû. Gel hevalê xu baş diçe. Bo wan ra gotina dilmayî nedigo. Heta êvarê di nav gundî bêdeng digere, dilîze, roja xu derbaz dikir. Ew çêbûna Şewêş pir xweşiya gundîyan diçû. Hemû Şewêş hez dikirin. Rîsipîyê gundî her ro ewî mala xu dibir. Xwarina wî dida. Bo wî xweyîtî dikir. Her kesî jî ew zarok qenc e, jîr e digot. Şewêş her ro êvarî da ser rêya bavê xu diçe. Hêvîya wî dimîne. Wekî bavê wî tê pêşîya wî dibeze. Bi xu ser kêlekê bavê xwe davêje. Destê wî digre. Maç dikir. Bavê wî jî herdu çavê kurê xu maç dikir. Dilhênik dibû. Rojekê Şewêş dîsa ser rêyê (ve) çû. Hêvîya bavê xu bû. Gavek buhûrî. Roj çû. Hemûkî tarî ket. Bavê wî hêj nehatibû. Şewêş nava wê tarî da tenê ma. Dilê wî lez dike carcaran guhdarî dikir. Bavê xu gazî dikir. Tu derê da dengek nedihat. Şewêş cîkî rûnişt. Bona bavê xu girî, paşê bi xu ve çûbû. Bavê Şewêş hêdî hêdî ji alîyê tewlê da dengê pezan deştê girtîbû. Şewêş wî dengî bihîst. Rabû. Gazî bavê xu kir: “Bavo! Bavo!” Bavê wî jî: “Ah Şewêş lawo tu yî? Tu wê derê yî?” Şewêş: “Herê bavo ez im.” Bav: “Were bal min, mêrikêm kurêm.” Şewêş bezîya bal bavê xwe, çû destê wî girt. Maç kir. Paşî go: “Bavo tu îro bo çi wisan dereng mayî? Bona çi zû nehatî?” Bav go: “Kurê min pezan têr nexwaribû ez jî piçek westî bûm lema derengî mam.” Şewêş go: “Bavo, ez gorê tu êdî wisan derengî nemîne. Tu zanî ku mal da kes tune. Ez bal kê bimînim.” Girî ... bav .. girîna kurê xu dî. Birîndarîya dilê wî, nû bû. Ava çavê wî vala bû. Şivanê kal bi xa hat. Serê Şewêşî nav herdu destê xwe îstand. Ava çavê wî paqij kir. Radimûsa. Paşî go: Kurê min, Xudê mezin e. Mirazê me jî dide... Paşî destê kurê xu girt. Hêdî hêdî hatine gundî. Şivan, pezan hewş da kir. Paşî gel kurî xwarinê çûn. Mala wa da lihêf, balgî tiştekî wisan tunebû. Tenê milêkî hebû. Bav û kur paxilê hev ketin, bav milê xu bo 145 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- Şewêşî balgî çêkir. Şewêş jî serê xwe ser sînga bavê xu danî. Milê xwe jî ustûyê bavê xwe avêt... Dawî heye.... Fûad Temo Dema Kalê Me-Çaxa Me- Dema Tê Gelî bira! Berî hemû tiştî lazim e ku em dema kalê xuna bizanin heya nuka her kî ku bapîrê xu, mezinê xu nas nekirîye mirîye, em tenê heya nuka bav û kalê xwe nas kirîne. Bona vêya em jî hewqa şûnda mane, tenê navê me maye. Ku husa biçî çend sal şûnda em jî bêne kuştin. Bona vêya berê berê ez qasî zanim pêşiya xuna, em nûka di çi çaxê da ne, dawiyê em çi nû bikin, dê çi nû bibe bêjim. Hêvîya min ji ciwanê kurmanc heye ku bona vana çi zanin bera rokê pêşda bêjin, em û xelkê kurmanc giş hîn bikin. Em kurmanc û File pêşiya me bi hev ra diçe digîhê “Asûriya”. Asûrî berê hukûmetek pirrî mezin bû.[] Hemû hukûmeta wê çaxê kesî nekanî bû li ber Asûrîya serî rakirana fena Awrûpaya nûka çi bigotana, êkî bêje na, tune bû. Xwendin û nivîsandin di wan da qediya bû. Em zanin ku mirovê çuqa bijî dawî tim mirin e, hukûmetek jî husa yî, ciwanek jî fena wê asûrî jî hemû demê xu derbaz kirin, ketin ber xirîna mirin. Wê demana “Hezretî Îsa” hat dunyê, wê çaxê jî kurmanc û File ji hev neqetiyabû, paşê ko “Îsa” ji dunyê sehaba başiyan li nav asûrîya “Dînê Muhemedî” ji wan re hînkirin dan. Ji Asûrîya hinek bi sehaba qayil bûn derketin ser çîya; xundin, nivîsandin û xu kirin ji wan ra gotin kurmanc, WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 146 --- Page Break --- hinek ma li nav ji wan ra jî gotin “File”. Ev gotin dixaz ku kurmanc û File ji berê da heya vê gavê li nav hev da ne, tim û tim huqûqa wan bi hev ra heye. Weqta berê ku min li jor go: Zimanê me, nivîsandina me, xwendina me, tev da, tev da gelek tiştê me hebû, paşê ku “Ereba” em kirin bindestî, me tenê zimanê xu berneda, wekî din çîyê me hebû me ji giştika dest kişand, heya îro jî em bi edeta ereba ra xudî dibin, zemanê ku ereb jî xu wenda kirin em îcar ketin nav lepê “Roma” heya vê rojê em di bin baskê Roma da ne, bi vî halê xu em fexr dikin. Lê meazellah hukûmetek ne ê Îslam em bigirtana. Ji Xudê ra şukur be ku em jî Îslam in bavê me roma jî. Pirr, ne ji me ra çêya roma gihaye me, tim bi me ra xebitî ne, tiştekî xu ji me neveşartine, ew kulê me, em ji birînê wa da qenc kirine. Xwestin û hêviya min ji viya şûn da jî, tim û tim wê weha biçê. Lêbelê tu cara em ji xu ra nebûn mirov û me ji xu ra zimanek nedî xeveroşkek çênekir, me pêşîyên xu nas nekir, heya îro navê mezinê xuna hîn nekirin. Îro, ereb, rom, File hemû xelkê ku di bin navê osmanlî û Îslametê da ne, tevda xu û mezinê xuna nas kirine, xebitîn pêş da çûn. Tenê tenê em xûlîserê kurmanc şûn da man. Çi civatek, çi xundinek, çi kitabek, çi jî navek çêyî ji xu ra nedîne; tenê kur- manc nebûne xwedî tiştek. Çend sal berê viya mezinê kur- manca du-sê civatan vekirine, [hûn] zanin vana çer kirin? Ez ji we ra bêjim: Qasî çend sed gihandin hev. Dawiyê ez mezin im tu piçûk î gotine -vaya nexweşîyekî kurmanca tev da- li hev nekirine, fena mistek nok li erdê belawela bûne. Bi vaya ne bona navê qerara, bona navê kur- mancî xerabî kirine, navê kurmancî kirine gihandine bin heft qat erdê, em zaroyê kurmanca ponijandin em ê tev da vî navî çito rakit, bi ber xin, bifirînin bînin ezmana vaya bû. Hîn salek nebû em hatin cem hev, me şêwr û mişêwirê xu kir, me bi hev ra qise kir, me xist serê hev ku ji me ra civatek lazim e. Me dest da hev; me pirs da hev hemû bi hev ra em xebitîn; me serê xu li kevira, zinara li serê xu xist, me civatek vekir. Bawerîya we ji Xudê hebe xencî çend ciwanan, kurmanc heya îro yek tenê ji mezina nehat û nego ku hûn kî ne, çi dikin? Çi lazimîya we heye? Em jî li ser erzê wan, ji goştê xu jêdikin; ji qirikê xu dikin û dis- ekinin. Bira dengê me bê we gişkan gelî mezin û [yê] dawayê mezinatîyê kurmancî dibînin. Heya îro me dipa hûn li xu danaynin û nehatin, îcar jî bona recûyê em bên wê derê, derî bi derî em ê li we bigerin, hûn jî her çi ku ji we tê Xudê û pêxember dihe- bînin destê xu yê rind û çêyî ji ber me mekişînin. Metirsin hûn çiqas bidin em ê dîsa wan bona we bela bikin. Em parsa mezinê xu tu cara navêjin çolê: “Em ê pars kin ji derîya, bidin xêra 147 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- mirîya” ta kî yekcar we xû da qer- axa, bawer bikin em zarowê wena, çek û cilê xuna, sol û kolosê xuna bifroşin, fena şêra li ser parsê xu bisekinin, tu cara futûr jî nayên. Tenê hewqa bes e ku zarowê mena bera pişt me ji me ra xeber nedin, kufrî û nifirîya nekin, me her tiştî, heya bi xunê xu gihê dabe ber çavê xu dixin, tenê ji we gelî mîran û axalerê kurda em tiştek dixwazin: Destê çêyî hewqa bes e, werin gorî zarokê xuna bikin, em hemû Kurmanc mezin û piçûk, kal û ciwan dest bidin hev bi hev ra bixebitin, wê çaxê çireyê pêşiya me ê bişewitê, ronkayî bibê; em ê tim û tim pêş da biçin we dewleta me wê çaxê hebin, pirr wê ji me xizmet bîne, em ê hebin pirr kêrî wan bibin, çê û xerabê xu ji hev biguherin, tu cara kesê nekanî bikevê orta me û hukûmeta me be. Na ku em dîsa fena berê xu û hevû- du bixapînin, guh nedin ser tişkî, kir- yarê xuna nekin, bêziman, bêkitab bisekinin, devê xu vekin ban Xudê kin, nexebitin; em ê yekcar rê da bix- alifînin, ber xu yekcar tarî bikin. Gelî camêra! Bira digel min bi we hemûya pêşîya me reşî û neyarîya me nekî, rûdinên li ser serê me sek- inîne; şev tarî kirine rûdixînin. Dîn û îmanê me, erz û namûsê me; bang û nimêjê me bi destê zorê bi qelbê ser haç û çonga Xudê bixebitin. Em nexebitin; çavê xuna çar venekin, bawer bikin Xudê nastrîne, zîra fer- mana kerîye me: “Leyse lîl însanî îlla ma sea” [Ji bo meriv, ji bilî keda wî tiştek jê re tuneye). (Dawî heye, li hejmara 2an) Xezal WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 148 --- Page Break --- -Dîwanî Şaîrê Şihîrê Hezretê Nalî- Sewda zedeke zulfit ezharî lekin peşme Dûr lew gulle bêxare gulzarî lekin peşme Sofî ke giranbare bêmexz û sebûkbare Sûfpoşî xemî bare ew barî lekin peşme Dîwane ke şeyda bê tûkî serî mewda bê Qet hîçî li ser nabê destarrî lekin peşme Sîyeh dil bêkemîne safî wekû ayîne Mestûre be, peşmîne esrarî lekin peşme Aşiq ke deka rawî, zulmatî şewe dawî Mujganî terre çawî bêdarî lekin peşme Sofî çî ye îşî to, her ka ye heşîşî to Aşiq wekû rîşî to hewsarî lekin peşme Çend wasî’e em zihne eflakî têda rrehne Ecyalî le la î’hne edwarî lekin peşme Nalî ke nemed poş e mestane û serxoşe Xamoş û nemed poş e eş’arî lekin peşme Sirîşkî min ke sêlawî xubar kêwî hamûne Were serçawekem birwane wek awêne rûne Muneccim ger kes û laşey lekin şeyêke nazanê Ke em eflake çend lake ke me gerdûne çend dûne Le dewranî tebîet da le gel şûrî felek cûte Le milya çenberey dewran tewqî çerxî gerdûne Le sayey şexsêkî sayebilind asûdeye şarê Bellê xîttey Silêmanî sewadî zîllî gudrûne Were seyrî xiyabanî riyazî defterî Nalî Ke sef sef mesre’y berceste rrêzî serûy Saqî be meyî kuhne li ser adetî newbe Bişkêne be yek tewbe du sed matemî tewbe Qeh qedehî gerdişî gerdûn deşkênê Barî ke debê mû’teqîdî gerrdişî edebe Ey nefsî merayî çi giranbare tekalîf Bo xelqî dekêşî ke her rrîşî cidew be Buxzit le feqîran çi ye qurban wekû qesab Bew xezz û bez û rrişwete ey hîze qelew be Esbî nefesit dêt û deçê germe î’nanî Ey mestî rîya sa hellse hişyarî lew be Wek dastaret ke hete meylî helatin Serkirdey roj be, her şew rehzenî xew be Nalî mebe aciz ke em edwere sebcure Saqî kereme yek be yek, newbe be newbe *** Şikencê e’rz û tîrepêçî zilf bê serencame Meselî tûlî emel umrî xezir zincîrî sewda me Beşerr hatin reqîb û muddeî min xoşî xoşî me Ke de’wayê le her layê bikujrê sûdî Îslame Îşarem kirde ebrûwî ye’nî mihrabî keçî fer- mûy Eme qibley temamî alem û cêy sucdey îmame Le sayey rûy towe Şam e xelqî zulmetî subhe Le şamî zilfî towe subhî emîne zulmetî Şame Le ab û tabî eşk û ahî xomda mislî biryanî Lebatî puxtegî sûtam û êsteş pêm dellê xame Nîşaney puxtegî bêdengîye Nalî eger puxtey Be huccet tey bike name, bi xidmet tey bike xame *** Aşiqî bêdill denallê meylî giryanî heye Bêşike hewre tirîşqe tawî baranî heye Çawî min dem dem derêjê awî saf û xwênî geş Da billên deryay Umman dûrr û mercanî heye 149 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- Asimanî husnî mehbûbim le ebrû zilf û rû Her hilal û her şew û mahî tabanî heye Her bê yasînî her bi derxed da bilên Le’lî rimanî heye le’lî rimanî heye Wehşî ye lêman ber te’ne reqîbî segsîfet Raste her zîrûh bo weswese şeytanî heye Dil muşebbek bû li ber nîşan û êşanî mujet Heyfe qurban axir em nîşane êşanî heye Lehzeyêk û lemheyêk çawim be çawî nakewê Kê dellê wehşî xezale meylî însanî heye To eger hestî le cê rrawestî û kafirîş Dên dellên be Xuda qiyamet raste hellsanî heye Faris û Kurd û Ereb û her sêm be defter girtuwe Nalî êmro hakimî sê mulke dîwanî heye *** Kewa îdarey yektayî dellêy xurşîdî afaqe Mellê Xurşîdî afaqe, billê mîhrî kewa taqe Reyahîn perçem û lale kulah û yasemen turre e Benifşe xall û nêrgiz çaw û gull rruy semen saqe Binazim dilberî xom çende bêeybe, çi pir wesfe Be çaw mest û be dil huşyar be ebrû cût û hem taqe Heway aheng, qedûqamet terîq cem’î zuh- hade Qed qamed be lehcey rastî tubay ûşaqe Be zulfî to ye pêweste le min dill ger perîşane Be ebrûy to ye peyweste le min taqet eger taqe Be nehrî kewser şîr esel çend tîniwe sofî Lebî Nalî du çendan bo lebanî le’lî muştaqe *** Gulbînî qedit le qubey sîne xunçey kirduwe Xunçe bem şirîne qet ney şekir neykirduwe Nexlî balat newbere û bonî şikofey kirduwe To ke boy şîrit le dem dê em memet key kir- duwe Qametit nexlî be şîr e malî’ pey kirduwe Nexlî bênêşî memet şehdî spî qey kirduwe Sêb û rruman pêkewen ya baxeban wey kir- duwe Serûyî hênawe le sêb û bey metrîfey kirduwe Xoş be her du dest dem girtûye oxxey kirduwe Kizb û tohmet, iftîra û buhtan ke tewbey kirduwe Nalî çi mindalane wey wey kirduwe Gerçî hoy ke tîre bew sîre şikûfey kirduwe *** Serî zulfit ke rriştey umrî Xidrî nîwe hew da ye Çi hewdyê ke her helqey dused zincîrî têda ye Birot tîxêke û wesmey seyqelî û silk û mûkare Ke îşwey cewhere remz û îşarey awî sewda ye Be naşey sermestî weha û mexmûre Nezanim xew le çawit da ye, ya çawit ke xewda ye Henasem zulfêke la dawe meylêkî nekird çawî Nesîm engut û şew rrabûrd û nêrgis her le xewda ye Le dewrî to ye ey Xurşîdê pûrtewbexşî şew gerdan Ke Nalî wa le halatî mehaqî mahî newda ye *** Her ser mûy bedenim lerze temnayêke Gerdişî tûkî serim hêllekî sewdayêke Ne duristêkî nefsî şorriş nayê nayê Her yeke new’e senanêke be menayêke WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 150 --- Page Break --- Helqe helqe ke daw kemendî zulfit Bew dilî xeste ke wabeste be hewdayêke Her deme ferşî kesêkî keye bêmehr û nîkah Dûr le çakanî eceb fahîşe dunyayêke Nalî asûde nîye tûle nemamî umrit Be nefes dêt deçê eslî li ser bayêke *** Ey qeley mahim ke dellêy ewcî birûcî Wey qûlleyî dûrî ke dellêy qametî û’cî Wek qafî zemîn îkmalî tereqqî Wek burcî sama layqî îqbalî e’rûcî Ey ahûy nadîde be tesîrî muhîbî Ya gewherî esdafî weya quwwetî durûcî Bo meclîsî yarî sebebî şewq û sîracî Bo raw û siwarî e’lemî zîn û sirûcî Sed heyf le bo ke’bey husnit ke le serya Necaşî xetî hatuwe nezdîke xerûcî [Îdris Mawe] Xwendin û Xebat Her nefsê Kurd îro çavê xu lazim vekî Diz hat gihîşt neqebê tedbîra xu çêbikî Dev vekirinî gura dikin me wenda bikin Hêlekê cehlê me.. Hem Ewrûpa hêlekê Hîn nebes me ra ev xewnê xeflet pîsî Dawî li me neçûye guh bidin kelîmekî Tedbîra xo çêbikin hewesê bikin, dil bikin Mekteb li her cî vekin xundin bidin sêwlekî Rabin ser xu carek dişmin gişk helkedor Civîyanê li serê me tev da bixapînin carekî Mebin feqîrê dewletê tevda bikin xîretê Xu hilkêşînê xefletê her çi eşîrê bikin yekî Hûr û gir yek bi yek navinco hemd bikin Nav wa da kî zanî îş her yek eşîr mîrekî Hûn xu ra wekîl bikin namûs bikin, dil bikin Îşê derbaz bûyî ser çê û xerab êşekê Gişk zanin nav musilman kurmanc xu vê Bi hev ra nabin yek eşîrekî gundekî Xundina me rast bikin, çê û xerab nas bikin Her şûxle derbaz bikin, çêbikî xundin bikî Mektebligundanvekin,zarowîxwendinbidin Cot bikin her kar bikin, gişk li qezenç mêzekî Dunya îro qulibî ser xundin û ser pere Her çî kê îro dewlete jêra nikanî qet yekî 151 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- Îro bigerî Fila ji sedî yekî xundî Em nav xu kê bigerin tenê ji hezar yekî Xundin li ciyê teng da derhal digihê merîya Xundin li her hewayî xelas dike ji tengî Mexsed li va gotina ser kar hem xundina Hûşyar li ser xo bikin derwe hizir hoyêkê Yarî nema bicib her millet ho derê Gotinek ne lazim e ji wî zêde bêjin kelîmekê. Fazil Mûxlis Eşîrê Millî [Hukuk Matbaası] Müdür-i Mesûl: Abdülkerîm Transkirîpsîyon û Wergerandin: A. Meretowar - S. Azad Aslan WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 152 --- Page Break --- 153 WAR. HEJMAR: 16 PAYÎZ - 2004 --- Page Break --- SÎNEMAYA KURDÎ WEKÎ ZAROKEKÊ NÛZAYÎ YE; HÎN DEST BI RÊVEÇÛNÊ NEKIRÎYE (Hevpeyvîn) WAR: Gelo Behman Qubadî kî ye, kîngê û çawa dest bi hunermendîya sînema gerîyê kirîye û heta nûha çi berhem daye? Nav û naveroka wan çiye? Behman QUBADÎ: Ez Kurd im. Ji Kurdistana Îranê bajarê Banê (nifusa wê nizîkê çarsed hezar e û di navbera Iraq û Îranê de ye) û gundê Serdav’ê me. Sih û du (32) salî me. Zaroktîya min li ciyê ku fîlm hatîye kêşandin li wan deran derbaz bûye, mezin bûme. Min li Zankoya Tehranê beşa sînemayê xwendîye. Berîya sêzdeh (13) salan min dest bi xebata sînemayê kirîye. Min bi kurtefîlman dest bi hunermendîya sînemayê kir, sih û çar kurte fîlmên min hene. Ez çûme dibistanê, lê piştre ez têgeham ku dibistanê tiştek nedaye min. Bi esasî ez di van kurtefîlman de hînê hunermendîya fîlm û sînemayê bûme. Hûn bi vê fîlma min jî dibînin; hemû kurtefîlmên din jî liser jîyana însanan in. Fîlmên min hemû di wan herêman de hatine kêşandin, naverok û mijara wan jîyana gelê Kurd e; berhemên pêjin û zanînên ku gelê Kurd dane min, kambaxî û zehmetîya jîyana wan, bihurîya min û malbata min û hevalên min, êş û dijwarîya şer in. WAR: Liser hunermendîya we bêtir tesîra kîjan ekol û kevneşopan heye? Nêzikayîya fîlmên we û Yilmaz Guney bi hev re heye gelo? Behman QUBADÎ: Ez şopgerê tu kevneşopekê nîn im, lê tu ê bêjî tesîra wan liser te nebûye? Tesîra her fîlmekî liser meriv çêdibe, fîlma herî sivik be jî. Lêbelê ez girêdayî tû ekolekê, şopgerekê, –îzmekê nîn im. Belê fîlma min realîst e, lê bi girêdayî ekolekî nîn im. Êkstperîzma sînemaya Alman jî bi min xoş WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 154 --- Page Break --- e, lê ez ne Êkistperîst im. Dogma sînemaya Danîmarkî jî tesîr li min dike, lêbelê ev tesîr umumî ye, tenê îlham ji wan digrim. Min fîlmên Yilmaz Guney temaşe nekirine, ez wî zêde nas nakim, min di demekê gelek bihurî de tenê fîlma Rê temaşe kirîye, lê wê demê jî min nizanibû ev fîlm ya Yilaz Guney ye. WAR: Gelo em dikarin bahsa sînemaya Kurd bikin, yan jî em dikarin bêjin sînemaya Kurd heye? Sînemaya Kurd ger hebe ew di kîjan qonaxê de ye. Behman QUBADÎ: Sînemaya Kurd wekî zarokekê nûzayî ye. Hîn dest birêveçûnê nekirîye. Bi gelemperî jibo tevayî dinyayê em dikarin bêjin, kîngê ku li welatekî di salê de nizîkê bîst fîlman bête çikirin wê demê em dikarin bêjin sînema li wê derê geş bûye. Belê, virda wêda hinek tişt çêbûne, lêbelê rewş pirr zayîf û paşve ye. Lê ez bawer dikim piştî panzdeh-bîst salan rewş dê gelek baş be. Ne tenê Behmanek, ne tenê Yilmazek, ... wekî din divê gelek Behman û gelek Yilmaz derkevin. Di Kurdîstana Îranê de vê gavê gelek xort bi karûbarê sîne- mayê re mijul in. Bi tevî ku ji alîyê aborî ve rewşa wan nebaşe, hemû jî bi cehd û fidekarîya xwe vê xebatê dikin. Lêbelê em nikarin bêjin sînemaya Kurdistanî heye. WAR: Li Kurdistana Îranê xebatên rewşenbîrî û hunermendî bi taybetî jî yê sînemayê di kîjan qonaxê de ye? Li ber xebatên we asteng çêdibin gelo? Behman QUBADÎ: Ez naxwazim bersîva vê pirsyara te bidim, lewra ev pirsyarek polîtîk e. Ez naxwazim polîtîkayê tevî vê xebatê bikim. Lewma ez bersîv nadim. Lêbelê piştî xilasbûna hevpeyivînê em dikarin bi taybetî bipeyivin. Lê bi kurtî ez dikarim bêjim ku di encamê de ev fîlm li Îranê û bi Kurdî hatîye çêkirin, tu pozekî wê jî nehatîya qutkirin û Dewleta Îranê vê fîlmê jibo xelata oskarê endam nîşan daye. WAR: Berîya nîşandan fîlma Dema Sermestîya Hespan* we çi dipa û çi bersîv girt? Lewra hûn dibêjin Senaryoya vê fîlmê nehatîye nivisîn, her tişt berhemê xwezayîya jîyana leyîztikvana ye, ... mesaja ku we dixwest bi vî fîlmê bigehînin temaşevanan, gehîşte cîyê xwe gelo? Behman QUBADÎ: Min gelek zêde temaşevan dipa û min dixwest li her derê dinyayê jî bête nîşandan. Ez ji zarokan gelek hêvîdar bûm, min bawer dikir dê gelek baş be. Gelek bawerîya min bi zarokan hebû, ez ji fîlmên realîst hîn bûbûm ku bi zarokan û mirovan re têkilî çawa tête danîn û çawa biser dikeve. Heta nûha min kurtefîlm çêdikir, ev yekemîn fîlma min a dirêj e. Min gelek şik dikir, gelo temaşevan dê karibin 80 deqîqe tehamula vê fîlmê bikin yan na. Fîlma min gelekî bala Kurdan kişand û nêzikayîyeke dilînî dît. WAR: gelo ji alîyê lîteratorê ve terza(rêbaza) hunermendîya we ya sîne- 155 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- mayê, em dê çawa binav bikin, binasin? Behman QUBADÎ: Ez naxwazim xwe di çarçova lîteratorekê de bidime nasandin. Ev yekemîn fîlma min a mîtrajdirên bû, ez xwedî îdîakî pirr mezin nebûm. Ez dixwazim terza sînemayekê dramî ya pirr bihêz pêk bînim; ku ev fîlm xwe bisipêre pelge û xîyalan, di navbera pelge û xîyalan de bawerîya temaşe- vanan bi rastinîya wê hebe. WAR: Hun dibêjin wek derhênerek Emîr Kusturîca di- ecibînim, di fîlmên we de tesîta wî heye gelo? Behman QUBADÎ: Na. Fîlmên min û Emîr Kusturîca ji hev gelek dûr in, lêbelê gelekî hes ji wî dikim. Ji Anclopolîs jî gelek hes dikim, ji Keya Rustemî jî gelek hes dikim, ... Ez ji wan hes dikim, lê heskirin nayê mana ecibandina terza wan. WAR: Berîya ku hûn werin Dîyarbekir di derbarê vî bajarî de pêjin û ramana we çi bû û we çawa dît? Gelo Dîyarbekir xoş e yan Mahabad? Behman QUBADÎ: Ez kelagirî bûm. Jibo min pêkhatina xewnekê ye, dikarim ewqas bêjim. Û dîtina van însanan, bi taybetî jî ê zarokan. Gelek dişibin yên me. Tu xerîbîtî nakşînim. Dema ku ez li Dîyarbekirê digeryam, min merivên di romanên Yaşar Kemal de dîtin. WAR: Tû ji kerema xwe re dikarî derbarê xebatên xwe yên nû de agadarî bidine me? Behman QUBADÎ: Di fîlma min a nû de zarok nîne, dê jin û mêrên gihiştî bileyzin. Bi taybetî mijara projeya min a nû; Mûzîka Kurdîstanê ye. Çîroka sê dengbêjan e ku qasê 1600 km rêyekî dirêj dikudinîn û di vê rêwîtiyê de li her gundî de ji alîyê gundîyan ve bi mêvanî têne mazubandin. Ev fîlm jî wê li herê- ma Banê bête kêşandin. WAR: Bi rêka Kovara WARê, mesaja ku hun dixwazin bidin hemû temaşevenan û bi taybetî jî xelkê Dîyarbekirê çiye? Behman QUBADÎ: Bila pirr herin sînemayê û temaşa fîlman bikin. Sînemayê wek hobî û meşxulîyetekê nebînin. Bi saya sînemayê merivin cûda cûda nasbikin, herêmên din nas bikin. Sînema çalekîyek e. Dema xwe vala neborînin. Jixwe jîyana me bi xwe di nav tengasîyên gelekî mezin de ye. Eger çend seet dema we ya vala hebe, wê jî bi tiştekî erênî biborînin. WAR: Em ji we ra gelek sipas dikin bi navê Kovara WAR. Behman QUBADÎ: Ez jî sipas dikim, hêvî dikim hûn di xebata xwe de serkevtî bin. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 156 --- Page Break --- Etîmolojîya Zimanê Kurdî- V A. UÇAMAN L la : 1. Ben, tayik, çerm: Jibo ku zirav û dirêj dibe wek ben, jibo ku benê yek qat- çiqas qalind be jî- pirr di ber xwe nade, zû diqete, jibona çêkirina benekî zexim, çend benê zirav lihev têtin pêçan yan jî têtin honan, wek qinab û werîs û kindir û wd. Ji wan ra tête gotin dila, hîrîla ... 2. Bi zeman ev la dema ku di piştî reqamekî da tête, dibe qatên wê. 3. La: Dema ku yek bixwaze yekî bide poşmankirin, jiber tiştekî wî bide şermê, bi tenê wê demê parî zêde tête dirêjkirin: Laaa, min ji te ra negot ev îş nabe. ... laçik: la+çê+k>laçêk>laçik: Ew şûmuda zirava dirêja ku jin li serê xo dipêçin, jibo ku porê wan bela nebe û lihev bête çêkirin(z). laçîn: la+çîn>laçîn: Tayikê li hev pêçayî. Bn. la, çîn. laf : ev gotin ji "lêv" têt, yanî ev gotin ne gotineka ji dil e, bi bawerî û zanatî ye, belkî ev gotineke bêserûber e, ji qirikê berjor ji "lêv" hatîye derê. lafaw: li+hev+aw(z)>lihevaw>lafaw: Barana pirr a gûr a bi bager û ley. laflafok: li+hev+li+hev+ok>lihevlihevok>laflafok: Ew gîyayê ku xo li hev û li der û dora xo dipêçe. lajî: la+jê>lajê>lajî: Ew tiştê ku jê dirêj bûye, neslê daye dewamkirin. Jibo ku keç diçin maleka dî, ew di dewam kirina nesla dê û bavê da nayêtin jimartin, ji wan ra nayête gotin "lajî" yanî dirêjî û berdewamîya dê û bavê. Ev gotin Dimilî ye, Kurmancî jî dibêjin "law". Law: la+we>lawe>lave: Ew dirêjîya ku ji dê û bav ve tê, nesla wan dide dewamkirin. lal : Ew însanê ku, ji makzayîya xo da bûye, deng neçûye wî, bi pirranî evan înasanê weha dema ku hêrs bibin dengê wan wekî; "le le, lala, lele" tête der. Ji devê wan bê daxwaz û zanîn, wek girîna zarokan tête der, ji ber vî hawayê ji wan ra tête gotin lal. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 157 --- Page Break --- lanî: la+nî>lanî: qûlik, kûnik. Ev gotin ji wê "la"ya ku, tiştekî zirav û dirêj dide zanîn, hatîye girtin. lat : erdê piçûk. Bn. welat. lava/lavayî: li+hev+a>liheva>lava: Kêmkişandin û histu danîna bi ziman. law: li+hev-hew>lihew>law: Rind, qenc,... bn. lajî. lawaş/lêvaş: lêv+aş>lêvaş>lawaş: Ewan însanên ku bi rojan li benda dora aşê di aşê da diman, bivê-nevê birçî dibûn, ewan kesan, ji wî ardê ku li dora kevirê aşê diciviya, hevîr dikirin, jibo ku maye(hevîrtirş) têde tunebû, pirr tenik vedikirin û li ser sêla kevir dişeliqandin. ... Lêvaş, lawaş û lebaş bi zeman bûne navê nanê hişkevayê tenik. laxer: li+axur>laxur>laxer. Ew heywana ku bi kêrê kar naye û li axurê dimîne. lazut: laz+qut>lazqut>lazut: Jibo ku lazut ji alîyê Lazîstanê dianîn Kurdistanê, li Kurdistanê navê wî lazut hate danîn. M-m ma : 1. Pirsa bi daxwaz: Dema ku em ji merivekî ra bibêjin: "Ma tû filan îşî nakî? Ma tû filan tiştî weha nakî?" Yanî, tû filan îşî bike, te filan tiştî weha kire. Dema ku "qey" pêra were, dibe jibo famkirinê; "ma tû filan tiştî weha nakî?" "Ma gelo", jibo lomekirin û gazind e. 2. Carna jî ma bi serê xo jibo lomekirinê têt; wekî ku Seydayê Cizîrî dibê- je: “Ma bi zehrê şekerî dostî bixunit carekî Arzîhala ku nivîsî me bixuna cigerê.” 3. Carna jî ma, jibo nefya ebedî tê. Wekî ku Seydayê Cizîrî dibêje: “Paşê wan gezmeyê çevhîn te mela pê kûştî Ma xedengin dikirin li me îro eserê.” maç: ramûsan. Ji dengê tabîatê tête. ... maçlek: maç+li+ke>maçlik>maçlek: Ewan tiştê ku wê maçkirinê digihîne hev; movik, mafsal, ... madak: ma+da+ik>madak: Ew gamêşa mê ya ku bûye dayik. maf: ma+ve>mave>maf: Ew heqê te yê ku li yekî maye, tû dixwazî wî heqî "ve" bikî, ew mafê min e; yanî ew "ma"yî yê min ê ku divê bête pişkaftin. mak: ma+ik>maik>mak: Dêya ku ji wê zêdeyî peyda dibe. makûk: mu+gok(gog)>magok>makûk: Ew tiştê ku mu lê hatîye pêçandin bûye wek gogê. ... mal: ev kelîme ji "maliştin"ê têt. Dema ku em dibêjin "filan tiştî bimale", yanî pakiş bike." Herçî tiştê ku însan di wî da xwedîyê dayin û sendinê be, bi navê dê wî tiştî bipê, wî xwedî bike, yanî divê ew wî tiştî ji nepakîya dîtî 158 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- û nedîtî tevda bipê, ku maliştina wî xuya bike û bête gotin: ev tişt malê vî kesî ye. Ew malê ku ji nepakî û destdirêjayîya dîtî tête pan, dayîn û sendin, pê dirust be(wekî firotin, hîbekirin, jihevxistin, lihevdanîn) ew çi nêr be çi mê be, ew her nêr e. "Ev ga malê min e, ev bizin malê min e" ... Gava ku tu bibêjî: "Ev xanî malê min e", yanî ez dikanim bi her awayî dayîn û sendin di vî xanîyê de bikim, lê gava ku tû bibêjî ev anî mala min e, yanî cîyê rabûn û rûniştina û tevger û razana min e. Gava ku tû bibêjî ez ji filan malî me, ev mal jî wek "xanî"yê me ye. ... Ev xanî malê min e; ez dikan- im bifiroşim, ... Ez têda bi malîtî dimînim. malbat: mal+bi+het>malbihet>malbat: Ewan însanên ku malên wan li kêleka hev bin, jibo ku bi pirranî ewan malên bi vî hawayê di nava wan da merivatî hebû, da ku hev bipên. "Het", di Dimilî da tête mana "kêlek, taraf, alî". malês: mal+lês>malês: "Mal" koka kelîmeya "malştinê" ye; "lês" jî, ji koka kelîmeya "alistin-lêstin(D)" tê. malule: mu+lul+e>mulule>malule: Mu, hirî, pemu û hevdaya ku zirav û dirêj lihev tête pêçandin dibe wek lûle, jibo ku bikevin keysa ristin û badana bi dolabê. marpuç: mar+paç>marpaç>marpuç: Taximê serê xurtoma nêrgelê ku di wî da du tête mijandin. Jibo ku xurtom wek mar e, ew taximê serê wê xurtomê ku însan bi lêvên xo bi wî dimijin, ew mijîna bi wî û mijîna paçîkirinê wekhev in, ew wane(manzara) wekî ku însan serê marr bi qevda destê xo bigre û "paçî" bike. "Paç"a ku "ramûsan" e, ew ji dengê lêvan hatîye girtin. masî: mas+e>mase>masî: Di zarava Dimilî de "mas" tête mana "werim"ê, jibo ku masî jî wekî cîyekî werimî yê gîyandar xuya dibe, bi mana weri- mandî de navê masî hatîye lêkirin. mastêr: mast+têra+k>mastêrak>mastêr: Ew tiştê ku mast têra dikeve meşkê, jê re "kovik" jî tête gotin. mat: ma+tê>matê>mat: "Ma", ji "mayîn"ê tê, zerf e. Ev herdu bi hev ve keli- jîne bûne yekdeng, ... Bi lêkera alîkar a -bûyin, mayîn, kirin- mana (di cî de mayîn)ê dide. ... Dema ku dibêjin: "Filankes di filan tiştî da mat bû(mat ma)", yanî têda sekinî, nikanibû jê derkeve. ... Min filan kesê mat kir, yanî min wî sekinand, ew nikanibû ji binê wî tiştê ku wî digot derkeve. Ew mata şatrancê jî ji vî hatiye, şah mat, yanî ew di malika xo de ma, dor jê hate girtin, ew ma têde. mawe: ma+ve>mawe: Mûhlet; karekî, barekî, daxwazekî dema ku bê navbir, lipeyhev bête kirin, bête westin, bivê nevê westandinekî, giranîyekî çêdike. ... Mawe: mayina bar û giranîya kar û daxwazên ji para ... mayan: Ev kelîme ji “mayinê” hatîye. Ew tiştê ku tiştekî dî digûhêre, carna jî wî jî digerîne dike wek xo û navê xo jî li wî datîne. Wekî; kevçîkî mast ku dikeve nava beroşekî şîr, ew wî şîrî digûhêre dike mast. Şîrdank û wergerandina şîr bi penîr, ew jî “maye” ye, “hevîrtirş” û “hevîr” jî. ... WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 159 --- Page Break --- Nûha mayeyê kîmyayî hatine çêkirin, di zemanê piçûkîya me da jî, eger kevanîya malê kevçîkî mast peyda nekira, şîrê wê dihatin hevîrtirş jî, ... Heyvan(heyî+van)-Ameyn>a+mayî>Mayan: Ew tiştê ku berdewamî hebûna wî bi wî dimîne. maye: Ew tiştê ku dimîne jibo ku bihêle. Bn. heyvan. mazuban: mêze+ban-van>mazuban(van): Ew kesê ku mêzevanê mêvan e, yanî mêzekirin; xwarin, vexwarin, pandin, nivandin û oxirkirina mêvan li wî ye. mele(D) : mal+e>male>mele: Maliştin. Ew aletê ku bi wî xerca dîwar, sabana bastêx û êd. têne têdan. melêb/malêb: mal+hev>malhev>malêv: Dimilîya vî gotinê "malêv" e û ew rast e; ew aletê ku kayê li erdê dimale, paqij dike û ewan tiştan dicivîne serhev. melhem: mal+hem(hev)>malhem>melhem. "Mal" ji "maliştinê" ye; ewan tiştên ku di hev da têtin gevzandin, hev dixûn, yek ji wan çiye, nebelî ye. melkis: mal+gez>melkis: Ew gezika ku cî û war dimale, pakiş dike.. "Gez": navê dareka bejinkin a bînxweş a nerm e, di çewlîkê çemê kêmaw da şîn têt. Li vê derê "mel", ji maliştinê ye ku paqijkirin e, hinkî cîyan raste rast dibêjin "gezik". meme/memik: Navê serê tura şîr e. Ji dengê mijîna bi wê têt, yanî gava ku gede ji guhanê diya xo şîr dimêjin, dengekî ji wê mijandinê tête der, hela gede di girînê da be, ew deng, wekî ku gede bibêje: memm, memm, ... mem. Hem jî eger em baş bala xo bidinê, em vî dibînin; yek ji wan got- inên pêşîn ku ji devê gedeyê berşîr der dikevin kelîma "me" û "mem" e. Gedeyê kurdan vê kelîmê, ji dengê mijîna xwe ya bi memikê û dengê diya xwe, dema ku memikê dide devê wî dibêje "mem, mem". mentaf: ben+di+hev>bendhev>mentaf: Di fonetîka Kurdî da dengê “m” û “v” bi hev diguhere. Ew tiştê ku ben di ser û bin da dibûhêre jibo bibe cil û cîrax. mertal: ber+tel(tal)>mertel>mertal: Ev kelime ji bertelê hatiye sivikkirin. "Tel-tal": keys, rast, fesal, talde, ... Mertal(bertal): Ew tiştê ku di şerê bi şûr û riman da, herkes wê digre destê xwe yê çepê, bi wê xwe ji şûr û rimê dijmin dipê, yanî gava ku keysa şûr û rimê dijmin lê têtin, ew wê sêlê dike sîper, dikeve taldeyê sêlê. mesane: mîz+xane>mîzxane>mesane: Ew torba ku mîz têda dicive. mesîn: miz+în>mizîn>misîn: Çirkirina tiştê ron, jibo ku bi lûlika wê çir dide, vî navî girtîye. meşk: mu+jê+ik>mujêk>meşk: Ew çermê ku muyê wê hatîye jêkirin. mewuj: mêw+wuşk>mêwuşk>mêwuj(ş): Mêweyê hişk (wişk-D), fêkîyê hişk. mexel: mux+hel(hil)>muxel>mexel: Ew cîyê ku pez û dewar biroj têde têtin sekinandin. Jibo ku ewan ciyan pirr bi toz in û "mux" ji wan hel dibe, navê wan ciyê wusa "mexel" hatiye danîn, bi zeman "mexel" bûye navê rûnişti- 160 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- na heywanan. mexer: mux+har>muxhar>muxer>mexer: Ardê(erdê) rûtê fire. Ardê weha, jibo ku av û lehîya baranê rûyê wê naşo, erozyon têde çênabe, ew hergav bi toz û "mux" e, ji wê re tête gotin muxher(mexer). mexeşur: mux+xişn+hûr>mexeşur. Werdana zad di bêjingê da, jibo ku "mux" û "xişn" û "hûr" jihev bêtin derxistin. "Mux" diçe xwarê, "xişn"ê sivik biser dikeve û kom dibe, zadê giran li bin wî xişnî dimîne. mey: meyweyî>meywî>mey: Yanî ew tiştê ku ji mêwê/fêkîyê hatîye çêkirin. Di mîtosa dîtina "mey"ê da tiştekî weha tête gotin: Serleşgerekî komeka keleşan, fermana kuştina merivekî dide, di berê da li çolekî rastê mêwê tirî hatine(li gora hinkî nivîsaran di jêrê gelîyê Bedlîs da), newêrabûne bixun, gûvaştine û şîra wê hilanîne, piştî ku fermana mirina wî merivî têt, radib- in wê şîrê bi wî didin vexwarin.... Piştî ku bi ser heşê xwe de têt dibêje: Ka hinkî dî jî.... mêçik: mêh+çik>mîçik: Ew heywana ku mijandina wê çikyaye lêbelê hê jî şîr ji wê tête dotin, ... Kevanî dibêje: pezê me hê nezaye, lê çêlekek û çend bizinên me yê mêçik hene, yanî ewana nayêtin mêhtin, lê têtin dotin. mêş: mêj>mêş: Jibo ku li ser tiştan datîne û bi wan dimêje vî navî girtî ye. mêvan: mayî+van>mayvan>mêvan: Ev kelîme hatîye danîn jibo wî kesê ku bi mexseda mayinê hatîye cem me, ew kesê ku dimîne. Nemêzekirin û lê haydar nebûna mêvan ne itştekî însanî ye, bi hindikî tiştekî ne li rê ye. Em vî jî bibêjin ku mêvantîkî heye, ew jî ne li rê ye; binêre li gotina pêşîyan: Mêvanê mal di gund, xizanê poz bilind, kalê jina wî rind. mêw: mêwe>mêw: Navê dara tirîyê, bi zeman bûye navê fêkî. Ew tiştê ku bi mêwê ve ye, jibo ku ji tirîyê pêve tu fêkîyekê bi mêwê ve nîne, êdî navê darê bûye peykê fêkîyê xwe, jiber vî hawayê tête gotin: "Bexçê mala filankesî tijî darê mêwan e." Dimilî dara tirî ra dibêjin "meyw-meyv", ji fêkîyan ra jî dibêjin "meywe-meyve". mih: em di guhê dîyalektolojîya Kurmancî da vî dibihîsin ku "mi, mih, mîh, mî, mêşin" navê pezê duvmezinê mê ye. Ez dibêjim ku bingeha vê kelîmeyê "mu" ye, lewra însan bi qandî şîr û goştê heywan muhtacê muyê wî jî bûye. Jibo vî, navê wê heywanê danîye "muyî", yanî heywana bi mu(ger çi mu bi hemî heywanan ve heye, lê ne hingê muyê mêşinê zaf û nerm e). Bn. mêşin. mij: mij, miz û mihtin jî tête gotin. Ew hewayê ku av jê tête mijandin, yanî ew cîyê ku bikeve, av ji wê dimije. mijank: mu+jîyan+k>mujiyank>mijank: Ewan muyên ku wek "jî" sert in, li dora çavên însan û hinkî heywanan wek sinc in, ji wan ra tête gotin "bijag" jî. Jîyan: Li vir pirranîya "ji"yê ye. bn. jî, mijag. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 161 --- Page Break --- mînder: Ev peyv ji "binderê" hatîye xerabkirin; ew cîraxa ku meriv wî datîne bin xwe û liser wê rûdine, yanî cîyê wê binê însan e. mizgîn: mêj+gihîn>mêjgihîn>mizgihîn>mizgîn: Zu gihîn. Di fonetîka Kurdî da “z” û “j” cî diguherîne. moda: Gûhartina reng, bi zeman hatîye firekirin, bûye gûhartina dayîn, sendin, tevger, xwarin, vexwarin û her tiştî. modik: ma+du+ik>maduyik>modik: Hemen hemen bi tevayî mirîşk, jibo ku hêka xwe dayne li hêkekî digere ku li ser wê rûne, hinkî mirîşk jî hene bi rojan hêka xo di xo de dihêlin. Jiber vê înada mirîşkê, dema ku kevanî hêkan ji koxê bînin, ew hêkekî têda dihêlin, jibo ku mirîşk li ser wê rûnin. Ez dibêjim "moda" û "model", ji wî ketine nava zimanên rojava. movik: mu+ve+ik>muvik>movik: Ew tiştê zirav ê dirêj; ewan çend tiştê ziravê dirêj ê ku jihev têtin vekirin, yanî bi hev ve nekelandî ne. Mînak: movika pêçîyan, movika piştê, movika daran, ... moz: mu+zî>mozî>moz: Ew mêşa ku zîya wê wek mu ye, zirav e, nayête dîtin. mu: ew tiştê zirav ê dirêj ê ku di postê însan, heywan û hinkî gîyayan da zerûn dibe wekî por, purt, pirç û herî. Jibo ku purtê heywana bizinî, ji hemî pur- tan zeximtir e "mu", ji purtê bizinê ra bûye wek nav.... Ev palas muyîn e.... muç: mu+çê(çêbûn)>muçê>muç: Jibo bihîstina dengê qasê dengê tevdana(hejîna) "mu" guh dayîn, bal dayin û haydar bûyin. "Muç", guh- dayina çêbûna hejîna tiştekî, dengekî. muçnik: mu+çinîn+ik>muçinînik>muçnik: Ew tiştê ku mu diçine. mux: mu+ax>muax>mux: Ew toza hûra ku bi hewa dikeve. ... muxil: mux+hel(hil)>muxhel>muxil: Ew bêjinga pirr hûr a ku ard bi wê tête wêtin, jibo ku kapek û ard jihev bêtin veqetandin, di wêtina ardan da "mux" "hil" dibe, jibo vî hawayê navê wê "muxil" hatîye danîn. mûjde: mêj+da>mêjda: Agadarîya ku zû hatîye dayîn. Ev kelîme ji Kurdî der- basê Tirkî bûye. Di zaravaya Dimilî/Kirdî/Zazakî de jî ev kelîme wekî "mijdanî", "mizgînî" têt karanîn. mûnbar: mîna+bi+mar>mînbimar>mûnbar: Ew rodîyê ziravê rû bibe, piştî ku nava wî bi dan dibe tijî, ew jî duz dibe. Ji bo ku bûye vajî, eger çend gav li dûr lê bête mêzekirin ew ji marê mirî nayête veqetandin. mûr: mu+rû>murû>mûr: Gava ku em dibêjin filan kesê mûrê xo kir, yanî wî muyê rûyê xo gij kir, zix kir. mûrûz: mu+rû+zix>mûrûzix>mûrûz: Dema ku tête gotin filankesê mûrûzê xo kir, tête wê manê ku mûyê rûyê xo zix kirîye. 162 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- N-n na 1 : 1. Di Dimilî da "na" ji "ena" hatîye sivikkirin. "Ena" jî, ji "a hana"; ku ew jî jibo îşaretkirina tiştê "mê" ye. "Nî, enî, enê, hanî" di Dimilî da jibo îşareta tiştê "nêr" e. Bi tenê ev heye: Di Dimilî da demîra tiştê nêr du tane ne: 1- "î, nî, enî" 2- "o, no, eno". Dîsa jî ew "na"ya ku bo rastandin û tes- dîqkirinê ye, ew jî, eger di cîyê "weha"yê da were "ena" ye, eger di cîyê "wusa"yê de were ew "ona-ana" ye. Ez di nivîsarê Kurdan da vî dibînim ku devê xeberdanê û devê qelemê jihev vediqetînin, devê bi deng berê xo dide çend kesan û di vê valahiya bê dawî de wenda dibe(îro). Em devê qeleman -digel bê dengiya xo- bi sed salan belkî jî bi hezar salan li ser hinkî rûpelan bi çavê hinkî însanan ra dikenin, divê em pirr hay li xo hebin ku ewan înasanan jî bi devê xo bi me pirr nekenin ji nivîskarên kurdî hêvîya min ev e: Her kelîma ku tête nivîsandin, bila li ser koka xwe li poza qelemê birije, belkî qelem pirr di şermê da nemîne. 2. Di Dimilî da "na" di dawîya hejmaran da bête mana duqatbûna wan dide: yew-yewna, hîrê-hîrêna, çîyer-çîyerna, des-desna, çewres- çewresna, henzar- henzarna... 3. Di Dimilî da "na"ya di pey wê da zerf were wekî; naroj, nagam, nata, ... Ewan "ena" ne; naroc- enaroc, negam-ena gam, nata- ena heta,... Di nivîsandinê da, divê "e" li serê wan bête nivîsandin. Jibo çi em dê "ena ray" wekî "naray" binivîsin, her dengê ku ji dev tête der, bête nivîsandin, wê gavê tu kesekî nikare bi zimanê xelkê xwe tiştekî binivîse, hela Îngilizî û Arebî bi temamî ji meyla qelemê têtin der. Ev rast e, ku hê jî tû zimanekî bi tevayî, rast û durist li ser raya xo bicî nebûye, bi tenê, divê em her kelîmekî heqê wê bidin wê, di nava çûnê da ciyê xo ew dibîne. na2 : Jibo tersê herêtîya zemanê nûha tête pêşîya her kirinî. Mînak: Ez nadim. Tu nadî. Ew nade. Jibo zemanê çûyî û zemanê hatî, "na" dibe "ne". Mînak: Min neda. Te neda. Wî neda. Ez dê nedim. Tu dê nedî. Ew dê nede. Di dawîya hevokê da "na" dibe “nîn-nin”: Ew kesê ku filan îşî kirîye, ez nîn im, tu nîn î, ew nîn e. nak: di Dimilî da navê "navok"ê ye, "beq" û "gobek" jî bi kurmancî navê navokê ne. Bn. nûk. nalîn: na+alî+în>nalîn: Ew kesê birîndar û nexweş dema ku dinale, ew bi wî dengî wekî ku bibêje: Na, nîn e(ji alîkarîyê re kes nîne). "în" jibo nîsbetê ye jî(zêrîn, zêvîn, parîn, doyîn, darîn,...). "Kalîn" jî ji (ka+alî+în) e. nan: .... dema ku navê yeka bi tenê be, "mê" ye. Mînak:"nana bi deyn jibîr WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 163 --- Page Break --- nabe". ... Dema ku fire bête karanîn, dibe "nêr". Mînak: "Min nanê filankesê xwarîye ez nankorî nakim." "Nanê genimê min baş e. nargele: nar+gul+e>nargule>nargele: Wekî gula henarê. Jibo ku ew agirê li ser tituna nêrgelê, dema ku nefes lê tête xistin ew sor dibe, wê gavê dirûvê gula hinarê pê dikeve. ... narîn: hinar+în>hinarîn>narîn: Dema ku tête gotin: "Filan xort narîn e, wekî şiva henarê ye. Filan keç narîn e, wekî gula henarê ye". Yanî di dîtin û tevgera xwe da wekî şiv û gula henarê têne dîtin. naser/naserê: nas+rê>nasrê>naser: Ew kesê ku di tiştekî da bibe pîrekar, erbab, pispor, ... nav: Ew gotin ku li tiştekî hatîye danîn, jibo ku pê bête gazîkirin û zanîn her wekî: Barzan, Rêzan, Heval, Bêrîvan, ... Ev "nav" çi li "mê" çi li "nêr" hatibe danîn, ew bi xwe nêr e. "Nav" ku zerf be wekî “nava xanî”, “nava zebeşê”, “nava însan”, ... Palga(îzafe) çi "mê" be çi "nêr" be, ew bi xwe "mê" ye. navbîn: nav+bîn>navbîn: Du însan, du malbat, du dewlet dema ku ne lihev bin, ew ê ku dikevin nava wan jibo ku wan lihev bînin, ji wan re tête gotin "navbîn". Li vê derê "nav" ev a "mê" ye, "bîn" jî mesder e, lixweser naxebite, di şûna wî da dîtin e, zemanê wî yê çûyî tûne ye. Carna jî "navbenk" tête gotin, wekî ku tête gotin: "Filan û filan navbenka wan ne, ev ne rast e, divê bête gotin "nava wan". navcîtî: nav+cî+tî>navcîtî: Du alîyê nelihev ku hinkî dî di nava wan da cî digrin jibo ku wan lihev bînin, ji wan ra tête gotin "navcî", ji îşê wan ra jî tête gotin "navcîtî". naxir: na+axur>naaxur>naxir: Ewan heywanên ku êdî di axuran da bi alifê kadînê nayêtin xwedîkirin, ji wan her yekî ra tête gotin "naaxur-naxir". Jibo ku wan heywanan her yek lixweser nebin xesar û xesaran nekin, li jêr çavdêrîya gavanekî bi garankî li çolan têtin çêrandin. Di nava zeman da "naxir" bûye navekî tevayî jibo haywanê ji axur derve. Bn. axûr. naxû-naxo: na+xwe-xo> naxû>naxo: Jibo girêdana tiştekî bi tiştekî dî ve, yan jî tersê vî hawayê; "eger tû diçî ez werim, naxû ez nayim, ... Piştî ku tû naçî, naxû ez diçim. ... Eger em kûr bifikirin, em vî dibînin ku di van hevokên weha da hinkî gotin jibo sivikkirinê hatine avêtin. navno: nav+no>navno: Li vê derê "nav" evê nêr e. "no": Herçî haywanê ku(çi kedî dibe çi jî kovî be) diweşîne der û dorên xwe û wan dêşîne, birîndar dike û dikuje. Carna ev kelîme jibo însan jî tête gotin. Wê gavê tiştekî dî dide zanîn; gava ku em dibêjin filankes "navo" ye, yanî ew însan navê merivan bi "no"tî belav dike; navê merivan bi pîsîtîyê li der û doran dile- witîne. Her wekî ku tête gotin: Navê gûrî bi notî, ... Bila çavê meriv 164 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- derkeve, bila navê meriv der nekeve. ... naz: na+xwaz>naxwaz>naz: Jibo fîyet zêdekirinê vekişandina ne ji dil. Di nava dayîn û sendinê da, gava ku em dibêjin "filankes wî tiştî bi vê fîy- atê dide, lê nazê xo dike, yanî dixwaze hinkî dî jî zêde bigire, jiber vî hawayê divê nexwazîya firotina xo rava bide, ... Ew dikare vî îşî biqedîne, lê nazê xo dike, jibo ku rûmeta xo zêde bike, lavayîyên me pirr bigire, me ji xo ra zêdetir deyndar bike, naxwazîya xo di nikarbûnê da vedişêre. ... nazan: Pirranîya "naz" e. nazenîn: nazan+în>nazenîn: Ew kesê ku her îş û karê wê, her liv û tevgerê wê "naz" jê dibarin, ew bi xo ji nazan hatîye çêkirin. nazik: naz+ik>nazik: Ew tiştê ku wendakirina wî, ji dest çûyina wî lê behane ye, jibo vî pirr haydarî, mêzekirin, xwedî derketin dixwaze. ne: 1. Di pêşîya fiîlê û mesdarê da were mana menfîtîyê dide; nebe, nede,... 2. Gava ku xeberdan, lomekarî be, "ne" dibe emrê nekirina îşekî bi gûhartina îşekî dî. Wekî ku yek ji te ra bibêje "cixare nekişîne!" Tû jî dibêjî "ne tû jî dikişînî" yan jî tû dibêjî "de ne tû jî nekişîne". Di herdu got- inê te da jî, hevokên veşartî hene, wekî ku tû bibêjî: "nekişîne" tû jî "dik- işînî"...(de nekişîne) tû jî nekişîne. nebû: ne+bû+yî>nebûyî>nebû: Tiştê ku ji alîyê yekî ve çê nebûbe, li ser wî malkirin, îftîra kirin. nekes: ne+kes>nekes: "Kes" di nava însanan da derecekî ye, lîmîtekî ye ku di dayin û sendina bi der û dora xo ra, her însan qandê ku têt, divê ji wî berjêr danekeve, ew însanê ku ji wî dereceyê jêrtir be, ew dibe "nekes", yanî ji rêza kesan derdikeve, dikeve rêza dewarê şemuz. nelê: ne+lê>nelê: Ev jî wekî "netê" ye. nerb: nû+ra+bû> nûrabû>nerb: Ew şaxê piçûkê ku ji gulîyê dara ve der tête. * Ev dara hanê nerbê nû daye. nermijîn: nerm+pij+în>nermpijîn>nermijîn: Ew tiştê ku bi pijandinê nerm bûye, nîvpijî bûye, yanî bi qandê ku nerm bûye, lê nepijyaye, jêre tête gotin "nermijî". nerx: bn. erxê. netê: ne+tê: Ew "tê" ya ku di têdabûnê da ye, ...xistin, ...kirin, ... tev zarf in, mana lêkerê, maddî yan jî mefhumî, di gûhêrin. Di vê derê da hinkî ji zer- fîtîyê dûr dikeve, di mana qebûlê da tête gotin. Mînak: Ev tişt netê ye.(Yanî nemeqbul e). netil: ne+têl>netêl>netil: Ew du tiştê ku ne di têlekî da bin, dijê hev bin, ne li rêyekî bin. nevok: ne+vek+o>neveko>nevok: Ew însanê gevezeyê tewşbêjê devçepel. Jiber van hawayê wî, divê devê wî neyête vekirin. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 165 --- Page Break --- newçe: nav+cih>navcih>nawçe: Ciyê navîn, herêm, meydan, ... Newroz: new+roz(roj)>newroz: Navê roşana netewî û sersala Kurd e, li roja 21ê Adarê tête pîrozkirin. "Newe>new" di zaravaya Dimilî da mana "nû" dide, "roz" jî di zaravaya Dimilî da mana "roj"ê dide. Newroz: Di mana roja newe, roja nû da ye. Mîtosê wê gelek in. ... Kurd, Newrozê di rengê roşana netewî da pîroz dikin. Kurd bi vê mîtosê wê pîroz dikin: Dibêjin ku di wê rojê da (21-22ê Adarê(z)) Kawayê çilingir Dehaqê zordest kuştî ye û Kurd ji bin darê zordestîya Dehaq derketine. neynik: nihêrînik: Ew tiştê ku meriv lê dinêre xo têde dibîne. nezar: na+zer>nazer>nezar: Ew çiyê ku zeraqê rojê nebîne. nêr-mêr: nêrik: Di hinkî gîyayan da bizirxane tîk û sert radibe(wek pîvazê) wan gîyayê dî li gora wî wekî ku "mê" ne. nêrgiz: nêrik+zer>nêrgiz: Ew gula bibîn a ku pelikê wê sipî ne û nêrika wê zer e. Gelek gulên weha hene, jibo wê bîna xwe ya xweş, wê vî navî girtî ye. nêrî: nêrê peza bizinî, jibo ku ew nîrê di faalê xo da bêhneka li der û dora xwe bela dike, nîrî, faalê nêrîtîya xo dîyar dike, di nava heywanê kedî da tû heywanekî hingê wî xo dîyar nake, belkî jî korbêhnîya bizinê ye... nêwûrîn: ne+wêr+în>nêwûrîn: Ew tiştê ku tirs yan jî şerm nahêle ku meriv wî eşkera û bideng bibêje, û dil jî jêr da kel dide bi gotinê, însan wî tiştî nerma nerm di ber xwe da dibêje, bi vî awayê kela nava xwe dirije. nêz: "nêz, nêzik, nizim" ev her sê ji serîkî ne, herdu yên dawîn ji a pêşîn hatine çêkirin. nêza: ne+hêz>nehêz>nêza: Ji hêz ketin, bê pertwî, bê pergal bûyîn. ... nişter: nijd+der>nijder>nişter: Hûcum, êrîş, der avêtin. "Nişter", ew tiştê ku êrîş dike, avitina wî. ... Ew xwîna ku ji cîtengî êrîş bi derva da tîne, rêday- ina derketina wê di damarekî da, navê wê "nişder" hatîye danîn, paşê ev nişder bûye navê wî aletê ku ew rê bi wî tête dayîn. nix : benê yek ta. Sênix: sê benê lihev badayî. nivîn: niv+în>nivîn: Cîyê nivê, razanê. Di hinkî zaravayê Kurdî da dibêjin "livîn", ew jî, ji "lê nivîn"ê hatîye piçûkkirin. nivîşik: nû+vej+ik>nûvejik>nûvîşik: Ew rûnê ku ji meşkê nû hatîye derxistin. "Rûnê teze" çûye Tirkî bûye "tere". -no 1: "no" bi dawîya navê cins û navê sîfat ve tête danîn, jibo gazîya gelanî: Zarokno! Keçno! Xortno! Gundîno! Cîrano!.... Carna di pêşîya wan navan da "gelî" jî tête danîn, wê gavê "no" dadikeve û nav dibe pirranî. Mîsal: Gelî zarokan! gelî keçan! gelî xortan! gelî gundîyan! gelî cîranan!... no 2: Tûjîya xwezayî, çi fîzîkî be çi ruhî; wekî: Sîr, pîvaz, sîrim, karud, 166 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- îsot,...û wd. evan gîhayên ku di xwezaya wan da sohtin heye, disojin û tune dibin. ... Ev sîr, ev pîvaz, ev îsot; pirr "no"ye, yanî pirr tûj e, dişe- witîne, disoje. Ji alî ruhî ve jî; dibêjin filankes "no" ye, filan heywan "no" ye, yanî der û dora xwe dêşîne, bawerîya wan ji xeberdan û gera hêsa dişikîne, jibo ku bêperwa li çep û rastê xwe diweşîne. Bn. navno. nojek: no+ji+k>nojik>nojek: Ew kesê ku di jîyana xo de serserî be, her bi alî xo da bikişîne, ... her xwejîn be. nok: nûk+tê+e>nûkt>nok: Jibo ku bi nokê ve tiştekî wek nûkilê heye, evî nav lê hatîye danîn. "Nûk" ew tiştê ku hatîye dîtin; "tê" wesfê zerfîtîyê dide û "e" jî ekê nav çêkirinê ye. noker: no+kar>nokar>noker: Xizmetkarê nava malê, şagirtê ber destê westa. nohut: ev kelîme ji Kurdî derbasê Tirkî bûye. Bn. nok. nûçe: nû+çê>nûçe: Ewan tiştên ku nû çêdibin, ji deng û gazîyên ku pirrê însanê derûdor li wan guhdar in. nûk : dengê ku tête der ji sert lêketina tiştekî tûjê piçûkê nemadenî, li tiştekî sertê dî. Gava ku em bixwazin wî dengê tabîî bi devê xwe bikin deng, em dibêjin filan tiştî got "nûk". Ji vî dengî gelek kelîme hatine çêkirin, wekî: nûkûl, nok, nûkte, nuhut, nik, ... nûkûl: nûk+hil> nûkhil>nûkil: Ew tiştê ku bi wî tiştekî ji cîyê xwe tête hilanîn. nûkte: nûk+tê+e>nûktê>nûkte: Gava ku ji nava tiştekî rasterû, tiştekî veşartî yê ne li rû, bête dîtin, ew jî wekî dengekî ku ji wî tiştê rasterû ji nişkava derkeve.... nûq: tiştekî ku li ser avê ye, gava ku parikî ji nîşka da parîkî jî sert di avê da here xwar, rûyê avê di tijîkirina valayîya şûna wî da dengekî derdixe, gava ku em bixwazin ku em wî dengê tabîî bi devê xwe bikin deng, em dibêjin: avê got "nûq". Jiber vî em dibêjin filan tişt "nûq" bû, filan kesî xwe "nûq" kir çû binî. ... nûqte: nûqt+a>nûqta>nûqte: Dengê ketina dilopa avê li tiştekî ne pirr sert. "a" di vira da parekê nav çêkirinê ye. Jiber ku cîyê nûqta avê di nava sayatîkî da rengekî dî yan jî ravedaneka dî çêdike; bi cî piçûk e, bi hejmar pirr e. ... nûxrî: nû+xwarî>nûxwarî>nûxrî: Zayîna yekemîn. ... Gava ku tête gotin: "Ev golik nûxrîya vê çêlekê ye", yanî vê çêlekê nû ga xwarîye û ev golik jê çêbûye. Carna ev gotin jibo însanan jî tête gotin. nûxun/noxun: no+xew+in>noxewin>noxun>nûxun: Ew însan yan jî hey- wanê ku serkêşî bike, caris be, tête gotin: "Ev ê ha "no" ye, piştî ku berdest û bindest bête kirin, dibe wekî ku ketibe "xew", serkêşî jê naye. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 167 --- Page Break --- O o : di dawîya navan da têt, piştî avêtina hinkî kelîme û hinkî tîpan, di van avêtinan da rêç û dûstureka belî tuneye, yanî ji kîja navî kîja kelîme, kîja tîp tête avêtin, bi bihîstinê tête zanîn. Bi tenê ev heye; ew her sê navê Xudê ku di bismîllahan da ne, piştî ku dibin Abdullah, Abdurrahman, Abdurrahîm dema ku bêtin piçûkkirin ew dibin: Abdo-Avdo ... Abdurrazaq, Abdulcelîl, Abdulxefur, ... evanê ha dibin: Rezo, Celo, Xefo, ... Ahmed-Ahmo, Hesen- Haso, Hûseyn-Hûso, ... Îso, Muso, Sebro, .... Ayşo, Fato, Zeyno, Silto, ... Eger em baş bifikrin, em dê vî bibînin ku; dayîna vî şeklî jibo navê mêran; kêmxistin û piçûkkirina xudîyê nav e. Jibo jinan, ravadana heskirin û rûmet- dayinê ye. ... Bi hindikî; têda sivikkirina gotinê ... Jibo kêmxistin û piçûkki- rina di cîyê "o" da "ê" tête danîn: Ayşê, Fatê, Zeynê, ... Tiştê ku bi rengê xwe yan bi rewşa xwe ji der û dora xwe; bi lêbûn yan bi tevlîbûna tiştekî dî veqetîya be, "o" tête dawîya wî tiştê dawîn û rewşeke kêmanî dide wî. Tiştê pêşîn, wekî; werem, zerik, bîn, kûfik-kefik, gerr, kerrik, ... Weremo, zeriko, bîno, kûfiko, kefiko, gerro, kerriko....2. Di dawîya navê gazîkirinê da, bi dirêjkirin têt, jibo ku deng dûr here tête dirêjkirin: Lo siwarooo! Jibo gazîki- rina bi pirskirin: Gelo riya rast çewa tête dîtin? -ok(paşek): jibo piçûkkirinê: Nav-hindirê zik-navok: Ew rodiya ku bebikê û hevalê wî bi hev ve girê dide. … kew-kewok-kevok, tirs-tirsok, …Carna jî dibe paşeka kirinekî, wekî ; gerok: Ew kesê ku pirr digere. Xwestok : Ew kesê ku karê wî xwestin e. Revok : Ew kesê ku di ber xwe nade, direve. … orispî/horispî: hevraz+pî>horispî>orispî. Ev kelîme; dijmîn û çêrê ku bi jinan, ji devê însanê xwe nenasê devçepel tête kirin. … hevraz+pî: ew jina ku karê wê tolitî ye, li ser piştê veketandî ye, pîyê wê hevrazkirîye. örenek: ew reng, ev reng, ev kelîma ornekê; kelîmeka kurdî ye, derbasê Tirkî bûye, di Tirkî da bicî bûye. … Jibo tû zimanekî ev îş ne kêmanî ye… Ez jî li koka vê kelîmê geriyam, min dît ku ji hemî nivîsaran pirrtir(Ýsmet Zekî Eyuboglu, Türkçe Dilinin Etimoloji Süzlüðü) li koka wê geryaye jibo ku di Tirkî da cîkî jêra bibîne, nêzikê sed û pêncî rêzî nivisandîye lêbelê tiştekî jihev dernexistîye, jibo ku ew bi Kurdî nizanibûye, belkî wî jî wekî hinkî rastveşêran(înkarciyan) kurdîya me, ziman nedîtîye. Gelek gotinê Kurdî, ku derbasê Tirkî bûne nivîsarê Tirk, di pişkavtina wan da dev û rûyê xwe lewi- tandine. Gelo ji nezanî ye, ji newêrî ye, ji dilnexwazî ye ? Evya ew dizanin. oruc: rojî. Tû bala xwe bide hev, Tirkê nava Anadolê, herçî kelîma ku "r" di serê wê de be; ew di pêşîya "r" da "î" datînin: Remezan, Recep, reçel, reîs, … Îremezan, Îrecep, îreçel, îreîs, … Piştî ku kelîma "rojî/rocî"yê derbasê Tirkî bûye, di serê wê da jî "r" hebûye, "rojî" dibe "îrojî". Jiber giranîya gotinê "îrojî" dibe "oruç". 168 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- oxûr: ox+rê>oxûr>oxur(T): Di zimanê Kurdî da, "ox" tersê "ax"ê ye. Ew yê ku êşekî, zorekî wî biêşîne, ew dibêje : "ax", dema ku tiştekî pê xweş be yan lê xweş were ew dibêje "ox". Di dema bi rêketina yekî da ku em dibêjin "oxir" be, wekî ku em jêra bibêjin ; tû di vê rêya ku pê da diçî; tû bi tenê "ox"an bibînî, tû axan nekşînî… P pa 1: ling. "Pa bi Xwedê ez nayim. Pa bi serê bavê te ez dê vî îşî bibim serî." Pa: Jibo pirsa bi daxwazî; "pa tû neyê", yanî were. Pa: Jibo pirsa sade; "pa tû jî nayê", yanî ez nizanim tû jû tê yan na. pa 2: hîss e. Bi vî şeklî bi piranî di menfîyî da tête gotin: Ew ji malê bavê bêpa maye... Pa di xwe da mana mûhafezê digire, tû dibêjî: min riya te pa, yan min vê riya ku divê tû têda werî, min wê rê girte bin çavan ku min wê ji der- basbûna te ya bê dîtin pa. paç: 1- Ramûsan, maç kirin, paçkirin, maçîkirin, paçîkirin, maçî kirin. ... Ji dengê ku di ramûsanê da ji nava herdu lêvan bi mijandina bi teqil derdikeve, hatîye girtin. Wekî navê memik û çiçik. 2- Paç: Fistan. Jibo ku li canê însan tête pêçandin vî navî girtîye. 3- Paç: Çapûtê ku îş û karê sivik, nehêja pê tête dîtin ji wî ra jî tête gotin; paçê firaq şûştinê, paçê hevîr. ... paça: pa+ca>paca>paça: Cîyê pê, cîyê ku ling têda tête der, devlingê şalwar û derpî û pantor. paçawra: paçê+wera>paçawre. Ew çapûtê ku tête werkirin, tête avêtin. paçe: pa+ci+e>paciye>paçe: 1- Hûrîyê pez û dewaran, jibo ku dirûvê çapût û paçikê qetandî û nelihev pê dikeve, ev nav lê hatîye danîn. 2- Ew ciyê ku pay(linga) însan têda tête der; devlingê şalwar û tûman û pantoran jî wekî paçik çapûtê nelihev û tewş in, nehêja ne, vî navî girtine. paçerê: pa+çere+rê>paçerê. Paya çêrê: Ewan pez û dewarê ku ji deştan diçin zozanan jibo çêreyê, xwedîyê zozanan yan jî hinekî merivên zorbe, bi navê pêlêkirna erdê ji xwedîyê pez ûcret digrin. Ewan ciyên ku kerîyê pez di wan da hildikêşin zozanan, ew jî paçerê digrin. ... padar: pay+dar>paydar: Di tiştekî da, di îşekî da, yekî ku xwedîyê payekî be, ew dibe paydarê wî tiştî, wî îşî. Wek: nifşedar, nifşekar. padaş: pa+dayîş>padaş. Bi Dimilî "pa": Bihev, bi hev ra dayî, dayîn. Padaş: tişt bi hev dayîn, xelat lihev kirin.... Paşê bûye navê xelatê. Padaş: xelat, hedîye. pahnav: pahn+nav>pahnav. Rasteyê nizmê ku di nava çîyan da ne. pajnû: pa+jinu> pajnu: Valahîya binê ling, zenguya ling, di nava xelqê da ew kesê ku di binê lingê wî da ew valayî tunebe, ew meriv şûmê bêoxir e. WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 169 --- Page Break --- pakdaw: Pak: paqij. Daw: Jibo zî'ya heywan ra tête gotin. Li vir, jibo însan tête/hatîye gotin. Pakdaw: Însanê bi îfet. Dema ku tête gotin filankes "dawa" wî paqij e, yanî tolitî, tolazî têda tune ye. Pakdaw, dawpak, daw- paqij, ... tête gotin. paket: pêk+hat+î>paket. Ew tiştê ku lihev hatîye danîn, lihev e, ne jihevketî ye. ... bn. pêkhatî. pakîze: paqij+e>pakîze: Ji wesfê dageryaye bûye nav, dibe ku ji pakdawê hati- be girtin. pal: pahn+al>pahnal>pal. Pal: ciyê hindik berwar. *Ez çûm pala çem. Ev "pal" e ku di serê "-dan" têt û ew dibe "paldan". ... "Pal daye bîna xwe dide", yanî ne li pîyan e, rûniştî ye ku ji erda duz ra tîk were, nîv dirêjketî ye wek erdê pal ku ew jî ji erdê rast ra ne tîk e û bi wî ra paralel jî nîne, ew jî wek nîv dirêj ketîbe. palan: pê+hilan>palan: Ew cila ku li ser pişta dewaran tête danîn jibo ku dewar pê bar hiltînin, Palan: pêhilan. palas: pa+las>palas. "Pa": ling, "las": Ji alistinê hatîye sivik kirin. Însanê berê bi pirranî xwas bûn, jibo ku gemar û çamora pîyê xwe neyînin nava malê; li ber derê malê gûrzekî pûş û palax radixistin, ew kesê ku ji derva da biha- ta, lingê xwe tê dida, toz û çamor û gemarê bi wê dida alastin. Jibo vî hawayê navê wî bû palas. Bi zeman, palas bûye navê cîraxa muyîn(jibo ku mû pirr di berxwe dide, hê jî palasê muyî têtin çêkirin) nûha ji cîraxa ra bi tevayî palas tête gotin. ... Ewan tiştên ku ji wan ra tête gotin paspas, hemî jî ji palasê hatine sivikkirin, belkî cîyê razanan jî. palax: pal+ax>palax: Ew gîyayê ku pal dide axê. Ew gîyakî ye, saqa wî takî ye, liser axê pal dide. Lêkera pelaxtin û pelixandinê jî ji wî hatine çêkirin. ... Dema ku tête gotin ezê te bipelêxim, yanî ez dê te bikim wek giyayê palax. pale: pêl+e>pale: Ew kesê ku bi pêl û baskê xwe dixebite. Bn. Pêl. .... Hate zanîn ku ev nav koka wî: "pê+hil+e" ye. "pêhil" bûye pêl, piştî ku bûye navê karker û rênçber, "e" hatîye dawîya wê bûye "pêle>pale". ... Jibo ku hinek îş bi bêrê têtin kirin, piştî ku pale derbasê latinî bûye, navê bêrê û pale bûye pala. Pelandin/pelîn: Koka vê kelîmê: "Pê+alî" ye.... Ew tiştê ku ji korîtîyê yan ji tarîtîyê nayête dîtin, dema ku meriv bivê ku wî bibîne, bivê nevê meriv destê xwe yan jî lingê xwe li wî tiştî nermanerm digerîne, ji vî îşî ra tête gotin "palandin". "Pelîn": Ev gerandina dest û ling li cîyê nedîtî; jibo ew herin alîyê pêbûna wî tiştê nedîtî.... Kor destê xwe dipelînin, bi wê pelandinê tiştan nas dikin û dibînin.... *Tarîyê ez destê xwe dipelînim, belkî bibînim. ... paletî: pale+tî>paletî: Îş û karê ku bi qebale bête dayîn, di zimanê îro da jêra tête gotin "taşeronî". Min çêkirina xanîyê xwe bi paletî daye. ... Paletî: Ji alîkarîya bi tevayî ra jî tête gotin. Berîya derketina aletên çandinîyê, xelkê gundan, alîkarîya hev bi keda deyn dikirin: Rêncberê gundekî hemî bidor 170 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- carê debra malekî diçinîn. .. Carê kaya maleke dikişandin kadîna wan, bi vî hawayê zûtir karê gund diqedîya. panêr: pa+nihêr: Ew kesê ku bi nihêrînê tiştan dipê. Bn. pawan, bekçî, nator. pang: pan+ga>pang: Banê ga, xanîyê ga, axûra ga. panîk: panî+k>panîk: Di hengame û lihev şaşbûnê da ku her kes li cîyekî penîkirinê, xwe veşartinê digere. ... Ji nişka da dengekî hat, panîk çêbû yanî herkes ber bi cîyekî da reviya jibo ku xwe "penî (panî)" bike. panzehîr: pan+zehir>panzehir. Ew tiştê ku ji jehrê dipê, jehr dikuje, ew jî tersê wê ye. papur: pa+bûhûr>papur. Ciyê bûhûrîna "pa", cîyê ku însan bi piyan têda dibûhûre, bi rê da diçe. *Rêya gundê me wek papur e, yanî duz û rast e, însan têda nayêşe û naweste. papûç: pa+pêç>papêç>papûç: Ew tiştê ku li pa, linga tête pêçan. par: Hîsse, qisim, nifş, parkirin, teqsîm. Parvekirin; par ve kirin: Ewan parê ku bi hev ve bin û jihev bêtin vekirin. ... *Me malê xwe parê kir, parve kir. paranî: par+anî>paranî: Şabaş, mûkefat, lûtûf, par, hîsse. "-anî": Jibo nîsbetê ye, wekî bêkanî, kumanî, mîranî, ... Xûdê, paranîkî li filankesê kiriye, yanî qencîkî para wî xistîye, lûtfekî lê kiriye.... parçe: par+jê>parçe. Par: qismek, hinek. Jê: adetê zerf. Parçe: par jê; para jêkirî, filan tişt parçe bû, yanî ewan parê ku wî tiştî hanîbûn meydanê, jihev bûn. pardan: par+dayin>pardan. Ew deynê ku par bi par bête dayîn; texsîd: du par- dan, sê pardan, ... parêz: pa+rêz>parêz. Pa, pan, payîn. Pawan: Mûhafeze. Rêz: Tiştê bi ser ra, parêz, muhafeza bi aheng, rêzane, bê xwarî û çewtî û şikestin, merivekî ku parêz bigire, divê ew, rêza zeman û rêza wan tiştê ku divê ew xwe ji wan bipê, neşikîne ku ji wî ra bête gotin wî parêz girtîye. Ew parêza ku bûye navê bostan, ew jî jibo ku çalik û malikê bostanan bi xet û rêz in, parêz yanî ewan xet û rêzên ku têtin payîn ji destdirêjîya diz û dev dirêjîya dewaran. ... parî: par+î>parî: Qismekî, nifşekî, hinkî, carkî. *Parî ewr e, parî bixwe, parî bilezîne, parî hêdî bimeşe. * Eger “kî” jî bi dawîya wî ve were, hindikîya wî, bi hindikî duqat dibe. ... *Eger nan bi nanitîya xwe li pey wî were, ew dibe; loqme. *Parîya nan ma di dev da. parr 1: pirr, pêrar, por, purt, ... kelîmeyên hevdeng. parr 2: Sala berîya sala ku ev gotin têda tête gotin. ... parra 1: Ev gotin li xwe ser nayête xebitandin, lewra ew zerfekî îzafî ye. "Parr": Zerfê zemanê. "Parra": Zerfê mekanê. Di herduyan da jî dûrîtî heye; "tû ji parra mayî ... Ew parra va têt..." Di hevdengî û durengîyê da herdu heval in. "Parr"e ku ji parra "a" girtîye bûye "parra" jibo ku ji navîtîyê were û bibe zerfê îzafî... WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 171 --- Page Break --- parra 2: parr+a>parra. Dûrîya bi zemanê. "a" tête dawîya wê dibe "parra" û dibe dûrîya bi mekan. *Tû ji parr mayî, ew parve ma. parpev: par+bi+hev>parbihev>parpev. Ewan kesên ku parê wan di nav hev da ne, ku dibe şîrket. pars: parî+xwaz>pars. Ew kesê ku (kerik, loqmakî nan) dixwaze. Dibe ku ji pirsa pirskirinê hatibe, lê pir dûr e. Lewra pirs navê xeberdanê bi xwe ye, paşê di siwalê da hatiye xebitandin. parsî: pa+rêz+î>parsî. Ewan tiştên ku îş û karê wan payîna bi rêz e. Em vî dibînin ku parsî; bi rêzane di kêleka hev da ne, bûne wekî qefesê, alavê nava xwe dipên. Parsî: muhafizên bi rêz, parxan jî tête gotin, ew jî ji parsîxanê hatiye. Lewra parsî; jibo alavê nava xwe wek xan in, wek xanî ne... Alav nerm in, ew sert in. part: 1- Ev kelîme ji partîyê hatîye piçûkkirin; navê loda gîya ye, ji koma tiştê tene tene ra jî tête gotin. 2- Navê dewleteka kevn a Kurda ye, hê ew jî tevlî Dîlsoz û Serdanapalan di tarîya dîrokê da wenda ye. partî: par+î+tî>partî. "Par"; qisim, nefş, hin; "parî" qismê belî; "tî" li vê derê wekî wî "tî"ya ku di dawîya însanetî, merivatî, kerîtîyê da ye. Yanî jibo bi cihanîna wesfa wî navê ku ew bi dawîyê ve hatîye. Em dibêjin; "filankesê, însanetî kir, wek însanê xwezan îş kir, ... Merivatî kir"; yanî kar û barê merivatîyê bicî hanî, ... Kerîtî kir; yanî wekî kerê bi ahmaqî ... Jibo ku koka vî navî "par" e, bi hindikî divê ev tişt carekî hatibe qetkirin, ku ji her qetekî ra bête gotin "par". Her parîya ku li xwe ser îş bibîne, ew jî dibe "parîtî", sivik dibe digere "partî", ew para ku li xwe ser kar û barekî nebîne, ji wê ra tête gotin "pay". Paykirin, paybûn, paya te, paya min,... par, parî, parîtî, part, partî, ... Di berîya ku hêja partîya resmî sîyasî di lîteratora Kurdî da cî negirtibû jî, kelîma partîyê di nava xelkê Kurd da di cîyê alîkarî û terafgirî da dihate gotin û hê jî tête gotin. Mînak: Gundê me bûye du partî, Taxa me ne yek e, lê partîya me yek e, ... 172 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 173 FERHENGÊ DIMILÎ - KURMANCKÎ S. Veroj - N. Gunduz D-d DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ da1: bw. ma, may, dayik dê: bn. dayik. da2: dema vîyarte ya fiîla dayîşî. da: dema bûhurî ya fiîla dayinê. da-3: bêro vernîya umarandê des(10) ........: were pêşîya hejmarên ji dehan ra corî mana nizdîyey ay humar dano. berjortir, mana hejmarek nêzîkê wê Mîsal: dades, davîst, dahîris. hejmarê dide. dag: bw. zag şikeft: dakera: bw. dehkera. mijar: bn. babet dakera devistiş: bw. bahs kerdiş. mijar vekirin: bn. bahs kirin dalde: bw. xewle, tenha. varî:: bn. xewle, çeper, tenha dalde bîyayîş: bw. xewle bîyayîş. tenha bûn: bn. xewle bûn. dalde kerdiş: çeper yan jî xewle kerdiş. çeper bûn: bn. xewle kirin. dalike: bw. dehle. devî: bn. satar dalpa: çilka zaf hurdî ya çîdê awinî. dilop: dilopa pirr piçûk ya tiştê avî. * dalpa aw, dalpa gunî, ... dalpê bîyayîş: dilop bûyin: dalpê kerdiş: dilop kirin: dam: bw. xap, pisu, kozik bestiş. daf/dafik: bn. duzax, pisu, faq. daman: bw. bare, kirya, icare, deman. kirê: bn. icar, deman. daman bîyayîş: kirê bûn: bn. deman bûyin. daman kerdiş: kirê kirin: bn. deman kirin. damara mergî girewtiş: wayîrê hewnê - giranî bîyayîş. damarî: maya ki heq nêbo. bw. mêrrî dêmarî: dêya ku heq nebe. bn. jinbav. dam bestiş: bw. xap kerdiş, kozik bestiş. daf girêdan: bn. faq girêdan. dam kewtiş: xap kewtiş. dafê ketin: hatin xapandin. dan: bw. keşk, herse, hemtî dan: 1. Hebê tumê jibo mehîr û savar û wd. 2. Ji sisêyan yekê rojê. 3. Lêkera alîkar. --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 174 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ dangeh: cayo ki alef/êm dîyeno afir: ciyê ku têde alaf/êm didin heywanan. heywanan. bw. kûrn, ar/are. dar1: nebatê ke jên ra fêkî, kereste û dar: nebatên ku jê fêkî, mêwe, kereste û êzim virazyena. êzing çêdibin. dar-2: birîndar, evîndar, ..... dar-: birîndar, evîndar, .... Daragir: namey dewêdeka Semsûrî. Daragir: navê gundekê Semsûrê. bn. bildîyan darb: 1. Bi pirodayîşeko sert birînkerdiş darb: 1. Bi lêdanekê tund birînkirin û û dejênayîşê yew çî. 2. Zerar dyişê maddî êşandina tiştekî. 2. Zerar dayina maddî yan zî manewî. 3. Ameyişê dem, wext û yan jî wanewî. 3. Hatina dem, wext û zemanê yew çî. zemana tiştekî. darba kar û gurî: dema kar û xebat. dema kar û xebatê: dema kar û xebatê. darba mergî: pirodayîşê mergî. darba mirinê: lêdana mirinê. darbest:dara ke cenaza nanê sero. bw. lizage. darbest: dara ku cenaze liser tête danîn. darb girotiş: darb girtin: Darbin: namey dewêdeka Semsûrî. Darbin: navê gundekê Semsûrê. darbeyin: tiştê ku darb lê ketîye. bi darb: tiştê ku darb lê ketîye. darb piro dayîş: darb lêdan(lêxistin): darb piro ginayîş: darb lêketin: bw. darbe lêketin. darb werdiş: darb xwarin: bw. darbe xwarin. darçe: ay daro pahno viraşte yo ke seba şonik: ew darê pehnê çêkirî yê ku jibo pak kerdişey bi ey cil, lîbas, peşm, ... çb. pak kirinê bi wî cil, lîbas, hirî, ... û wd yeno kûtiş. bw. şonik, kûwenî. tişt têne kûtandin. dar de bîyayîş: bw. xeniqyayîş, darde bîyayîş. hatin darvekirin: bn. sêdaredan, darvebûn. dar de kerdiş: bw. dar de kerdin, xeniknayîş. darvekirin: bn. sêdaredan darey: namey yew bêj hacetê asinênî ki dehrî: navê cûrekî hacetê ji hesin ku pê pê dar birryeno. dar tête birrîn. bn. das. darey kerdiş: bi darey birrnayîş. dehrê kirin: bi dehrê birrîn, bi dasê derb kirin. darên: çîyo ki dar ra viraziyayo. darîn: tiştê ji dar çêbuyî. darik: parçeyêk darî. darik: parçeyekê ji darê, qetekê dar. darçin: yew bêjê nabatî ki awa jê sey ê darçîn: navê cûrekê nebat ku ava wê çay yena şimîyena. wekî çay tête vexwarin. darey: yew bêj haletîê destan..... dehrê: darey kerdiş: bi darey birrnayîş. dehrê kirin: bi dehrê birrîn. darg: bw. derg. dirêj: darg bîyayîş: dirêj bûn: dargey: dirêjî: daribyayîş: bostan, rez, ...şênbîyayewo ki bitirr: bostan, rez, ... û wd. geşbûyî yê ku bar nêgiroto. bw. bitirr bîyayîş. ber negirtîye. daribyaye: bostan, rez, ....ki şên bîyo bitrr bûyî: bostan, rez, .... ku şên bûye labelê bar nêgiroto. bw. bitirr biyayiş. lêbelê ber negirtîye. darî: bw. darû, îlaç derman: bn. îlaç. darî bîyayîş: derman bûn: darî kerdiş: derman kirin: darî vênayîş: derman dîtin: darî werdiş: derman xwarin: --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 175 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ darin: çîyo ke dar ra viraziyaye bo. darîn: tiştê ku ji dar hatibe çêkirin. darlox: bw.qeys qeysik: haletê ku pê banger(lox) tête gerandin darneko: namey yew bêj teyrî yo ki silêmanê darnukil: navê cûrekê teyr e ke daran qul keno. bw. darniqro. ku daran qul dike. dar ra: bw. darên. ji darê: bn. darîn dar ra kerdiş: ji dar ve kirin: darok: bw. hebî tum ê xaşênenê dan: hebên tum ên xaşandî yê jibo mehîr, qandê germî, merxuta, wd. savar û wd. dar û ber: dar û ber: dapîr: maya pî yan jî yê dayike. dapîr: dêya bav yan jî yê dayikê. bn. pîrik. daqoq: daro ke pê serey xelî û cewî yan serkut: darê ku bi wî serîyê genim yan jî zî efara ciwênî wirdî kenê. efareya bênderê tête kutandin.bn. daqoq daqoq bîyayîş: karê daqoq kerdişê. serkut bûyin: daqoq kerdiş: xeleyo çînîyaye serê jê serkut kirin: pê yew darî kûwenê û heb tira vejenê eno hawa hebê xelî vetişîra vajyeno ‘daqoq kerdiş’ dasî: 1. Boça xele, cew, ... 2. Parsuyê masan. dasî: 1. Dûva genim, ceh, ... 2. Parsuyê bw. boçe. masîyan. bn. dûv. daş: bw. awrêj, kinefe, awdestxane. avrêj: bn. avdestxane. daşt: cayo ki ma vindertey jêre tikê dûrî. wî alî: ciyê ku em sekinîne ji wî hinek dûrtir. bn. wê de, wir. daşt de: di wî alî de: daşt naşt: bw. no pol do pol vir de wê de: daşt ra: ji wî alî ve: dat: birayê babê ma. bw. ded, dedo, dato. mam: birayê bavê me. bn. ap, apo, mamo. datan: *key datan. apan: *mala apan. datcinî: cinîya datê ma. bw. emcinî amojin: jina apê me. bn. jinap. datîza: lajê datî. pismam: kurê mam. bn. kurmam. datkeyna: keyna datî. dotmam: qîza mam/ap. dax: bi asineko surkerde veşnayîşê dax: bi hesinekê sorkirî şewitandina cayekê gîyandar. cîyekê gîyandar. dax bîyayîş: hetê keseko bîn re daxbîyayîş. dax bûn: ji alîyê yekê din ve hatin dax kirin. daxme: yew bêj kay fikrî. bw. dame. daxme: cûrekî leyiztika fikrî. daxnayîş: bw. kewênayîş. daxkirin: bn. kewandin. daxyayîş: bw. kewyayîş, dax bîyaye. hatin dax kirin: bn. hatin kewandin. dawa: 1. Qewmîyayîşo ki ma serî ser de dawa: 1. Bûyera bi ser me de hatî. ameyo. 2. Armanc, hedef. bw. doz. 2. Armanc, hedef. bn. doz dawa bestiş: çareserkerdişê dawayekê. dawa girêdan: çareserkirna pirsgirêk û bûyerek. dawa gêrayîş: çareserkerdişê dawayekê. dawa gerîn: çareserkirna pirsgirêk û bûyerek. dawa kerdiş:1. şer vetiş. 2. doza heqdê dawa kirin: 1. şer derxistin. 2. doza xwi kerdiş. heqê xwe kirin. dawa vetiş: dawa derxistin: 1. şer derxistin. --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 176 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ dawar: heme heywanê serepîlî. dawar: hemû heywanên mezin. bn. ajal. dawet: bw. xwendî. dawet: bn. vexwendî. dawet bîyayîş. hatin vexwendin: dawetî: ay ki xwendî. dawetî: ewên ku vexwendî ne. bn. vexwendî. dawet kerdiş: vexwendin: dayik: ay cinî ya ke mêrdim tira za yo. dayik: ew jina ku meriv ji wê zayî ye. bn. bw. ma, may. dê, dêk. dayîş: dayîn: dayîş û girotiş: dayîn û girtin: bn. dan û sendin dayîş şinasnayîş: dan nasandin: dayîş tebiştiş: dan girtin: dayîş vatiş: bw. dayîş qisekerdiş. dan gotin: bn. dan xeberdan dayîş wendiş: dan xwendin: dayîş zanayîş: agadar kerdiş. dan zanîn: agahdar kirin. dayox: yê dayî: yê ku dide. de: de gidî de....... de bê de: de were, de bê, ....... deb: pîney meşke. bw. havîn. havîn: pîneyê meşkê. debên: meşka pîneyin. bw. havînin havînîn: bn. meşka pîne kirî. deb kerdiş: meşk pîne kerdiş. havîn kirin: pînekirina meşkê. debar: şekil û halê vêyartişê şêlikî. debar: şekil û rewşa derbazbûna jîyanê. debax: karê estaritiş û pak kerdişê dabax: karê paqişkirin û pak kirina postê postê heywanan. Bîlhesa debax kerdişê heywanan. Bi taybetî jî debax kirina meşke; postê meşke qalind kena, tamê meşkê; postê wê qalind dike, tama dew doyê ja weş kena û meşke nerm kena. xweş dike û meşkê nerm dike. debax kerdox:ay ke karê debaxkerdişê keno. debaxker: yê ku karê debaxkirnê dike. debax kerdiş: karê debax bîyayiş î. dabax kirin: karê debax bûyinê. debax xane: cayo ke karê dabaxkerdişê beno. debax xane: cîyê ku karê debaxkirinê dibe. debîyayîş: bi çîdêke degrotişê tewre, ciwal, tijebûn: bi tiştekî dagirtina turik, sandoq, sandoq, .... û çn. .... û wd. debuz: şîşa ki derwêşî danê xwiro. ....... def: namey yew bêj hacetê cenayîşî yê def: navê navgînekê lêdanî yê govendê. govend. bw. dawil. bn. dahol. deferiknayîş:*nan dewî mîyande firikandin: di nav de hûrkirin. deferiknayîş. degirewtiş: *sîtil bi aw degrotiş. bw. pirr dagirtin: bn. tije kirin. kerdiş. degirote: çiyo veng yê ke ameyo degrotiş. dagirtî: tiştê vala yê ku hatîye dagirtin. degnayîş: ay ke ziwanê yê/ya giran o. fafik: ew ê ku zimanê wî giran e. bw. kekeme. dehil: bexçê darsipî. hewr: bexçê sipîndaran. bn. dehl. dehlêr: sipîdar, darsipî sipîdar: bn. sipîndar. dej/dec1: dejê pirodayîş û darbe. êş: êşa lêdan û darbeyê. dej2:aciz bîyayişê ya vera çîdekê ne keser: acizbûna lihember kirinek ne di cî de. minasib. dejayîş: vera qewmiyayişêke zerarê êşîn: lihember bûyerekê zerara maddî yan --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 177 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ maddî yan zî manewî vînayîş. jî manewî dîtin. dej dayîş: êş dayin: dejnaye: êşandî: dejnayîş: bw. dejênayîş êşandin: bn. êş dayin. dejnayox: ay keso ke zeraro maddî ew ê êş dayî: ew kesê ku zerarê maddî û manewî bido û acizey peyda bikero. manewî bide û acizî peyda bike. dej vînayîş: bw. dejyayîş. êş dîtin: bn. êşîn. dek: bw. dibare, hîle , xap. dek: bn. hîle, xap, gelacî. dekbaz: bn. hîlebaz. dekbaz: bn. hîlebaz. dek bîyayîş: bw. hîle bîyayîş, dibare bîyayîş. dek bûyin: bn. hîle bûyin, dubare bûyin. dekerde: bw. degrote. dagirtî: bn. tijekirî. dekerdiş: têkirin: bn. têxistin, tijekirin. dekewte:* banê ma dekewte yo. daketî: *banê me daketî ye. dekerdiş: 1. Degrotiş. 2. Devistiş. dagirtin: bn. tijekirin. dekewtiş ... : *dekewtiş mîyanê keyî. ketin ....: *ketin nav malê. dekewtiş dest: bw. tebîşyayîş. bidest ketin: bn. hatin girtin. dekewtiş mîyan: *dekewt mîyanê ketin nav: *ketin nav koma dijminan. komedê duşmenan. dekewtiş zere: 1. Hepis bîyayîş. ketin hundir: 1. Hepis bûn. 2. Ji nav 2. Mîyandê keyî ra teber nêvejîyayîş. malê derneketinderva. dek kerdiş: bw. xap, hîle kerdiş. dek kirin: bn. xap, hîle kirin. dek kewtiş: xapênîyayîş, dekewtiş dame. dek ketin: hatin xapandinê, ketin nav dafikê. dekirnayîş: * karmî diranê mi dekirnayo. nikirandin: bn. kirkitandin, jê xwarin. * darnekoy vame dekirnaya. dekupyayîş: darbe girotişa çîdekê metalî. kupîn: derbe xwarina tiştekî metalî. bn. kulipîn, muçîn. dekutiş: pelaştin: bn. destdan, pelandin. dek û dolav: bw. xap û hîle. dek û dolav: bn. xap û hîle. dek û dolavan çarnayîş: dek û dolavan gêrandin: dek û dolav bîyayîş: dek û dolav bûyin: dele: kûtika makî. dêl: kûçika mê. deleverg: vergo makî. dêlegur: gurê mê. delal: bw. rind, weşik, xasek. delal: bn. rind, çeleng, xweşik. delalî: 1. Delaley, rindey. 2. Gedeyo ke delalî: 1. Rindî, çelengî. 2. Zarokê ki bi bi nazikê bîyo weye. nazîkî hatîye xwedîkirin. delevêre: bi zûrî û xapênayîşê viraştişê delevêre: bi derew û xapandinê çêkirina karekêdo xerab. karekê xerab. delevêre bîyayîş: delevêre bûyin: delevêre kerdiş: delevêre kirin: dellhî: nameyê yew bêj govend. ........ delîl: *xanê delîlan. 1. Rêber, îspat. delîl: * xanê delîlan. bn. rêber, îspat. 2. Fikir. delîl gêrayîş: bw. rêber gêrayîş, îspat gêrayîş. delîl gerîn: bn. rêber gerîn, îspat gerîn. delîl vênayîş: bw. îspat vênayîş. delîl dîtin: bn. îspat dîtin. --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 178 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ delîlyayîş: bw. fikiryayîş. fikirîn: bn. raman kirin. delley: namê yew bêjê vaşî yo ke awa jê xweşil: bn. şîrik, şîrşîrik. sey şitî ya û jahrin o. delu: ay ke aqil pernayo, aqil ra bîyo. dîn: ew ê ku aqil winda kirîye, ji aqil bûye. delu bîyayîş: aqil vinîkerdiş, pernayîş. dîn bûn: aqil windakirin. delucan: namey yew bêj govend. delocan: navê cûrekê govendê ye. delu kerdiş: aqilê yê/ya pernayîş. dîn kirin: aqilê wî/wê wendakirin. delu û dîwane: bw. zirdelu. dîn û dîwane: bn. zirdîn. delu û dîwane bîyayîş: dîn û dîwane bûyin: delu û dîwane kerdiş: dîn û dîwane kirin: deluce: namey yew bêj vaşî. bw. boçik. ...... delxer: *kûtiko delxer. bw. belek. belek: * kûçikê belek. delxerên: çîyo ke rengê jê sipî û sîya bo. belekîn: tiştê ku rengê wî sipî û reş be. dem1: demê çay. dem: demê çay. dem2: bw. zeman, wext, gam. dem: bn. zeman, wext, gav. demaşqul: bw. aqreb. dûvpişt: bn. aqreb. demey ra ver: bw. gamî ra ver. gavkî berê: bn.çendek berê, gavek berê. demey ra pey: bw. gamî ra pey. demek şûnde:bn. çendek şûnde, gavek şûnde. demên: bw. bonderbîyayîş, musayîş. demîn: bn. elimîn, hînbûn. demênê xo girotiş: demînê xwe girtin: demiknayîş:leke kerdişê parçeyê qumaşî. demikîn: lekebûna parçeyê qumaşê. demikyaye: cilî yan zî qumaşo leke bîyaye. demikî: lîbas yan jî qumaşê lekebûyî. demikyayîş: leke bîyayişê parçeyê qumaşî. hatin demikîn: dem û dewran: dem û dewran: dem û dewran vêyartiş: dem û dewran derbazbûn: dem û dewran buhurîn. dem û dewran vêyarnayîş: dem û dewran derbazkirin: denayîş: têkilîya cinsî de livîyayîşê lênîyan: di têkilîyên cinsî de livîna carmêrî.bw. defînayîş, devistiş. mêr. dendik: toximê fêkiyan, meywan. dendik: tovê nava fêkîyan. bn. çekîrdek. * dendika vame, dendika mişmişan. * dendika behîvan, mişmişan. deng1: bw. gêj, bêhiş. gêj: bn. bêhiş, sersem. deng2: destara ki bi heywanan çaryena, dang: destara ku bi heywanan tête gerandin. tadiyena. bw. arîyê vayî dengbêj: bw. deyrbaz. dengbêj: bn. stranbêj. dengbêjey: karê dengbêjan, deyrbazan. dengbêjî: karê dengbêjan. dengbêjey kerdiş: karê dengbêjey kerdiş. dengbêjî kirin: karê dengêjî kirin. deng bîyayîş: gêj, bêhiş bîyayîş. gêjbûn: bn. bêhişbûn. dengeser: bw. rikin, serewişk, înad. rikdar: bn. serhişk, riko, ser-req, înad. dengeserey: bw. rikiney. rikdarî: bn. înadî. dengeserey bîyayîş: bw. rikin bîyayîş. rikdar bûyin: bn. înad bîyayîş. dengeserey kerdiş: bw. rike kerdiş. rikdarî kirin: bn. înadî kirin. dengeser kerdiş: bw. bêhiş, sersem kerdiş. bêhiş kirin: bn. sersem kirin. dengoş: namê hacetekê ki pê telu duguh: navê hacetekî ku pê sitrî tête girtin. tebîşyeno. bw. digoş. --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 179 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ deniştiş: * Boran denişt gilê dare. daniştin: *Kevok danişt gulîyê darê. denîşkar: şahîya nîşanî: depiknayîş: darbeya ke ginyaya firaqdê kupandin: darbeya ku li firaqên metal metalî ro. hatîye lêdan. depiknayox: yê kupandî: depikyaye: firaqo metal o ke darbe girewto. kupandî: firaqê metal yê ku darbe girtîye. depikyayiş: bn. tase depiknayîş. kupîn: deq1: deqê kaban kaykerdişî. deq: deqê ku pê kab tête leyîztin. deq2: nûqte ke rî û gandê ganîyan wa deq: nûqteyên ku ji rî û canê meriv dertên. vejîyenê. bw. benek, lok. bn. lok. deq bi deq: nûqte nûqte. deq bi deq: nûqte nûqte, lok bi lok, şan bi şan. deq bîyayîş: deq bûn: bn. lok bûn, şan bûn. deqdeqên: çî yan zî giyandaro ke deqdeqî deqdeqîn: tişt yan jî gîyandarê ku deqdeq e. bo. bw. deqdeqo. deqerisnayîş: bw. cêkiwyayîş. .......... deq kerdiş: bw. deqnayîş. deq kirin: bn. deqandin. der: bw. ca, mekan, ware. der: bn. cî, mekan, war. derabîyayîş: bw. birrîyayîş. jêbûn: bn. hatin birrîn. Darahênî: nameyo verên ê qeza Gênc Darahênî: navê berê yê qeza Gêncê. derakerdiş: jêkirin: derbeder: kesê ke jîyan û tevgera jên ê şarî derbeder: kesên ku jîyan û tevgera wî/wê ra cîya bo. bw. gangole, perîşan, pejmurde. ne ji rêzê be. bn. perîşan, pejmirde derbik: hacetê peymawitişê barûdê qasê derbik: hacetê pîvandina barûdê qasî yew fîşek. berikekê; derbekê. derd: 1. Hûzûn, dej. 2. Armanc, gaye. derd: bn. keser, êş, meram. derd antiş: derd kişandin: derd kerdiş: derd kirin: derdo bêderman: derdê bêderman: derd û bela: derd û bela: derd û bela antiş: derd û bela kişandin: derd û bela bîyayîş: derd û bela bûyin: derd û bela kewtiş: derd û bela ketin: ketina nav derd û belayê. derd û darû: derd û derman: derd û kul bîyayîş: derd û kul bûyin: dere: cayo xorîn ê beyntarê di lewan yan newal: cîyê kûr ê navbera du giran yan jî zî vaya pîl a aw. *derey aw. bw. mesîl. cu yê mezin ê avê. dereşt: amênê şitî. bw. hamên. havên: havênê şîr. derê-: bw. jêrê. jêre-: bw. ji wî re derê bar bîyayîş: jêre bar bûyin: derê bide ameyîş: jêre lê hatin: derê malbîyayîş: jêre malbûyin: derê mendiş: jêre mayin: derênayîş: * gilê dar derênayîş. çemandin: *gulîyê darê xwar kirin. bn. xwar kirin, tewandin. derê nêverdayîş: jêre nehiştin: --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 180 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ derê pardax kerdiş:kemanêya jê limitiş. jêre pardax kirin: kêmasîya wî veşartin. derê verdayîş: jêre hiştin: derê wayîrê bîyayîş: jêre xwedîtî bûyin: derê wayîrê kerdiş: jêre xwedîtî kirin: derg: di nûqteyê ke herayeya beyntardê dirêj: du nûqteyên ku fireyîya navbera jên vêşî bo. wan zêde be. derg ameyîş: dirêj hatin: derganî: bw. dergankî, derga derg. dirêjahî: bn. dirêjkî, dirêjahî. derg bîyayîş: dirêj bûyin: dergey: hetê dergey ser peymawitişê çîdekê. dirêjî: ji alî dirêjahî ve pîvana tiştekî. bw. dergê sero. bn. dirêjahî. dergêrayîş: fek tira veradayîş. jêvegerîn: bn. dev jê berdan. derg kerdiş: dirêj kirin: dergûş: 1. Gede. 2. Kengola, gengola dergûş: bn. zarok. dergûşek: bw. tifal. dergûşek: bn. tifal. derg û dûrî: *rayîrê ma derg û dûrî yo. dûr û dirêj: * rêya me dûr û dirêj e. derhal: bw. rew, lez. derhal: bn. zû, lez, di cî de derheq: derheq: bn. derbar. derheq ra ameyiş: jı derheq ve hatın: derheq de vatiş: di derheq de gotin: derizyaye: heste yan jî dêso tîşbîyaye. derizî: tîşbûna hestî, dîwar yan jî tiştekî * zendê jê derizya yo. din. * zendê wî derizîye. derizyayiş: tîşbîyayîşê esteyê însanan derizîn: tîşbûna hestîyê mirov yan jî dîwar. yan zî dêsî. derribyayiş: bw. berridyayiş, bitir biyayiş. berridîn: bn. bitirbûn. der û cîran: bw. der û hemberyan. der û cîran: der û ca gêrayîş: der û cî gerîn: der û ca pank kerdiş: der û cî pak kirin: pak kirina hawîrdor. der û ca ritiş: der û cî malîn: bn. maliştina hawîrdor. ders: derheqê çîdekê de zanayîşêya ke ders: di derbarê mijarekê de zanîna ku mamoste dano şagirtan. mamoste dide şagirtan. ders dayîş: bw. musnayîş. ders dayîn:bn. hînkirin, fêrkirin, hewisandin. ders girotiş: bw. musayîş. ders girtin: bn. hînbûn, fêrbûn. dersxane: cayo ki ders tede vîniyeno. dersxane: cîyê ku têde ders tête girtin. deşuge: bw. zavare, palî. ....... ker, paletî: derwêş: 1. Mûrîdê yew tarîqatî. 2. Ay derwêş: 1. Endamê terîqetekê. 2. Kesê ku kesê ke çîlekêşê û feqîrê sey şeklekê çîlekêşî û xizanî wekî şeklekî jîyanê şêlikî qebûl kerdo. ecibandîye. derwêşey: kar û gûrey derwêşan. derwêşî: kar û barê derwêşî. derya: bw. behr derya: bn. behr. derzayîş: dirûtin: derze: derzey çaran, xelî. ... bw. darze. piştî: derziyayîş: hatin dirûtin: derzîn: hacetêke çelîk a barî û wirdîleka derzî: hacetekê ji pola a zirav û piçûk e --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 181 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ ke ke pê deşten bena. ku bi wê dirûtin çê dibe. derzînek: 1. Cayo ke derzînê pa şelyenî. derzîdank: cîyê ku derzî têtin pêvedan. 2. Namey yew bêj vaşî yo. derzînek: namê yew bêj vaşî. ........ des: rêzey humaran de humara desin. deh: di rêzeyê hejmaran de hejmara dehemîn. des bi des: deh bi deh: desawitiş: bw. tiradayîş. seyandin: bn. tê re dan. desawiyayîş: hatin seyandin: bn. hatin têredan desawitox: yê diseyîne: deseg: têla pemî ya barî. dezî: têla pembû ya zirav. desin: humartişê çîdekê de yê rêzeyê dehemîn: di hejmartina tiştekê de yê di desin de. rêzeyê dehan de. bn. dehan desla: des qatê pêmawa dîyar kerda. deh qat: deh qatê pîvana dîyarkirî. bn. bw. des qat. deh car. desmaj: bw. desmac. desmêj: desmal: parçêke qumaşê çargoşe yê desmal: perçekî qumaşê çargoşe yê jibo qandê areq û dest û rî ziwakerdişey. xwêdan û dest û rû ziwakirinê. dest: yew organê laşdê mêrdiman. dest: endamekê laşê meriv. desta: yew bêj gezî. gêzik: bn. milkisk. desta ameyîş: bw. jêhatî. ji dest hatin: bn. jêhatî. desta dayîş: xo desta dayîş, xapênayiş. karanîn: bn. xebitandin, xapandin. destakerde: tersê mêrdimdê çikos î. destvekirî: bervajê merivê xesîs; ciwanmerd. destakerdiş: îşê merdimdê parsekî. parsekî: îşê merivê parsek. bw. parsekey. desta(e)ngul: yew bêj kay o ki pê ........ kûlinçîyan yan zî fîncanan kay beno. destar: arîye yo ke bi destan yeno gêrnayîş. destar: aşê ku bi destan tête gerandin. destaw: bw. mîz. destav: bn. mîz. destaw rişnayîş: bw. mîze kerdiş. destav rijandin: bn. mîz kirin. destawxane: cayo ke tede aw-mîz yena destavxane: ciyê ku av- mîz tête rişnayîş. bw. awdestxane. rijandin. bn. avdestxane. dest bestiş: bw. dest girêdayîş. dest girêdan: dest berdiş xo: bw. dest bi xo kerdiş. dest bi xwe kirin: destbidekerdiş: destpêkirin: dest bi xwi kerdiş: bw. dest hewanayîş. dest bi xwe kirin: bn. dest hilanîn. dest bi xwi berdiş. destdayîş: mûnasîp bîyayîş. dest dan: mûnasîp bûn. deste:1.destey titunî. 2. destey zegnî. bw. qevd. deste: 1. bax. 2. dûv. deste bîyayîş: deste bûn: deste kerdiş: deste kirin: destê sibay: bw. serê sibay, destê nimacî. destê sibê: bn. serê sibê. destê şanî: bw. verbiêre, vera şanî. berve êvar: bn. berêvar. destê xo pa nayîş: destê xwe pê dan: destê xo piro kerdiş: mistdan: destgiran: destgiran: --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 182 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ destgiraney: destgiranî: dest girêdayîş: dest girêdan: destgirote: bw. çikos, çimveyşan. destgirtî: çikos, çavbirçî, xesîs. destgiroteyê: bw. çikosey, destwişkey. destgirtîyî: bn. çikosî, çavbirçîtî. dest girotiş: paştî dayîş, ardim kerdiş. dest girtin: alîkarî kirin. destgonîyin: bw. qatil, gunîrişnayox. destxwîn: bn. qatil, xwînrij. destik: 1. Parçêke qumaşî ra virazyayo destik: ji parçekî qumaş tête çêkirin seba ke destê kê nêveşo pê çîyo germ jibo ku dest neşewite bi wî tiştê germ tebîşyeno. 2. Yew parçey dulavî yo ke tête ragirtin. pê dulav tadîyeno destmal: bw. desmal, qintî. destmal: bn. desmal. destmure: rewşeka tarî û telemat. destpelk: rewşeka tarî yê ripûreş. destmure gêrayîş: cadêko tarî û telamat destpel gerîn: di cîyekî tarî yê ripûreş de de bi dest çarnayişê gêrayîş. gerîna bi destpelkî. destmurekî: şiklê rayîr şîyayişê cadêke destpelkî: şiklê rêveçûna di cîyekî tarî tarî û telamat de. yê ripûreş de. destnêdayîş: mûnasîp nêbîyayîş. dest nedan: mûnasîp nebûn. dest pêsernayîş: dest girêdan: dest pistin kerdiş: dest kirin pizîyê: dest ra antiş: ji dest kişandin: dest ra girotiş: ji dest ve girtin: dest ra herikyayîş: bw. dest de herikyayîş. ji dest herikîn: dest ra kewtiş: ji dest ve ketin: dest ra vetiş: ji dest ve derxistin: dest ronayîş: bw. dest bi xwi nêkerdiş. dest danîn: bn. mil danîn. destum: cay tebîştişê birkeyê hangaj o. destikê şîr: destûr: bw. îzin. destûr: bn. betlane, îzin. dest û pay. dest û pî: destsivik: destsivik: destsivikey: destsivikî: destteng: ay ke tenganeya ekonomîk destteng: yê ku di nav tengasîya aborî mîyand o. de ye. destteng bîyayîş: destteng bûn: desttengey: desttengî: dest tira ameye: bw. jêhatî. jêhatî: bn. serkevtî. dest tira antiş: dest jê kişandin: destirman: bw. verdest. berdest: bn. berpê. dest û pay kewtiş: dest û pîya ketin: dest xo ra veradayîş: dest ji xwe berdan: berxwedan nekirin. destveng: destvala: destveng agêrayîş: destvala vegerîn: destveng ameyîş: destvala hatin: destvengey: destvalayî: deşt: bw. raşte. deşt: bn. berrî. deştey: cayo ke deşt a. ciyê deştî: bn. ciyê berrî. --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 183 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ deşten: şekil û karê deştişê. dirûn: şekil û karê dirûtinê. deştij: ay ke deşte de şêlik kenê. deştî: yê di deştê de dijî. deştij: îşê deşten. dirûtin: îşê dirûtinê. deşt û berrî: deşt û berrî: deve: hêştir: bn. lok. devistiş: kirin nav: bn. xistin nav dew: gund: dewij(ic): gundî: dewijey: gundîtî: dewl: satilo lastîkino ki pê bîr ra aw dewlik: ancîyena. bw. dolçe dewlet: dewlet: dewr:1. Rotiş. 2. Çarqirnî yew çî. dewr: 1. Firotin. 2. Demek, zemanek. 3. Zemanek. dewran: bw. wext, zeman. dewran: bn. dem, wext, zeman, serdem dewran dîyayîş: dewran dîtin: dewran vêyarnayîş: dewran derbazkirin: dewran vêyartiş: dewran derbazbûn: dewr bîyayîş: dest bedilnayîş, roşiyayîş. dewr bûn: dest guhartin, hatin firotin. dewr girotiş: bi rotişey girotiş. dewr girtin: bn. kirrîn. dewr kerdiş: bw. rotiş. dewr kirin: bn. firotin. dewq1: bw. tewqe. sêl: sacê giroverê ku liser nan tête pijandin. dewq2: bw. dox, gêj. gêj: bn. gîj. dewqabacî: namey yew bêj kay o ke ....... dornorê xo de gêrenê. bw. doqabacî. dewq ameyîş: bw. doqameyîş. dewx hatin: dewqnayîş: bw. xewirnayîş, gêj kerdiş. dewxandin: bn. gêj kirin, xewirandin. dewqyayîş: bw. xewiryayîş, gêj bîyayîş. dewxîn: bn. xewirîn, gêj bûn. dewes: bw. şidênayîş. dewis: 1. şidandin, guvişandin. 2. şûn. dewesnaye: bw. şidandî. dewisandî: bn. şidandî, guvişandî. dewsnayîş: dewsandin: dewsyayîş: dewsîn dexes:keso ke vera raqîb yan zî kesandê vera dexes: kesê ku lihember reqîb yan jî yên xo zernêwaştişê û hasûdê bikero. dervayê xwe dilnexwazî û hasûdî dike. dexesey: îşê dexisnayişey. dexesî: îşê dexisandinê. dexes bîyayîş: dexes bûn: dexesey kerdiş: dexesî kirin: dexil: ariş o ki bi têmiyan bîyayişê xele dexil: arvanên ku bi tevîhevkirina genim, cew, gilgil, .... virazyayo. ceh, garis, .... çê bûye. dexirnayîş: serpêldan: bn. şirrkirin. dexiryayîş: serpêlbûn: bn. şirrbûn. dexsok: ay keso ke sewbîna kesan dexsok: ew kesê ku kesên din didexisîne. dexisneno. bn. zikreş. deyax: xo vero dayîş. berxwedan deyax bîyayîş:1. xo vero dayîş. 2. sebir kirin. berxwedan bûyin: --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 184 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ deyaxê: berxwedanî: deyax kerdiş: berxwedan kirin: bn. liber xwe dayîn. deye: bw. çentik, kert. ........(yîv-t) dever: deye bîyayîş: dever bûyin deye kerdiş: dever kirin: deye dekewtiş: dever ketin: deyeyin: ....... deyir: bn. taştare, nêmroj nîvro: deyle: bw. mexmel. dolbend: deyn:perey yan zî malo ke bi minasebeta deyn: pere yan jî malê ku bi minasebeta îadekerişey sey ardimey gêryeno. îadekirinê jibo alîkarî tête sitendin. deyn bîyayîş: deyn bûyin: bn. hatin deyn kîrîn. deyndar: ay ke kewto bindê deynî. deyndar: yê ku ketîye bin deynê. deyndarê: îşê dayn kerdişê. deyndarî: îşê deyn kirinê. deyn dayîş: qandê wextêdo belîkerde deyn dayîn: jibo demekê belîkirî bi şertê bi şertê îyade kerdişê pere yan zî mal dayiş. îadekirinê pere yan jî mala dayin. deyn girotiş: yewnay heta qandê wextêdo deyn girtin: ji cem yekê din jibo demekê belîkerde pere yan zî mal ardiş. belîkirî pere yan jî mal anîn. deyn kerdiş: bw. deyn kerdiş. deyn kirin: bn. deyn kirin. deyr: vengo ke bi meqam û muzîkekê kilam: dengê ku bi meqam û mûzîkê yenê vajîyayîş. bw. lawikî, keçikî, ... tête gotin. deyrbaz: ay ke kilam û deyran vanê. dengbêj: ew ên ku kilam û stranan dibêjin. bn. stranbêj. deyrbazey: îşê deyrbazan. dengbêjî: îşê dengbêjan. bn. stranbêjî. deyrî kerdiş: bw. deyrî vatiş. kilam gotin: bn. stran gotin. dezge: bw. destgeh. dezge:1. Cîyê ku liser kar û xebat dibe. 2. Kar û bar û xebata rêxistin kirî. dêk: cenîya ke welidyayîşdê cenîyan de dêk: bn. pîrik. yên rê bena alîkar. bw. eba, hemşîra. dêl: *dêla hengwer û hêjîran dêlî: bn. tiluteg. *tilûtega tirî. dêleverg: verga makî. dêlegur: gura mê. dêlik: bw. qancixe. dêlik: dêr: bn. kilîse. dêr: bn. kilîse. Dêrsim: namey yew şehardê kurdîstana Dêrsim: navê bajarekê Kurdîstana vakur. başûr. dês: vera teberî qandê pawiyayişê û mîyan dîwar: lihember derva jibo parastinê de zî qandê cêrakerdişeya çimeyandê û di nav malê de jî jibo jihevkirina çavîyên keyî bendo ke bi keran ra virazyawo. xanî bendê ku ji keviran tête çêkirin. dês bîyayîş: dîwar bûn: dês kerdiş: dîwar kirin: dêw: namey yew mehluqatê mîtolojîk dêw: navê hebûnekê mîtolojîk yê pirr bihêz ê bi pirr qewt o ke gelek çîrokan de vêreno. ku di gelek çîrokên kurdî de derbaz dibe. dêz: *dêza velgî, sapî, vaşî, .... dîz: bn. part. *dîza çilo, gîya, ... dêza: namey yew bêj firaqî yo ke har ra dîzik: navê cûrekê firaq e ku ji axê virazyawa û tede pêwer pewjîyeno. hatîye çêkirin û têde xûrek tête pijandin. --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 185 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ bw. dêzik dêz bîyayîş: bw. dêz kerdiş. dîz bûyin: bn. dêz kirin. dêz kerdiş:pêsero rêzkerdişê velgî, vaşî, ... dîz kirin: liser hev da rêzkirina çilo, gîya, .... di/ didi: rêzey humaran de humara didin. du/dido: dibare: 1. Tawla de nameyê yew zar. dubare: 1. di tewlayê de navê zarekê. 2. Hîle, xap. 2. Hîle, xapandin. 3. Ducarkirin. dicay: dişaxkerdiş yan zî bîyayişê çîdêke ducî: duşaxkirin yan jî bûyina tiştekî tumî. tamî. bn. duşax. dicay bîyayîş: bn. dişaxî bîyayîş. ducî bûn: bn. duşax bûn. dicay kerdiş: bw. dişaxî kerdiş. ducî kirin: bn. duşax kirin. dicem: di hewî wer werdişey. dudan: du carê xwarin xwarinê. didan: namey her yew kateyê ke ma fek diran: navê her yek hestîyê ku di devê de yê, ma pê yên wer wenê û qisekerdişê me de ye, em bi wan xwarin dicûn û ji ma rê zî benê alîkar. bw. diran. axaftina me ra jî dibin alîkar. didil: bw. şûphekar, şikkerdok, bêîstîqrar. dudil: bn. şûphekar, bêîstîqrar, biguman. didil bîyayîş: dudil bûn: didiley kerdiş: bw. şik kerdiş, guman kerdiş. dudilî kirin: bn. şik kirin. difek: haletêko asinên ê difek o ke pê tevrik: haletekî dudev ê ku pê erd tête erd kenyeno. bw. kûlbe kolandin. digan: bw. hamîle, biber, avis. ducan: bn. hamîle, biber. diganey: bw. hamîleyê, avisê. ducanî: bn. hamîletî, biberî. digoşe: ay objeyo ke di koşey jê bîbê. dugoşe: ew objeyê ku du koşeyê wî hebin. Dihok: namey şeharêko başûrê Kurdîstanî. Dihok: navê bajêrekê Kurdîstana başûr. dije: namey yew bêj heywanî ke mezhebdê jîjo: navê heywanekê ne kedî ku ligorî mez- Şafîyan gore goştê jê weryeno. hebê Şafîyan goştê wî tête xwarin. bn. jûjî. dijne: yew bêjê varanî. barana gurr: dijun: bw. qilêr, gemar. dijun: bn. qilêr, gemarî. dikan: cayo ke tede îhtiyacê însanan dikan: ciyê ku têde îhtîyacên merivan têtin yenê rotiş. firotin. dikandar: ay keso ke dikan xebitneno. dikandar: ew kesê ku dikan dixebitîne. dike: çengey serdê kûçlanî. bw. pêçax, milik. dik: zêdeyîya di ser kûçlanê re. bn. milik. dila: di hendî peymawitişê ke ameyo duqat: du qasê pîvana dîyarkirî. bn. duta. belîkerdiş. bn. diqat, dita. dilbêr: namey yew bêjê daran o. navê cûrekê dar e. dilet: cêwî: diling: namê yew bêj govenda Dîyarbekir. duling: navê cûrekê govenda Dîyarbekirê. dilme: hako ke qalikê jê tena zarêka enrm bo. delme:hêkê ku qalikê wî tenê zareka nerm be. dilule: *tifingo dilule. bw. çifte digule: navê cûrekê tifingê. bn. çifte. dim: bw. pey, badî. pişt: 1.navê qismekê laşê meriv. 2. pey, paş. dima: bw. pey ra, badî ra. pişt re: bn. şûnde. dima ameyîş: bw. pey ra ameyîş. pişt re hatin: dima gêrayîş: li pey gerîn: bn. li paş gerîn. dima kewtiş: li pey ketin: dima mendiş: li pey mayîn: --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 186 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ dima şîyayîş: li pey çûyin: dime: bw. vezd. *vezd cemidnayîş. bez: dohnê hundirîn ê laşê candaran. Dimilî: Namey yew lehçeya ziwanê Dimilî: navê lehcekê zimanê kurdî ye. kurdî ya. bw. zazakî, kirdî, kirmanckî. bn..zazakî, kirdî. dimrêşte: şanê dûvpişkan: dimpistike: bw. tertur. hefcark: dinêv: namê yew bêj vaşî. bw. zîwan ........ dingildîwan: heme heta vilabîyayişê ........ yew xeber. dinya: bn. cîhan. dinya: bn. cîhan. dirabîyaye: bw. cêrabîyaye. diryayî: bn. jêbûyî, jihevbûyî. dirakerde: bw. cêrakerde. dirandî: bn. jêbûyî, jihevbûyî, jêkirî. dirakerdiş: bw. carakerdiş. dirandin: bn. jêkirin, jihevkirin. dirate: bw. cêrabîyaye, qetyaye. diryayî: bn. jêkirî, qelişî, qetyayî. dirdî: wirdî û vêşaneyê şîredê hengwer tellp: hûr û zêdayîya şîranîyê tirî ke pêlekekêde yeno agoznayîş. bw.dirdû ku di tûrikekê de tête nisilandin. direwtî: mîxo seretûjo ki goçîn ra pîlêr o, dirêşik: mîxê tûjkirî yê ku deste pêve deste paniyayo û pê çî-mî qulbeno. bûye û pê tişt-mişt qul dibe. dirik: yew bêjê nebatan o ke vêşîder cayo dirî: cûrekê ji darê nebatan e ku zêdetir awî de vejîyeno û berê yê weryeno.. di cîyên avî de çêdibin û berê wan tête xwarin. dirikêr: dra ke dirikî pa resenê. dara dirî: dirikên: çîyo ke zê dirikêrî bo. ji dirî: tiştê ku wekî dara dirî be. Dirîse: namey dewêdeka Çewlîgî. Dirîse: navê gundekê Çewlîgê. dirne: qulê ki meşke de peyda benê. dirne: navê ew kûnên ku di meşkan de çêdibin. dirnayîş: çêrakerdişeya çîdekê. dirandin: qelişandina tiştekî. dirnayox: ay ke karê dirnayîşê kerdo. dirandî: ew ê ku karê dirandinê kirîye. dirnax: namê hacetê ki firêze de pê sere tirmix: navê hacetekî ye ku di pirêzê de û sapê xele,cew, .... pêser beno. bi wî serîyê genim, ceh, .... tête berhevkirin. dirvet: bi pirodayîşeko sert laştê ganîyan birîn: bi lêdanekê tund di laşê gîyandar de dirate û helisyaye bîyayîş. bw. dirbet, birîn. de peydabûna dirîn û tahrîbatê. dirvetin: çîdo ke birîn bîyo. birîndar: tiştê ku birîn bûye. diryayîş: bw. cêrabîyayîş, cêrakewtiş. dirîn: bn. jihevbûn. disey: rêzey humaran de humara diseyin. dused: di rêzeyê hejmaran de hejmara dusedî . dişax: bw. dicay. duşax: bn. ducî. dişeme: namê rojê yewin ê hewtî. duşeme: navê rojê yekemîn yê hefteyê. dişmen: ay keso ke vera kê xirabey bigeyro dijmin: ew kesê ku lihemberê me xirabî û xirabey bi kê bikero. bw. dijmen. bike û li xirabîyê bigere, dijî me be. dişmenê: rewşa dijminayê. dijminî: rewşa dijminatî. dişmenê bîyayîş: dijminî bûyin: dişmenê kerdiş: dijminî kirin: diştarî: serd girotiş, salim girotiş. zekemî: serma girtin. bn. papêç. diwar: bw. cêr, warr. jêr: bn. xwar. diwêl: dewletê xerîbê ke misilman nîyê. diwêl: dewletên bîyanî yên ne misilman. diyên: rêzeyê humartişê de yê didin. duyemîn:di rêzeyê hejmartinê de yê diduwan. --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 187 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ diyês: rêzedê humaran de humara diyesin. diwanzde: ji rêzeyê hejmaran hejmara diwanzdemîn dizd: ay ke çî aîdê yewnay tiraweno. diz: ewê ku tiştê aîdê yekî din bw. destçep. bêagadarîya wî dibe, didize. dizdey: îşo ke dizd keno. bw. destçepey. dizî: îşê ku diz dike. dizdey bîyayîş: tirawîyayîşê çîdekê. dizî bûyin: dizdey kerdiş:bêagadarî çî yewênay tirawitiş. dizî kirin: dizdikî: bw. limitikî, nimitikî. dizîka: bn. veşartî, penî. dize: bw. kela. kela: bn. birc. *Birca belek. Dizê: namey dewêdeka Çewlîgî. Dizê: navê gundekê Çewlîgê. dî:bw. vîna, vînayîş. dît: bn. dîtin, dîtinî, ... dîb: namey yew bêj masan. ....... navê cûrekî masîyan. dîk: *dîkê kergan, dîkê zerencan, ... dîk: *dîkê mirîşkan, dîkê kewan, ... dîkleyîr: dîko ke newe bîyo, leyîr o. dîklo: dîkê ku hîn nû bûye, negihîştî ye. dîkşer!: wexto ki di dîkî danê pêro dîkşer!: dema ku du dîk bi hev ra şer dikin qandê pêro surbîyayîşê înan vajyena. jibo geşbûna şerê wan tête gotin. dîkşer bîyayîş: dîkşerbûn: dîkşer kerdiş: dîkşer kirin: dîlim: parçeyo ke yew tum ra ameyo dîlim: parçeyê ku ji tumekî hatîye birrîn. birnayîş. dîlim bîyayîş: bw. şîl bîyayîş. dîlim bûyin: dîlim kerdiş: bw. şîl kerdiş. dîlim kirin. dîndar: keso ke rayîrdê dînî de bo, dîndar: desê di rêya dîn de be, bawerîya bawerîya jê ya dînî biqewet bo. wî ya lihemberê dîn biqewet be. bn. oldar. dîndarey: dîndarî: bn. oldarî dîno: bw. delî, kêmaqil, xêv, gêj. dîno: bn. delî, kêmaqil, gêj. dîwan: 1. Tereraq, sohbet. 2. Meqam. dîwan: 1. Teraq, sohbet. 2. Meqam dîwan kerdiş: bw. teraqnayîş. dîwan kirin: bn. sohbet kirin. dîyar: 1. Aşkera 2. Cor. dîyar: 1. aşkera. 2. Jor. dîyayîş: bw. vînayîş. dîtin: bn. bînîn. do: namey yew bêjê qatixî yo ke bi têmîyan dew: navê cûrekê qatix e ku bi tevîhev bîyayişêya aw û mastî virazyeno. kirina av û mast çêdibe. dohn: bw. riwen. dohn: bn. rûn. dolçe: bw. kondêz. heskî: dodo: namey yew bêj teyrî. bw. darneko. silêmanê dekuş: bn. silêmanê dunekil Dolik: namê dewêke Semsûr. Dolik: navê gundekê Semsûrê. Dolî: namey dewêdeka Semsûr. Dolî: navê gundekê Çewlîgê. doman: bw. gede, tut. zarok: Dondil: namê hestordê Hz. Elî. Dondil: navê hespê Hz. Elî dopol: * dopolê derî. jeber: bn. alîyê din. * alîyê din ê newalê. dorme: bw. çîyerkinar, çaqirnî, dormare. dormedor: bn. çarmedor, çarkenar, çaralî. dor û nor: bw. dormare. der û dor: dor û nor girotiş: der û dor girtin: --- Page Break --- WAR. HAVÎN-PAYÎZ 2002 / 188 DIMILÎ/ZAZAKÎ KURMANCÎ dorî: bw. bîdon. timbilok: firaqekî naylonî ye ku av dikinê. dorpî: yew bêj haceto ki pê dar û simê dorpî: cûrekî hacet e ku bi wî dar û simê heywanan ferikyeno. heywanan tête firikandin. doser: verê vejyayîşê rojî. bw. sodir, sipêde: berê derketina rojê, tavê. dost: keso zerr ra, dirist û nizdî ma. dost: kesê ji dil, dirist û nizîkê bw. hembaz. me. bn. heval. dost bîyayîş: dost bûn: dostey: bw. hembazey. dostî: bn. dostanî. dostey kerdiş: dostî kirin: doşeg: qandê rakewtişê livîna ke peme doşeg: jibo raketinê livîna ku ji pemû yan yan zî peşimî ra virazyawa û bindê de jî hirî çêbûye û di bin de tête raxistin. yena ravistiş. doşiy: bw. têpaştî. piştgirî: bn. piştdanî doşiy pê dayin: piştgirî dana hev: dotiş: beyntardê di giştan de şidênayîşê dotin: di navbera du pêçîyan de guhwanan û tira şit girotiş. şidandina guhanan û jê wergirtina şîr. doz: bw. dawa doz: bn. dawa. duga: duga: ev gîya pelê wî rengê henê dide. dulav: yew haleto ke pê peme rêsyeno. dulav: haletekî ye ku bi wî pembu tête honandin. bn. serbist. bn. dolab. dunik: bw. xezîne. xezîne: bn. gencîne. dusaye: bi hev ve: bn. pevre. dusayîş: bi hev ve bûn: dusayîş pa: bw. pêra nîyayîş. bi hev ve zeliqîn: dusnayîş: bi hev ve dan: dusnayîş pa: bw. pêra nayîş. bi hev ve zeliqandin: duz: bw. raşt. duz: bn. rast. duz bîyayîş: duz bûn: duz kerdiş: duz kirin: dû: wextê veşayîşê çîyêk ay gaza tira dû: dema şewitîna tiştekî ew gaza ku jê peyda bena. dertê. dû kerdiş: dû kirin: dûman: bw. dû. dûman: bn. dû. dûr1: yew bêj madden. bw. încî. dûr: navê cûrekê madenê. bn. încî. dûr2: bi mesafeyê xo çîdoke nizdî ma nêbo. dûr: bi mesafeya xwe tiştê ku nêzîkê me nebe. dûrbîn: namey yew bêj aletî yo ke kê pê dûrbîn: navê cûrekî halet e ku meriv cayo dûrî vînenê; dûrî keno nizdî. dikare bi wî cîyê dûr bibîne. dûr kewtiş: dûr ketin: dûr ra: ji dûr ve: dûr şîyayîş: dûr çûyin: dûr vistiş: dûr xistin: dûwe: gemara ke seba veşayîşdê êzim .......qurom: û komirî ra mîyandê borî û lacine de manena. --- Page Break --- DÎYARBEKİR SERASER EŞQ Roşan Lezgîn Porê aye. Ewilî porê aye o rengê kestanan de ke wina pêl bi pêl, lef bi lef rişiyabi miyanê piştî, serê kiftan û verê sîneyê aye, temamê awiran beleqneyî xo ser. Gama miyanê berî ra kewte zare, asêne ke ya tenê ya. Yew gile miyanê zilfanê aye ra remabi û wina bêwayir û bêperwa, xelek bi xelek alişkê aye sero aleqiya bi. Qey emser xizêmî bîbî moda? Yan zî miyanê yew sanika zemanê verî ra vejiya bî û amîbî ewta? Yew xizêm. Xizêmêko qicek zincê xo ya qiceke û wedartî wa, kişta çepe ser zeleqnabî. Mûrêka qiceke mîyan de çirusîyê. Eywane pirr a. Lewan ra. Nat û wetê eywane, dewrê sendelîya, heme korîdor fek ra dekerdeyê. Temamê roşnayî eywane ra dîyaya arê û serê sehnî de, dewrê maseyo ke yew xalîçeya ecemî ro ci antî bî, roşnayî zî xo ê dewran de cemênabî pêser. Ya zî amî, ta goşeyê eywane de, sehne ra nizdî, o cayo ke sînorê roşnayî qediyê û hendî lêlî dest kerdê xo, aye zî uca ca da xo û vinderte. Şair, peynî a masa de ronişte bi. Rîyê şairî miyanê porê eyo derg de bereqiyê. Sewbîn eywane seraser lêl; ti vanê qey tîje-aşma. Fekî pêro nêmakerde mendê. Çimî xereqiyê. Goşan serre nayo vengê şairî ser. Kelîma bi kelîma, misra bi misra sewtê şairî têşan têşan şimenê. Nefesî gêriyayê. Zare bêveng. Bitenê ferman kewtibi destê şiîranê şairî. Vengê şairî seyê hewrê hamnanî; sipî seyê pemî. Seyê WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 189 --- Page Break --- zime-zimê awê Dîjle. Wina şirrîniyêka şîrîne vistebî eywane ser. Eywane seraser kewta miyanê zikrêko semawî; mîstîk. Hemeyê hîsan xo bêhemd eşto binê bextê misreyanê şairî. Dinya. Dinya çinêya. Yew dinyayêka bîne de yê; dinyê xiyalan : Baxçe bi baxçe Aden.. Babîl.. Asûr.. Sasan.. Med... Îmge bi îmge Dîyarbekir; Dîjle, Qerejdax... Giyan beden ra vejiyo. Bedenî seyê şakêlî şenik; seyê perrê baskê Teyrê Tawizî. Eşq! Heme çî eşq. Heme ca sewda, evîne.. Misre bi misre miyanê lewanê şairî ra herekênê: “Ey kalê zemanan Ey Pîr! Bêre Bêre û çok bide postê xezale se Û ma rê vaje Mesela kênaya padîşahî û şiwanî vaje Ca verde vengê mawîzeran, vêşanî Ca verde boya barûdî û boya gwunî Ey Pîr! Hadê, ronişe kuncê eywane de Ta Adem û Hewa ra nate Ma rê eşq Ma rê sewda ra qisey bike Ha kalo, qurban!..” Eşq. Heme çî eşq; evîne, sewda... Şirre-şirrê awê Dîjle temamê eywane kerdo xo dest. Gilê dara valêre rişiyê awe ser. Bi hesret ramûsanan danê yewbînan. Eywane seraser miyanê boya valêran de. Şairî herdi çimê xo wişk nayê pêser û nefes bi nefes eşq keno vila. Xiyal! Heme çî xiyal; hewn. Heme çî seyê hewnî bi û ya zî tedir kewtebî miyanê xiyalan. Ge awê Dîjle zerreyê aye ra herekiyê, ge zî ya miyanê hewran de perrayê. Hewrê sipî; sipî û nermik. Seyê pemî. Canê aye giriyê, kel dêne. Tewe girote bî? La, na tepe-tepê qelbê aye! Çîrê wina bîbî, 190 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- nêweşe bî? No çi sihîr bi? Erê, erê! Wexto newe kewte zare, miyanê berê eywane de, di çiman, heme awirê aye nêqurmûçnayî bî? Yew şirpînî. Yew şirpînî zerrê aye ra nêşîbî? Heywax! Şûşe şikiya! A game ra nate, ê awiran ra nate destê aye lerzê. Û şair waneno: “Ey kalê zemanan, de vaje Tîr û kevan bide destê seydwanan Vila ke heme bolê xezalan Astoranê kihêlan çargamî bivazdine Ha Pîro, qurban! Aspar ke kênaya şahê perîyan Wa verê vayêkê harî de tarûmar bibê Zîn û zengû û şermê rîyê kênatî..!” Wina mat. Wina mat mendebî sewtê şairî wa. Şair bibi rincan. Bi destê xo yo qicek. Hurdîlek. Bi ê engîştanê xo yê nazikan qede- hê awe yo serê maseyî de, kiştê qevdê vilikan de, miyane de qefel- na; bi usûl. Çilkê awe lewanê şairî ra acêr nazeliyeyî. Aye zî tedir ziwanê xo yo seyê kilê adirî, dewrê fekê xo ra, serê lewanê xo yê tenikan ra berd û ard. A game. Ê awiran hêna seydê xo kerd. Tîrî..! Tîrî kevanan ra perrayî. Rengê di çiman; keweyî û mêşinî kewtî têmiyan. Ax..! Nê awirî. Nê awirî çiqas gawirê! Se kenê ê kenê. Qelbe ra heta qelbe la rêsenê; wina şedênaye û birêsmîn rêsenê. Û awiran karê xo kerd! Yew çilkê areqî miyanê pistinanê aye ê qicekan û hurdîlekan ra, veracêr û bi feslan, bi teqlan lêr bî. Û awê Dîjle pêl bi pêl herekiya. Çemê Dîjle barîk barîk, bi naz û nazenînî şikeftê Birqlênî ra, verarê koyan ra za; Cinet ra za. Miyanê baxçeyê Adenî ra lef bi lef, fetil bi fetil gêra û hêna rişiya Cinet. Dîjle : Kênaya Cinetî; delala baxçeyê Adenî. Heme koyanê Mezopotamya zerre vista Dîjle. Miyanê heme koyan ra, varnî hemine de, Qerejdaxî xo anto kalekê Dîjle. Koyê Qerejdaxî : Koyo esmer. Gama çim verdayo Dîjle, hiş û aqil serre de nêmendo. Êê..! Na sewda ya, evîna. Çi ray zî yew nêzano kamca û çi wext bena zergûn. Seyê çayirê wisarî ya. Miyanê kerra de zîl dana... Erê. Qerejdaxî ewniyo, ewniyo... Zerra xorî ra ewniyo. Dîjle WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 191 --- Page Break --- pêl bi pêl herekiyaya û Qerejdaxî zerra sotî ra ewniyo. Hadê! Reyna, reyna zî biewniye. Ewniya. Awirî xorî xorî ro yewbînan lefêyayî. Vengê şairî dûr bi... Dûr bi. Şi pê koyan. Seyê awê çemê Muradî ke çileyê zimistanî de binê qeşa ra biherekiyo. Seke vayê wisarî dir, ke pêl bi pêl, ge nizdî bo û ge dûr bibo, wina, bi teqlan xo qelewnayê ro goşanê înan. Miyanê qelebalixê eywane de awiran. Awiran yebînî qefelnabi. Seyê Qerejdaxî û Dîjle. Qerejdax zerre ra sojiyo; vêşayo, vêşayo.. Kel dayo. Teqayo; volkan bi volkan. Dîjle herekiyaya; laser bi laser. Kef kewto ra ser. Temamê adirê zerreyê Qerejdaxî ver bi Dîjle herekiyo; gêj, har... Û Dîjle Qerejdax anto xo verar. Xo ro laserê adirê zerreyê Qerejdaxî pişto. Dîjle adir kerdo xo verare. Adir misno; kef bi kef, pêl bi pêl. Qerejdaxî awê Dîjle misnaya; têşan têşan. Zerra sotî ra. Qerejdax bîyo serdin. Verarê Dîjle de şîyo hewna. Dîjle bêveng bêveng herekiyaya. Bazalt! Esmer. No şeher. Dîyarbekir. Dîyarbekir heme, seraser bi ê kerran viraziyo; kefê pêlanê Dîjle û adirê zerreyê Qerejdaxî. Mîyanê heme kerranê dêsanê nê şeherî de eşq esto. Sewda û evîne esta. Kuçe bi kuçe, ban bi ban, beden bi beden, birc bi birc eşq esto miyanê nê şeherî de. Heme cayê nê şeherî ra boya eşqî, boya sewda, boya evîne yena. Eşq. Pêro eşq; evîne.. sewda... Vengê şairî de eşq. Qedehê awe de eşq. Miyanê awiran ra, miyanê çiman ra eşq herekêno; çimî kewe; çimî mêşine. Qevdê vilikanê serê maseyê şairî de eşq. No bano qedîm; kahn. Ê lewê tenikî. Feko qicek; seyê fekê tutan masûm. Qama hurdîleke, miyanê cilanê sipîyan de; seyê kevoke. Serreyo hurdîlek. Pêsîrî hurdîlek. Heme hurdîlek. Seyê yew şemamoke; zerd zerdêlek. Miyanê bostananê fekê çemê Dîjle de. Seyê qurtê awa zarê qedehê camînî de û miyanê destê şairî ê hurdîlekî de eşq... Adirê evîne kewto ta. Alewî ro beden pêşiyaya. Xorî xorî ewnêna. Hewayişêko şîrîn kalekê lewan de neqeşiyo. Alişkan de xemzeyî. Panc hebî engîştî kewtî miyanê porî. Por wedariya. Kel da. 192 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 --- Page Break --- Kef da; pêl bi pêl herekiya. Awiran yewbînî esîr qefelno; zincîr bi zincîr. Qerejdax ver bi verarê Dîjle herekiya.. Têkaleke de bî hendî. Ewilî serê di engiştan resayî pê; sawiyay pê ra. Seke miyanê ezmanê keweyî de di telpê hewran biresê pê û virûsk bivirisiyo. Canî lerzeyî. Janêko tîr. Tîr û wina zî şîrîn, miyanê di qelban de çizînî kerd. Di bedenî seraser miyanê areqî de mendî; kef bi kef awê Dîjle. Laser bi laser adirê Qerejdaxî. Kamî? Kamî verê cû engiştê xo kerdî dergî? Kamî verê cû destê xo nata ardibi? Xovero? Qey xovero sawiyaybî pê ra? Mexsûs? Erê..? Nêzana! Yewî zî, yewî zî tede nêvet. Bêhemd, xovero resaybî pê. Dîjle pêl dabi, kef dabi. Kef dabi û Qerejdax laser bi laser adir. Herekiya bi. A game hêna. Wa hêna bisawiyê pê ra. Wereka binêna zî xo nata bidayne! Binêna zî. Ha..! Ha wina. Hêna. Di destî têkaleke de. Têkaleke de û kewtî têmiyan. Des hebî engiştî, girênaye girênaye, miyanê areqî de, miyanê kefê pêlanê Dîjle de. Û kewtî têmiyan. Rengê di çiman yew- bînan ra bî vila. Şermê rîyê kênatî perra; perde dirriya. Seke yew eywane de çinê bo. Seke o şairo porederg uca, serê sehnî de, peynîyê a masa ke xalîçeya ecemî haya sero û o qedehê awe uca, kalekê qevdê vilikan de nêbo. Şairî bi ê destê xo yê hurdîlekî û nazikî qedehê awe miyane de qefelna bi? Wina bi? Di bedenî seras- er lerzeyî. Awê çemê Dîjle bêveng bêveng herekiya... Qerejdax verarê Dîjle de bi kerra: Bazalt: Dîyarbekir... --- Page Break --- “Hunermend, divê zanebûneke berxwedêr î entelektuel di xwe de bipêş bixe.1” Edward W. Saîd “Di warê raman û kulturê de her ber- hem ne bitenê dixebite ku ji xwe re cihekî veke, armanca bingehîn ew e, ku yên din têk bibe û cihê wana bigire.”2 Wisa di- bêje, entelektuelê hêja î navdar yê Îtalyanî Gramscî. Jixwe, li gor armanc û ramana siyasî ya afirîner, di her berhemeke edebî/hunerî de xweberî hin mesaj û ma- nîplasyonên eşkera an jî nepen hene. Ne bitenê di nav berhemê de, her wiha di serî de ziman û bi awayê pêşkêşkirin û bika- ranîna xwe jî, dîsa li ew girseya ku dibe mixatabê wê berhemê, ew girse, di heman demê de dibe hedefa ew sînyalên manîp- lasyonîst ên ku ji wê berhemê belav dibin. Mînak: Helbesteke Cegerxwîn hem bi zi- manê xwe û hem jî bi ew tema û mesaja ku di nav helbestê de ye, ji bo kurdan wa- teyeke xwe î erênî heye. Û ew sînyalên ku jê belav dibin jî, ji bo kurdan pozîtîf in. 1 Edward W. Saîd, Representations of the Intellec- tual (Entelektuel. Werger: Tuncay Birkan – Ayrıntı yay. 1995) 2 Gramsci, Selctions from the Prison Notebooks. (Ji Pirtûka Edward Said, Kış Ruhu. Metis yay.) Lewre, ev helbest bi her awayî xîtabî gelê Kurd dike; li gor rih, karakter, manewî- yata... xelkê Kurd hatiye ristin û her wiha ji nava dilê Kurdekî herikiye. Lêbelê, li hember vê yekê helbesteke N. Hîkmet digel ku temayeke însanî û mesajeke şo- reşgerane di xwe de bihewîne jî, lê dema bi zimanê xwe (Tirkî) li girseyeke Kurd bê pêşkêş kirin, ji ber tesîra zimanê xwe dikare bervajîya helbesteke Kurdî ban- dora xwe bihêle. Ji ber ku îro pirsa sereke ya kurdan, man û nemana ziman û çanda wan li meydanê ye û her wiha zimanê Tirkî jî ew zimane ku serdestê zimanê Kurdî ye, lewre dema du faktorên serdest û bindest pevre bikevin qayişkêşanê, hel- bet encam di xisara yê bindest de ye. Bê guman, ev newekhevî ne ji ber dewle- mendîya zimanê Tirkî ya li hember zi- manê Kurdî ye. Û jixwe tu ziman ji zimanekî dî ne bilindtir û ne jî nizimtir e. Ji ber ku zimanê Tirkî zimanê serdest î ci- vaka Kurd e. Ku Rubinstein dibêje: “Bi riya ziman hişê mirovekî ji alî yekî din ve bi hêsanî tê dagir kirin .”3 Û Cemal Su- reya jî dibêje: “Ger yekî ku nebûbe kir- deyê (özne=subje) ziman, çand û hunera xwe, dema mîna bireserekê (nesne=obje) bi ziman, çand û hunereke biyanî re rû bi rû 3 Rojnameya Rojev. Weşanên Welat- Rêzepirtûk LI SER FESTÎVALEKÊ Roşan Lezgîn D o s y a War. Havîn-Payîz 2002 194 --- Page Break --- dimîne, helbet wê di nav de noqav bibe.4 ”* Gelo bitenê mesaj, tema, hêma, me- lodî, dirûv, sîmbol... ên di nava berhe- meke hunerî de bi manîplas- yonan hişê mirov dagir dikin? Belkî erê. Lêbelê, ji wana bêhtir û berîya wana zimanê ber- hemê û awayê bikaranîn û bi awayê pêşkêş kirina wê ev kar çê dibe. Lewma jî, li seranserê dîrokê û îro jî edebîyat û huner di destê sazî, dezgeh, hêz, bizav û dewletan de, bi taybetî jî dewletên ku xwedî rejîmên olîgarşîk in, ji bo biciha- nîna armancên xwe; ji bo rêveberiya xwe her tim huner û edebîyatê mîna çe- keke hêja î karîger bikaranîne. Rengekî eşkera ye, ku dewletê jî ev serê heftê-heştê salane ku bi her awa û her metodî xwestiye ku ziman û kultura xwe arasteyî mileta Kurd bike û her wiha dîsa bi her awayî ziman û çanda kurdan qedexe kiriye; pêşî lê girtiye da ku ev xelk ji orîjînalîteya xwe bi dûr bi- keve û ev yek rasterast pişavtineke sîs- tematîk e. Dîsa rengekî xwezayî ye ku kurd çendî bi ziman û kultura serdestan re rabin û rûnin; bikar bînin, ewçend jî ji çand û zimanê xwe dûr dikevin, ku ev yek riya çûyin û nehatê ye; û di vê riya hanê de gav bi gav, bihust bi bihust bi çand û zimanê serdestan re entegrebûn heye. Jixwe navê vê polîtîkaya kirêt jî di warê termînolojîya ramanê de mîna “Emperyelîzma Kulturê” hatiye bi nav kirin. Di vê dagirkirina kulturî de jî 4 Cemal Sureya, Bütün yapıtları – Toplu Yazıları-I, YKY yay. 4. baskı, Istanbul, Temmuz, 2000 * Dîyar e ku ji ber sedemên bindestîbûnê gelê Kurd (bi taybetî jî kurdên Bakur) hîn nebûye kirdeyê zimanê xwe. Lewma jî, li hember ziman, çand û hunera biyanî qels e, ku ew ziman û çanda biyanî dikare bi hêsanî derûniya kurdan dagir bike û kiriye jî. dewletê bêhtir ew kesên ku bi eslê xwe Kurd in, lêbelê bi ziman û çanda ser- destan re êdî entegrasyona xwe temam kirine û ji xasîyetên xwe yên etnolojîkî bi tevayî bi dûr ketine, bêhtir ev cûre kes bikar anîne û ev kesên wisa ku êdî hunermend û nivîskarên zimanê serdes- tan in, di vê polîtîkaya dagirkirina çanda miletê bindest de bêhtir karîger (bi tesîr) in. Ji alî din, ew hunera ku li girseya bindest (mileta dagirkirî) tê pêşkêş kirin, ger tê de motîv, dirûv û xasîyetên ku li gor daxwaz û ramanên wê girseyê hebin, (Ku ev yek armanca bingehîn a ji holê rakirina miletekê perde dikin û xapandina bingehîn jî li wir e!) wê demê ew zimanê serdest bi saya hune- reke wisa hîn zûtir û hêsantir xwe radi- gihîne û ew karê dagirkirinê; manîplas- yonên asîmilasyonîst hîn xweştir karê xwe dikin. Jixwe, sosyolog Î. Beşîkçî jî 23 sal berî niha vê yekê destnîşan ki- riye, ku wisa dibêje: “Dewlet, di warê asîmile kirina kurdan de, di warê em- peryalîzma kulturê de ew kesên ku bi awayekî objektîv Kurd in (ji dê û bav ên Kurd), lê bi awayê subjektîv êdî bûne Tirk û êdî hunermend û nivîskarên Tirkî ne -dewlet bi prîm, paye û teşwîq kiri- nan- di warê bicihanîna vê polîtîkaya xwe de bêhtir van kesan bikar tîne... Jixwe, nivîskar û hunermendên Tirk jî xelekên eslî yên vê polîtîkaya nîjadpe- rest, kolonyalasît û emperyelîzma kul- turê ne... Di vê polîtîkaya dagirkirina kulturî ku li ser kurdan her tim hatiye meşandin de hunermend û nivîskarên Tirk bûne barkêş û ajanên emperya- lîzma kulturê... Lê çi heye ku ev kes vî karê hanê êdî bi termînolojîyeke şoreş 195 War. Havîn-Payîz 2002 --- Page Break --- gerane pêk tînin.5” Jixwe, di sala 1978an de dema Azîz Nesîn û bi tevî kerîyek nivîskarên tirk ku dixwazin bi vê nîyetê (dagirkirina çanda kurdan) se- fereke edebî! ber bi Kurdistanê ve birê xin, wê demê Î. Beşîkçî bi tundî li hem- berî wana derdikeve, bi tena serê xwe ev karê wan î kirêt eşkera dike, ku ew jî lewma naçar dimînin û dev ji vê sefera xwe ya edebî! (Doğuya Edebiyat Seferi) berdin. Lêbelê, niha bila A. Nesîn di gora xwe de rehet razê! Va ye, 23 sal bi şûn de be jî, ew xiyala wî hatiye cih : Şaredarîya Dîyarbekir ku serok û raye- darên wê niha Kurd in û li ser navê Kur- dayetîyê ev rayedarî bidest xistine, ji 26ê Gulanê Heta 3yê Hezîranê festîva- leke xwerû bi Tirkî (Diyarbakır Kultur ve Sanat Festivalı) lidar xistin, ku eynî bi dilê A. Nesîn bû! Tevayî wê ji nivîs- kar, helbestkar, hunermendên tirk an jî kurdên Tirkî-nûs (Kurdo-Tirk) bûn. Û bi tenê yek mirovê ku çand û hunera Kurdan temsîl bike tê de cih negirt. Û bikaranîna zimanê Kurdî jî seraser qe- dexe bû! Çawa ku her mirovek xwedî xwe û nasnameyekê ye û ev nasname li gorî aîdiyet; nîjad, ol, dewlet, nav û paşnav... tê dayin wisa jî nasnameya çand û huner û edebîyatê jî heye, ku ev jî di serî de ji ziman û dû re jî ji motîv, dirûv, uslûba neteweyî... tê tesbît kirin. Ev nasname (ziman, çand û huner) heman demê de nasnameya neteweyê ye. Ango li vir mirov dikare bi hêsanî bibêje ku xwedî- lêderketin û miqatebûna ziman, çand û hunera miletekê heman demê de xwe- dîlêderketin û miqatebûyina nas 5 İsmail Beşikçi, Bir Aydın Bir Örgüt ve Kürt So- runu. Melsa yay. 2. Baskı. Aralık 1991 nava miletê ye. Yan jî bi awayekî din em bibêjin; bêxwedî hiştin, winda kirin û mirandina ziman, çand û hunerê heman demê de tune kirina wê nete- weyê ye. Û çawa ku nasnameya şexsek heman demê de namûs û rûmeta wî ye, ev yek ji bo miletekê jî hemin wisa. Ge- lekê zanyaran di nava zimanê zikmakî û hiş, aqil, karakter, raman, maharet... ên şexs de têkiliyeke qewî datînin, ku dema yek ji ziman û çanda xwe ya eslî (zikmakî/netewî) dûr bikeve, şexs mec- bûrî axaftina zimanekî dî û bi çandekî din re rû bi rû bimîne, wê demê xisarekî mezin digihê derûniya şexs û ew sîs- tema binhişê şexs a orîjînal pê re dife- lişe, ku ev yek heman demê de şexsîyeta kes jî bi xwe re diruxîne. Heman tişt ji bo miletekê jî wisa ye; dema miletek ji bikaranîna zimanê xwe, çand û edebîyata xwe dûr ma, mecbûrî ziman û çandeke din (ku ev jî ziman û çandeke dagirker be, jixwe sosreta giran li wir e) bimîne, heman demê de kultura wê texrîb dibe; xasîyetên karakterîstîk ên wê miletê jî ji binî ve difelişin. Lewma jî ew sîstemên emperyal û dew- letên dagirker ji mêj ve ye her bi ziman û çanda miletên bindest dilîzin; şêlo dikin, texrîb û talan dikin. Û îro jî li ser navê multîkulturîzmê (pirr-çandîtî) çand û zimanê xwe arasteyî miletên bin- dest dikin. Jixwe, ev polîtîka bi awayekî sîstematîk î kone her tim li ser kurdan hatiye ceribandin; meşandin. Dema mi- letek daw û doza azadîya xwe dike, berî her tiştî ferqîyeta (cihêbûna) xwe; ziman û çanda xwe derdixe pêş û pê re jî miletbûna xwe dide îspat kirin. Ev ne ramanên îroyîn in; ji mêj ve hatine tes- bît kirin, ku lewma jî kurd ji bo bidest- War. Havîn-Payîz 2002 196 --- Page Break --- xistina van mafên xwe yên rewa ewqas sale liberxwe didin; şer dikin. Ziman û çand xasîyetên sereke yên miletekê ne, ku Celadet Bedirxan di ko- vara HAWARê de dibêje: “Mileteke bindest di riya azadîya xwe de li hem- berî dagirkeran dikare xwe li du hêma- nên bingehin bipêçe: Ev, ziman û ol (dîn) in. Ola mileta Kurd û ya serdestên wê heman ol e; Îslamîyet. Li wir ma ziman. Ger Kurd xwe li zimanê xwe bi- pêçin, ku li ser zemîna ziman îhtîmala mezin e ku yekîtiya xwe pêk bînin, wê karîbin xwe dirêjî azadiya xwe bikin.6” Û jixwe A. Cabarl jî dibêje: “Azadîya miletekê heman demê de azadîya ziman û çanda wê ye.7” Lê çi heye ku gelê Kurd ta niha gelêkî sîyaset kiriye; şer kir, liberxwe da, xwe helak kir, lê qet xwe li çand û zimanê xwe nepêça! Montaigne jî wiha dibêje: “Ji bo xa- sîyetên xwe şer kirin gelekî hêsantir e, ji jiyîna bi wan xasîyetên xwe re di nav li- hevhatineke biaheng de.8” Ango mirov dikarin ji bo xasîyet û xwestekên xwe bi hêsanî şer û pevçûnan li dar xin; bi- kujin û xwe bidin kuştin; xwe helak bikin, lê dema dor tê jiyîna bi wan xasî- yetan re, gelek kes di vî warî de dikevin nav tengasiyê. Gelekî balkêş e, ku ev serê sedan salane gelê Kurd ji bo aza- dîya xwe ya netewayî; ji bo çand û zi- manê xwe; ji bo nasnava xwe, xwe helak kir... Lêbelê dema dor tê xwedî lê- derketina li çand û zimanê xwe -ku ziman û çand sedem û delîlên hebûna neteweyekê ne- gelekî qels dimînin. 6 Cîldên Kovara Hawarê 7 Kovara WAR, hejmar:1, r. 65, havîn-1997 8 Montaigne. Denemeler. Çev. Selahattin Eyuboğlu. Cem yay. 29. baskı, Temmuz, 1997 Bê guman ji bo ku ziman û çanda miletekê bikarîbe bi hêsanî û bi tendu- ristî bijî, helbet jê re şert û mercên gun- caw divên. Gelo mirov dikare li vir ji bîr ve bike ku gelê Kurd ev serê sed salane di bin destê dagirkeran de ye û kiriye nekiriye nekarîbûye pêşiya xwe bibîne? Tu cara! Lêbelê çi heye ku mirov dîsa nikare ji bîr ve bike, ku ev serê sed sa- lane gelê Kurd di riya azadîya xwe de xwîna xwe û xelkê tev de dirijîne; ewqas bahoz û şewat û bobelat di ser de buhurîn, gelo wan bi xwe ji bo xwedî lêderketina ziman û çanda xwe; ji bo sazkirina rih û manewiyateke netewî; hişmendî û şiûreke mîlî, çi kirin e? Ren- gekî xwezayî ye ku li vir mebesta me hêz û bizavên sîyasî ne, li bakûr. Polîtîkaya serdestan -li gor tebîeta eşyayê- di nav xwe de bi mantiq e, ku her dixwazin çand û zimanê kurdan qe- dexe bikin û çand û zimanê xwe jî bi her awayî arasteyî wan bikin da ku ji binî ve navê vî xelkî ji holê rakin. Jixwe ji mêj ve ye ku her ev tişt çêbûye. Lêbelê ji alî Kurdan ve tiştê bêmantiq ev e, ku mîna Mamosta Remezan Alan jî dibêje: “Ji bo kurdan sîyasetê re ERÊ, lê ji Kur- dîtîyê re NA!9” A li vir mantiq disekine. Her wiha, mîna ku serokê Înstîtuya Kurdî ya Stenbolê Hasan Kaya jî dibêje: “Îro kesên ku li ser navê me sîyasetê dikin, kesên ku li ser navê rêvebiriya herêmê dikin, li ser wan jî bandora îdeo- lojîya ku em dorpêç kirine heye... zêde- tir heyranbûneke tirkî bi wan re heye.10” Lewre, bi rastî jî dema mirov bala xwe dide lîteratura nivîskî ya kurdan, ku tê dîtin zimanê Kurdî bi tenê di warê 9 Kovara NÛDEMê hejmara 38an. 10 Rojnameya Azadiya Welat. Hej. 283 197 War. Havîn-Payîz 2002 --- Page Break --- edebîyatê de hatiye xebitandin. Yanê bi tenê çend kesên ku xwedî da- mareke hunerî ne û çend kesên bi xîret ku di warê ziman de hin xebatên rêzi- manî kirine, hew. Bitenê ev girûb li zi- manê Kurdî xwedî derketiye. Gelo bitenê bi vî zimanî edebîyat tê kirin? Lê polîtîka...! Dîrok, felsefe, aborî...? Ev karê kê ne? Bi taybetî jî polîtîka?! (Li vir divê baş bê zanîn ku xwedî lê- derketin, rasterast bikaranîn e, ne ku bi- tenê mirov bibêje ‘Bila qedexeyên li ser zimanê Kurdî rabin’. Ji bilî kurdan herkes dikare viya bibêje!) Lewre, ji mêj ve ye û îro jî mirov dikare bi hê- sanî bibêje ku ji sê payan payeke kur- dan bi polîtîkayê re têkildar in û teqez endamê partîyeke sîyasî ne, ku ev partîyên ha jî îdîaya azadkirina gelê Kurd dikin. Lêbelê sosreta mezin ev e, ku sîyaset- medarên kurdan ji bo Kurdîtî polîtîka dikin, an jî wisa dixuyin, lê xwedî lê- derketina ziman û çanda xwe -nizanim- bi hêviya kê dihêlin; ango li vir bi eda- yeke turîstîk nêzikî li Kurdayetî tê kirin, ku mîna ev ziman û çand ne arî- şeya wan bi xwe be, ya hinekê dî be (Çawa bibe ku ew êdî fêrî zimanê ser- destan bûne..!) Ne bitenê edeya turîs- tîk e; her wiha ji aliyekê ve daw û doza Kurdîtî tê kirin, lê di rastîya xwe de (pratîkê de) mirandin û tunekirina çand û zimanê Kurdî her berdewam e! (Pa- radoksa ecêb ûxerîb jî di vir de ye) Ji van çalakîyan yek jê “Diyarbakır Kul- tur ve Sanat Festivalı” ye ku bi pêşen- giya şaredariya serok-Kurd, li Amedê li dar ket, ku tevayî vê festîvalê seraser bi zimanê Tirkî û her wiha hunermend û nivîskarên ku hatibûn vexwendin, tev jî yên Tirk an jî yên Kurdo-Tirk! bûn; bi têra xwe jî bi manîplasyonên asîmi- lasyonîst dagirtî bû ku tam li vir asîmi- lasyon kete qonexeke nuh! Li Diyarbekir her tevgerek ji bo hemû xelkê Kurd û ji bo hemû hêzên ku bi vê herêma ku her tim xwedî ça- renûseke maqûs bûye, pê re eleqedar dibin, ji bo hemûyan wateyeke taybet îfade dike; pusulaya pêşveçûna ber bi kîjan alîyî ve dide nîşan. Ev festîvala ha jî niha dîyardeyek e ku mirov bi hûr- bînî lê binêre, baş xuya dibe ku Kurd êdî di nava rewşeke çawa de ne. Di axaftinên li dema festîvalê di- hate gotin ku “Kurd tî û birçîyê çand û hunerê ne...” Rast e. Lêbelê ger mesele çand û hunera bi zimanê serdestan be, gelê Kurd her dem dikarîbû hînî (fêrî) ziman û çanda serdestan be û ziman û çanda xwe ji bîr ve bike. Di vî warî de tu problem tune bûn û ji niha pê ve qet jî tune ne. Lêbelê, çi heye ku xelkê ewqas sale ji bo azad kirin û bi hêsanî pê re jiyîna bi çand û zimanê xwe, xwe avête nava agir; helak bûn. Demogra- fiya Kurdistanê seraser tarûmar bû. Ji ser axa bav û kalên xwe mîna nokên li ser tehtan vir de wê de belawela bûn; ketin kuçe û kolanên bajarên xerîb; jixwe êdî bixwazin nexwazin li bajaran wê Kurd ji çand û zimanê xwe î orîjînal bidûr bikevin û mecbûrî ziman û çanda xelkê bibin. Eve, ew hêzên ku didin pê- şiya vî xelkî wezîfeya wan î eslî ew e, ku ji vî xelkî re alîkar bin da ku ev çand û ziman bê parastin; pêşve birin. Ne ku mirov rabe berevajiya vê yekê bike; di ava serdestan de biherike û bi xwe re, vî xelkî jî tevî lehiya tunekirina çand û zimanê wan bike. Ev xelkê ha niha bi War. Havîn-Payîz 2002 198 --- Page Break --- qasî nan û avê pêwistî bi çalakîyên hu- nerî heye û divê ev xelk berîya her tiştî bi çand û zimanê xwe şa bibe. Ev serê dehan salane ku ev milet rasterast pê- şiya xwe nedîye; hîn başebaş tam û çêja çand û zimanê xwe hilnedaye,bi zimanê xwe nekarîbûye xwe îfade bike û jê dûr ketiye; li bajaran gelekê ciwa- nan di nava problemeke lenguîstîk de ne, di nav kaosekê de ne; gelekê wana êdî neçar mane ku bi zimanê serdestan biaxifin û birçîbûna xwe î hunerî jî ji çand û zimanê serdestan têr bikin. Lê- belê divê mirov ji bîr ve neke ku ev xelk wisa ji raziya dilê xwe neketiye vî halî. Divê ew kesê ku îradeya vî xelkî temsîl dikin, bizanibin ku wezîfeya wan a eslî û sereke ew e, ku ev texrî- batên ku li ser çand û zimanê vî xelkî çêbûne, berteref bikin, ne ku berevajiya vê yekê bê kirin. Ger ev çalakî bi destê şaredarî- yeke din, an jî partî, sazî û rêxistineke din bihata kirin, wê demê li gorî mîs- yona ew xwediyên vê çalakiyê jî, bê guman, wê helwest, awir û şîrovekirin jî li gorî wê bûya. Lêbelê çi heye ku ev çalakî bi destê ew hêza ku daw û doza kurdan dike û bi vî hawî ew meqam bi- dest xistin, pêk hatîbe, wê demê divê mirov li ser baş bifikire. Naxwe, ev kar karê xwediyên polîtîkaya asîmîlasyonê ye, ne ku em rabin bi destê xwe bikin. Dîsa dihat gotin ku “Em bi xwe dix- wazin çalakîyeke bi Kurdî çê bikin, lê- belê dewlet rê nade zimanê Kurdî...” Naxwe, ger dewlet rê nade ziman û çanda Kurdî; hîn jî qedexekirî ye, ji ber çi hewceyîyan ev festîvala ku wisa xwerû bi Tirkî li bajarê kurdan û bi ser- kêşiya kurdan li dar ket? Divê îzahata vê yekê hebe! Ji ber çi mecbûrîyetî ev yek çêbû? Ger çalakîyên bi Kurdî hîn jî qedexe ne, çi heqê kê heye ku wisa bi ziman û çanda vî xelkî re bileyîze ku bi qewlê serokê Înstîtuya Kurdî ya Sten- bolê Hasan Kaya ve, rabe van “çalaki- yên mîsyoneriyê ” lidar bixe. Divê mirov gelekî baş bizanîbe ku di nav me de pêşveçûna çand, ziman û hunera serdestan heman demê de tê wateya ji dil û mejiyê me şûştina çand, ziman û hunera. Wisa dixûye ku ev tewir çalakî ne bitenê bi Dîyarbekir ve sînor kirî ne. Lewre, “İstanbul-Hakari Sanat Köp- rüsü” û vir de wê de gelek çalakîyên bi vî rengî -ji par de ye despê bûne- her berdewam in û ev yek temamkirina bi- tevayî îlhaqa nasnameya kurda ye; ji binî ve tunekirina çand û zimanê Kurdî ye. Û li vir tiştê balkêş î xerîb jî ev e, ku êdî bi destê me ev kar dibe. Ji alî din dema li Dîyarbekir ev ça- lakî pêk dihat, bi înad ji beşdaran di- hate xwestin, ku ew pirsên xwe bi awayê nivîskî û veşarî bidin. (Belkî jî ev helwest ji tirsa axaftina bi Kurdî ya beşdaran bû..!) Lewre jî bi awayekî eş- kera dîyar nebû, an jî pêşî lê hate gir- tin ku bê ka wê reaksîyoneke çawa derkeve holê. Ev yek nepen ma. Her çendî xelkê di nava xwe de ev nerazî- bûna xwe eşkera dikirin jî, lê perdeya tarîtiyê li ser vê çalakiyê hate raxistin! Hinek şexsîyetên ku bi giştî bi zi- manê Kurdî dadikevin jî ji bo vê çala- kiyê hatibûn vexwendin (H. Kaya, M. Uzun, O. Özçelik), lê bi taybetî ji wan hate xwestin ku ew axaftinên xwe bi Tirkî bikin. Jixwe, piştî ku serokê Îns- 199 War. Havîn-Payîz 2002 --- Page Break --- tîtuya Kurdî jî bi Tirkî biaxife,** êdî ev jî dibe mîna referansekê da ku ew karên xwe li ser qadeke meşrû! bime- şînin; bidin rûniştandin. Yanî bi taybetî xwestin van şexsîyetan jî bikin şirîkên tawana xwe! Dema serokê Înstutîya Kurdî jî bi tevlîbûna xwe vê prosesê qebûl bike, êdî çi hewce ye yek rabe doza zimanê Kurdî bike! Divê tu car neyê ji bîr ve kirin ku hebûna xelkekî bes dikare li ser esl û koka wê; bi ziman, çand, hunera.. wê li piya bimîne. Ger em ji dil dixwazin nasnameya xwe biparêzin, rê dîyar e. Bi hêvî û hesreta fetîvalên bi zi- manê Kurdî yên li Diyarbekir. 25. 07. 2001 ** Bêguman li vir qest ne ew e ku wê êdî kes bi Tirkî neaxife. Lêbelê, ev çalakî taybetiyeke xwe hebû; ziman derketibû pêş; û ev yek bû mîna refe- ransekê ku êdî kes zêde li hember çand û zimanê Tirkî raneweste û Tirkîbûn bibe meşrû. Çimkî, êdî serekê sazîyeke Kurdî jî vê çalakîyê qebûl kir! Jixwe, piştî ku vegeriya Stenbolê, hîn ev çalakî mîna “xebatên mîsyonerîyê” bi nav kir. War. Havîn-Payîz 2002 200 --- Page Break --- Folklora Kurdî (Gotinên Pêşîyan) T • Talana êlê dawet e. • Tajîya ku bizor here seydê, seyd nake. • Ta ji mirinê çêtir e. • Talîyê feqîrî çarbaza kerê ye. • Tavîyên biharê xwe şil neke, taviyên payîzê xwe giro neke. • Tebax tirî bû lax. • Temaşe li paş e. • Temahî fenahî ye. • Tengî, duvkurt e. • Tenur bi tirr û fisan germ nabe. • Temî û weslî li we ye; meke mêrê mele ye. him diz e û him qunde ye. • Te girt bernede, te berda pey ne- keve. • Teyrê nêçîrê timê wê xar e. • Teyrê nêçîrê nikilê wî dirêj e. • Te ya kirrî bi zêrê xwe, min dît bi çavê xwe. • Tirra feqîran bi deng e. • Têkilbûn hêsanî ye, jihevbûn zahmet e. • Tilîyêndestanhemunewekhev in. • Tir bilindê a kulindê. • Tê sohtin lê nayê gotin. • Têra min di avê de çû, aqilê min vêra çû. • Tiştê ku dest dike, dê û bav nake. • Tiştê dîtinê ji sehkirinê çêtir e. • Tirr li ku,das li ku. • Tirsa rovîyê ji baranê hebûya, wê kevlukê li serê xwe da bikira. • Tirra parr havînê îsal dike şînê. • Tirrêpîrêliberkuçikêpîrêbaş in. • Ti nedîtîyan ti nedît, dema dît xwe ve rît. • Tirs xwe di şikevê de nagre. • Tiştek çû nekev du. • Tiştî pîr ke, jibîr neke. • Tîr bikin dan dihere, ron bikin nan dihere. • Tîro ne li min re bi kendalê re here. • Tiştê nîvî meke hêvî. • Tovê bekî şîn nabe. • Tu çi biçînî, tu ê wî hilînî. • Temuz kankil kete guz. • Tu çi kewarê, ew ê bê xwarê. • Tu li kerê mirî digerî nalan jê vekî. • Tu nebînî zahmet, nabînî namet. • Tu bûyî mîr xwedê neke bîr. • Tu feqîrîyê nebînî, qedrê hebûnê nizanî. • Tu nakarî kerê, diçî kûrtanê. • Tu neşê kerê bigê, çima heywanê ji çêrê dikê. • Tu xerab nebîn, baş bîra xwe na- yînî. • Tu xwe jî divê, tu kew jî divê. V • Varikê nû hêkê sor dikin. • Va şeydan, va meydan. • Vîyana dila bi dana destan kifşe. WAR. Havîn-Payîz - 2002 213 --- Page Break --- W • Wexta ez xort bûm nezan bûm, ez pîr bûm cangiran bûm, ez çûm qebra tarî poşman bûm. • Wexta ku hate birrînê, naye kir- rînê. • Wexta ecela bizinê tê nanê şivan dixwe. • Were vê kerê bide ber vê barê! • Wista necar razê her car, xwedê yek e derî hezar. X • Xal difiroşin, ap dikirrin. • Xalitê xesî ne dixwe, ne dide kesî. • Xal xwarzîyan radikin, ap birazî- yan dadikin. • Xanîyê xwe xera neke, heta tu yekê dî ava nekî. • Xeta xerab ji bin gayê pîr e. • Xeta kûr ji gayê pîr e. • Xewa birîndaran tê xewa birçî- yan naye. • Xelîl li ber ga ye, ga li binîya mala ye. • Xebat şêr e, dest bavêjî dibe rovî. • Xezalan xwe nal kir, kûsîyê pe- pika xwe qiyame kir. • Xem xemê dikşîne. • Xew jî divêt kew jî divêt. • Xizan e, halê xwe nizane. • Xirakirin hêsanî ye, avakirin zeh- met e. • Xidir xemilî dawet edilî. • Xêra lorê xwar kilorê. • Xîret avêtine devê kuçik nexwa- rîye. • Xîret zêr e, digel namune pêre. • Xiyar e ji tîtkî dîyar e. • Xîret kûbarîya mêran e. • Xîyar bi ternîyê xoşe. • Xodanê hêvîya her rêvî ye. • Xodanê milkî naêxit xolkî. • Xebera xweş bihara dila ye. • Xulamê axe jî ji axa ne. • Xwar rûne rast xeber bide. • Xweyî sebrê be, melakê Misrê be. •Xuşk berve bira, bira berve çîya. • Xwedî mange çû ji xwedî ker ra go: “nan û dew.” • Xwedîyê kerê dimîne li şevderê. • Xwedîyê malê ne li mal e, xortan têde galgal e. • Xwe girar nexweş ke, cihê xwe xweş ke. • Xwedê qizwana dide ê bêdidana. • Xwarin yê hemî nefsa ye, lîbas ne yê hemî bejna ye. • Xwedîyê mirî kore ye. • Xwedê xêr nede sêvîyan, rokî xêr da wan, heft car nîya dêya wan. • Xwedê çîya dibîne berf lê diba- rîne. • Xwedîyê helawê helawa xwe naxo. • Xwîn nabe av. • Xwedî ke bi malê xwe, berde bi canê xwe. • Xwîn li dar û bera nakeve. • Xwe neke xwêya hemu giraran. • Xwedê heye xem tuneye. • Xwedîyê xêran bidine bêran. • Xwedî li serê sê kesan: koçerê bê 214 WAR. Havîn-Payîz - 2002 --- Page Break --- pez, cotkarê bê rez û ê ku di nava civatê de bêje ez. Y • Ya ji dizî ve hemu diz in, ya ji hîzî ve hemu hîz in. • Yarî neke bi kesan, neye serê te wê bê serê pisê pisan. • Ya kesî kes dizane, ya rêl û bivir û das dizane, halê kesî nizane. • yan naçe aşê yan jî aşvanê dikûje. • Ya vî destî li wî destî naçe. • Yek mal e, diwanzde tembur e. • Yek hêjayê hezarî ye, hezar ne hêjayê yekî. • Yekî ker nebû afir çêdikir. • Yekî tilî nav tîya nebû, diçû ava gund şêlû dikir. • Yan neke û nelerze, yan bike û nelerze. • Yekî deyna zikê, yekî got: ax piştê! • Yek kirin ji hezar gotinê çêtir e. • Yê hinan guz in dixirxirin, yê hinan hêjîr in dinetirin. • Yê dergeha yekî biqote dê yek jî dergeha wî biqote. • Yê minare didizî cihê wî dîtî ye. • Yê ji mişkan jik bin, himbana di- kujin. • Yê xwe li salê girtî dê xwe li mehê jî bigre. • Yê hindekan tirr in, yê hindekan girover in. • Yê qun fireh be, wê emir dirêj be. • Yê ne li govendê bêpse nayê. • Yê dizane dizane, yê nizane serê xwe dihejîne. • Yê bi qunê birît bi xwe ve paqij bit, belê yê bi devî birît bi xwe ve paqij nabit. • Yê ku guhê xwe bide jinê, dê rûreş be li dinê. • Yê ku hevalê qirê be, dê nikila wî gu be. • Yê çalekî bo yekî bikole dê bi xwe bikeve. • Yê ne li dawetê be pîyê wî xweş diçe-tê. • Yê çi nedîtî danhêrk lê eyd e. • Yê derewîn fîrawînekî dixwe. Z • Zelamê şermîn bi kerekî, jinika şermîn bi şeharekî. • Zencîr bend bûn ji şêr ra ne tu ar e. • Zevî tuneye teyrik mane ye. • Zêr zane zor zane devê tifinga mor zane. • Zimano rawesta o, sero vehêsa o. • Ziktêr hay ji zikbirçî nîne. • Zikê xayîn nagehe miradê. • Ziman leq serî teq. • Zikbirçî têr dibe, lêbelê malbirçî têr nabe. • Zor gêzerê radike. • Ziman bêhestî ye, lê hestîya dişi- kîne. • Zikê dê bûxçe ye. • Zivistan e, berdestan e. • Yê bide çem wê şil be. WAR. Havîn-Payîz - 2002 215

Giriş seçenekleri

Kovara WAR – Hejmâr 12

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3