Kovara WAR – Hejmâr 10-11

KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- KOR Reklamcılık Basın-Yayın Tic. ve San. Ltd. Şti. Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Turgut ERSOY Tîprêzî-Mîzampaj: KOR TEl. (0212) 5222102 Çap û Cîldkirin/ Baskı ve Cilt Livane (0212) 5018854-5018466 Berg: WAR Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: Kazım İsmail Gürkan Cad. Hamam Sk. Yavuz Han, No: 2, Kat: 3/3 Çağaloğlu/İstanbul Tel: (0212) 5222102 Pêdivîyên Abonetîyê/ Abone Koşulları Ji bo Salek/ Bşr Yıllık Nava Welat/ Yurtiçi: 14.000.000 Dervayê Welat/ Yurtdışı: 100 DM KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ WAR ARAŞTIRMA-İNCELEME DERGİSİ Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin/ Üç Ayda Bir Yayımlanır Bûha/Fiyatı: 3 500 000 TL --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Pêşkêş .............................................................................................. 5 Deqê Dadgehîkirina Qazî MIHEMED, Sedir û Seyfî QAZÎ .......... 7 Xizmetkarê Gel û Niştiman: Qazî MIHEMED Birxistina Barzanî Ji bo Baqirov ................................................... 29 Kurê Kurd û xizmetkare Kurd: Mistefa BARZANÎ Kürtler: Genel Özgeşmiş ............................................................ 39 Burhanetin YASSİN, İng. Türkçeye çeviren: Bawer UÇAMAN Axaftina bi Munasebeta Beşdarbûna di Fîstevala Melayê CIZÎRÎ de.51 Mesud BARZANÎ Şeş Xalên Li ser Dîwana CIZÎRÎ .................................................. 55 Dr. Maruf XEZNEDAR Çîroka Kurdî ................................................................................. 58 Dr. Ferhat PIRBAL Benim Koleksiyonumda Kürt Hikayeleri ...................................... 64 Basile NIKITİN Etîmolojîya Zimanê Kurdî ............................................................ 70 Abdurrahman UÇAMAN Divê Azadîya Her Lehçeyê Hebe .................................................. 90 Emîr HESENPUR 1909 Sürgünleri ............................................................................ 98 Veysel Bîrsinî Çemê Xwînî ................................................................................ 103 Silêmanê DERIHESINÎ --- Page Break --- Lady JUSTICE: Adîle Xanim ..................................................... 107 Yekîtî GULBARAN Kafkas Halkları-Kürt Edebi İlişkileri .......................................... 112 Naci KUTLAY Suçlanan İnsan ............................................................................ 129 Süleyyman DEMİRKAPI Ferhengê Dimilî-Kurmancî ...................................................... 132 S. VEROJ - N. GÛNDÛZ Casimê CELÎL (1908-1998): Yek Ji Danêrên Bingehê Rewşenbîrîya Kurdî li Pişt Qafqasê ................................................................... 151 Konê REŞ Folklora Kurdî-VIII: Gotinên Pêşîyan ........................................ 155 Seîd VEROJ --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 7 DEQÊ DADGEHÎKIRINA PÊŞEWA QAZÎ MIHEMED Û SEDIR Û SEYFÎ QAZî Derbarê mehkemekirina (dadgehîkirina) pêşewa Qazî Mihemed û Sedir û Seyfî Qazî de gelek hatîye gotin û nivîsîn, dîyar e ku ev nivisînan du beş in: Beşê yekê: Ew nivisînên ku xwestine wê dîrokê aloz û mijdar bikin; li pey berjewendîya dijminên Kurdan gotin û tiştên dûrê ji rastîyê nivisîne û hewil dane wê dîrokê aloz û mijdar bikin. Her çend dîyare “berê rojê bi bêjingê nayê girtin” û girov (belge) ji bo vê çendê dilsozî û vîyana gelê Kurd ji bo Qazîyan û rêbaza wan a pîroz dîyar dike. Beşê duwê: Ew nivîsarên berêzan in, ên ji dilsozîya xwe gelek xwe kerr (bêdeng) kirî heya ku hemû alîyên winda û veşartî yên wê karesatê anku ji nêvçû- na Komara Kurdistanê û sêdaredana pêşewayê wê eşkere bikin. Lê ya niha li ber destê me, deqê wê nivisînê ye, ya bi qelema Serwan Kîyomers Salih nûçegihanê kovara arteşa Şahin Şahê Îranê hatîye nivîsîn, ku xuyaye ew bi xwe di dema mehkemekirinê de amade bû, deqê vê mehkemekirinê wek namilkeyek (broşûrek) taybet çap kir û pirr bi nihênî bi ser efserên (zabîtên) mezin û yên cîyê bawerîya Şahî û payebilindên hukûmetê de hate parvekirin. Ev hejmara taybet ku bi navê Tac Kîyanî hatîye nivîsîn, li bingehê navenda fermandarîya leşkerî (stada) hatîye erşîfkirin, me jî ew wergirtîye û wergêraye ser zimanê kurdî. Girîngîya vê belgenameyê di wê çendê da ye ku Serwan Kîyomers Salih bi xwe mîna peyamnêrek (nûçegihanek) çeleng û zîrek di mehkemekirina pêşewa Qazî û Sedir û Seyfî de amade bûye, ji ber ku xwarzayê serleşker Fireydun Cem --- Page Break --- 8 WAR. Payîz - Zivistan 2001 bû, ku ew jî mêrê xûşka (Şemsa) Şahê Îranê bû, lewra cîyê bawerîya derbarê Şahê Îranê bû, hemû belgename û nameyên nihênî (veşartî) yên Şahê Îranê li jêr destê Serwan Kîyomers Salih bûn, heya ku carna hinek ji wan di namilkeyên taybetî de ji bo berpirsên leşkerî bêne çapkirin, yan paş rêxistina wan ji bo namexaneya nihênî ya leşkerê Îranê bêne şandin. Wesa dîyar e ku ev çapkirin jî, ji bo bawerî çêkirin û dilgermîya efserên (leşk- erên) artêşa Îranê bûye, her weha hetanî niha jî li dawîya salê ew name têne komkirin û ji alîyê erşîfxaneya serkirdayetîya leşkerî ve têne çapkirin û parastin. Ya li ber destên we, wek li serî hate dîyarkirin, deqê wê nivisînê ye; ya ji deqê mehkemekirina Qazîyan hatîye wergirtin û di wê namilkeyê de hatîye çapkirin. *** Serwan Kîyomers Salih di nivîsandina xwe de dibêje: “Paş bi dawî hatina mehkemekirina Qazîyan û sêdaredana wan, min ew rûdan (bûyer) hemû bê kêm û zêde di Mahnameyê de çapkir û nûçeyên girîng jî di namîlka Tac Kîyanî de çap- kirin, lê berîya ku bikeve ber dest û belav bibe, ez bo dadgeha leşkerî hatim bangkirin, li wir ji min re gotin, tu bi tawana aşkerekirina nihênîyên mehkemeki- rina Qazîyan tawanbar î, paye (rûtbe)ya serwanî ji min standin û salekê jî ez hatim zîndankirin. Ji ber vê yekê ji alîyekî ve çapkirina Mahnameyê hate ragirtin û ji alîyek din ve ew nûçe jî nehatin belavkirin.” Kîyomers ev pêzanînê, paş azadbûna xwe ya ji zîndanê di hejmare 57an a Mahnameyê ya sala1947an de belav kirîye. Herweha di hejmara 66. a sala 1946an a Mahnameyê de nivisîye; “Paş bidawî hatina Şerrê Cîhanî yê Duyem û vegeryana leşkerên Rûsî û Îngilizî ji bo welatên xwe, leşkerê Îranê dest bi livînan kir.” Her weha Kîyomers di hejmarên 44an heya 46an ê Mahnameyê de rûdanên salên 1943 heya 1946an yên Kurdistan û Azerbaycanê vedigêre û paş hingê jî bi dûr û dirêjî dengûbas û tiştên hûr û girîng li ser Kurdistan û Azerbaycanê belav kirine ku hinek ji wan hatine erşîvkirin û hinekên din jî hatine çapkirin. Di pirranîya hejmarên Mahnameyê de nameyên wefadarî û dilsozî (serokhozên/serokeşîrên Dîbokrî; Elî Yar Es’ed û serokê eşîreta Mameş Qerenî Axayê Eşayer û Reşîd Begê Herkî û Hesen Têlo û Quqyas Mamedî û Nûrî Begê Begzade û Mihemed Emîn Çepê Herkî û Hemzeyê Qadirî Mameş û yên din) yên ku ji bo Şahê Îranê şandine, yan belav kirîne yan jî di namexana leşkerî de hatine erşîvkirin. Ya ji hemûyan seyirtir, peywendîya Umer Xanê Şikakî bi derbarî Sarayê re ku hingê Umer Xan amirhêzê leşkerê Komara Kurdistanê bû. Li Seqiz û dewr û berên wê, nizîkî 17 name ji bo peydakirina bawerîyê ji Saraya Şah re şandîne û têde dilsozîya xwe bo Şahê Îranê dide xuyakirin û xwe bi serbazê der- barî Şahê Îranê dide naskirin û weha nîşan dide ku ê berhev e (amade ye) hemû erk û fermanên Derbarî Şah bicî bîne, niha ew name di namexana leşkerê Îranê de hatine parastin. --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 9 Divê bête nîşan pêkirinê ku serokê hoza Dîbokrî Elî Yar di yek ji wan naman de çawanîya çûna xwe digel pêşewa Qazî Mihemed ji bo Bakû û Azerbaycana Rusî û encamên kombûnên wan bêkêmasî û bi dûr û dirêjî ji bo Seraya Şahê Îranê nivîsîye û pê agahdar kirîye. Ne mumkun e di vê gotara kurt de bahsa naveroka wan hemû naman bikim, lê ji alîyê tesîra naveroka nameyan ve, ev nameyên Elî Yarî mezintirîn darbe bû ku li Komarê hatî dan û ji alîyê pirranîya nameyan ve Umer Xanê Şikak pêtirîn jimara nameyan ji bo Seraya Şah nivîsîne. Paş derketina leşkerê Rusî ji Kurdistanê, Umer Xanî bi lez ji Şah re nivîsîye û têde daxwazê ji Şah dike, hindî zûtir leşkerê Îranê bigehe Kurdistanê û nivîsîye: Va ye ez bi xwe û hemû eşîreta Şikak ve wek serbazekî Şahê Îranê amade me ku fermanên we bicî bînim. Her ji bo hindê, da ku Şah ji dilsozîya xwe bide bawerkirin, herdû kurrên xwe Qadir û Lezgîn şandîne Tehranê li cem Şahî. Ji bo di dema hatina artêşa Îranê ber bi Kurdistanê û nemaze Mehabadê ve, ji wan re bibin rênîşander û çavsax. Ji bilî Umer Xanî, pirranîya serokhoz û eşîretên Kurdan ji bo piştrastîya Şahê Îranê û rênîşandana leşkerê Îranê kurr û bira û kes û karên xwe yên dilsoz şandibûn Tehranê. *** Kîyomers Salih dinivîse: Di roja 17ê meha Sermawezê çend yekîneyên leşk- erê Îranê ku ji topxane û tîrbar û çend tankan (kevnetankên ji kar ketî) pêk hati- bûn. Ji Tehranê ber bi Tewrêzê bi rê ketin û paş sê rojan anku li 20ê mehê gihîştin dewr û berên bajarê Tewrêzê. Her bi bihîstina vê nûçeyê hemû serkirdeyên hukûmeta Azerbaycanê welat bi cî hişt û ber bi Rûsya revîyan, lê leşkerê Îranê ji bo piştrastbûnê ji gelek tiştan heya roja paştir anku 21ê mehê xwe ji çûna nêv bajarê Tewrêzê parast. Dema dest bi ser bajarê Tewrêrzê de hatî girtin ez ji bo amadekirina jimareka nû ya kovarê vegeryam Tehranê. Di rojên paş de biryara çûna ber bi Kurdistanê bo leşkerê Îranê derket, her ji bo vê meramê ew çend yekîneyên leşkerî yên li ser dema komara Kurdistanê ku li Sinê û Kamyaran û Dîwandere heya nizîkî Seqiz hatibûn danîn - û carna şerr digel leşkerê Komara Kurdistanê dikir- biryara çûna ber bi Mehabadê ji bo wan derketibû. Leşkerê Tehranê bi hinek yekîneyên leşkerê Îranê re ji Tewrêzê bi merema gehîştinê bo hêzên navborî, di rêya Qezwîn re ber bi Kurdistanê şandin. Ev hêz roja 20ê Sermawezê gehişte Seqiz û li wir bi rênîşandana serok eşîretên Kurdan di rêya Bokan de ber bi navenda komara Mehabad bi rê ketin. Ev hêz roja 29ê Sermawezê gehişte Mehabad û zabît zor bi lez li dûv Qazî Mihemed û Seyfî û Sedir geryan, leşkerê Îranê baregayê (qerargah) xwe dana Mahabadê, her wê şevê bi rêya bêtêlê peywendî bi Tehranê re pêkanîn û daxwaza --- Page Break --- 10 WAR. Payîz - Zivistan 2001 çawanîya yeklakirina çarenivîsa Qazîyan kir, Qazî jî di serbazxanê de hatibûn bendkirin (hepiskirin). Pirr zû ferman ji Tehranê gehişt ku lijna (komîta) dadgeha meydanî hatîye pêkanîn û ji bo dadgehîkirina wan ber bi Mahabadê bi rê ketîye. Li roja 6ê Rêbendanê lijna dadgehê bi serokatîya Xulam Husên Ezîmî û dadistan Serheng Hesen Kufanyan û dadyarê Sergurd Cafer Saniî û li jêr çavdêrîya Serheng Emîr Hoşeng Xilîteberî gehişte Mehabadê û dest bi kombûna dadgehîkirina Qazîyan kir. Ez li hemû rûniştinên kombûnên mehkemekirina Qazîyan amade bûm. Rûniştinên mehkemekirinê çend seetan dirêj dibûn, pirsyar û tawan ji alîyê dadis- tan Hesen Kufanyan ve dihatin berçav xistin. Dikarim bêjim pirsyar hinde rohnî nebûn û pirranîya tawanan ji alîyê tawanbaran (Qazîyan) ve dihatin retkirin û Qazîyan pirr wêrekane (bi cesaret) daxwaza anîna girovan (belgeyan) dikir. Lê ji ber ku pêşwext her li Tehranê tawan hatibûn destnîşankirin û her li wir biryara dawîyê hatibû wergirtin. Biryar ew nebû ku tu belgeyek bo wan tawanan bête pêşkêşkirin. Lewra rûniştinên mehkemekirinê paş çend seetan bi dawî hatin û paş nîv seetê biryara sêdaredana Qazîyan hat teqdîrkirin. Bi rastî ew biryar li Tehranê hatibû dan û her wê şevê Qazî bi wê biryarê hatin agahdarkirin. Qazî Mihemed bi van tawanên xwarê hatîye tawanbarkirin * Bazirganîkirina petrolê bi dewleta Rûsî re bi rêya 51 % bo dewleta Rûsî û 49% bo Komara Kurdistanê, bê agahdarî û razîbûna dewleta navîn. * Guherîn û destkarîkirina nexşeyê welatê Îranê û cihêkirina 5 parêzgehan; Ormîye, Kirmanşa, Sinê, Tewrêz û Îlam. * Danîn û dirustkirina Ala bo Komara Kurdistanê, bi armê (sembolê) çakûç û dasê, mîna ya Rûsî ye. * Lêdana sikkeyê pere bo hukûmeta Kurdistanê bi navê Kurdistan, mîna Rupîyê Rûsî û wêneyê Qazî Mihemed li ser heye. * Çêkirina nexşeyê Kurdistana Mezin a her çar parçeyên Kurdistanê (Îran, Îraq, Turkîye, Sûrîye). * Anîna bîyanîyan bo Îranê û beşek ji xaka Îranê xistîye jêr destê wan. Wek mînak, Mela Mistefa Barzanî. * Gef û êrîşkirina li ser Şahin Şahê Îranê û dewleta Îranê û ragehandina (îlankirina) şerrî û halandana xelkê Kurdistanê li dijî Şahinşah (Arya Mêhir). * Soz û peymanên bi hukmeta Rosya re li dijî hukûmeta Îranê û alîkarîya bi hêzên dagîrkerê Rûsya re kirî di tevaya xaka Îranê de. * Ragehandin (îlankirin)a serxwebûna hukûmeta Kurdistanê û dagirkirina beşekê mezin ji xaka Îranê bi navê xaka Kurdistanê. * Şandin û hatin û çûn bo derveyê welatî û seredana Rûsya û rûniştin û kom- bûn digel Baqirofê serokê Komara Azerbaycana Rûsya. --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 11 * Girêdana peymannaman û girêbendên bazirganî digel bîyanîyan û dujminên Îranê, bê pirspêkirin yan wergirtina raya Tehranê. * Girtin û kuştina karmendên mîrî û ruxandina xanîyên wan û şewitandina malên wan, nemaze karmendên ne Kurd. Kîyomers Salih dibêje; Qazî Mihemedî pirr bi tundî ev hemû tawan redkirin, ji xeynî sê bendan, ku ew jî ev in: * Çûna wî ber bi Bakyya Azerbaycanê û çavpêketina digel Cafer Baqirof. * Hebûna Alayê lê ne wekî ku ew dibêjin çakûç û das li ser hene, mîna yê Rûsya. * Hatina Mela Mistefayê Barzanî bo Mehabadê, ku ew jî ne kesekî wî anîye, ew bi xwe hatîye, ji ber ku ew Kurd e û Kurdistan mala hemû Kurdan e û her Kurdê ku hez bike di her bihusteka xaka xwe de bijî, mafê wî heye bête, ji ber ku mafê xwedîyê malê ye. Tawanên Seyfî Qazî (Mihemed Husên Xanî Qazî) Wezîrê Şerr û Cîgirê Serokkomar Qazî Mihemed * Çûna wî ya derveyê welat bo Baku, paytextê Azerbaycana Rûsî. * Peywendî pêkanîn bi serokkomarê (Pîşwerî) Azerbaycana Îranê re ku li Tewrêzê kombûye û bestina peymanekê digel herduyan; serokkomarê Azerbaycana Rûsî û Azerbaycana Îranê anku Pîşewerî û Baqirof. * Wergirtina Wezareta Şer ya Komara Kurdistanê li dijî hukûmeta Îranê. Tawanên Sedrî Qazî (Ebû El Qasim Sedrî Qazî) Bo Nûnerê Xula l4ê ya (Meclîsa Şûraya Millî ya Îranê) ji Alîyê Kurdên Mahabadê û Dewr û Berên Wê ve Hatî Helbijardin * Xwendina helbesteka pirr coş û gerim ji bo Mela Mistefa Barzanî ku bi vê helbestê bixêrhatina wî dike û wek remzeka (sêmboleka) pîroz ê gelê Kurd dide naskirin. * Alîkarîkirina Qazî Mihemed û wezîrên Komara Kurdistanê û hukûmeta wan û danana awayê hûkumdarîyê û kar û barên hûkmetê li Mehabadê. * Nivîsîna nameyekê bo Qazî Mihemed ku têde nivîsandîye “xwe ragirin het- anî ji hin deran alikarîyên leşkerî digihîje we”. * Halandana xelkê li dijî hukûmeta Îranê û piştrastkirina berpirsên Komara Kurdistanê li Mehabadê, ku êdî dewleta Îranê nikare şerrî bi Komara Kurdistanê re bike. Li ser tiştên hûr ên birêveçûna dadgehîkirinê, Kîyomers Salih dinivîse: Rûniştina mehkemekirinê bi qasî 4 seetan vekêşa û desteka dadgehîkirinê paş nîv seetê birryara sêdaredana wan da û bi rêya bêtêlê peywendî bi Fermandarîya Leşkerî re pêkanî ku hingê, Sipehbed Erşedî Humayunî serokê Fermandarîya Leşkerî bû û li wir biryara vegerandina tawanbaran wergirt û her wê şevê vegeryan Tehranê. --- Page Break --- 12 WAR. Payîz - Zivistan 2001 Ew helbesta ku Sedrî Qazî pê hatibû sûcbarkirin, hemû bi kurdî di jimara 66an a Mahnamê de hatîye belavkirin, her çend hinek şaşîyên çapê jî têde hebûn. Çunke Kîyomers Salihî bi xwe kurdî nezanîye û ew kesê çaprêzîya helbestê kirîye wî jî kurdî nezanîbûye, lewra nikarîne helbestê bi ciwanî çap bikin, ev deqê wê helbestê ye, ku bûye bendê yekê yê sûcbarkirin û sêdaredana Sedrî Qazî: “Ya xwa bi xêr bê Heloy berze firî Barzanê min Remzê pîrozê gel û niştîmanê min Barzanî dujmin şikênî, şêrî jîyana min Pê yê te li ser çav û qezat, li mal û gîyanê min Bê te gel û niştîmê min bê xêw û dîl e Jêr çepokî dujmin zerd û mat û zelîl e Dilê dujmin li tirsî heybeta te dête lerze Jiber çi dujmin dijberê li vî kûrey erd e Bi te hate naskirin gel û nîştimanî Kurdewarî Tu yî berz û bariz, le her layê dîyarî Bê te ku dujmin bi ser nîştiman da zal e Bê te gel wek teyrê nexweş û bêperr û bal e Tu merdî meydan û şerr û roley Warîsê pîrozê Îrsî Barzan û toley Bi mêjû xawên nîştiman û gel û xêw î Bi berzît Baz î Barzan û lûtkeyê ko yî Lay dujmin barîz û bi navbangî bi navan Bibîstin dujmin çirkemîze digrê li tawan Bi Barzan im dinazim, mûqedesê rûyê zemîn e Bêşiga şêr û awa wê maye yê jîn e Li te fêrbûn bi derdê bêbeşan aşnayî Bi te bû şevên bextreşan roşenayî Bê te ye em nîştîman dekin beş beş û dabeş Bi vê beş û pirş û perêşanî bû bêbeş Her tu bo nîştiman xemxwar û pirr mişûr î Dirêxî (texsîr) nekird li katî xurbet û dûrî Tu bo gel û nîştiman mujde û hem firîştey Te mizgînî anî em herdû şar û deştey Gelê min bê te sêvî û perîşan û werrez bû Melî (teyrê) bê perr û bal û giriftarî qefes bû Bi te geş dibe ruxsarî pirr çirç û çirûkim Bi te rizgar û jîyawe, gelê mehtûk û sûkim --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 13 Kurd im û li vê xakê bûme û bi vê avê jîyame Bo azadî gel û rizgarî nîştimanê me nemame Min bi rût û qutî û pêxwas û bêkirasî Li malê xwe me dujmin bi ser barê me denasî Hatina te ya bixêr lay bird, xemî zorim li ser şan Bi te sarêj bû, tenê pirr zarim û halê perîşan Êşa derdê Kurdan min pirr jan û li mêj e Dermanê derdê muzmin dûr û dirêj e Serwer Mistefa ye bo Mihemed piştevan û bira ye Ya Reb geş bike ew dû çira ye Miwefeq ke Mihemed, hem Mistefa ra bixatirê Qur’an Fexrî gel Mistefa û Barzan, maye şanazî Gorî te gîyan û ser û malê Sedrî Qazî Ew ê Barzan weha nenasê bê hiş û bê ziman e Kerr û gêj û wêj û heywan û nezan e Ew ê nahezî Barzan e, caş û xofiroş e Yanî: Gewadbab e û zolekurd e û daykî zanî” Paş derbazbûna sê mehan bi ser dadgehîkirina Qazîyan de desteyek (heyetek) din ji Fermandarîya Leşkerî ya Îranê hate pêkanîn ji bo dûbare dadgehîkirina Qazîyan, ku ji sê kesan pêk hatibû: 1- Serheng Reza Nîkuzade (dadistan). 2- Serheng Receb Eta (serokê dûbare pêdaçûna mehkemekirinê). 3- Serwan Nebewî (mîna Parêzer bo Qazîyan hatibû destnîşankirin). Kîyomers dinivîse: Her çend tawanbaran (Qazîyan) bi hûrî di rûniştina yekem de bergirî ji xwe kirin û redkirina wan tawanên dayne pal wan, di 114 rûpelan de dabû dadgeha pêdaçûnê û têde daxwaza qebûlkirinê jê kiribû jî, lê daxwaza wan pêşîya sê mehan li dadgeha meydanî ya Fermandarîya Leşkerî hatibû danîn û tu kesek amade nebû ku tenê veke yan jî bixwîne. Herweha di dema hatina desteka mehkemekirinê de ji Tehranê bo Mehabadê, ev daxwaza wan a bergirî ji xwe kirinê, digel xwe ne anîbûn, heya ku tunebe di dema dûbare dadgehîkirina wan de jê re bêjin ev daxwazên we nahên qebûlkirin, lewra wisa xuyaye biryara sûcbarkirina wan her ji Tehranê derketibû. Di berdewamîya nivîsa xwe de Kîyomers dibêje: Desteka pêdaçûn û mehke- mekirina Qazîyan ji alîyê fermandeya leşkerî ve hat destnîşankirin û bi şahê Îranê jî hatin nasandin û Şahin Şahî hindek şîret lê kirin û ji wan xwest ku berdewamî bi rêya bêtêlê peywendîyê bi Fermandeya Leşkerî re bikin. Desteka dîyarkirî ya dadgehê û ez Kîyomers, pêre roja 25.03.1947ê ji Tehranê ber bi Tewrêzê ve û li wir bo Mîyandiwaw û Mehabadê birê ketin, roja --- Page Break --- 14 WAR. Payîz - Zivistan 2001 28.03.1947ê em gehiştîn cîyê meremê û me şevekê li Mehabadê bêhna xwe veda. Spêdê mehkemekirinê dest pê kir. Li despêkê Qazî Mihemed anîn û dest bi pirsyar jê kirinê hat kirin, ku tawanên wî heman 12 tawanên pêşî niha bûn û Qazî Mihemedî jî ji bilî sê tawananên din hemû bi tundî red kirin û qebûlkirina tawanên dadgehê dûbare bû, daxwaza belge û girovan (îspat-qanit) kir, di dema xwendina tawanan û bergirî ji xwe kirinê de Qazî Mihemed, zor li ser xwe bû û pirr bi rêz û hêminî bersiva pirsyaran dida. Bi egera rijdbûna Qazî Mihemed li ser redkirina tawanên dadgehê, dadistanî li Qazî kir qêrî û zor bi tundî û hêrsbûn ve digel peyivî. Qazî jî hêrs bû û bi farisî ji wî re got: “Şima hem xurde dîgiran ra neşxwar mîkunîd”, herweha ji wî re got, “Şima eger dîn nedarîd, Xuda ra hem nemîşinasîd, îman be hisab û kitabê axiret nadarîd; la eqel zirreyê ciwanmerd başîd!” Yanî, “Ne dînê we heye û ne jî hûn Xwedê dinasin û bawerîya we ya bi hîsab û kitaba axîretê jî nîn e, bi kêmanî bila hinek însanetîya we hebe. Ev hemû derew û buxtan çire we ji min re dirust kirîne, eger hûn rast dibêjin belgekî berçav bikin.” Ji ber ku di nêv Farisan de şermizarîyek mezin di van gotinan de heye, lewra bi gotinên Qazî, dadistan pirr turre (hêrs) bû û serê xwe da ber tepikan û ji Qazî re got “Kurdan seg sîfet! (Kurd di sîfeta seg/kûçik de ne)”. Lê turrebûna dadis- tanî li ser Qazî kar nekir û zor bi hêminî ji dadistanî re got: “Se û bêşeref û bênamûs û bêşerm hûn in, ku tu sînoran bo xwe û bo xelkê û bo yasayê nadanin. Axir bênamûs tu tenê dikarî wê biryara ew bênamûsê pêşîya te daye bi cî bînî û ji vê pêtir ji dest te nayê. Min ji zû ve ye xwe bo vê çendê amade kirîye ku ez bêtawan im û di rêya azadîya milletê xwe de têm kuştin û vê bi rehmeta Xwedayî bo xwe dizanim û şanazîyê bi vê mirina pirr serferazî dikim.” Paşî ku gotina xwe bi dawî anî Qazî Mihemedî, biryar da êdî tu gotinan neke û bersiva tu pirsyarên dadgehê nede. Qazî sûnd xwar ku bersivê nedit û got, “Ev namerd her çi şaşîye- ka dike bila bike.” Dadistan jî bi merema wê çendê ku Qazî bête ser xwe, ji biryara xwe poşman bibe û bersiva pirsyaran bide, biryara bihênvedana mehkemekirinê da. Paş bihênvedanê zor hewil da ku Qazî bersiva pirsyarên dadistan Serheng Nîkuzadî bidit, lê Qazî Mihemedî got: “Niha biryar ew e, ez ê bihêm sêdaredan, ev jî ji bo xatira wan soz û peymana ye, yên min ji milletê xwe re dane, ku digel gelê xwe bijîm û bo wan bimirim, niha ez dê çawa amade bim soza xwe û ew sûnda min xwarî bişkênim, ji ber wê hemû bênamûsî ya Serhengî ye ku xwe kirîye Dadistan. Ez bersiva wî kesî nadim, eger kesekê din hebe pirsyarê ji min bikit dibe. Dema rohinî bû (dîyar bû) ku Qazî Mihemed amade nîne bipeyvît, desteka dadgehê neçar bû û biryar da ku li şûna Serheng Nîkuzad, Serheng Receb Eta ku serokê dadgehê bû, bibe dadistanê dadgehê. Hemû pirsyar hatin dûbarekirin û ji pirsyara yekê hat destpêkirin. Qazî Mihemed ew pirsyarên ku berîya vê rûniştinê redkiribûn, hemû dûbare redkirin, --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 15 di bersiva pirsyara “çira bê wergirtina raya hûkumeta navendî (merkezî) we girêbendeka bazirganîya petrolê bi Rûsyayê ra bestîye?”. Qazî Mihemed pê kenî û got: Kîjan petrol, kîjan bîr û kompanîyên petrolê li ber destê me hebûne, heya bazirganîyê pê bikin, seyre (xuyaye) eger we bivê bi fêlbazî (zexelî) tawanan bidin pal me, tawan û buxtanên weha dirust bikin ku hinek rastî têde hebe, dîyare ku hûn ava wî rûbarî yê di nêv bajarê Mehabadê re derbaz dibe bi petrol dizanin, bi rastî we zor nezanane tawan dane pal me ku tu bingeh(binaxe) ji wan re nîne. Herweha di bersiva wê pirsyarê da, ku goye Qazî Mihemedî rê daye yan daxwaz ji bîyanan kirîye bihêtin nêv xaka Îranê, wek Mela Mistefa Barzanî? Qazî Mihemed her wekî sê mehan berîya niha bersiva vê pirsê da û got: “Mela Mistefa li Kurdistanê bîyanî nebûye û nîn e, Kurdistan mala her kurdekî ye, tu kesan ew ne anîye, kawdanan (şertan) weha kirîye bête bo beşekê din ji mala xwe anku ji beşekê mala xwe hatîye beşekê din ê mala xwe.” Serheng (Albay) Eta, yek bi yek pirsyar dûbare kirin û Qazî Mihemed jî wek ya berîya wî hemû tawanan dûbare red kirin. Li vir Serheng Nîkuzad parçek qumaş ji çanta xwe deranî ku rengê wî sor û sipî û zer bû, wêneyê çakûç û dasê li ser hatibûn çêkirin, ji Qazî Mihemed re got: Erê hemû hukûmet û ala û teşkîlatên te ev nîne?! Serhengî tif kire alayê û xiste jêr lingê xwe?! Hemberê vê kiryara Serheng, Qazî Mihemedî got: “Bo cara yekem, qet ev ala ya Kurdistanê nebûye, ji ber ku ala me çakûç û das li ser nîn e, duwem, ev helwesta te nîşana kêm aqlilî û bêşiurî ya te ye, pirr bawer be destê we nagihîje alayê Kurdistanê ku hûn bêrûmet bikin û dê rojek bête li ser vî xanîyê ku ez têde tême mehkemekirin, wê bête hilkişandin û bilindkirin. Min ala Kurdistanê daye destê Mela Mistefa Barzanî û li ser milên wî ye, ji vî çîyayî bo yê din û ji vî bajarî bo yê din, ji vî welatî bo yê din dibe, heya rojek wê li ser tevayan çîya û bilindahîyên Kurdistanê bête hildan û biheje, pirr bawer bin ew roj wê bête.” Serhengî daxwaz ji Qazî Mihemed kir, her çend ev babet dûrê kar û barên dadgehê be jî, eger di şîyan de hebe bo wî bahsê hinek sexletên (taybetên) Mela Mistefayê Barzanî bike. Qazî Mihemed got: Ji mela Mistefayê Barzanî bigere, te bi xwe got, Mela Mistefa kesek bîyanî ye û ev dûr e ji kar û barên dadgehê. Lê carek din Serhengî daxwaz jê kir. Qazî got: Eger bi temamî basê Mela Mistefa Barzanî ji te re bikim, dûr nîn e tu wisa hizir bikî ku layengirî û demargirjîya Kurdane bi min girtîye. Serheng Eta bo wî sûnd xwar ku min bawerî bi rastgotina te heye, di vê dadge- hê de bo min rohnî bûye ku her tiştekê te gotî û dibêjî, ji kûratîya dilê te derdikeve û bi bawerî ve dibêjî. --- Page Break --- 16 WAR. Payîz - Zivistan 2001 Qazî Mihemedî got: Ez nikarim hemû sexlet û taybetmendîyên Mela Mistefa Barzanî ji we re bahs bikim, hûn jî qet nikarin bi temamî Barzanî nas bikin. Eger ez bêjim qet hûn pesend nakin ku dujminê xwe bi van hemû kiryar û reftar û sexletên baş û ciwan nas bikin, ji ber ku di rêza dujminatîya we de ye. Dadistanî daxwaz ji wî kir li pey pêzanînên xwe Mela Mistefa bi wan re bide naskirin, ka di derbarê wî de çi dizane, bêje. Qazî Mihemed carek din got: Ne ez û ne kesê din nikare Barzanî wek xwe bi we bide nasîn, ez hez dikim hûn ji vê çendê bigerin. Lê dîsan wan daxwaz jê kir basê Barzanî ji bo wan bike. Qazî got: Baş e, lê tenê di çend ristekan (hevokan) de dikarim bêjim Mela Mistefa Barzanî, di dîrokê de, ji mêrxasî û merdinî û şeref û mirovayetî û azayetî û nerevîn û keramet û netirsî çiqas kesên mezin hebûne, Mela Mistefa jî yek ji wan e. Çiqas musilmanên sedrê Îslamê ji bawerîyê û rastîyê û pakîyê û dilsozîyê bo Xweda û dînî û xelkê hejar û belengazên milletî hebûne, ew hemû taybet li cem Barzanî jî hene. Mîna Sadî dibêje: Her ançe xoban hemedarend, ew bi tenha dared. Hûn hez dikin bawer bikin yan bawer nekin û hûn pê xweş bin yan pê nexweş bin. Hemû ew ên di dadgehê de amade bûne, ji gotinên Qazî Mihemed mendehoş man. Xuya bû ku Qazî Mihemed wan gotinan ji dilê xwe dertêne û bi pirr baw- erî ve dibêje û çi guman têde nebû, ku ew sexletên dayne pal Mela Mistefa Barzanî ne ji bo xatira Mela Mistefa bûn û ne ji ber heyeta mehkemeyê bûn. Eta ji Qazî Mihemed re got: Çima tu hinde ji Serheng Nîkuzad hêrs bûyî, her çende me bihîstîye di vî welatî de tu kes bi qasî te hêmin û li ser xwe nîne? Qazî Mihemedî got: Ez wî mafî nadim tu kesan ku gelê min bêrûmet bike û niha ji bo xatira wî milletê ez bi sêdaredanê hatîme hukimkirin, ca ji bo çi niha bêrûmetkirinê, xwarî (nizmayî) û nemerdî qebûl bikim. Min tenê bersiva wî daye nek pêtir. Ev karê Xwedayî ye ku divê xwêrî û neciwanmêrek bête û bê rûmetîyê bi milletê Kurd bike? Ev ji jêhatin û şarazayî û zanîna we nîne, çima ezê bê hurmetîya we qebûl bikim. Mîna Sadî dibêje: Her an kes dest ez can bişûyed, her ançe der dil dared bigûyed. Ango: her kesê ku dev ji canê xwe berde, divê her tiştê di dilê wî de ye, bibêje. Ya min ji Xwedayî daxwaz kirî, Xwedayî ji min re da, ango, mirin û şehîdbûn ji bona dîn û gelê min, hêvîdar im bi rûyek geş ve biçim bo baregayê Xwedayê mezin û dilovan. Li dawîya wê mehkemekirinê tawanek din jî xistin stuyê/milê Qazî Mihemed ku helbestek ji bo komek zabît (subay) û kadroyên Komarê xwendîye û wan jî bo xwe kirîye dirûşim. Lê di bersivê de Qazî dibêje bo cara yekem e ez ku vê helbestê dibihîzim. Serwan Kîyomers Salih dinivîse: Min beşdarî di pirranîya dadgehîkirin yên meydanî û leşkerî de kirîye, lê tu kesên mîna Qazî Mihemedî bi cerg û cesaret û --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 17 wêrek min nedîtîne. Qet di dema dadgehîkirinê de neditirsa û pirr bi bêtirs dipeyivî û bersiva pirsyaran dida, mîna kesekî yê di cejin û şahîyê de rûniştî bû, ne ku di dadgehê de. Dema Serheng Nîkuzad bêrûmetî bi Qazî Mihemed û gelê Kurd kir û Qazî Mihemed pirr bi tundî bersiva wî da. Qazî Mihemed got: “Yên pêşîya me, pirr ji me baştir hûn naskirine. Xweda ji wî helbestvanî razî be yê gotî: “...........” Kîyomers dibêje (helbesteka Farisî ya zor bi raman û berz xwend ku rih û rîşalên Ecem û Şî’a derdixist.), min hez dikir wê helbestê binivîsim û bizanim helbesta kê ye, lê dem dema dadgehê bû û min nikarî wê helbestê pê dûbare bikim. Û paş xwandina helbestê Qazî got: “Wusan hûn bi me dane naskirin.” Dîsan Serheng Eta ji Qazî Mihemed pirsî: Piştî ku Mela Mistefa Barzani ji vir çû, çi peywendîyek wî digel te çêbûye? Eger çêbûye di kîjan rojê de û çawa? Qazî Mihemedî got: Heya Barzanî gîhaye dewr û berên Şino û Nexede me pey- wendî bi hev re hebû, lê paş dûrketî peywendîya me nema û min tu agahî ji wî nîn e. Dîsan ji wî pirsîn: Erê dikarî bêjî dema te peywendî digel Mela Mistefa hebû, çi nexşeyek (pîlanek) jibo rizgarkirina te li cem Mela Mistefa hebû? Qazî Mihemedî di bersivê de got: Mela Mistefa Barzanî zor hewil da ez pê re biçim, hêşt ez neketîbûm zîndanê ji min re got nabe ez dilê xwe bi wê çendê xweşkim ku ez bêtawan im. Mela Mistefa yê Barzanî wêneyê rast û dirust ê we Eceman bo min kêşa û ez têgehandim ku hûn çi ne û kî ne. Serheng Eta jê pirsî : Hûn dikarin ji me re bêjin ka ew wêne çi bû û çawa bû? Qazî Mihemedî got: Bi rastî, Barzanî hûn ji her kesek din baştir naskirine! Mela Mistefa ji min re got, “Tu gel û millet wek Eceman nîn e, Eceman dema desthelat be ji wî bêrehm û bêwijdan û zalimtir nabînî, dema jêrdest dibe, tu kes nikarin û nizanin mîna wan xwe mezlûm bikin û hêvîya ji xwedî desthelatê bixwaze. Di dema pirrhêzîya xwe de, çi ji destê wan tê dikin û di dema bê desthelatîyê de, bi her tiştekê xwe der- baz bike dike. Lewra pêwîst e tu bi hêvîya wê çendê nebî ku te tu tawan nekirine û Ecem wê li te xweş bibin.” Dîsan Serheng Eta jê pirsî: Tu poşman nebûyî ku bi wî re neçûyî? Qazî Mihemed got: Eger Xwedayê mezin bi vî awayî mirina min wek xwe helakkirin (tunebûnê) qebûl neke, ez poşman nîn im. Ji ber ku min soz ji milletê Kurd re dabû, bi wan re bijîm û bi wan re bimirim. Dizanim eger ez çûbûma û neketibam destên we, we yê ji bo tolhildana ji min, pirr kes ji xelkê Mehabadê û milletê Kurd bikuşta. Lewra xweşhal im ku, yekem; bêtawan/bêsuc ez wê bihêm kuştin, a duwem; min soza xwe bicî anî. Hêvîdar im rûgeşê dinyayê û qîyametê bim, li cem Xweda û miletê Kurd jî. Pirsyar: Dema tu hatî zîndankirin, li derûdorên Mehabadê ji bo rizgarkirina te, nexşeyek Barzanî hebû ? --- Page Break --- 18 WAR. Payîz - Zivistan 2001 Qazî Mihemed: Belê, Barzanî xeberek ji min re şand ku di her şevekê de dikare hejmareka pîrr a pêşmergeyên xwe bişîne û bi çi awayekî be min ji zîn- danê rizgar bike. Merama Mela Mistefa ew bû, di zîndanê de nemînim û neyêm kuştin. Pirsyar: Çira ew kar nekir? Bersiv: Min bi xwe nedixwest. Pirsyar: Çira ? Çira te nedixwest rizgar bibî? Bersiv: Ji ber hin sedeman. Serheng Eta jê pirsî: Ew sedem çi bûn? Qazî Mihemed: A yekem, ji ber wan soz û peymanan bû ên ku min dane gelê xwe û ya duwem jî, ji bo hindê bûye, bêtir xwîn neyê rêtin nemaze ji bona may- ina min di jîyanê de û ez kovandarê kuştin û kuştaran bûm. Serheng Eta: Bi rastî tu kovanadarê xwe bûyî, yan ê Barzanîyan, yan jî kovan- darê serbazên me bûyî? Qazî Mihemed: Na bi Xwedê, ne kovandarê xwe bûm û ne kovandarê serbazên we bûm. Lê ez kovandarê Kurdan û xortên Barzanîyan bûm. Eger ew nebûya, min ji xwe ra danî bû û min dizanî her wê bême kuştin û ev hêvîya min e. Serheng Eta: Dikarî ji me re bêjî ji bo çi ev qas kovandarê Barzanîyan î? Qazî Mihemed: Ji ber ku Mela Mistefa û Barzanî hêvîya paşeroja milletê Kurd in û min jî alayê Kurdistanê daye destên wan, ew dê vê alayê biparêzin û heya roja wê bête, ala Kurdistanê wê li cem wan be. Ne ku ew e, ya Serheng Nîkuzad tif lê kir û bin pîyên xwe kir. Hêvîya min ji Xwedayî ew e, ew ala bi destê pirhêzê Barzanî li ser vî xanîyê ez têde tême dadgehîkirin û hemû cihên bilind ên Kurdistanê bilind bibe û biheje. Serheng Eta: Pirsa dawîyê; bi rastî, tu bi xwe neçûyî yan Mela Mistefa te bi xwe re nebir û hez nedikir tu bi wî re bî? Qazî Mihemed: Wisa dîyar e yên heya niha min gotin, te bawerî pê nîn e? Serheng Eta: Ez dîxwazim tu vê rastîyê ji min re bibêjî. Qazî Mihemed: Serheng! Hişyar bî, tu jî min bêrûmet neke! Çira tu rastîyê ji min dixwazî? Ev nerastî ye, ne!? Ezê ber bi ku ve herim, ev xaka Kurdistanê ye! Bav û bapîrên min li vir jîyane. Ez jinsexlet nîn im heya welat û miletê xwe li cih bihêlim û bazdim! Serheng Eta, ji tirsa wê çendê ku Qazî Mihemed dûbare turre nebe û mîna Nîkuzadî wî jî bêrûmet neke, bi lez daxwaza lêbûrînê kir û sond xwar ku mera- ma wî bêrûmetkirina Qazî nebûye, tenê gotinek weha derketîye. Û bi rastî ji te dixwazim bersiva vê pirsê jî bide; ku tu ew qas hez li millet û welatê xwe dikî, çira rê didî bîyanîyan bêne nav welat û bibin serbazên gelê te ? Qazî Mihemed: Hûn vê peyvê zor dûbare dikin, dîyar e merema we hêzên Rûsî û Îngilîzî ne? --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 19 Serheng Eta:Na, merema min Mela Mistefayê Barzanî ye. Qazî Mihemed (bi pêkenîn ve) got: Ev demeke min bersiva vê pirsa we daye û dûbarekirin ne pêwîst e, min ji we re got, Mela Mistefa Kurd e û Kurdistan mala hemû Kurda ye û Mela Mistefa wek mirovek ji beşekê mala xwe hatîye beşeka din, hemû kesekî ew maf heye li her cih û alîyekê mal û milkê xwe rûne û ev mafê wî ye. Û baş bizanin min bi xwe hez nekir biçim, eger ne çendîn tirombêl li ber dest min hebûn û her dem û gaveka min hez kiriba ez dikarîm biçim û ji xaka Îranê derkevim. Min pirr baş encamên karê xwe jî dizanî û min hûn jî pirr baş nas dikirin. Her wek Barzanî gotî, kes nikare mîna we Eceman di dema şikestin û bê desthelatîyê de hêvîyan bixwaze û mezlûmeyetîya xwe nîşan bide, lê di dema desthelatdarîyê de tu kes ji Eceman zalimtir û bêrehmtir û dilreştir û serreqtir nîn e. Bi vî awayî dadgehîkirina Qazî Mihemedî bi dawî hat. Ji nûh dora Mihemed Husên Xanî Seyfî Qazî hat û zor bi heybet û li ser xwe û bi cesaret (wêrekane) hate hundirê dadgehê û her hizir nedikir ku ev dadgeh e. Serheng Nîkuzad hate ser cihê xwe û li Seyfî Qazî nêrî û dest bi pirskirinê kir. Pirsyar: Çima tu bûyî wezîrê şer û çira te ev berpirsyarîyê wergirt û merama te ji vî karî çi bû? Seyfî Qazî: Min bi şanazî ve ew erk wergirt û merama min tenê ew bû xizmeta gelê xwe bikim. Pirsyar: Merema te xizmet bû yan ew bû bi rêya vê berpirsyarîyê pere û diravî kom bikî û pê bijî? Seyfi Qazî (bi pêkenîn ve): Serheng, eger tu min nas nakî, bizane bo komkirina pere min ew kar nekirîye, belku min 2 milyon tûmen bo miletê û Komara Kurdistanê xerc kirîye ku pereyê min bi xwe bûye. Serheng, xuyaye ji bilî wê çendê ku tu min nas nakî, tu, ti tiştekî ji kar û edalet (dad) û nerîtên dadgehê jî nizanî. Li vir, ji ber ku serheng hêşta ji gotinên Qazî Mihemedî turre bû û dilê wî pirr bû, hest bi şikestinê dikir, dixwest bi behaneyekê xwe ji Seyfi Qazî turre bike. Lê Seyfi Qazî ew agehdar kir û ji wî re got: Êdî me dest ji jîyan û malê xwe şûştîye û eger hindî serê derzîyê cesaretê bidî xwe û bê rûmetîyekî bikî, ez mîna Qazî Mihemed nîn im, tenê bi gotin bersiva te bidim, (destê xwe guvaşt wek mistekê nîşa serhengî da û got): Ezê bi vê mistê ser û dindanên te bişkênim, axir ji mirinê pêvetir hêvîya me ji ti tiştên din tune ye. Heya nûha we milyonek derew û bêbextî û gotinên neşîrîn û tiştên din ên bêraman ji me re dirust kirine, ji nû ve hûn divên şaşî û tiştên ne di rê de pêtir lê bikin. Ew hemû derew û bêbextîyên ku we ji me re dirust kirin, ti binya û bingehek jê re nîn e, lê ez li vir radigehînim ku wan hemû derew û bêbextîyan bi şanazî ve li ser xwe qebûl dikim. Êdî ez amade nîn im bersiva tu pirsyarên we bidim. Bi vî awayî dadgehîkirina Seyfi Qazî jî bi dawî hat. Ji nû gerr (dor) gihîja Ebû El Qasim Sedrî Qazî û ew anîn dadgehê. Yekem --- Page Break --- 20 WAR. Payîz - Zivistan 2001 pirsyara ku ji wî hate kirin ev bû: Erê merama te ji nivîsîna wê nameyê çi bû, ya te ji Qazî Mihemed re şandî û tê de daxwaz jê kirî ku xwe ragirin heta ku alîkarîyên leşkerî digihîjin we? Sedrî Qazî got: Tu tiştên weha rûnedane û eger dibêjin rûdane fermo bixine berçav. Dadistanî got: Ew çi helbest e ya te ji bo Barzanî nivîsî? Sedrî Qazî got: Belê ew min nivîsîye, min Barzanî vîyaye û helbest ji wî re nivîsandîye. Dadistan dûbare pirsî: Ew alîkarîya te di nama xwe da nîşan pêkirî, pêşîya nûha jî hebûye yan jî cara yekem e ku ji alîyê bîyanîyan ve alîkarî ji we re tête şandin? Sedrî Qazî got: Ez dibêjim tu tiştên weha rûnedane. Dadistanî carek din got: Çima li Tewrêzê te kombûn bi Pîşewerî re kirîye û gotûbêj bi Nemaz Elîyof fermandarê Rûsî li Mîyandwaw û Elîksander li Meraxe û konsolê Rûsî li Urmîye re kirîne û bi wan re rûniştîn û civîn çêkirine. Sedrî Qazî got: Ev pêwîstîyên wê rojê bûn. Dadistan got: Ew karek casusî bûye bo Rosan? Sedrî Qazî (ev boçûna wî red kir û) got: Casûsî ji bo kê? Çira, çi di welatê me de hebû ku Rûsan nedîtibît. Tiştek, cîyek heye Rûs bi xwe neçûbinê? Carek din dadistanî navên hinek nameyên din jî bilêv kir ku weha û aweha nivîsîne. Sedrî Qazî got: Her tiştekê min bo her cîyekî nivîsandibît, min danek (nisxeyek) li cem xwe hiştîye, dosya min bişînine Tehranê name û belgenameyên min hemû li wir in, wê baştir rohnî be, ka min çi bo çi cîyekî nivîsandîye. Bi vî awayî dûbare mehkemekirina her sê Qazîyan bi dawî hat. Desteka (heyeta) mehkemekirinê dûbare dest bi hevpeyvînan kir, lê vê carê ne mîna cara pêşîn ku kêmtir ji nîv seetê hevpeyvîna xwe bi dawî anî û biryara xwe wergirt. Desteka dûbare dadgehîkirinê biryara xwe di mabeyna pêtir ji 10 seetan de, di vê navbeynê de peywendîkirina bêtêlê di nêvbera Tehran û Mehabadê de berdewam bû, heya seet 12ê şevê desteka mehkemekirinê, biryara sêdaredana her sê Qazîyan wergirt û pirr bi lez ev biryar ragehandin Tehranê. Her çend ne Qazî Mihemed, Sedrî û Seyfî Qazî û ne em tu tiştekî ji biryara Tehranê negihîjayan. Lê dema ku me dît reng û rûyê fermandarê nîzamî zor hat guherîn û destên wî dilerizin û bi lez bi rêya bêtêlê hewil dide ku peywendîyê bike, me hest kir ku ev tundtirîn biryare hatî wergiritin. Her çend biryar wesa bû ku wê şevê tenê nîv seetê peywendîya bêtêlê bi Tehranê re hebe, lê xuya bû ku wê şevê Fermandarîya Leşkerî û Saraya Şah heya sibê çaverêya encamên dawî yên mehkemekirinê bûn. A rast, mehkemeya dûbare pêdaçûn û mehkemekirinê jî, her wekî tawanên dadgeha meydanî ya pêşîya nûha dûbarekirin û bo tu tawanan belgeyê pêwîst berçav nekirin, tu pûte jî bi redkirina van tawanbaran (Qazîyan) neda û biryara --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 21 sêdaredana hersêyan pesend kir. Êdî li pey cîyekî li nav bajarî geryan bibînin da ku darê sêdarê li wir danin. Xuya bû fermandarîya nîzamî rojekî berîya biryara dadge- hê ku bête wergirtin, ew xanîyê li Çiwarçira heye destnîşan kiribû, anku her li despêkê ciyê sêdaredana wan hatibû destnîşankirin. Fermandarî got: Me cîyê pêwîst amade kirîye. Di despêkê de xwestin bicîanîna li sêdaredana wan bo fermandarîya Mehabadê bi cî bihêlin. Me digel desteya mehkemê/dadgehê xwe amade kir ku vegerin Tewrêzê û li wir ber bi Tehranê ve biçin. Lê ji nişkê ve biryar hat dayin ku heya bicîanîna sêdaredana wan, pêwîst e desteya dadgehê li wir amade be. Em neçar bûn ku li wir bimînin, heya li sêdaredana Qazîyan bi rêve diçe. Paş mehkemekirinê, her sê Qazî di odekê/jûrekê de hatibûn danîn û dewr û berên wan serbaz hatibûn danîn, ne ku nîyaza wan ew be, ku xwe rizgar bikin. Biryar hat dan ku yek bi yek li tirombêlan bêne siwarkirin û her tirombêlekê 10 ser- baz di gel siwar bin. Ji wan re gotin; emê we bişînîne Tehranê. Fermandarîya Mehabadê destûr da efserekî, biçe yek bi yek wan bîne meydana Çiwarçirayê. Kîyomers Salih dinivîse: Ez jî ji bo temamkirina rapora xwe, bo kovara xwe çûme nêv zîndanê, dema ez bi efserekî re çûme di nêv zîndanê de me Qazî Mihemed dît, nivêj dikir. Efserî ji Qazîyan re got: Xwe amade bikin emê we bişî- nine Tehranê. Sedrî û Seyfî Qazî nemaze Ebû El Qasim pirr pê xweş bû. Paşî ku Qazî Mihemedî silava nivêjê veda, me dît hatina me û gotina me tu kar têde nekirîye, bi lez cil û berg û tiştên xwe komkirin û amade bûn û got: Destûrê bidin em malîyên xwe bi çûna xwe ya bo Tehranê agahdar bikin, heya pere ji bo xercîya rêya me ji me re bînin. Wî efserî got: Ne, pêwîst nake, ji ber ku berpirsên payeberz pere ji bo xercîya rêya we dane efserê berpirsê vî karî, lewra pêwîst nake hûn pere digel xwe bînin. Li pey biryarê, her yek ji Qazîyan bi tevî 10 serbazan re siwarî komyonekê kirin, lê her li êvarîya wê rojê fermandarîyê rewşa ne asayî li nêv bajarî rage- handibû, hemû cûreyên ji mal derketinê hatibûn qedexekirin. Efser û serbazên çek- dar li tevayê nêv bajarî û dewr û berên bajarî hatibûn belavkirin. Di dema nîv seetê da her Qazîyek bi tevî 10 serbazan li komyonekê hatin siwarkirin. Qazî Mihemed li komyona yekem û Mihemed Husên Seyfî Qazî li kamyona duwem û Ebû El Qasim Sedrî Qazî li kamyona sêyem siwar kirin û çaverê bûn bi rê bikevin. Lê li Tehranê destûr hatibû dan ji bo tirsandina xelkê Kurd û pend (ders) wergirtinê, li meydana Çiwarçirayê li nêv bajarê Mehabadê bi darê sêdarê ve bêne helawîstin. Dema ku desteka dadgehê berve Mehabad hatin, fermandarîya Mahabadê ew xanîyê li meydana Çiwarçira ji xelkê çolkiribû, bi behana wê çendê ku efserê çavdêrîkirina bajarî wê li wir be. Ew xanî sê dergehên wî hebûn; yek ji dergehan bo meydanê dihat vekirin û yê din bo derveyê meydanê û yê din bo hewşa biçûka xanî dihat vekirin. Destûr hat dan ku kamyona Qazî Mihemed berve meydanê here, dema kamyon gihîşte ber dergehê xanîyê meydana Çiwarçira, Qazî Mihemed pirsî; çira pêwîst e 1i vir peya bim? Efserî jê re got: Çûna te ji vir ber bi Tehranê wê li --- Page Break --- 22 WAR. Payîz - Zivistan 2001 vir bête rêxistinkirin û çend pirsyarek mane wê li vir ji we bêne pirskirin. Qazî Mihemed peya bû, dema hate nêv xanî dît dadistan serheng Nîkuzad û Melayekî Kurd û çend serbazên çekdar li wir in, herweha maseyeka mezin li wir hatîye danîn û Quranek li ser e, her weha serokê saxlemîyê ku ji Tehranê ber bi Mahabadê hatîye li wir in. Li vir yekser têgihîja ku çûna berve Tehranê derew e û bi vê behanê ew anîne meydana Çiwarçira. Dadistan serheng Nikuzad dest bi xwendina hukmê dadgehê kir û ji wî re got: Pêwîst e nûha ev hukûm bête bicîanîn. Ji Qazî Mihemed re got: Eger te wesyetek heye bike yan jî binivîse. Qazî Mihemed pirr bi lez çû pişt masê û dest bi nivîsîna wesyetnama xwe kir, heya çend rûpelek nivîsîn û wesa xuyabû westyayî bû, lewra ji melayê Mehabadê re got: Were ya ez dibêjim binivîse. Qazî Mihemedî pirr bi rohnî digot û pê dida nivîsîn. Got binivîse filan erd û filan cih bo mizgeftê û xwendingehê û nexweşxanê bin, heya ku nevîyên gelê Kurd ên paşerojê fayde jê werbigirin. Şîret li gelê Kurd kirin ku yekgirtin û bi hev ra jîyan û ji hev hezkirin hebe. Dema wesyetnama wî bi dawî hatî dest da nivêjkirinê, vê çendê nêzîkî du seet û nîv vekêşa. Dadistan di ser biri- na vê dema dûr û dirêj de zor dilgiran bû, yê bi lez bû ku vegere Tehranê. Piştî ku Qazî Mihemedî wesyetnama xwe nivîsî û nivêj kirî û hêvîyên xwe ji Xwedayê xwastin, daxwaz kir destûrê bidinê çend wesyet û şîretan bo gelê Kurd binivîse, dadistanî destûr dayê. Daxwaza qelem û kaxezan kir, ji wî re anîn, her ji bo hindê ku dadistan Serheng Nîkuzad û hemû berhevbûyî bibihîzin û têbigihîjin, ji mela re got were binivîse. Got, mela her tiştekê ez ji te re dibêjim tu binivîse, melayê ji wî re got: Qurban çi binivîsim, ez nizanim ya cenabê te, divê dadistan wê destûrê ji te re bide ez binivîsim. Qazî Mihemed turre(hêrs) bû û got: Dadistan kî ye? Heya ji min re destûr bide yan nede? Min divê bêjim: (Li vir Kîyomers Salih dibêje: Qazî Mihemedî ew tiştên bi farisî ji mela re digotin, ji wî dixwest ku ew bi kurdî binivîse.) Melayî got: Qurban ez nizanim bi kurdî binivîsim. Qazî Mihemed hêrs (turre) bû û got: Ev jî bextreşîyeka din a gelê Kurd e. Carek din Qazî Mihemed bi xwe dest bi nivîsîna wesyetnama xwe kir, bi xetên pirr ciwan bi vî awayî nivisî: “Bi navê Xwedayê mezin û dilovan; Miletê Kurd û birayên min ên hêja! Birayên min ên ku beşê wan hatî xwarin! Miletê min ê zulim lê hatî kirin! Vaye ez dixwazim di gavên dawî yên jîyana xwe de çend şîretan li we bikim; ji bo xatira Xwedayî êdî dijminatîya hev nekin, hev bigirin, pişta hev bigirin, li hemberî dujminê zordar û zulmê rawestin, xwe ji dijmin re nefiroşin, dijmin her dem heya karê xwe bi we bi cî tîne we divên û qet rehmê bi we nabe û qet li we nabûre. Dijminên gelê Kurd zor in, zalim in, zordar in, bêrehm in. Remzê serketina her gel û netewekî yekgirtin û yekbûn e, piştevanîya temama milletî ye, her milletekê yekêtî û tevayî nebe herdem wê li jêr destê dujminan be. Gelê Kurd, ji gelên li ser --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 23 rûyê vî erdî kêmtir nîn e, belku di mêrxasî û xîret û jêhatinê de zor ji wan gelên rizgarbûyî li pêştir in. Ew milletên ji dest dijminên xwe yên zordar rizgarbûne mîna we ne, lê ew ên xwe rizgarkirî yekêtî di nêv wan de hebûye, bila hûn jî mîna hemû gelên li ser rûyê erdê êdî jêrdest nemînin. Her bi hevgirtinî, bêhesûdî, bi hev nebirin û xwe nefirotina dijminan miletê me dikare rizgar bibe. Birayên min! dijminê Kurd ji çi reng û qewmekî be her dujmin e; bêrehm e, bê wijdan e, rehmê bi we nake, wê we bi destên we bi xwe bide kuştin, wê we temah bike û bi fêlbazîyên xwe û bi derewan we li hev bixe. Di nêv hemû dijminên gelê Kurd de dijminê Ecem ji hemûyan zalimtir û mel’untir û Xwedênenastir û bêrehmtir e, destê xwe ji tu tawanên hemberî gelê Kurd naparêze, bi dirêjîya dîrokê de kerb û kîn wî li dijî gelê Kurd hebûye û heye. Binêrin tevaya mezinên gelê we ji Simaîl Axayê Şikak heya Cewher Axayê birayê wî û Hemze Axayê Mengurî û çendîn mirovên din her hemû xapandin, aram kirîne û xelk ji piştevanî kirina wan dûrxistine û ji nûh zor nemerdane kuştîne, ji wan re sûnd bi Quranê xwarine ku Eceman nîyaza xêrê bi wan re heye û wê başîyê bi wan re bikin. Lê heçî Kurd e, zû bawerî ji sûnd û sozên Eceman dike û pê tête xapandin, lê bi dirêjîya dîrokê heya nûha tu kesan nedîtîye tu caran Ecem soz û peymanên xwe bicîh bîne û tu sozên xwe bi Kurdan re bicî neanîne, her hemû derew û fêlbazî kirine. Ez, wek birayekê biçûkê we, di rêya xwedayê de û bo xatirê Xwedê ji we re dibêjim hevbigirin û qet pişta hev bernedin. Pirr bawer bin eger Ecem hingivînî bide we, dîyar e jehr kirîye di nêv de, bi sûnd û soz û derewên Eceman nehên xapandin, eger hezar caran dest li Qurana pîroz jî bidin û sozê bidin we, jê bawer nekin û pirr bawer bin tenê merama wan xapandina we ye. Vaye ez di gavên dawî yên jîyana xwe de bo xatirê Xwedayê mezin şîretan li we dikim û ji we re dibêjim ku Xweda dizane ya ji dest min hatî bi ser û can û têkoşîn, bi şîret û nîşandana rêya rast min xebat kirîye, niha jî di vê gav û rewşê de bi we radigehînim ku êdî bi Eceman nehên xapandin û bawer ji sûnd û dest li Quran dan û soz û peymanên wan nekin. Ji ber ku Ecem ne Xweda nas dikin û ne bawerî bi Xweda û Pêxemberê wî heye û ne bawerî bi roja qîyametê û hisab û kîtabê heye. Ji alîyê wan ve tenê ku hûn Kurd in bila misulman jî bin tawanbar in, bo wan dujmin in, ser û mal û canê we bo wan helal e û bi xezayê dizanin, her çende soza min bi we re ew nebû ku ez biçim û we di dest dujminê dilreş de bicî bihêlim, lê zor caran jî dema min hizir di bihûrî û mêrçakên me yên mezin de dikir ku Eceman bi sûnd û derew û fêlbazîyan girtîne û kuştîne. Ji ber ku di qada mêrxasîyê de dujmin nedikarî li hemberî wan raweste, lewra neçar dibûn bi derewan bixapînin û bikujin. Ew hemû herdem li hizra min bûn û qet min bawer ji Eceman nekirîye. Pêşî ku Ecem vegerine vir, çendîn caran bi şandina naman û kesên navdarên Kurd û Faris û bi dana soz û peymanên zor mezin ku dewleta Ecem û Şahî bi xwe nîyaza xêrê heye, amade ne û naxwazin yek dilopa xwînê di Kurdistanê de bête riştin. Nûha hûn Ecaman û soz û peymanên wan bi çavê xwe dibînin, eger serokhoz û eşîretên --- Page Break --- 24 WAR. Hejmar: 15 Bihar - 2004 me Kurdan xîyanet nekiriba û xwe nefiroştiba Hukûmeta Eceman, ev, bi serê me û we û Komara me ve nedihat. Wesyet û şîreta min ew e, ku zarokên we bixwînin, ji ber ku em milletê Kurd bi tu awakî ji milletên din kêmtir nîn in, tenê xwendin nabe, bixwînin heya hûn ji kar- wanê gelan paş nekevin, xwendin çekekê kujek e ji bo dijmin. Pirr bawer bin eger tebayî û hevgirtin û xwendewarî di nêv we de baş be, hûn dê baş bi ser dijmin de biserkevin. Nabe ku bi kuştina min û bira û pismamên min hûn bitirsin. Pêwîst e zor kesên din ên wek me divê rê de bikin qurban heya digihîjin hêvî û merema xwe, ez bawer dikim ku zor kesên din jî wê bihên xapandin û ji nêv birin. Ez bawer dikim zor ji wan ên paş me jî, ji alîyê Eceman ve têne xapandin ê ji me zanatir û jêhatîtir bin, lê hêvîxwaz im kuştina me bo we bibe pend/şîret û îbret. Ji bo dilsozên gelê Kurd, min wesyeteka din bo we heye ku ji xwedayê mezin daxwazê bikin ku hûn çi ji bo serferazîya Kurd dikin alîkarîyê bi we re bike, ez pirr bawerim xwedayê mezin wê alîkarîya we bike û we serbixe. Dîyar e ku ji min bipirsin “çima tu sernekevtî?” Di bersivê de dibêjim, bi wî Xwedayî ez serkeftî me, çi serkevtin ji vê mezintir heye ku niha ez di rêya gel û milletê xwe de ser û mal û canê xwe dikim qurban, bawer bikin min bi xwe pirr ji dil hezdikir eger mirin di rêya xweda û pêxemberê Xwedayî û gel û milletê Kurd de be û bi rûyek geş bimirim, ji bo min ev mirin serkevtin e. Ezîzên min! Kurdistan mala hemû Kurda ye, her wekî di malê de endamên wê malê herkes çi cûre kar û kiryar dizane dihête rasipardin ku wî karî bike, Kurdistan jî her ew mal e. Eger we zanî kesek ji endamên wê malê karek ji destê wî tê, li wî bigerin bila wî karî bike. Êdî nabe em astengan bixine ser rêya wî û nabe bi wê çendê dilgiran bin ku yek ji we berpirsyarîyek mezin di dest de ye, eger karek mezin kete ser milên kesekî û birêve dibe, xuyaye wî karî dizane û berpirsyarîyek mezintir li hemberî wî erkî heye. Pirr bawer be birayê te yê Kurd pirr ji dujminê dilkerb û kîndar çêtir e. Eger berpirsyarîyek mezin li ser milên min nebaye, niha ez li jêr darê sêdarê ranediwestam, lewre nabe digel hev hesûdî bikin. Ewên fermanên me bi cî nedianîn, ne tenê ferman bi cî ne dianîn, belku dijminatîya me dikir, ji ber ku me xwe bi xizmetkarê xelkê xwe dizanî. Niha ew li nêv mal û zarokên xwe di xewek şîrîn de ne, lê em bi navê xizmetkirina ji milletî re va ye li jêr darê sêdarê ne û niha ezê gavên dawî yên jîyana xwe bi nivîsîna vê wesyetnamê temam dikim. Eger berpirsyarîyek mezin li ser milên min jî nebaye, niha dê ez jî mîna we di nav mal û xêzana xwe de, di xewek şîrîn de bibûma. Ev şîretên ku ez ji bo ew ên paş xwe dikim, yek ji wê berpirsyarîya li ser milên min in, ez bawer dikim ku eger kesekê din ji we berpirsyarîya min bi stûyê xwe ve girt- iba, niha wê ew li şûna min li jêr darê sêdarê bûwaye. Va ye min bi merama razîbûna Xwedê û li pey wê berpirsyarîya li ser milên min, wek kurdekê xizmetkarê gel û di rêya karê çak de, ev çend şîret kirin ku hêvîxwaz im hûn ji îro paşve îbretê jê wergirin û bi temamî guhdarîya şîretên min bikin. Bi hêvîya Xwedayê mezin dê bi ser dujminan de serkevin. --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 25 * Bawerîya we bi Xwedê û her tiştekê ji cem xwedê hatî û peristina Xwedê û Pêxemberî (s.i) û bi cî anîna erkê dînî ya mukum bît. * Yekîtî û tebayî yê di nêv xwe de biparêzin, karên neçak nekin, li hemberî hevdû hesûd nebin, nemaze di berpirsyarî û xizmetkirinê de. * Xwendin û zanist û hêla-dereca zanyarîya xwe pêşde bibin heya ku kêmtir bikevin davên dijminan. * Bawerî ji dijminan nekin, nemaze dijminê Ecem. Ji ber ku bi çend rêyan Ecem dujminên we ne; dijminên gel û nîştîman û olê we ne. Dîrokê xuya kirye ku her- dem bi behaneyan li Kurdan dixin û bi kêmtirîn tawan dê we bikuje û di tu sûcekê hemberî Kurdan de destê xwe nagrin. * Ji bo çend rojên jîyana xwe ya bêqîmet ya vê dinyayê, xwe nefiroşin dijminî, çunke dijmin dijimin e û cîyê tu bawerî pêkirinekê pêre nîn e. * Xîyaneta hevdû nekin; ne xîyaneta sîyasî, ne gîyanî, ne malî, ne namûsî. Çunke xîyanetkar li cem Xwedê û mirovî, sivik û tawanbar e, xîyanet wê bi rûyê xîyanetkarî de vegere. * Eger yek ji we karî karekî we bê xîyanetkirin bike, alîkarîya wî bikin, nek ji bona hesûdî û pexîlîyê dijî wî rawestin, Xwedê neke li ser wî bibin casûsên (sîxûrên) bîyanî. * Ev cihên ku min di wesyetnama xwe de nivîsîn bo mizgeft û nexweşxane û xwendihgehê, hûn hemû li pey şîyanên xwe daxwaz bikin heya ku fayde jê bête wergirtin. * Hûn ji xebat û têkoşînê ranewestin, ta ku wek hemû gelên din li jêr destê dijmi- nan rizgar dibin. Malê dinyayê tu ne ye, eger welatê we hebe, serbestî hebe, mal û xak û nîştimanê xwe hebe, wî demî dê hemû tiştek we; mal û saman û dewlet û namûs û nîştiman jî hebe. * Ji min re xuyaye ku ji bil mafê Xwedê tu mafên din li ser min nîn in, lê eger kesek wesan hizir bike mafek wî (kêm yan zêde) li ser min heye, min samanek zor li paş xwe hiştîye, dikare ji mîratgirên min daxwaz bike û wergire. Heya hûn hev negirin, hûn sernakevin. Zulm û zorîyê li hev nekin, çunke Xwedê zor zû zaliman ji nêv dibe, ev soza Xwedê ye, zalim wê bişikê, Xwedê wê tola zulmê jê veke. Hêvîxwaz im guhdarîya van şîretan bikin û Xwedê we bi ser dijminên we de ser- bixe. Mîna Sadî dibêje: Merama me nesîhat bû û me got Me we sipart bi Xwedê û em çûn. Xizmetkarê Gel û Nîştiman Qazî Mihemed Paşî ku Qazî Mihemed nivîsîna wesyetnama xwe bi dawî anî, ji dadistanî re got hez dike guhdarîyê bike ezê ji te re bixwînim? --- Page Break --- 26 WAR. Payîz - Zivistan 2001 Dadistanî got: Pêwîst naket. Qazî Mihemedî got: Baş e, lê ji ber ku di şerîeta Îslamê de sêdaredan (darvekirin) nahê pesendkirin, dema hûn min dikujin min tîrbaran bikin. Dadistanî ev daxwaza wî qebûl nekir, ji ber ku biryara dadgehê xeniqandina bi şirîtê bû. Carek din Qazî Mihemed got: Ezê nivêjê bikim û kar û barên pêşîya mirinê bi cîh bînim. Destûr pê hat dan, pêşî biçite jêr şirîta sêdarê, li semta qîblê nêrî û herdû destên xwe bilind kirin û bi dengekê bilind hêvî ji Xwedayê xwest û got: Xwedê tu bi xwe şahid î ku min di xizmeta vî milletî de tu xemsarî û kêmasî nekirîye! Xwedê tu şahid î, her tiştekê ku ji destê min hatibe di rêya te de û ji bo razîkirina te min kirîye! Xwedê tola mezlûman li vê dinyayê û li qîyametê ji zal- iman bistîne ku ez dizanim her wesa ye, Xwedayê agahdar li hemû tiştekî, hemû miletên jêrdest û miletê Kurd ji jêrdestê wan zaliman rizgar bike. Kîyomers dibêje: “Vî rê û resmê hêvî xwastin ji Xwedê, nizîkî 20 deqîqan vekêşan, her wesa ew tiştên Qazî Mihemed bi kurdî digotin min pirsa ramana wan anku bi farisî ji wî melayê Kurd dikir, ew ê ku li wir amade bû. Paş wan rê û resman Qazî Mihemed birin jêr şirîta sêdarê û li sêdarê dan, tenê di mawê dû deqîqan de Qazî Mihemed canê xwe ji dest da, seet 4ê nîva şevê bû. Ji nû îşaret bi wê Kamyona (tirombêl) Wezîrê Şerr ê Komara Kurdistanê Mihemed Husên Seyfî Qazî hate dan ku ber bi meydanê bête. Seyfî anîn. Di xanî de, dema çavê wî bi dadistanî û mela û serokê saxlemîyê ketî, yekser zanî mese- le çi ye, lê hîç têkneçû û aloz nebû. Dadistanî hukmê dadgehê ji wî re xwend û jê re got tu dikarî wesyetnama xwe binivîsî. Ew jî çû pişt masê û wesyetnama xwe di deh (10) rûpelan de nivîsî, heta nivîsîna wesyetnama xwe bi dawî anî dem ber bi sibê ve diçû. Dema ku ew ber bi meydanê birin û çavê wî ji dûr ve bi Qazî Mihemedî ket ku bi şirîta sêdarê ve daleqandî ye û leşê wî li hewa ye, yekser bi zimanê kurdî dest bi gotina diruşmên (şîarên) şoreşgêrî kir û bi mist û pêhna, li ser û çavên efser û serbazan dixist û her serbazekî ku dikete ber lêdana wî, ew dixiste erdê. Ji ber ku Seyfî Qazî mîna şêran dinirrî, tevayê xelkê dorûberê mey- dana Çiwarçirayê ji xew hişyar kir, digel lêdana her kesekê destê wî digîhîyayê mîna şêran dinirrî û digot: Bijî Qazî Mihemed! Bijî Kurd! Bijî serxwebûna miletê Kurd! Emê bimirin, lê Kurd tu caran namirin! Ji ber ku dengê Mihemed Husên Xan Seyfî Qazî bi xwe mezin bû û ew bi xwe jî zor bi heybet û netirs bû, lewra heya gihandîye jêr sêdarê çend kesek bi mist û pêhna xistine erdê. Gelek kes ji ber dengê wî ji xewê hişyar bûn, lê ji ber ku rewşa ne asayî û qedexekirina hatin û çûnê her ji êvarê de hatibû ragehandin, kesî cesaret nedikir ku ji malê derkeve. Piştî bi şirîta sêdarê ve kirî, ji du deqîqan şûn ve şirîta sêdarê piçya, qut bû û --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 27 7 kete erdê, carek din ew bilind kirin, hêjta henase dikêşa û ew birin bin şirîta sîyê ya ku ji bo Sedrî Qazî hatibû amadekirin û carek din hate helawîstin, seet bû pêncê sipêdê û dinya bi temamî rohnî bû. Ger (dor) gîha Ebû El-Qasim Sedrî Qazî, lê ji ber ku çend seetan bû di kamyonê de çaverê dikir, gêj û hêr bibû, herwesa pirr ji cihê sêdaredanê jî dûr nebû û dûr nîn e nirrîna Seyfî Qazî jî bihîstibît. Lewra heta radeyekî têgehiştibû ka karesat çî ye. Dema ku ew ji kamyonê peya kirin û anîne jorê, dadistan û mela û em dîtîn û dest bi hêvî xwastinê kir û got: Min tu guneh (tawan) nekirine, hêvî dikim min bişînin Tehranê, heya karê min baştir rohnî bibe. Melayê Mahabadê jê re got: Şerm û fihêtî ye, hêvîyê ji wan neke, mîna yên din mêrçak be, hêvî xwestin derdê te derman nake, ev hukmê dadgehê ye û pêwîst e bête bicîhanîn, çima mêrane namirî, te mêrane jîn kirye, mêrane jî bimire, çira tu dilê dijmin bi xwe şad dikî, ew dijmin in û dê we li sêdarê bidin. Ev gotinên mela pirr kar lê kir, lewra rûnişt û dest bi nivîsîna wesyetnama xwe kir.” Tiştê balkêş ew e ku Kîyomers Salih bahsê naveroka wesyetnama Sedir û Seyfî Qazî nekirîye, eger delîveyek weha ji bo dilsoz û hevalên dîroka gelê Kurd peyda bibe di nêv erşîfxana leşkerê Îranê de deqê wan wesyetnaman vebînin û belav bikin. Kîyomers Salih dinivîse: “Dema wesyetnama xwe bi dawî anî ber bi meydana sêdaredanê birin, dema çavê wî bi leşên Qazî Mihemedî û Seyfî Qazî ket, rewşa wî aloz bû û dilgirtî bû, nikarî xwe li ser lingan bigre, neçar bûn her bi wê rewşê li himbêza serbazan şirîtê bikin stuyê wî, ew jî li sêdarê dan û karesata li sêdaredana her sê serdarên Kurd bi dawî hat. Paş sêdaredana wan, ew tirombêla ku me ji Tehranê anîbûn amade bû, hinekê ji meydana Çiwarçirayê dûrtir rawestîya bû, pêştir tiştên me li tirombêlê hatibûn barkirin, desteka dûbare pêdaçûna dadgehê û ez û çend serbazên din bi lez siwarê tirombêlê bûn û ber bi Mîyandiwaw û Tebrêzê ve bi rê ketin. Em seet 10ê sipêdê gehiştîne Mîyandiwawê. Qet min bawer nedikir ku berpirs û rêberên Kurdan hinde/ewqas bi cerg û xîret û mêrçak in. Heya niha jî dengê Qazî Mihemed tête guhê min, dema digot: Xwedê heqê/sizayê mezlûman ji zaliman bistîne. Lê nirrîna Seyfî Qazî ku ew meydana dewr û ber pirr kiribû, mist û pêhn li efser û serbazan didan, hemû li ber çavên min in û di guhê min de ne. Min karî her ji dûr ve çend wêneyên wan bigirim û ez newêram xwe nêzîk bikim, paş sêdaredanê jî, ji dûr ve min wêneyekê wan dema helawîstî bûn girt. Min bawer dikir, duayên Qazî Mihemedî wê qebûl bibin, lê nizanim kengî û çawa?” *** Hemû ev nivîsîna li ber destên we, di hejmara 61an a kovara Mahname ya leşkerî ya sala 1946 de bi vî awayî hatîye nivîsîn û çapkirin. Pêwîst e nîşanê bi wê çendê bikim ku --- Page Break --- 28 WAR. Payîz - Zivistan 2001 zor peragiraf û riste ji wesyetnameyê hatîne reşkirin ku ez bawer im destkarî têde hatîye kirin, nemaze di wê beşê de ku Qazî Mihemed şîretan li miletê Kurd dike de. Lê di wê namilkê de ya bi navê Wêjename ya taybet ku bi awayek nihênî ji bo efserên leşkerî û cihên taybet hatîye çapkirin, hinek cîyên hatîne reşkirin, lê kêmtir mehkemekirina her sê Qazîyan bi temamî tê de hatîye nivîsîn. Di hejmareka paştir a di wê kovarê de, serwan Kîyomers Salih dibêje: Bi behaneya dijî emnîyetbûna min, Wêjename ya min jî destûrîya belavkirinê werne- girt. Herwesa di dawîya nivîsîna xwe de dibêje, Qazî Mihemedî ji mela re got: Sibe vê “Wesyetname” û “Şîretên Min” bide xelkê bajarê Mehabadê. Qazî Mihemedî nivîsîna xwe da destê Mela, lê paş sêdaredana Qazîyan dadistanî nivîsîna Qazî Mihemedî ji melayê Kurd stand û da destê min û got, ev di paşerojê de wê bibe fitne (ajawe), va ye min jî di Wêjename de çapkir, lê li dawîyê pêşgirî li belavkiri- na wê hat kirin. Pêwîst e nîşan bi wê çendê bikim ku wesîyetnama xanewadeyî (malbatî) û wesîyet- name û şîretên Qazî Mihemedî yên destnivîs, ji bo gelê Kurd herdû di namexana leşk- erî ya Îranê de hatîne parastin, anku di Bayeganî (arşîvxane) Nigarxaneya Millî Stadî Arteş de digel hemû hejmarên wê Mahnameyê û Wêjename û Tac Kîyanî de ji bilî van tevayan belgenameyên mehkemekirina efser û serkirdeyên serhildanê û şoreşên ser- anserî Îranê, bo nimûne tevaya naveroka dadgehîkirina efserên Xorasanê û Azerbaycanê û Qezwîn û Şîraz û Tehran û Esfehan û mehkemekirina efserên Tudehî û serhildana leşkerê Şahinşahî û Norî Hewayî Cebhey Millî û layengirên Dr. Museddeqî û Sureyaya jina Şahî digel Erdeşêrê Zahidê kevnezavayê Şahê Îranê di wê namexaneyê de wek xwe hatîne parastin. Jêder (Çavkanî) - Namîlka Tac Kîyanî, Namîlka Stuada Leşkerî. - Kovara Mahname ya leşkerê Îranê, jimarên 44 heya 75. Têbinî: Deqê mehkemekirinê bi destê M. M. Bokan ketîye, ku ji ber hindek kawdanên taybet di şîyan de nebû navê wî yê dirust bête belavkirin. Kak M.M Bokan paşê ji bo kurdîkirinê ji Kak Heyder Rewanduzî re şandîye. Paşê rojnamevan Bedreddîn Salih dûbare pêda çûye û pêşekîyek jê re nivîsîye û di kovara Xebatî Qutabyan di jimara 37 de belav kirîye ya di 14/08/2000an de hatîye weşandin. Ji ber giringîya vê babet û belgeyê dîrokî, me jî bi ferz zanî ku em di Kovara Warê de belav bikin. Kurmancîya vê belgenameyê, di hejmar (10-11) a kovara Warê de hatîye weşandin. Her weha min belge- nameyê pirr girîng û dîrokî wergerand ser zimanê tirkî û di hejmara (12) a Kovara Warê de jî tirkîya wê hate weşandin. Ev nivîs ji alîyê V. Segvan Cemîl ve (endamê desteya nivîseran li Kovara Dicle) ji tîpên Arebî ji bo tîpên Latînî hatîye wergerandin. --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 39 Kürtler: Genel Bir Özgeçmiş Burhanettin Yasin İngilizceden çeviren: Baver UÇAMAN Kürtler ve Kürdistan Kürtler, birkaç bin yıldan beri Kürdistan olarak tanınan etnik topraklarda yaşamışlardır. Kürtlerin soyu, çoğunlukla, ikinci bin yılın sonlarında Orta Asya’dan İran platosuna gelen bir kabile olan Medler’e dayandırılır. Medler, M.Ö. 550’de yıkılmadan önce 612’de büyük bir güç haline geldiler ve imparator- luklarını geniş bir alana yaydılar.[1] “Kardaka”, “Kurti” ve “Guti” olarak söz edilen insanlar M.Ö. 11. yüzyıl erken Asur yazıtlarında olduğu gibi M.Ö. 2000 tarihli Sümer yazıtlarında da anılmak- tadırlar.[2] Grek tarihçisi Xenophon M.Ö. 401 tarihli Anabasis adlı kitabında, Mezopotamya’dan Karadeniz’e yürüyen “Onbin Grekler”i usandıran Kardoki veya Kardoka halkından söz etmektedir.[3] Pek çok bilim adamı Kürtlerin saya- cağımız antik grupların bazılarının ya da tümünün bir karışımı olduğuna inan- maktadır: Kassitler, Manneanlar, Gutiler, Medler ve Kardokiler.[4] Kürt sözcüğü modern şekliyle, 9. yüzyıl Arap kaynaklarında çoğul hali olan Akrad olarak ortaya çıkmaktadır.[5] Kürtlerin, kuzeydeki Kafkas halkı ve en erken zamanlarda aslen Hazar Denizi’nin batısındaki dağlık bölgelerde yerleşik halk da dahil olmak üzere değişik antik grupların torunları oldukları sanılmaktadırlar. Bu bölgelerin orta kesimi Zagros sıradağlarının her iki yanında uzanır ve güneye ve batıya doğru, Aşağı Anadolu üzerinden Suriye ve Irak’ın dağlık bölgelerine yayılır.[6] Kürt dili Hint–Avrupa dil ailesine dahildir ve İran dilleri grubunun bir parçasıdır. Bununla birlikte, Kürt dili kökleri ve formları bakımından bağımsız bir dildir.[7] Kürtçe lehçeler iki ana gruba ayrılır: Kurmanci denilen kuzey lehçe- si ve Sorani denilen güney lehçesi.[8] Buna karşın Martin van Bruinessen’e göre aşağıdaki alt gruplara ayrılabilecek çok sayıda değişik lehçe bulunmaktadır: Kuzey/kuzeybatı lehçeleri, veya Kurmanci; Güney Kurmancisi veya Sorani denilen güney lehçeleri; ve --- Page Break --- 40 WAR. Payîz - Zivistan 2001 Sinei’nin güneydoğu lehçeleri, Kermanşahi ve Leki[9] Sorani lehçesi Arapça yazının uyarlanmış bir şeklini kullanarak yazılı Kürt dilini geliştirmiştir. Kürt yazınının çoğu Sorani lehçesiyle yazılmaktadır. Arapça harfler İran ve Irak’daki, Latin harfler Türkiye; ve kiril harfleri eski Sovyetler Birliği Kürleri tarafından kullanılmaktadır.[10] Dil meselesi, genel ve standart bir dil oluşturmanın önemine vurgu yapan Kürt ulusalcıları için önemli bir ilgi konusu olmuştur. Kürtler ulusal hakları için verdik- leri mücadelelerinde ve bir ulus olarak ayırt edilmelerinde Kürtçe’nin güçlü bir role sahip olduğunun farkındadırlar. Kürt dili Kürt kimliğinin hem kanıtı hem de farklılığının sembolüdür.[11] Kürdistan’ı paylaşmış olan ülkelerin hükümetleri Kürtçe’nin Kürt kimliği için önemi konusunda daima uyanık olmuşlardır. Bu nedenle, kamu yaşamında ve okullarda Kürtçe’nin kullanılmasına hükümetlerinin geleneksel olarak az çok toleranslı davranmış olduğu Irak hariç, hükümetler Kürtçe’yi ya yasaklamış ya da kullanımını engellemişlerdir. Kürt dilindeki lehçe farklılıkları ve Kürtleri asimile etmeye yönelik politikalar standart bir lingua fran- ca’nın (ortak dil ç.n.) oluşumunu engellemiştir.[12] Kürtçe konuşulan bölgelerin değişik yörelerinde farklı alfabelerin kullanılması kimlik süreci üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olmuştur.[13] Dağlık bir bölge olan Kürdistan’daki iletişim yeter- sizliği, Kürt dilinin birçok lehçeye ayrılmasında etkili olmuştur. Ayrıca Kürtler olası bir ortak literatürü mümkün kılabilecek olan politik birlikteliği de hiç ben- imsememişlerdir.[14] Kürdistan’ın birkaç ülke tarafından bölünmüş olması, komşu halkların egemen dillerinin etkileri, ve Kürtlerin dillerini geliştirmek için kısıtlı imkanlara sahip olması, standart bir lingua franca’nın gelişimini engelleyen diğer faktörlerdir. Her ne kadar sonuç vermemişse de, bir tek standart Kürtçe oluşturma yönünde pek çok girişim olmuştur.[15] Kürtler için kesin bir nüfus vermek güçtür. Değişik kaynaklar değişik rakam- lar vermiştir. Mehrdad İzadi aşağıdaki tabloda 1990 yılı için Kürt nüfusu hakkın- daki genel değerlendirmesini özetlemektedir.[16] Tablo 1. 1990’da Kürt Nüfusu Ülke Toplam Nüfus Toplam Kürt Kürtler (milyon) (milyon) % Türkiye 56.7 13.7 24.1 İran 55.6 6.6 12.4 Irak 18.8 4.4 23.5 Suriye 12.6 1.3 9.2 Sovyet Cumhuriyetleri 0.3 Toplam 26.3 Kaynak: İzadi, 1992, s. 119. Buna karşın, Lübnan’da ve genel olarak Batı ülkelerinde sürgün yaşayan görece çok sayıda Kürt de dikkate alınmalıdır.[17] Bundan başka, merkezi hükümetlerin yaptığı sayımların hem nadir ve yetersiz olması hem de kasıtlı olarak Kürt nüfusunu düşük göstermeleri yüzünden Kürtlerin kesin sayısı hakkında doğru bilgi edinmek güçtür. Kürt dilinin kullanımının 1924’ten beri yasalarla engel- --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 41 lendiği Türkiye’de, bu sorun daha da karmaşıktır.[18] Türkiye’de Kürtler 1990’ların başında resmi olarak “Dağ Türkleri” olarak tanımlandı. Kürtlerin yaşadığı ülkelerin rejimleri Kürt nüfusunu düşük göstermeye yönelirken, kimi Kürt ulusalcıları da Kürtlerin siyasal önemini vurgulama çabasıyla bunu yüksek göstermeye yöneldiler.[19] 1940’ların başında Kürtlerin sayısı İran’da 1,700,000, Irak’ta 900,000, Türkiye’de 3,400,000 ve Suriye’de 260,000 idi.[20] Kürtler arasında başlıca din İslam’dır ve çoğu Sünnî Müslüman’dır.[21] Buna karşın, Kermanşah ve Xaniqîn bölgesindeki Kürtlerin çoğu Şii’dir ve Türkiye’de de alevi Kürtler vardır. Kürtler arasındaki temel gayri-müslim topluluk Yezidiler’dir.[22] Kürtler VII. ve IX. yy arasında İslamiyet’i benimsemezden önce büyük oranda, ateşi saflığın sembolü olarak kabul eden bir din olan Zerdüştlüğe bağlıydılar.[23] Kültür açısından bakıldığında, Türkiye, İran, Irak ve Suriye Hükümetleri İslam’ı resmi devlet dini olarak kabul ettiklerinden, İslam bir bakıma Kürt ulusal kimliğinin gelişmesinde olumsuz bir faktör olmuştur. Böylece, Kürtler için Kürt kimliğinin farklılığını öne çıkarmak daha da güç oldu. Bir bilim adamı, İran’da İslam Devrimi’nin gerçekleşmesinden sonra din birliğinin kültürel asimilasyon (akültürasyon) için bir kanal görevi gördüğünü belirtmektedir. Ayetullah Humeyni’ye göre, etno-ulusalcılık ve etnik farklılıklardan kaynaklanan çatış- malar, daha büyük bir amaç olan Müslüman birliğine ulaşıldığında ortadan kalka- cak olan ikincil meselelerdi.[24] Öte yandan, Kürtlerin ezici çoğunluğunun müs- lüman olduğu gerçeği göz önünde tutulursa, din bölücü değil daha çok birleştiri- ci bir faktör etkisi yapar.[25] Kürtlerin sosyal ve politik örgütlenmelerinin doğasını açıkça ortaya koymak güçtür.[26] Kimi gözlemciler örgütlenme tarzını aşiretsel olarak nite- lendirmiştir.[27] Fakat bu tanım Kürtlerin aşırı basitleştirilmiş bir görüntüsünü vermektedir. Her ne kadar kırsal bölgelerde, özellikle de uzak ve izole yörel- erde,[28] aşiretsel yapı gerçekten yaygın ise de, aynı zamanda hatırı sayılır bir kentli nüfus da bulunmaktadır. 1940’larda sadece %13 dolayında olsa da, bugün Kürtlerin %35’ten fazlası kentlerde ve kasabalarda yaşamaktadır.[29] Birçok gözlemcinin izlenimlerinin aksine, Kürtlerin sadece küçük bir kesimi göçebedir.[30] Kürdistan’da uzun zamandır aşiret yapısını çözme (detribalizasy- on) süreci geliştirilmektedir, ve bu olgu çeşitli sosyal, ekonomik ve politik fak- törden kaynaklanmaktadır. Yarı göçebe ve kırsal yaşam tarzı azaldıkça Kürtler arasında aşiretsel yapı da yavaş yavaş çözülmüştür.[31] Kürtler arasında şehirleşme, Kürt kimliğinin ve ulusalcı bilincin gelişmesinde belirleyici olmuştur. Geleneksel aşiret-egemen sistem eski ve gerici olarak nite- lendirildiğinden, bu yeni süreç aynı zamanda yeni reformcu veya radikal doktrin- lerin de gelişmesine yol açtı. Bilim adamları Kürtlerin yaşamlarının, son yıllarda bile, hala aşiret etrafında örgütlenmiş olduğunu ileri sürmektedirler. Neriman Yalda, Kürt köylülerinin ne ekonomik gelişmeye ne de çalışmanın veya toplumsal bağlılığın geleneksel kalı- --- Page Break --- 42 WAR. Payîz - Zivistan 2001 plarını değiştirmeye yarayan ileri iletişim yöntemlerine sahip olmadığını iddia etmiştir.[32] Kürdistan’da ekonomik gelişimin yavaş seyretmesi çoğu zaman Türkiye, İran, Irak ve Suriye’deki merkezi hükümetlerin Kürt bölgelerine kasıtlı olarak az sermaye aktarmalarına dayandırılmıştır.[33] Bu tartışmayı, Kürt birey- lerinin Kürt ulusalcı elitine bağlılığı meselesiyle ilişkilendiren Mehrdad İzadi, aile-klan liderlerinin hala yüksek sadakatten hoşlandıklarını vurgulamıştır.[34] Kürdistan dört Ortadoğu ülkesi; Türkiye, İran , Irak ve Suriye ile iki eski Sovyet cumhuriyeti; Azerbaycan ve Ermenistan arasında paylaşılmıştır.[35] Kürdistan, Ararat Dağı’nın kuzeydoğusundan güneye doğru Zagros’un güney bölümüne ve İran’da Pişkut’a uzanan bir yay; bu yayın batıya doğru uzanarak Irak’ta Musul’a, buradan Türk limanı İskenderun’a devam ettiği, Türkiye içinde Erzurum istikametinde kuzeydoğuya yayıldığı, ve Erzurum’dan doğuya Ararat Dağı’na vardığı bir bölge olarak tanımlanmıştır.[36] Kürt toprakları aynı zaman- da Ermenistan’ın ve Azerbaycan’ın içine uzanır.[37] Bu coğrafi kroki göz önünde tutulduğunda açıktır ki, Kürdistan’ın yasal veya uluslararası alanda kabul edilmiş sınırları bulunmamaktadır. Yüzyıllar boyunca yaşanan gelişmeler değişik Kürdistan parçaları arasındaki farklılıklarda bir artış yaratmıştır. Bu ise Kürt nüfusu arasındaki bölük-pörçük- lükte önemli rol oynamıştır. Örneğin, Kürtler söz edilen devletlerin sınır böl- gelerinde yaşadıkları halde sık sık bu devletlerin politik veya askeri çatış- malarının içine çekilmiş, asimilasyona maruz kalmış ve entegrasyona zorlan- mıştır. Buna karşın, Mehrdad İzadi’nin deyimiyle Kürtler “asimilasyona ve yok edilmeye inatla direnen canlı bir ulustur”.[38] Kürt bölgesinin ana parçası Türkiye içinde yer alır ve tümü ülkenin doğu veya güneydoğusunda olmak üzere 17 vilayeti kapsar. Suriye’de Kürtlerin çoğu ülkenin kuzey ve kuzeydoğu bölgesinde yaşar ve genelde Suriye’deki Kürt faaliyetlerinin odak noktası olan Qamişlo’da yoğunlaşırlar. Diğer Kürtler, önem- li bir Kürt merkezi olan Afrin’de, Halep vilayetinde ve Cebel-el Ekrad’da (Kürt Dağı) yerleşiktir.[39] Eski SSCB’de Kürtler esas olarak Ermenistan ve Azerbaycan’da bulunurdu. Irak’ta Kürtler temelde dört Kürt kenti olan Süleymaniye, Erbil, Kerkük ve Duhok’ta yaşarlar. Xaniqin, Mandali ve Sincar kentlerinde ise Kürtler nüfusun çoğunluğunu teşkil ederler. Irak’ın diğer birkaç kentinde de önemli bir Kürt yoğunluğu bulunmaktadır. İran’da Kürtler, Batı Azerbaycan, Senendaj (resmen Kürdistan olarak adlandırılır), Kermanşah ve İlam olmak üzere dört vilayete dağılmıştır.[40] Jeopolitik bakımdan Kürdistan; Bizans, Osmanlı ve Pers İmparatorluğu gibi imparatorlukların sınır bölgelerinde yer almıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında gerçekleşen İngiliz ve Fransız işgalleri Suriye ve Irak’ı Osmanlı imparatorluğun- dan ayırdı ve oluşan devletlerarası sınırlar geride beş parçaya ayrılmış bir Kürdistan bıraktı. Kürdistan’ın eski SSCB’ye yakın olması, Kürt bölgesinin dört Ortadoğu ülkesi arasında geniş ve stratejik bakımdan yaşamsal bir alan olması gerçeğiyle birleşerek Kürdistan’ı günümüzde çeşitli büyük güçler için bir ilgi odağı haline getirmiştir. Kürdistan’da ham petrolün varlığı aynı zamanda uluslararası petrol şirket- lerinin de ilgisini çekmiştir. Irak Kürdistanı’nda Kerkük ve Xaniqin, İran --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 43 Kürdistanı’nda Kermanşah ve Türkiye Kürdistanı’nda Siirt bölgelerinde büyük petrol kaynakları sömürülmektedir.[41] Osmanlı İmparatorluğu’nda Kürtler Çağdaş Kürt tarihinin Osmanlı İmparatorluğunun ortaya çıkmasıyla başladığı konusunda genel bir uzlaşma vardır. Kürtler bu imparatorluğun doğuşundan itibaren Safevi (Pers) İmparatorluğuyla süregiden savaşımında kendi politik önemlerinin farkındaydılar.[42] Safevi hanedanı 16 yy.da ortaya çıktı ve Kürt bölgeleri üzerinde etkinlik ve egemenlik konusunda Osmanlı İmparatorluğuyla rekabet içine girdi. Kürt nüfusu böylece bu çatışmanın temel unsuru oldu. Kürdistan jeopolitik açıdan, bir yandan bir savaş alanı olurken aynı zamanda bu iki güç arasında tampon bölge işlevi gördü. Bu gerçek, Kürtlerin tarihsel olaylar- daki rollerinin farkına varmasını sağladı. Kürtler, daha sonra Osmanlı sultanların- ca tanınan ve Kürt Bitlis Prensince[43] kurulmuş olan cordon sanitaire’a (güven- lik kuşağı ç.n.) uygun olarak “yarı bağımsız” prensliklerini[44] zaten kur- muşlardı. Bu prensliklerin çoğu gelişimini sürdürdü ve 19. yy.a değin yaşadı. Osmanlılar Kürt prensliklerinin yarı bağımsız statülerini korurken, büyük ihti- malle bu prenslikleri kendileri ile Safevi İmparatorluğu arasında tampon bölge olarak güçlendirmeye çalıştılar. Günümüzdeki sınır düzenlemesi (Türkiye-İran ve İran-Irak) 1639’da bu imparatorluklar arasında yapılan bir anlaşmayla belirlendi. Kürdistan böylece ilk kez iki parçaya bölündü. 19.yy.ın ilk yarısı boyunca Osmanlı sultanları siyaseti daha da merkezileştirmeye çabaladılar. Bu önlem Kürt prenslikleri tarafından şiddetli bir muhalefetle karşılandı.[45] Muhammed Paşa Rewandiz olarak tanınan Soran prensi, 1830larda Kürdistan’ın büyük bir bölümünü birleştirmeye çalıştıysa da Osmanlı sultanının ordusu tarafından yenilgiye uğratıldı.[46] Diğer prenslikler de benzer şekilde yenildi. Kürt ulusalcılığı Etno-ulusalcılığın gelişimi büyük ölçüde ortak bir dil, soy, din ve tarihsel geçmişin varlığıyla ilişkilidir.[47] Kürtler, kendi dil, etnik birlik, ortak duygu ve değerleri ve ortak tarihsel geçmişleriyle, temelde homojen bir etnik grup oluştu- rurlar. Kürtlerin; Asur, Pers, Grek, Roma, Arap, Moğol ve Türk imparatorluk- larından daha uzun yaşayarak üç bin yıldır bugünkü yerlerinde var olagelen bir ulus oldukları söylenebilir.[48] Bilim adamları Kürt ulusalcılığının ortaya çıkış zaman ve koşulları üzerinde derin bir görüş ayrılığı içindedirler. Çoğu, 1840larda ortaya çıktığını iddia etmiştir.[49] Bedirxan 1843-1847 arasında Osmanlılara karşı bir ayaklanmaya liderlik etti. Daha sonraları bu ayaklanmanın, amacı tüm Kürdistan’ı kapsayan bir ulusal devlet kurmak olan ve politik bir hareketin işaretlerini veren, modern anlamda[50] ulusalcı bir hareket olduğu ileri sürülmüştür.[51] --- Page Break --- 44 WAR. Payîz - Zivistan 2001 19.yy.daki Kürt ayaklanmalarının, özellikle de 1843-1847 yıllarında Bedirxan ve 1880-1881 yıllarında da Şêx Ubeydullah Nehrî’nin yönettiği ayaklanmaların Kürt ulusalcılığına zemin hazırlayan unsurlar içerdiği doğrudur. Buna karşın, bu ayaklanmaların etkisi genelde lokal olay düzeyindeydi ve sadece Kürtlerin vergilerden ve askerlikten muaf tutulması, muğlak kültürel talepler ve Kürt memurlar tarafından yerel öz-yönetime izin verilmesi gibi sınırlı yönetsel reform talepleri içeriyordu. Bununla birlikte, bu ayaklanmalar; kendi çıkarlarının peşinde koşan veya aşiretlerinin çıkarına gördükleri şeyleri korumak için Kürtlerin ulusalcı duygularını kasten sömüren dini liderler ve/veya aşiret liderleri tarafından yönetildi.[52] C.J.Edmonds, ulusalcılığın çoğunlukla belli liderlerin hırslarını veya aşiret insanlarının herhangi bir türden emir ve otoriteye olan tahammülsüzlüklerini perdelemek amacıyla kullanıldığını ileri sürmektedir.[53] 19. yüzyıl boyuca gerçekleşen Kürt isyanları, değişik toplumsal katmanların bir- birinden farklı ve çoğunlukla birbiriyle bağdaşmayan taleplerini içeriyordu. Bu, en az bir ortak mezhebin varlığı durumunda, etnik çelişkinin değişik insanları harekete geçirme kapasitesinin daha çok olduğu gerçeğinden kaynaklanıyor olabilir.[54] Bir diğer düşünce ekolüne göre, Kürt ulusalcılığı 19. yy.’ın sonları ile 20. yy.’ın başlarında şekillenmeye başladı.[55] 19. Yy.’ın sonlarına doğru, Kurdistan[56] adındaki ilk Kürt gazetesi ortaya çıktı. Gazete ilk olarak Kahire’de çıktı ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kürtler’e yönelik politikasına saldırdı. Gazetenin Kürt edebiyatına da özel bir ilgisi vardı ve Kürtler’in bağımsızlığı düşüncesini pekiştirmek için çok şey yaptı.[57] Yine de, Kürtler Osmanlı İmparatorluğu içinde yaşayan diğer etno-ulusal gruplara kıyasla, kendilerine ait bir gazeteyi oldukça geç çıkardılar. 1908’de Türk İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin önderlik ettiği yapısal devrimin (Jöntürk devrimi) olumlu etkileri de belirtilme- lidir. Devrimin Osmanlı İmparatorluğu içindeki etnik azınlıklar üzerindeki güçlü etkisi açıktı:[58] Jöntürkler, tüm ulusal azınlıklar için ırklar arası eşitliğin garan- ti altına alınması gerektiğini ilan ediyorlardı. İktidara gelmelerinin ardından, azınlıklar arasında, kendi ulusal örgütlenmelerini amaçlayan politik bir hareketlenme başladı ve Kürtler de kendi ulusal örgütlerini bu yeni politik atmos- fer içinde kurdular.[59] Kürt edebi toplulukları kuruldu ve süreli yayınlar, antolo- jiler vs. yayınlandı. Modern Kürt ulusalcılığının gelişimi üzerinde bariz etkisi olan bu politik atmosfer, çok uzun sürmedi. Jöntürkler, vaatlerinin aksine, bir Pan-Türkizm poli- tikası gütmeye başladılar.[60] Bu gelişmelerin önemi, Kürt aydınlarının ve kentli unsurların ilk kez Kürt ulusalcı hareketinin liderliğini etkileyebilmeleriydi. Ortadoğu’nun kensel alanlarındaki Batı etkisinin bir sonucu olan ulusalcılıktan etkilenen eğitimli Kürt nüvesi kendi atılımını yapmak üzere ortaya çıktı. Birinci Dünya Savaşı sırasında ABD başkanı Woodrow Wilson, ulusların kendi kaderlerini özgürce tayin edebilme hakkına sahip olmalarını öngören ondört maddeyi kamuoyuna sundu.[61] Britanya başbakanı Lloyd George, savaş- tan sonraki barış konferansının, sömürgelerdeki yerli halkların beklenti ve kaygılarına değinmesi gerektiğini ve bu gruplara self-determinasyon hakkının uygun olduğunu ileri sürdü.[62] Wilson’un ondört maddesi Osmanlı İmparatorluğu’ndaki azınlıklar özellikle de Kürtler tarafından sevinçle karşılandı. --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 45 5. ve 12. maddeler kendileri için özellikle önemliydi. Madde 5, sömürgeler hakkındaki tüm anlaşmazlıklar için adil ve samimi bir uzlaşmadan bahsediyordu. Madde 12’ye göre ise, Osmanlı İmparatorluğu içindeki azınlıkların bağımsız gelişme fırsatları garanti altına alınmalıydı.[63] Osmanlı İmparatorluğunun parçalanması, bir anda ulusal azınlıkların isteklerini canlandıran bir iktidar boşluğu yarattı. Parçalanmayı, dağılan imparatorluk içmdeki azınlıklara çözüm bulma çabalarını da içeren bir barış anlaşması takip etti.[64] Fakat, Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülmesinin etkisi Kürtler, Ermeniler ve Araplar arasında aynı etkiyi uyandırmıyordu.[65] Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanması -artık yeni ulusal kimlikler varolduğundan- eski Osmanlı İmparatorluğu’ndaki azınlık- ların ulusal kimliklerinin evrime uğramasında önemli bir faktör oldu.[66] İnsanlar artık Osmanlı değil, Türk, Arap, Ermeni, Kürt vs. idiler. Birinci Dünya Savaşı’nın sonuçları, eski Avusturya-Macaristan ve Osmanlı imparatorlukların- daki birçok azınlık ulusal hareketlerinin gelişimine tanıklık etti. Ortadoğu’da azınlıklar, dağılan imparatorlukların topraklarında sınırların çizilmesini gerek- tiren yeni devletlerin oluşumundan olumsuz etkilendiler. Dinsel ve etnik azınlık- lar ayrıştılar ve değişik politik oluşumlara ayrıldılar. Bu gelişme, ulusalcı hareket- lerin yükselişinin arkasındaki faktörlerden biriydi.[67] Bu bağlamda, Nadir Entessar’ın vardığı sonuca göre, Kürt etnisitesinin politize olması, Ortadoğu’da modern devlet sisteminin yükselişiyle aynı zamana denk düşmektedir.[68] Bilim adamları, Kürt elitinin, eğitimli kentlilerin, Kürt ulusalcılığının gelişi- minde oynadıkları rolü vurgulamaktadırlar.[69] Ömer Şeyhmus’un ileri sürdüğüne göre, bu elit, İkinci Dünya Savaşında, Türkiye, İran, Irak ve Suriye’de, bu ülkelerdeki sosyo-ekonomik değişimlerin sonucu olarak hızla gelişti.[70] Entelektüellerin ve okumuş kesimin etkinliğine kaşın, geleneksel Kürt eliti de Kürt ulusalcılığının gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Ulusalcı düşüncelerin yayılmasından ve insanların ulusalcı hareketlere yönelmesinden sorumlu olan Kürt elit yalnızca okumuş ve entelektüel kesim değildi. Geleneksel bir elit Kürt ulusalcılığının gelişiminde çok önemli bir rol oynadı.[71] Birinci Dünya Savaşı sırasında, bazı Kürt liderleri Ruslarla temas kurup, Rus himayesi altında olması koşuluyla bağımsız bir Kürt devletinin kurulması için destek istediler. Türkiye Kürdistanı’ndan Abdurrezzak Bedirxan’ın çabaları dikkat çekiciydi. Bu lider, Rus ordularının Erzurum ve Bitlis’e ilerlemelerinde Kürtler’in işbirliğini önermek için 1916’da Rusya’ya gitti. Han, dönüşünde Kürtlerin bağımsızlığı için Rusların desteğini talep etti. Görünüşe göre, gerçek- ten de Ruslar otonom bir Kürt devleti için söz vermişlerdi.[72] Ruslar bu sözleri- ni tutmak istemiş olabilirler, fakat Osmanlılar’ın, Persler’in ve Almanlar’ın buna karşı çıkacaklarını bildiklerinden, böyle bir adım atamadılar.[73] 1918’de Mahabadlı bir aşiret lideri bazı Britanyalı yetkililerle Britanya himayesi altında bağımsız bir Kürt devleti düşüncesini tartıştı.[74] Britanya, Kürdistan’ın büyük bir bölümüne politik görevliler göndermişti. Bunlardan biri, daha sonra Britanya’nın o zamanki politikasının Kürtlerin otonom veya bağımsız, her türlü varlığı konusunda sorumluluk almaktan kaçınmak olduğunu yazacak olan C.J.Edmunds idi.[75] Diğer bir görevli, hükümet yetkilisi Albay Arnold Wilson 1 Aralık 1918’de Süleymaniye’yi ziyaret ederek, Kürtler’in geleceği konusunda --- Page Break --- 46 WAR. Payîz - Zivistan 2001 farklı düşünen 60 kadar Kürt lideriyle görüştü. Bunlardan bazıları, Kürdistan’n Irak mandalığından ayrılıp doğrudan Londra’dan yönetilmesini isterken, bazıları da Güney Kürdistan’ı (daha sonra Irak Kürdistanı) Britanya yönetimine sokmak konusunda tereddütlüydüler. Sonunda Irak Kürdistanı olunduğunda, o zamanın en güçlü Kürt lideri olan Şêx Mahmûd Berzencî, Kürtlerin Müttefik Kuvvetler’in savaş sırasında verdikleri sözler uyarınca kendi bağımsız devletlerini talep ettiği- ni vurguladı.[76] Gerçekten de, 7 Kasım 1918 tarihli İngiliz-Fransız ortak deklerasyonu Britanya ve Fransız hükümetlerinin Doğu savaşının amacını “uzun zamandır Türkler tarafından ezilen halkların tam ve nihai özgürlüğü ve gücünü yerli halkın inisiyatifi ve özgür seçiminden alan ulusal hükümetler ve yönetimlerin kurul- ması” olarak tanımlıyordu.[77] Buna bağlı olarak, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen ertesinde, bağımsız bir devletin inşasıyla Kürtlere özgürlüklerinin ver- ilmesi konusunda çokça konuşuldu.[78] 1919 Nisanında, İstanbul’daki Britanya Yüksek Komiseri, Bağdat’taki Britanya temsilcilerini İstanbul’daki bir Kürt komitesinin Kürtlerin bağımsızlığı talebi konusunda haberdar etti.[79] 3 Mayıs 1919’da, başka bir münasebetle Yurtdışı Bürosu, İstanbul’daki Yüksek Komiser’den Kürtler’in “kendileri için hiçbir şey yapmamış olan Türkler’den sonsuza dek ayrılmak istedikleri” bilgisini aldı.[80] O dönemde Kürt meselesiyle görevlendirilen Britanyalı bir subay olan Binbaşı E. M. Noel, Kürdistan’da Özel Bir Görevde Günlük adlı kitabında, Van, Bitlis, Diyarbakır ve Elazığ’ı içerecek bağımsız bir Kürdistan’ın Britanya desteğiyle kurulması önerisinin Albay Arnold Wilson tarafından yapıldığını yazmıştır.[81] İngilizler Kürt meselesiyle nasıl başa çıkacakları konusunda bölünmüşlerdi. Bazıları Kürtlerin bağımsızlığı fikrini desteklerken, diğerleri buna karşıydı.[82] Buna karşın, Ekim 1918’de Osmanlılarla ateşkes yapıldıktan sonra, Britanya’nın temel hesabı, parçalanan Osmanlı İmparatorluğundan mümkün olduğunca fazla şey elde etmek ve aynı zamanda Osmanlıların eski pozisyonlarına bir daha asla kavuşmamalarını temin edecek yeni bir denge sağlamak oldu. Bu amaçlarına ulaşmak için, İngilizlerin Osmanlı yönetimi altında yaşayan halkların dostluğuna veya en azından düşmanca olmayan bir konumda olmalarına ihtiyacı vardı. İngilizler kendilerini bir parça ikilemin içinde buldular.[83] Bir yandan Osmanlı İmparatorluğunun kontrolünde yaşayan halklara Müttefiklerin verdiği self-deter- minasyon sözünü yerine getirirken, aynı zamanda kendi yaşamsal çıkarlarını korumak zorundaydılar. Böylece, Binbaşı Noel’e göre, İngilizler Türklerin pan- islamizm propagandalarını ve Kürtleri kendilerine karşı çevirme çabalarını kır- mak için Kürtlerin desteğini kazanmanın yollarını arıyordu. [84] Birinci Dünya Savaşı’nın sona ermesi ve Osmanlı İmparatorluğu’nun dağıl- ması üzerine Kürtler, İmparatorluk bünyesindeki diğer etno-ulusal gruplar gibi, kendilerini bağımsızlığa ulaşmak için tarihi bir fırsatın eşiğinde buldular. Parçalanmayı Ağustos 1920’de Sevr Antlaşması’yla sonuçlanan barış anlaşmaları izledi. Bu antlaşmanın 62, 63 ve 64. maddelerine göre, Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan Kürtlere otonomi sağlanıyordu. Bu otonomi, bir yıl sonra Kürtler arasında yapılacak bir referanduma göre bağımsızlığa dönüştürüle- cekti.[85] Müttefik Kuvveler, özellikle de Büyük Britanya, Sevr Antlaşması’nda --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 47 Kürtlerin taleplerini desteklediler. Büyük Britanya, Kürtlerin özerkliğini veya bağımsızlığını destekleyerek, pan-türkist düşüncelere dayanan bir devletin oluşu- munu engellemek amacıyla, SSCB ile Türkiye, Türkiye ile İran Azerbaycanı ve Türkiye ile Orta Asya arasında bir tampon bölge oluşturmaya çalışıyordu. Bir diğer amaç, kurulacak Kürt devletinin Britanya nüfuzunda olmasını sağlamaktı. Büyük Britanya sadece Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmasını değil, aynı zamanda, daha sonra Türkiye adını alacak olan anavatanı da hedefliyordu.[86] Büyük Britanya, bunun yanında, Ekim Devrimi’nden sonra Ortadoğu üzerinde muhtemel bir Sovyet nüfuzu yayılımını da bastırmak istiyordu. Rusların yayıl- ması ihtimali, İngilizlerin Asya ve Ortadoğu’daki çıkarlarına olan ilgilerini bileyen ve 1920 Eylül’ünde Lenin’in önderliğinde gerçekleşen Doğu Halkları Bakü Kongresi’yle artmış olmalıydı.[87] Britanya’nın, öngörülen bağımsız Kürt devletinin, İngiliz çıkar bölgeleri ile Sovyetler Birliği arasında bir tampon bölge işlevi görmesini ummuş olması en güçlü ihtimaldir. Fakat, Sevr Antlaşması’nın Kürtlerin bağımsız veya özerk olmasıyla ilgili hükümleri gerçekleşmedi. Zaten 1921’deki Londra Konferansı’nda, Müttefikler Kürtlere verdikleri sözleri savsaklamaya başladılar. Müttefiklerin tutum değiştirmesinin altında birkaç neden yatmaktadır. Birincisi, Mustafa Kemal önderliğindeki Türk ulusalcı hareketinin Anadolu’daki Kürt bölgelerini de içine alarak Türkiye Cumhuriyeti’ne dönüşmesi. Bu bölgeler, Sevr’de üzerinde anlaşılan Kürt bağımsızlığı veya özerkliği için düşünülen coğrafyanın bir bölümüydü. İkincisi, Yurtdışı Bürosu Araştırma Bölümü’ne göre, Sevr Antlaşması’nın onaylanmasını engelleyen Atatürk önderliğindeki Türklerin direnişi sözkonusuydu. Bunlar, 1923’te Sevr’in yerini alan Lozan Antlaşmasında Kürtlerden veya Ermenilerden herhangi bir şekilde bahsedilmesini de engelledil- er.[88] Üçüncüsü, bir yanda İngilizler ve Irak mandalığı, diğer yanda Türkiye olmak üzere, neredeyse Iraq Kürdistanı’nın tamamını içine alan Musul ili (eski Osmanlı’da Musul Vilayeti) üzerinde hak iddialarının olması. İngilizlerin Irak’taki ve özellikle de Musul’daki petrolle ilgili çıkarları, Britanya’yı Irak’ın iddialarını desteklemeye yöneltti. İngilizler, böylece kendi çıkarlarını korumayı seçtiler. Kürtler ise bu konunun mağlupları oldular.[89] Sonuncusu, Türk Kemalist rejimi ile Sovyet Rusya arasındaki yakın ilişkiler İngilizleri oldukça endişelendiriyordu. Böylece İngilizler, yeni Kemalist rejimle iyi ilişkilerin koru- mak umuduyla, bir Kürt devletinin kurulması fikrini desteklemekten vazgeçti.[90] İngilizler, Türklerle dostluk kurmak ya da onları Sovyet Rusya’ya “terketmek” seçenekleriyle karşı karşıya kalmışlardı. İkinci seçenek, İngilizler için yıkım getirebilirdi. Sonuçta İngilizler kendi startejik ve ekonomik çıkarlarını öne çıkarmış oldular.[91] Bağımsız bir Kürt devleti İngiliz veya Fransız çıkarları- na uygun olmadığından, Kürtlere yeni devletler kabul ettirildi. Eski Osmanlı’daki Kürdistan topraklarının geriye kalanı Türkiye’de kalmasına rağmen, İngilizler bugünkü Irak Kürdistanı’nı Irak mandalığının içine dahil ederken, buraların startejik ve ekonomik açıdan önem taşıyan petrole sahip Kürt bölgeleri olması temel kaygılarıydı.[92] Lozan Antlaşması 14 Temmuz 1923’te imzalandı. Bu antlaşmanın 5. madde- si, Turkiye’deki azınlıklar sorunuyla ilgiliydi ve azınlıkların haklarının Türkiye --- Page Break --- 48 WAR. Payîz - Zivistan 2001 tarafından tanınması gerektiğini belirtiyordu.[93] Ancak, bu hakların içeriği belirlenmemiş ve Kürtlerin bahsi bile edilmemişti. Lozan Antlaşması pratikte Sevr Antlaşması’nın hükümlerini boşa çıkarttı. Müteakip üç yıl boyunca (1923-1926) Kürt sorunu, bir yanda Türkiye, diğer yanda Irak mandalığı ve Büyük Britanya olmak üzere, taraflar arasındaki bölge- sel bir ihtilaf konusuna bağlandı. Türkiye ile Irak mandalığı arasındaki sınır sorunu Lozan Antlaşması’nda zaten tartışılmıştı. Türkiye de, Irak ve Büyük Britanya da Musul vilayetinin tamamını talep ediyordu. Milletler Cemiyeti Konseyi 20 Eylül 1924’te Musul konusunda müzakereler başlattı ve özel bir komisyon bu ihtilafı araştırmakla görevlendirildi. Musul vilayetinin nüfusunun çoğunluğunu Kürtler oluşturmasına rağmen, Büyük Britanya ve Türkiye, Kürt nüfusunun çıkarlarını ve beklentilerini umursamadan iddialarını sürdürdüler.[94] Komisyon, ihtilaflı bölgede bir Iraklılık ulusal duygusu bulunmadığını ve Kürtlerin açık bir biçimde yükselen bir ulusal bilinç sergilediklerini rapor etti.[95] Komisyonun nihai önerisi, Musul vilayetindeki Kürtlerin çıkarlarının dikkate alınması gerektiği şeklindeydi.[96] Ancak, en sonuna Musul vilayeti Irak mandalığına bırakıldı ve böylece Kürdistan Türkiye, Irak İran, Suriye ve Sovyetler Birliği arasında bölüşülmüş oldu.[97] Yukarıda sayılan ülkelerin hiçbiri herhangi bir şekilde bağımsız bir Kürt devleti varlığını görmek istemediklerinden, o günden sonra Kürtlerin bağımsızlığı fikri gerçekçilikten oldukça uzak bir fikir gibi görünmeye başladı.[98] Özetlenecek olursa, Kürt ulusalcı hareketi o zamanlarda var oldu ve çeşitli güçlerin dikkatini iki nedenden ötürü üzerine çekti: ilki, Musul’daki petrol varlığı; ikincisi, Kürtlerin değişik ülkeler arasında bölünmüş olması nedeniyle belli ülkeler tarafından komşu ülkelerin hükümetlerini zor durumda bırakmak için kullanılabilecek olmaları idi. Bu bağlamda, Kürtler önemli bir uluslararası unsurdular.[99] Dipnotlar: [1] Hussein, 1985, s. 28; Entessar, 984, s. 911; Izady, 1992, s. 28-29; Medler hakkındaki diğer detaylar için bkz. Al- Karadaghi, 1992, s. 6-67. [2] Elphinson, 1946, s. 92; Hazen, 1979, s.50; Arfa, 1966, s. 3; Izady, 1992, s. 30-31. [3] Jawad, 1981, s. 1; Hazen, s. 50; Burton, 1944, s. 66; aynı zamanda bkz. Barth, 1979, s. 11-12. [4] Eagleton, 1988, s. 9. [5] Elphinston, 1946, s. 92. [6] Westermann, 1946, s. 679. [7] Zakie, 1939, s. 312. [8] Edmonds, 1971, s. 88. An abrupt change may be observed along the line running from Mosul up to Rawanduz Gorge to Lake Urmiya in İranian Kurdistan. Eagleton, 1988, s. 10. [9] Bruinessen, 1992, s. 21-22; ve bkz. Hussein, 1985, s. 29-30. [10] Sim, 1980, s. 2. [11] Kreyenbroek, 1992, s. 68. Aynı zamanda bkz. Eagleton, 1988, s. 10. [12] Detaylar için bkz. Kreyenbroek, 1992, s. 68-72. [13] Laanatza, 1984, s. 22. [14] Edmonds, 1971, s. 88; Entessar, 1992, s.4, 86; Izady, 1992, s. 188. [15] Bkz. örneğin, Kreyenbroek, 1992, s. 68-69. [16] Izady, 1992, s. 119, tablo 4A, ve orada başvurulan kaynaklar. Diğer değerlendirmeler için bkz., örneğin, Sim, 1980, s. 3 ve Bruinessen, 1992, s. 15. [17] Chailand, 1980, s. 11; Sluglett, 1986, s. 177. --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 49 [18]Whitley, 1980, s. 246. Bu durum, 1990’daTürk hükümeti Kürtçe’nin halk tarafından kullanımına izin verdikten sonra değişti. [19] Entessar, 1992, s. 3; Eagleton, 1988, s. 9 [20] Izady, 1992, s. 117, tablo 3. İran’ın toplam nüfusu yaklaşık 17.000.000 idi. Naamani, 1951, s. 208. [21] Ghassemlou, 1965, s. 24 [22] Hussein, 1985, s. 29. [23] Bkz., örneğin, Burton, 1944, s. 66. [24] Entessar, 1984, s. 912. [25] Entessar, 1989, s. 86 [26] Kürdistan’ın sosyal ve politik örgütlenmesine dair en önde gelen kaynak, Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: On the Social and Political Structures of Kurdistan, (London. New Jersey: Zed Books Ltd. 1992, ikinci basım); Güney Kürdistan’daki (Irak Kürdistanı) sosyal ve politik örgütlenme üzerine, bkz. Fredrik Barth, Principles of Social Organization in Southern Kurdistan, (New York: AMS Press, 1979). [27] Bkz., örneğin, Westermann, 1946, s. 681. [28] Eagleton, 1988, s. 10. [29] Ghassemlou, 1988, s. 14. [30] Bruinessen, 1992, s. 66. [31] Harris, 1977, s. 114. [32] Yalda, 1980, s. 104-105. [33] Sim, 1980, s. 2. [34] Izady, 1992, s. 192. Bu türden sadakat “içe yönelik”tir. Ghods, 1989, s.xi. [35] Chaliand, 1980, s. 11; Sluglett, 1986, s. 177. [36] Ghassemlou, 1965, s. 14. [37] Bkz., örneğin, Barth, 1979, s. 11; Eagleton, 1988, s. 7. [38] Izady, 1992, s. 200; sözkonusu ülkelerin sınır bölgelerinde Kürtlerin hayati rolü üzerine bir tartışma için bkz., Sheikhmous, 1992, s. 136-137. [39] Hazen, 1979, s. 51. [40] Ghassemlou, 1988, s. 14. [41] Ghassemlou, 1965, s. 85; Bruinessen, 1992, s. 13-24. [42] Arfa, 1966, s. 16. [43] XVI. yy.ın sonlarına kadarki Kürt prenslikleri hakkında detaylı bilgi, Şerafeddin Han Bitlis tarafından 1596’da Farsça olarak yazılmış olan Şerefname’de yer almaktadır. [44] Kianne, 1970, s. 22-23; Entessar, 1992, s. 3-4; Sheikhmous, 1992, s. 137. Bitlisi, Yavuz Sultan Selim’in baş danış- manlarından biri oldu. [45] Bkz., örneğin, Othman, 1989, s. 45; McDowall, 1991, s. 296. [46] Arfa, 1966, s. 22-23. [47] Entessar, 1984, s. 912. [48] Edmonds, 1971, s. 106. [49] Kianne, 1970, s. 23; Talabani, 1970, s. 38; ‘Ali, 1986, s. 46. [50] Kianne, 1970, s. 23. [51] ‘Ali, 1986, s. 44-46. Aynı zamanda bkz. Sherko, 1987, s. 42-43. Daha çok detay için bkz. Talabani, 1970, s. 33ff. [52] Othman, 1989, s. 51. [53] Edmonds, 1971, s. 88. [54] Tägil, 1984, s. 24. [55] Zeidner, 1959, s. 24; Catudal, 1976, s. 1025; Hazen, 1979, s. 61; ‘Abdul-Rada, 1975, s. 8; Elphinson, s. 94; Hussein, 1985, s. 31-32 [56] Edmonds, 1971, s. 89; Kendal, 1980, s. 55. [57] Ahmed, 1984, s. 102-103; Elphinson, s. 94. [58] Kianne, 1970, s. 25; ‘Abdul-Rada, 1975, s. 39-40; Talabani, 1970, s. 48-52. [59] Detaylar için, bkz. Othman, 1989, s. 48-50. James Kellas’ın belirttiğine göre, “Ulusalcı partilerde ve politik örgütlerde örgütlenmiş ulusalcı militanlar olmadan, ulusalcılık politik açıdan genelde etkisiz olacaktır.” Kellas, 1991, s. 78. [60] Daha detaylı bilgi için, bkz. Ahmed, 1984, s. 94ff; O’Balance, 1973, s. 19; Sherko, 1987, s. 55. --- Page Break --- 50 WAR. Payîz - Zivistan 2001 [61] Emerson, 1960, s. 26. Detaylar için, bkz. Østerud, 1984, s. 93-110, 76. [62] Emerson, 1960, s. 25. [63] Ulusal azınlıklara yönelik barış antlaşmaları hakkında bilgi için, bkz. Harold W. V. Temperly, A History of the Peace Conference of Paris, (London: Oxford University Press, 1969) cilt I, s. 129-194. Ondört Madde’nin Kürt ulusalcılığı üzerindeki etkisi için, bkz., örneğin, Ahmed, 1984, s. 319-320, ve Edmunds, 1971, s. 90. [64] Entessar, 1992, s. 12; Sheikhmous, 1992, s.131. Bu yan üzerinde ileride daha detaylı olarak durulacaktır. [65] Othman, 1989, s. 39 [66] Erksen, 1992, s. 220. [67] Gurr, 1992, s. 68. [68] Entessar, 1992, s. 1. [69] Bkz. Cottam, 1964, s. 68. [70] Sheikhmous, 1992, s. 135 [71] Detaylıl bir tartışma için bkz., Nabaz, 1985, s. 9-11. [72] Yurtdışı Bürosu, Araştırma Bölümü, “Kürt Sorunu,” FO. 371/40219, İran, 1944. [73] Ahmed, 1984, s. 64-65. [74] Jwaideh, 1960, s. 399-400. [75] Kianne, 1970, s. 35. [76] Ashkenazi, 1946, s. 165; Perash, 1986, s. 16. [77] Yurtdışı Bürosu, Araştırma Bölümü, “Kürt Sorunu,” FO. 371/52369, Irak, 1946. [78] Foster, 1936, s. 152. [79] Gavan, 1958, s. 21. [80] Aynı eser. [81] Noel, 1919, s. 1. [82] Kianne, 1970, s. 36. [83] Aynı eser. [84] Noel, 1919, s. 1. [85] Sevr Antlaşması bakımından Kürt sorunu hakkında detaylar için, bkz., örneğin, Safrastian, 1948, s. 77-78; Ahmed, 1984, s. 344-348; Jwaideh, 1960, s. 374-383. [86] Olson, 1992, s. 2; Ahmed, 1984, s. 345. [87] Bakü Kongresi hakkında detaylar için bkz., örneğin, Seton-Watson, 1960, s. 128-130; ve Ahmed, 1984, s. 195-239. [88] Yurtdışı Bürosu, Araştırma Bölümü, “Kürt Sorunu,” FO. 371/52369, Irak, 1946; bu gelişme hakkında daha fazla bilgi için bkz., Olson, 1992, s. 4-5. [89] Izady, 1992, s. 201-202; Musul sorunu hakkında detaylar için bkz., Beck, 1980, s. 256-277. [90] Zeidner, 1959, s. 24-25; Ahmed, 1984, s. 350; Alexandrove, 1986, s. 403-411. [91] Foster, 1936, s. 152. [92] Izady, 1992, s. 198-202. Aynı zamanda bkz. Bruinessen, 1992, s. 13. Irak’taki Kürt bölgelerindeki petrolün önemi ile ilgili olarak bkz. Central Office of Information, 1948, s. 11. [93] Gavan, 1958, s. 24. [94] En güvenilir nüfus sayımı 1922-1924 arası Irak hükümeti tarafından yapıldı ve şu sonuçlar çıktı; Kürtler 494.007; Araplar 166.941; Türkler 38.652; Hıristiyanlar 61.336; Yahudiler 11.897; Yezidiler 26.257. Milletler topluluğu Komisyon Raporu, s. 31, aktaran Foster, 1936, s. 161. [95] Milletler topluluğu Komisyon Raporu, s. 78, aktaran Foster, 1936, s. 163. [96] Foster, 1936, s. 174. [97] Musul sorunu ve Kürt sorunu üzerindeki etkileri hakkında daha fazla detay için bkz., örneğin, Ghassemlou, 1965, s. 64-65; ve Foster, 1936, s. 142-177. [98] Hazen, 1979, s. 50. [99] Irak’taki İngiliz Haberalma Komutanlığı, Bağdat, 3 Haziran 1942, “Kürt Ulusalcılığı – Xoybûn Cemiyeti”, rapora ek no. 3 Haziran 1939, 1942, Bağdat’taki Amerikan Legasyonu’ndan, Devlet Onluk Dosya Bölümü, 890G.00/625, NA. --- Page Break --- HER MILETEKÊ ZANEYEKÊ WEK CIZÎRÎ, WEFAYÎ, XANÎ Û MEHWÎ HEBE, MAFÊ WÎ HEYE KU SER- BILIND BÎT DI NÊV HEMÛ MILETAN DE Û ŞANAZÎYEKA GELEK MEZİN PÊ BIKE* Mesûd BARZANÎ Ez xweşhalim ku delîve bo min hilkevt di Fîstevala Cizîrî de beşdarî bikim. Her çende min ne dizanî ka dê delîve bo min bête pêş yan ne ku ez li vê fîstevalê berhev bibim. Lewra min ji birayê xwe Kak Felekî (wezîrê kar û barê Rewşenbîrî-WAR) xwest ew li şûna min bixêrhatinê li we bike û eger peyvek jî hebît li şûna min bixwînît. Sipas bo xwedê bi her halê heyî îro min çi karên din ji vê fîstevalê ferztir û pîroztir nezanîn, lewra min dest ji karên xwe berdan û hatim ku beşdarîyê digel we de bikim. Ez wek mu’cibekî Cizîrî û aşiqekê helbestên Cizîrî, dê bahsê bîr û boçûnên xwe bikim. Çinku ez ne vekolerim, ne min çi vekolîn kirine û ez ne torevan û ne helbestvan im. Pêşî dest bi bahsê xwe bikim, min divê bi germî bixêrhatina hemu mêvanên berêz bikim. Min pirr hezdikir birayên me ên rewşenbîrên Kurdistana Îranê jî li vê fîstevalê amade biban, lê mixabin li gava dawîyê rêknekevt amade bibin. Ev fîstevala Wezareta Rewşenbîrî sazkirî, hêjayê sipasî û rêzgirtineka zor e. Ez hêvîdarim miletê Kurd van cûre fîstevalan sazbike û wan helbestvan û zanayan bêxne di helsengandinê de. Her çende dohî min ne bihîst ka çi dan û standin hatîne kirin û bêdaxwaz ew dem jî di dest min de nîne ku heya dawîyê digel we da bim. Lê ew dan û stand- inên min bihîstin, helbet wek her babetek din, her biraderek di bîr û boçûnên xwe de azad e. Lê bi dîtina min, me hemuyan pêwistîya bi hindê heye ku baştir helbestên Cizîrî bixwînin û bi awayek baştir vekolînan li ser Cizîrî bikin. Min hinek têbinî bihîstin, bi rastî gelek ji dorhêlê Cizîrî dûrin, gelek dûrin ji ilmê Cizîrî û ew merteba Cizîrî têde. Cizîrî aşiqê/evîndarê keçekê nebûye. Cizîrî zanayekê gelek mezin bû. Cizîrî aşiqê zatê “Tebarek Te’ala” bû. Her miletekê WAR. Payîz-Zivistan 2001 51 --- Page Break --- zanayekê wek Cizîrî , Wefayî , Xanî û Mehwî hebe mafê wî ye ku serbilind bît di nêv hemu miletan de û şanazîyeka gelek mezin pê bike. Cizîrî evîndarê evîneka pak bû, evîndarekê mezin bû, evîndarê giyaneka gelek mezin û pak bû. Di warê îrfanê de, di warê felsefê de, di rewşenbîrîyê de, heya di zanistê felekê de gelek xuyaye ku Cizîrî siwarekê zorê şareza ye û melevanek bê bevle di nav hemu delîvan de. Di heman deman de jî ji bilî zimanê Kurdî gelek şareza bûye di zimanê Erebî, Farisî û Turkî de. Cizîrî çirayekî geş e, bi hizra min tu caran kiz û tarîk nabe. Ew helbesta ku pêşîya 400 salan nivîsî, îro jî tu hest dikey ruh (giyan) têde heye, anku zindî ye. Ew berhemê Cizîrî li paş xwe bo me bicî hiştî, berhemekî nemire, çiqas dem pêşde biçe jî kevin nabe. Helbestên Cizîrî bo hemu dem û deravan tên bikaranîn, bo min bi xwe Cizîrî mirovekî aşna bû, çinku di nêv Barzanîyan de û li Tekya Barzan û li cem xwedanê Barzan bi xwe, qedrekî zor zor mezin yê Cizîrî hebû. Her ji dema Şêx Ebdulselam Barzanî ve mirîdên Barzan zor(gelek) caran dil û mêşkên xwe bi helbestên Cizîrî avdidan, çi di demên şeran de yan jî di demên tenahîyê de be. Bo agadarîya we, ji bilî hinek pertûkên din, tenê Quran û Dîwana Cizîrî herdu di çandika Barzanîyê nemir de bûn. Her çend li bin ber û tiraşekê baregayê xwe lê danaba, ew herdu pertûk digel de bûn. Dîsa bo zanîna we, Kak Îdrîsî ji yekemîn qesîda Cizîrî heya dawîya wê hemu jiber kiribû. Ez dan û standinê li ser hindê nakim ku Cizîrî helbestvan û feylesof bû yan na. Li cem min Cizîrî helbestvanekê zorê(gelek) mezin bû. Cizîrî hêmayekê berz e bo me, weku Kurd û heqe em şanazîyê pê bikin. Ewa din bila bo wan kesan be, ên jê dizanin. Bi hizra min Cizîrî bi xwe jî girîngî bi wê çendê nedaye ku em jêre bêjin tu feylesof î yan feylesof nîn î. Cizîrî di warê felsefê de bît, di warê îrfanê de bît, di zimanî de bît, birastî Cizîrî gelek zana bûye. Qesîda Cizîrî(Ellah Sehergeha Ezel) eger baş bête vexwendin hemû tiştekê têde û kupa îrfanê di nav çend beytên Cizîrî de xuya dibe, dema dibêje: Em tê hewîyatîn yeqîn Mewhum û laşey mutleqîn Îsmîn ji mesder muşteqîn Eksîn di nîv ayîneda Her weha Cizîrî dibêje: Serrê wehdet ji ezel girtîye hetta bi ebed Wahid û ferde bi zatê xwe wî nîn in cu’eded Her çende merteba Cizîrî di warê îrfanê de zor bilind e, lê di warê niştiman 52 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- perwerî de Cizîrî siwarçak bûye û ev meydana çolnekirîye. Pêwîste bizanîn her kesekê îmana wî çenda mukum bît, çendê ji Xweda nêzîk bît, hind welatê wî dê li ber dilê wî şîrîn bibît. Nebûye kesek Musilman û dîndar û xwedî bawer hez ji welatê xwe neke û welatê wî li ber dilê wî ne şîrîn bît. Lewra Cizîrî di helbeste- ka xwe de dibêje: Gulî baxî Îremî buhtan im Şeb çiraxê şebî Kurdistan im Bo wê demê Cizîrî eve gotî, têde ramanekî zor mezin heye. Bawerîya Cizîrî bi hindê hebû ku pêwîste mirov di jîyana xwe de xebatê bike û pêwîste mirovî şîyan hebe paşî idî’aya tiştan bike. Di nav çend beytan de xuya dibe her çend qesîde dirêje: Fa’îlek lazime da fi’îl û eser peyda bit Ger tu hedad nebit kureyî hedad dê çi kit Mumkînek dê hebitin da ku teleb hasil bit Seyd û nêçîr ku nebit tuleyê seyyad dê çi kit Di warê felsefê de, bi dîtina min derbirrîn di warê felsefê de ji wê baştir nahêt gotin a Cizîrî gotî dema behsê ecelî û jiyê mirovî dike, dema dibêje: Tu binê mahî new û destê fezayê hey hey Ne li zer’ê felekê belkî ji’umrê me bidas Eger mirov baş hizra xwe di vê de bike, eve li ciwaba hemu tiştekî ye û ji vê ciwantir û tazetir wesf û derbirrîn nahête kirin. Dîsa di warê kolendarî de Cizîrî siwarçakek bikar e. Cizîrî di vê qesîdê de dibêje: Qesdê weslê me bi can kir ku vedayîn û nehişt Dest nehêlîn ji teleb ger me dirê çit ser û tişt Piştê nadîn dû hizar tîr rim û xişt Me serê danîye rê û bi xwedê bestîye pişt Rastî û wefadarî li cem Cizîrî di vê beytê de zor xuya ye ku dibêje: Dil yek dê işiq yek bît Aşiqan yek yar bes Qîble dê yek bît Quloban dilberek dildar bes Bawerî bi xwe hebûn. Cizîrî bawerîyek mezin bi xwe heye û xwe dikete hêmayek, dema dibêje: Ger lûlûy mensor ji nezmê tu dixwazî WAR. Payîz-Zivistan 2001 53 --- Page Break --- Wer şi’rî Melê bîn te bi Şîrazî çi hacet Dîsan mele mêrxas bûye û xedr û zûlm qebûl nekirîye. Melayekî hinek helbestên melayê Cizîrî li hinek gunda dixwendin û digote ev helbestên min in. Lewra melayê Cizîrî helbestek pê vehandîye û têde dibêje: Ey mela navê te ye <xemset ‘eşer> Tu bi şi’ra ne te gotî xwe dikî qend û şeker Tu dizanî finika te mekanê xezalan e Serî vêra dihejînî bi dused ah û keser Dest û paya ji berrê zêde bikî dê te bikim Mislê Hemmadê ‘ereb her wekî şêx anî bi ser Ez bawer nakim ew mela wêra bit di meydanê de beramberîya Melayê Cizîrî bike. Lewra Cizîrî li dawîya helbesta xwe dibêje: Ehmedin sîne siper pêşberî tîra felekê De ‘wedarê te me îro tu ji dehlî were der Ez bi xwe wek mu’cibê Cizîrî û helbestvanên mezinên din ên Kurdan, i’ca- ba min Wefayî kêmtir nîne ji Cizîrî. Lê li vir bi dîtina min ê giyanê wî ji hemû kesekî şadtir Xanî ye. Bêguman giyanê Mewlewî, Mehwî, Ehmedê Xanî, Feqê Teyran û Wefayî jî şad e û di cihê xwe da ye bêjine Xanî: Bi navê ruha Melê Cizîrî Pê hey bikra Elî Herîrî Keyfek we bida Feqeyê Teyran Heta bi ebed bimaye heyran Dîsan ji Xanî ra dibêjim: Îro di Kurdistana azad de bazar nayê kesade û ji qumaşî ra xerîdar hene û peyrewên rêya te zor in û alayê şi’r û hunerê Kurdî dê ragirin, bi anehîya Xwedê dê bilind jî ragirin... Zor zor sipas. 54 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- ETÎMOLOJÎYA ZIMANÊ KURDÎ: IV A. UÇAMAN G-g gadan: ev kelîme ji gayindanê hatiye biçûk kirin, jibo ku nezaket bigire. gadêrhev: ga+da+hev>gadêrhev. Ew darê ku werîsê ustuyê cota gayê barkêş û tîra bar bi hev dixe. gadoş: ga+doş>gadoş: Tiştê nelihev ê ku parî giro-miro be, ji wî ra tête gotin gadoş, yanî wek doş (hêt) a ga ye, nelihev e. Bi piranî ji serê mezin re têt gotin "gadoş"e bi şîwa nîvdijminkî gal : ev kelîme ji gihîn û al çê bûye. Ewê ku xwe bi ser û pê ber bi tiştekî dikşîne, jibo ku bigehîje wî tiştî. Tête gotin: Gede galê nan bûn... Bn. hucûm, êrîş, rahêlan... galik: gal+ik>galik: Ew mû, hirî û pembû yê ku gend û gemar galê wan bûne, bi tu hawayî ji wan nayên pak kirin, jibo cil û goreyê wan kesên karker û rêncber re pir bi kêr têtin, lewra pir qalind in. gamildar: ga+mil+dar>gamildar. Ew darê ku giraniya bar dide ser milê ga, wek nîr, wek tîra moşene. gamirok: geda+mirok>gamrok: Nexweşîneka gedeyê çilîn e, pê dimirin. Bi xwîn- berdana ji paniya wan hinkî difilitin. gan: ev kelîme navê dihevbûyîna aletê nêr û mê ye. Sebebê girtina wî îşî ev e ku ji gihîştina wan herduyan, yekî wek wan ganî çê dibe. garan: ga+rewan (rêvan)>garan: Ga birêkirin. Gerçî di garanê de gelek heywan hene, lê jibo ku ga balkêş e, navê wê hatiye pêş. garanî: ga+rahn+î>garanî: Ew kundira gir a ku wek rahn e. Gayê ku her roj meftû- na wê li jorê bargêşa begê servala yê bajara ye. gark: ga+ri(rîx)+k>gark: Berê ji ber ku derdan kêm bûn, herkesî jibo helanîna qût kewar çêdikirin. Ji axa bi ka rojê ji firyita sê tiliyan zêdetir nedihat çêkirin. Navê her qorekî kewarê gark bû, yanî bi qandî rêxa gayek çamûr dihatin xebi- tandin. --- Page Break --- gaser: gac+ser>gaser: Herçî, ew darê du çetel ê ku bi serê gaca werîs ve ye, jibo girêdana bar. gasin: ga+hesin>gasin: Ew hesinê ku ga wî dikişîne, şûv radike. gav: Ev kelîme navê ling avêtinê ye, paşê bûye navê zemanê hindik ku bi qandî ling avêtinekî ye. Hêdî hêdî bûye navê zemanê şert: “gava ku tu ber bi min bêy, ezê jî ber bi te werim.” gaz: ev kelîme navê cihê bilind ê li nava erda deştane ye. Jibo ku dengê hawar- daxistina li der û doran li dîyarê wan gazan dihatin kirin, navê wê hawarê bûye gazî , yanî ew dengê ku li ser gazê tête gotin gazin, gazind: gazî+ne+dî>gazind: Lomeyê ku tête kirin ji wî kesê ku dengê gazî û hawara meriv nebiriye xwe, xwe li nedîtin û nebihîstinê daniye. geber: gan+ber>ganber>geber: Ev gotin di carsdan û nifirê de tête xebitandin. "De here geber bibe", "tu geber bibî ez nadim", "tu geber bibî tu dê weha bikî". gebre: giya+bir+e>gebre. Navê wî tiştê zivrê ku bi wî ew giya û toza ser pûrtê dewaran tête paqijkirin. geda: gel+da>geda(e): Ew zarokê ku hêj nikare li xwe xwedî derkeve, divê bi diya xwe re be. Di nava zeman de bûye navê mezin û biçûkan tev. gef: giha+hev>gef: Însanekî ku ji yekî hêrs bibe û di wê gavê de nikaribe bigi- hîje wî, jê re li hev neyê gihîştina wî, wê gavê hinek gotinan dibêje ku bi wan gotinan, xirabî kirinê li xwe dike deyn. Ev hawa ji vî tête zanîn ku, gef jî wek sondê bi "xwarin"ê re têt: "sond xwar... gef xwar..." ge-geh: 1. Carna, car-car, dema divê tekrar bibe. 2. mekanî ye, bi serê xwe nake... berge, şarge, derge... gel: gi+hêl>gel. Tevlî, digelî, xelq. gelek: gel+êk>gelek. Pir, zahf. Ew kombûna ku ji pirr yekan pêkhatîbe. gelemşe : gel+e+meş+e>gelemşe: Cihê ku gel bi wê de dimeşe, lêbelê kes nizane li wê derê çi heye. gelo: gel+o>gelo: Wekî ku me li jorê gotibû; "gel", "xelq" e, "o" tîpa gazîkirinê ye, bi dawîya wî navê gazîkirî ve têt. Di nava zeman de ev "gelo" ji cihê gazîkirinê derketiye, hatiye ketiye cihê şêwrê û pirskirinê. Wekî ku mirov bi civatî li ser tiştekî mijûl dibe û mirov dibêje: "Gelo ev îş çawa dibe?", yan jî mirov li ser tiştekî difikire û ji xwe re dibêje: "Gelo ez çawa bikim." gene: guhan+e>gene. Ew parazîta ku bi guhanê heywanê digire û xwîna wê dim- ije, vî navî girtiye. genek: Giyayekî bizir-birûn e. Ji bo ku dirûvê bizrê wî bi geneyê dikeve, jê re dibêjin genek. genel: giyin+al>giyinal>genel. Ew tiştê ku ji alî xelk tev were, ew tiş gelî ne, yanê ê gel e, gelî al e, yanê ji alî gel de hatiye gengeşe : gan+kêş+e. Bihevketin û lihevgerandina biqîrîn û bêhawa, wekî însanê ku gan jê dikêşe. genî: gû+yîn+î>guyînî>genî. Filan tişt genî bûye, yanê bûye wek tiştê ji gû... 71 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- gep: Suret. Ji ber ku, dema xwarin dikeve nava dev, bivê nevê ziman wê xwar- inê dide ber kankiran, wê gavê jî sûret bi alî derve de gup dibe. Ji ber vî hawayî navê sûretê bûye gep. Dîsan jî, ji ber ku loqme wê sûretê gup dike, ji loqmê re jî tête gotin gep. ger: Di şûna "ha"ya ku hebûn û tunebûnê wekhev dike -ha tu hatî ha tu nehatî-. Mela dibêje: “Ger mîr î û padîşah î, mûyek li nig mela yî Nadim bi milkê alem, bîllahî yek înayet.” Ger, gava ku jibo şert be, wê demê ew ji egerê hatiye sivikkirin. Wek Mela gotiye: “Ger azazîlî bidîta nedibir xeyrê sicûdê Lê ger li hawêr doş bûn, nihêrîn, pirsîn.” Hilger: Berjor çûyîn, Dager: Berjêr hatin, kemê. Têger: ketina nava îşekî neçê. Lê geriya, tê geriya..., Jêger: paşve hatin, gerî bûn, gerî hatin. gerdan: gewrî+dan>gerdan. Xişrê ku li gewriyê (qirikê) tête danîn geremol : germe+hol>geremol. Tevlihevî û lihevgerandina bê ahenga, bi lez û bez. gerger: gir+kere>gerkere>gerger: Kevirê gir, zinar. germaso: germ+hesin+o>germaso. Ew îşê ku bi hesinê germ tête kirin. Klasîk hekîman, dema ku bixwestana birînekî der bikin da weku nîm û kîma wê jê biaxife, biwerive, jibo ku birîn teneşe (tetenoz) nebe, wî hesinî berê di agir da sor dikirin. Navê operasyonê germaso bû. gerniçak: ger+niç+ik>gerniçak. Destiyê gerandina dolabê. geveze: însanê avarê yê devçepel ê ku tevger û xeberdana wî wek gevzika dewaran e. gevezî: ger+vezî>gervezî>gevezî. Li vê derê “ger”, xurandin, “vezî”, derxistin e. Dema ku bête gotin filan dewarî xwe gevizand, yanê xuriya xwe deranî, filan meriv gevizî, yanê ew kete nava toz û dûman û gemara ku li ser dewara gevizandî dicive. Lêbelê, dema ku geviz bibe lome, wê demê îş ters dibe, wekî ku bête gotin filankes di hebûnê de digevize, yanê ew jî wek dewarê hêsa dibe. gevzik: cihê ku toz û dûman jê radibe. Wê axa ku heywan tê de xuriya xwe dişkîne... bn. gevezî. gewe: gi+ve>gewe. Ew kesê ku ji hawayê der û dora xwe derketî be. Ehmeq. gewî: ew kesê ku zêde pêşve here û ji serî derkeve. gewrek: gi+ver+ok>gewrek. Tiştê ku hev ber dide, dipişire, diherife. gewrî: qirik. gewşek: gi+weşek>gewşek: Ew tiştê ku sist e, hev nagire, ji hev dikeve, diweşe. Tête gotin: Ev tutûn gi(hemî) weşek e. gez: jêkirina bi dindanan. Paşê bûye navê loqmekî. Ew gaza ku pê mîx têne kişandin, jibo ku ew jî wek dindanan tişt gez dike û kaş dike, vî navî girtiye. gezgezik: kêzika zirav a dirêj a çilpê. Jibo ku li pey hev gez dike û diçe, vî navî girtiye. War. Payîz-Zivistan 2001 72 --- Page Break --- gezo: giya+zê+o>gezo. Ew tiştê ku giya wî dizê. gêj: gi+hêj>gêj. Ew însan û hewanê ku tevgerên wî bi tevayî û bê daxwaza wî, ne di ahenga hevalên wî de bin. Tête gotin: "Evê hanê gêj e." Lewra bi her hawayî, bi çep û rast, pêş û paş de diheje, doxa wî diçe. Ew gêjo ye, ne lihev e. gêl: Çiyayê bi şax û zinar û şaw. Navê yek ji qezayên Diyarbekrê jî Gêl (Egil) e. gêlî: gêl+î. Rêya çiya ya bêkeys a ku di nava şax û zinaran de derbas dibe. gêr: ger û gêr ji hev veqetiyane; gêr, cih guhartina ber bi nişûviya bê daxwaz û zanîn. Ez li te feriyam, kevir gêr bû. gêre: giya+hêr+e>gêre. Hêrana giya û sap bi lingê dewaran. Niha bi piranî jêre tête gotin gêla. gêrik: Ji bo ku pir digere, li her cihî serî dide, jêre tête gotin gêrik, navê wê yê rast morik e. gêw: Şeytan. bn. gewî. gi: Hemî, tev. gidî: gi+dî>gidî. Ev kelîme jibo gaziya bi hawar e. Em baş bala xwe didinê, em dibînin ku ev kelîme ji devê wî însanî derdikeve ku aciz maye ji zanîn û famkirina tiştekî. Wê gavê weka ku gazî û hawar bi derûdora xwe dixîne, dibêje: Ez ne tê de, ji min pê ve giyê dî (herkes) kî vî tiştî dizane, bila bibê- je. Yan jî însanekî ku rêya derketina ji bin barekî giran nabîne, wê gavê dibê- je: Gidî ez çi bikim, yanê, ez çara derketina ji bin vî barî nabînim, ji min pê ve giyê dî (herkes), kî vê çareyê dibîne bila ravayê min bike. gidîş: ked+hêş>gidîş. Kêşkirina şinbêlê zadê çandî. Hem jibo ku keysa bayê lê neyê, hem jî barkirina şixrê zû pêk bêt. gilî: gil+î>gilî Di Dimilî de “gil”, zirwe, pozê dîyarê çiya, nuqta jorîn; di Kurmancî de “gilî”, şikayet e. Ev weha çêbûye: Piştî ku gil navê nuqta jorîn e û “î” jî jibo sipartinê ye, ji vî tête zanîn: Gava ku em dibêjin A giliya B bi C de kir, wekî ku em bibêjin A'yê wê nepakiya B'yê gihande cihê jor ku C ye. Gilî çiye? Ew tiştê ku aydê cihê jor e. gir 1: Ev kelîme di zimanê Kurdî -lehça Kurmancî- da; ha nav be, ha sîfet be, ha fi'îla alîkar be, ew tiştekî ji derûdora xwe veqetandî, belîkirî û bi serketî rava dide. gir 2 (fiîla alîkar): Ev dara hanê gir bûye, ewan ên din hûr mane. Wek em bibêjin: Ev dar ji wan darên din veqetiya ye, belî bûye, bi ser wanên din ketiye. gir 3 (nav): Navê komika mezin a ji axê ku li ber hinek gundan bi dest hatiye çêkirin, jibo hawarî daxistina li derûdoran. Em dibînin ku gir navê tiştekî ye ku ew ji derûdora xwe veqetandî ye, belîkirî ye, bi ser derûdora xwe dikeve. gir 4 (wesif): Ev nêrî gir e. Em dibînin ku gir sîfet e, yanê wesfa nêriyê ye. Weka ku em bibêjin: Ev nêrî bi gewdê xwe ji derûdora xwe veqetandî ye, ji wan mezintir e, bi ser wan dikeve. giran: gir+an>giran: Ev kelîme ji gir û an hatiye çêkirin. Ev an weka wê an'a ku di kolan û dîlanê de ye. Em dibînin ku ewan tiştên ku li jor di kelîma gir de 73 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- hebûn, di kelîma giran de jî hene. Bi tenê ewan tiştan li vê derê bi çav nayên dîtin, lêbelê bi hêzê têne dîtin. giranî: Mesderê çêkirî... Navê dîlaneka Kurdî ye. Du nifşê wê hene: yek pê û sê pê. Vê dîlanê vî navî ji avêtina gavên fireh girtiye, lewra di tu hawayê folk- lora Kurdî de bi qandî vî hawayî gavên fireh nayên avêtin. girrîş: girê+rêj>girrîş: Ew kinc û cilê ku hingî qetiyaye ku girêdayê wê jî rijiyane. giş : gi+hêş>giş. Ewan tiştên ku hemî di hêşa hev de ne, hev dipên, sîpera hev in. giştik: gi+hêşî+tî+k>giştik. Hemî di bin yekitiyek. Ji van çar kelîman ewa pêşîn (gi) jibo tevayî, her sêyên dawîn jibo tevayiya hevgirtî, têtin gotin giştî: gi+hêş+tî>giştî. Hemî hevgirtî, hemî bi yekîtî. gog-gok: go+k. Topa biçûk gol: (gul, kul, kun, qul) Dema ku em li van her pênc kelîman dinihêrin, em dibînin ku hevdengiya wan ne bi rasthatinê ye. Belkî ev hevdengiya wan ji hevbîyîniya wan e. Yanê heryek ji wan ji derveyê zemîna xwe tiştekî dî ye. Her pênc jî, jibo ku di zemîn qetandinê de yek in, ew hevdengê hev in. Tête zanîn ku ew hevzayê hev in jî, lê kî ji wan kîja zaye, kî zarokê kî ye, em vî nizanin. golalek: gû+lûlik>golalek. Ew kêzika ku gû lûlik dike. goran: guhur, guhuran. Ev kelîme ji guhartinê sivik bûye. Dema ku em bibêjin: ev tişt li ba te erzan e, lêbelê li gora (gorana) min bûha ye, yanê ji ber ku tu zengîn î, yan jî ev tişt ji te re ne lazim e, ew jibo te erzan e; eger tu bi min biguhurî, bê wekî tu di cihê min de bî, wê gavê dê tu jî bibêjî bûha ye. Ji ber ku kok (mesder) di Kurmancî de mê ye, gora-gorana rast in, goranî çewt e. Bi zeman re ev gotin cihê xwe fireh kiriye û ketiye şûna dîtinê jî: Li gora min =Bi dîtina min. gorî: guhûrî. Dema ku em bi çavê dîyalektolojiya Kurdî dinêrin, em dibînin ku di gelek herêmên Kurdistanê de, dema ku însankî bi yekê ji xwe jortir re xeber bide û bixwaze rûmet û mezinatiyek bide wî, ew tim di serê xebera xwe de dibêje “ez gorî”, yanê ewan êş û kêmaniyên ku bi serê te de werin, bila ez bi te bêtim guhartin, ewan êş û kêmaniyan bila bi serê min de werin. gorim: guhura+min>gorim: Di kevneşopa gelê Kurd de ev hawa hê jî gelek e; dema ku di nava du malbatan yan jî du beran de şerekî bi kuştin yan jî bi mal- wêraniyek giran çê bibe, di lihevhatinê de (jibo pêşgirtina poşmaniyê) ji herdû malên wendakirî keç dihatin guhartin. Dîsan jî di Kurdistanê de ji ber ku qelen pir giran dihat, du malên ku keç û kurê wan hebûya, ewanan keçan bi hev dýguhartin. Ji wê bûnê, her keçekî ji xuşka mêrê xwe re digot guhura min, yanê ewa ku bi min hatiye guhartin. gorr: kûr>gorr: Ev kelîme ji kûrîyê hatiye derxistin; navê wê çala kûr a ku mirî têde tête veşartin. goşkar: goşt+kar>goşkar: Ew kesê ku îş û karê goşt dike. Berê, jibo ku herkes nikaribû pêlavê ji sextiyanê debaxkirî û bi qalib kirî bikirre, herkes diçû ba wan însanê ku karê wan heywan serjêkirin û goşt firotin e; li gora lingê xwe War. Payîz-Zivistan 2001 74 --- Page Break --- solekî çerm dikirrî, dikir çarox. Ji ber vî hawayî pêşiyan gotine: “Lingê pêxwasan li ber deriyê goşkaran e.” goşt: ev kelîme bi kuştinê re hevdeng e. Navê wê heywanê ye ku jibo xwarinê re hatibe kuştin. goya: go, ji gotinê ye. Em dibêjin: goya ev tişt weha ye = ji gotinan ev tişt weha ye. guhan: Ev nav ji guh hatiye çêkirin. Guh tek e, guhan piraniya wî ye, em dibînin; herçî ew heywanên ku em goşt û şîrê wan dixun, yan du yan jî çar tene guh bi tûra şîrê wan ve dirêj bûne. Ji bo ku ji yekî zêdetir in, me ji wan re gotiye guhan. Paşê, bi zeman re, me ji tûrê bi tevî wan guhê wê re gotiye guhan. Dîsan em vî jî dibînin ku, ew cihê ku torba şîr pêve ye ji heywana mê, di hey- wana nêr de jî torba hêkan bi wêderê ve ye. Ji vê bûnê, navê hêk û torba nêr jî gun hatiye danîn. gulan: Navê meha pênca ye, jibo ku dema gul û giya ye. gulî: gul+î>gulî: Navê heryek ji wan şaxê darê ku li jorê qurmê wê ji hev veqetiya ne. Jibo ku her yek ji wan şaxan hinek gulan digire, ji her yekî ji wan re tête gotin gulî. gulok: go+li+ok>gulok. Ew tiştê wek topê ku lihev hatiye gerandin û hatiye pêçan. gurnûk: gur+nûk. Navê cûrekî giya ye. Ew tiştê ku nûkê wî gur in, pir in; bigîjin çi, pê digirin. guzû: ew rûnê ku pirî kevn dibe, dema ku ziman pê dibe wek derzî tê de herin, ew ziman gez dike. Lewra jê re tête gotin guzû. guzûz: geze+zû>guzûz. Kurmikeka biçûk e, bi purt e, di tiştê rîsîn de xweş dixebite. Jibo ku zû zû gez dike, vî navî girtiye. 75 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- H-h ha 1: Jibo ravadan û nîşandana tiştekî berçav. Wekî ku tu bibêjî: Ha vî merivî, ha vî bajarî, ha vê bizinê... Dema ku yek bi navê te yan jî bi şêla te gazî te bike, yan deng li te bike, tu dibêjî ha. Bi vê dengê ha, tu xwe ravayê wî didî, hem jî tu bihîstina te ya dengê wî jî ravayê wî didî. ha 2: jibo wekheviya çend kesan, çend tiştan, yan çend îş û karan tê. Bi tenê wê gavê, divê di serê her yekî ji wan da ha were. Wek: Ha ez ha tu ha Hejar, em tev yek in. Ev erd ha şûv be ha zevî be ha pirêze be, ê me ye. Ha te dew kila ha te mehîrê tev da. “Ha” ya wekhevî, carna jibo wekheviya tiştekî pir biçûk û tiştekî pir mezin tête gotin. Wek: Ha te hêkek dizî ha te merivek şêland. Ev ha, dîsa ewê ku di bendewarî û pepûkiyê de jî têt gotin; tu dibêjî: Ez li benda filankesê bûm, ha îro tê ha sibê tê, û nehat. ha 3: Jibo lêhaybûna tersiya tiştekî. Wekî: haaa! min weha nizaniya. Haaa! ma tu ji dil dibêjî? Em dibînin ku di cihê weha de, “ha”; tersê wê ha ya ku di cihê na de tête gotin, yanê ew çendî kin e, ev jî ew çend dirêj e. ha 4: Jibo halan hildanê jî têt gotin. Wekî: Ha berxê mala bavê min, ha şêrê çiya ha. Em dibînin ku ev ha ya halan hildanê, navê ha ya têhildayî digire nava xwe. ha 5: Jibo kinkirina zeman jî têt. Wekî: Ha ha, ez vame diçim û têm. Ha ha, tu wî îşî zû pêk bînî; di cihê weha de divê du ha lihev suwar bibin, û bi kin û kurtî bêtin gotin. haf: hev. Zerfekî mekani ye, jibo nêzîkatiyê ye: mala me li haf mizgevtê ye. Ez diçim hafa rezan. Yanê mala me û mizgeft li texma hev in. Ez û rez jî em dê bigihîjin hev. havîn: hev+hên>havîn. Ew demsala ku hênikayî xwe dide hev, mala xwe bar dike. hawa: hev+a>hawa. Mîna, wekî, di şiklê yê wî da. … "Tu hawayê filankesê dibêjî"; Yanê, gotina te hevê gotina wî ye. hawêr: derûdorên dûr. hay 1: Berketin, dîtin, bihîstin (bi piranî di nebûyînê de). hay 2: Alaqe. Di herdu cihan de jî ev hay ji wê he ya ser hebûnê têt. he : Lixweser, bi mana mewcûd a Erebî; "var" a Tirkî; û "est" a Dimilî an jî Farisî dide. Ji ber vî hawayî, ew tim fi'îleka alîkar dixwaze; herwekî bû. bûn û re. Wek tu bibêjî: filan tişt li ba min hebû (he+bû). Ewan tiştan li ba min hebûn (he+bûn). Eslê wê “he” ye; jibo ku du tene “e” têtin kêlaka hev, “y” jibo keli- jandina du tîpê bêdeng, jixweber di dawiya kelîmê de tê der. Dema ku yek ji te re bibêje: ma tu vî îşî dikî, yan jî: ma te vî karî kiriye? Tu dibêjî herê (he+rê); li vê derê rê di şûna kelîma "durust" de ye. Wek tu bibêjî: Ew tiştê ku tu dibêjî (yan dipirsî) ew hatiye cih, ew li rê ye, ewê pêk were, ewê li rêya War. Payîz-Zivistan 2001 76 --- Page Break --- xwe rast bibe. Ev wek emrê çûyinê ku here ye. Dema ku tu ji yekê re bibêjî here, ev kelîme ji he û re hatiye çêkirin. Li vê derê re ji rê hatiye wergerandin. Wek tu bibêjî: Heye rêya te>rêya te heye. Eger em baş bifikirin, em dê vî bibînin ku were yanê emrê hatinê jî wek emrê çûyinê ye (bn. Ve û were). hefş: hev+hêş>hevş>hewş. Cihê ku heywan têde têtin berhevkirin. Bi piranî ji çirpî çêkirî ye, servekirî ye û bê derî ye. hengame(D): hing+ane>hingane>hengame: Hing: 1. Mêşa hingiv. 2. Gav(dem); yanî dema bisînor û teng. -ane: awa, mîna, wekî. ... Yanî tevger û dengê di sitîla kewara mêşa hingiv de. herêm: heriya (ax) hevgirtî, mintîqe. hewan:hêr+van>hewan. Ew tiştê ku dihêre, hem jî digihîne hev. hewar: haaa!+were>hewar: Haaa! wer... heywan: heyî+van>heywan. Ew tiştê ku xwediyê hebûn ajotinê ye. hê: jibo zemanê nebûyî: Hê êvar nebûye. Hê ew nehatibû. hê jî: jibo zemanê nebûyî tevlî çavnihêriyê. hêk: ew tiştê ku hebûna heywanî dajo. hêl: tiştekî bedawa lê bi zor têt bidestxistin. hêş: sîper, berîqet, tesîr, sevîye. hijik: darik a ku dihije. hijîr: hij+şîr>hijîr. Hijika ku şîr jê têt. hindik: hin+di+êk>hindik. Ew piçeka ku di nava yekî de ye. hinga-hingê: ha+enî+gav>hinga>hingê. Wê gavê, wê demê. Enî (z). hingî: hin+gî. Çiqas hin û piçên ku hene, hemî. hingiv: hing+hev>hingiv: Tiştê ku mêş dide hev. hinkî: Yek piç, yek par. 77 War. Payîz-Zivistan 2003 --- Page Break --- Î-î istir: Qatir. Bn. histir, hêztir. î 1 : Jibo belîkirina welat û herêm û bajar û gundê kesan. Beytar Nûrî yê Dêrsimî, Fehmî Firatê Licî, Cegerxwînê Torî, Hesen Keyayê Celkî, Zîya Gokalpê Germikî (Çêrmûkî), Seîdê Nûrsî... di dawiya lêkera zemanê çûyî de tê û wê ji lêkeriyê derdixîne, dike pêbûyê (mef'ûlê) wê kirinê: Kuştî, ketî, mirî, xistî, tî, birçî... Vana sîfet in, ne fîîl, di dawiya navên milet û gelan de têt, navên wan dibin navên zimanên wan ên makzayî: Kurdî, Kurmancî,Tirkî, Erebî, îngilîzî, Farisî, Almanî... Î, di serê kelîma sal û şev û rojê de têt, cihê kelîma -ev û vî digire: Îsal-evsal, îro-evro, îşev-evşev... Piranî: Van; salan, van rojan, van şevan... Jibo bûyin û kirina şexsê duyemîn di zemanê fire de: Tu dîçî, tu dibî, tu dipêjî, tu dirêjî... Piranî: in; hun diçin, hun dibin, hun dirêjin... Jibo şekil û hal; dirêjî, tu qureyî... Î, lêkera alikar e. î 2 : Carna di dawiya hinkî navan de têt, ewan navan dibin sîfet; wekî: ked, diz...diz jixwe nav e; ked jî bûye nav. Dema ku em dibêjin: heywana kedî, yanê ew heywana ku bi ked û xebata însan dijî. Bn. ked. Dizî: ew îşê ku yekî diz wê kirîye. în, in: Jibo mesder çêkirinê, bi dawiya lêkera zemanê çûyî ve têt: hatin, ketin, revîn, civîn... Jibo piraniya lêkeran, bi dawiya wan ve têt: (em, hun, ewana, evana) hatin, ketin, revîn, civîn.... înan, ênan: înan: bawerî; ênan: hatin. Em dibêjin: ez têm: ez dihêm. îsot: ê+soht>îsot. Ew tiştê (giya) ku sohtin dike, disoje, şewata bê agir dide. îşkence: êş+gan+ji+cî+e>êşa+gan+ji+cî>êşganjicî. Piştî ku dibe nav, dibe êşgan- jicî e; jibo ku c û j hevdeng in, j dikeve, dibe êşkence; jibo ku î û ê hatine kêle- ka hev, divê tîpa kelandinê (y) têkeve nava wan; wê gavê dibe êşkencîye; jibo ku kelîme pirr dirêj dibe, tîpa kelandinê (y) nehatiye anîn; e jî tîpa nav çekir- inê ye, ew jî nehatiye avêtin; î zêde maye û ew hatiye avêtin, bûye: êşgance>îşkence. Ew êşa ku gan ji cih dike. îşte: ha+ji+te+re>hajite>îşte. Bi Kurmancî, ravadan û bidestdana tiştekî bi haş- tayê tête gotin: Haşta ew va ye; haşta vî bigire. Ha+ji+te+re>hajite hatiye sivikkirin, bûye haşta, derbasî Tirkî bûye û bûye îşte. War. Payîz-Zivistan 2001 78 --- Page Break --- J-j jana zirav: jana ku kî pê bikeve, ew goştê xwe wenda dike, zirav dibe. Jana ziravker. janbûrî: jan+bûhûrî>janabûrî: Ew însan yan jî heywanê ku nexweşiyek derbas kiribe, bûbe kevnejanî. jan-jîn(jiyîn): Evan herdu kelîmeyên hevdeng, di herdû nuqtê tersê hev de cih digirin; jan: ew êşa ku tiştekî xwedî mirin bimirîne, yan jî bi zêde êşandinê û paşde hêştina wê ji hevalên wê veqetîne, paşde bixîne. *Filankes, jana zirav lê ket, pê mir. *Jan kete pezê filankesê, qeliya. *Birîna min hingî jan dide ku ez ji derûdora xwe bêhay mame. Jîn: filankes dijî (=nemirî ye). Em vane dijîn. Yanê, em wekî heval û hogirên xwe, dixun, vedixun, radizên, digerin. Ew dijî; yanê, janê wî nemirandiye. Em dijîn; yanê, janê me ji hevalên me paşde nex- istiye. jar : Birîna jar tête gotin. Yanê, di êşandinê de wek xwarina jehrê ye. Jar, jibo însan û heywanê lewaz jî tête gotin. jehr: jî (jiyîn)+xur>jîxur>jehr. Ew tiştê ku jiyînê dixwe. Zehir jî ji jehrê werg- eriyaye. Bi Dimilî tête gotin “jar”. jendin: jiyîndin. Jihevkirina hinek tiştan, bi jîya ser kevan; wek, herî, pemû, liva û mû. Jî; ew têla ji rodî, ku li ser kevanê ye. îndin; jî'yê dike fi'îl, dibe jiyîndin. Jendin; çawa ku teq dibe teqandin, kew dibe kewandin. Bn. kevan. jê: ji+wê>jiwê>jê: Ew daçêka ku ji ye, ew zamîra ku wê ye; lihev keliyane, hev girtine bûne jê, lê, pê, tê. Ew jî wek jê; ji daçêk û zamîrê lihev keliyane, wan şeklan girtine. jêr, jor: ev herdû kelîmeyên hevdeng, navên du zerfên dijî hev in. ji : Zerfê mekan: *Pez ji gomê hate der. *Dersa xwe jiber dixwîne. Semedîtî: Jibo ku tu naxwînî, ez alîkariya te nakim. Veqetandinî: Ev dîwar jihev çûye. Me malê xwe jihev xistiye. Guhartin: Ji dêla deynê xwe pez bigire. Ji dêla te de ez diçim. Wekîtî: Ez ji vî rengî dixvazim. Hinkî: Ji vî malî digihîje te jî. Cih belî kirin: Tu vî tiştî ji min bixwaze. Tu gazindên xwe ji xwe bike, ji par de ez te dipêm (zerfê zeman). Cih pirsîn: Tu ji ku hatî? Zeman pirsîn: Tu ji kînga ve rêpan dikî?.. Carna ew du însanê ku hev bidev bêminet bikin, em dibînin ku yek ji wan ji ewê dî re weha dibêje: Tu filan tiştî weha dikî bike, eger tu nakî, ji kîrê kurê min ve. Ew meriv bi vê gotinê dixwaze bibêje ku: eger tu weha nekî, dê gelekî xirabî û nepakî çêbibin. Ewan xirabî û nepakiyan ji kîrê kurê min ve (=dûr). Ew bi vê gotinê dixwaze bibêje ku: Li ba min tiştê pir hêja kîrê kurê min e, ji wî pê ve xirabî û nepakî bi ser çi de têtin bila bêtin, lê ew ne tê de... jiber: ji+ber>jiber. Ber, li vê derê: Sing, sîne. Ez vî tiştî jiber dikim. Yanê, ez vî tiştî ji dev dixwînim, li tiştekî nivîsandî nanihêrim. Dersa xwe jiber dike. Filankes jibera wî zêde ye, yanê hafiza wî zêde ye. jin : Ji zayînê têt. Yanê însanê ku dizê. Bn. Zî. 79 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- jiqne: jî+qe+ne>jiqne. Jiyîn qe (qet) neman. Ew tiştê ku jiyînê qet nahêle. jiqnebût: jî+qet+nebit. Yanê jiyîn qe nebit. Wek însanê jiqnexwarî. Ev gotin bi piranî jibo zarokên çilek, jin dixebitînin. Carina jî dibêjin: kul û ziqnebût bixwe. jiyan: şeklekî belîkirî ya jiyînê. jî 1: bi ser ve kirin: Eger te vê gamêşê firot, sakê jî li ser bazar bike. jî 2:Rodiyê dewarê gayîn, ku bi destê hinek sen'atkaran, tiştekî wek têla ji pola tête çêkirin, û di nava herdu serê şerbûtekî (gaz û nîv) dirêj de tête raxistin û wê şerbûtê xwar dike ku nava herdu serê wê bi qandî gazek dimîne. Ew tiştê ku ji wan herduyan tête meydanê, navê wê kevan e. Bn. kevan. Pêşiyên pir kevn ên me însanan, bi wan tîr û kevanan şer û nêçîr kirine. Kişandina jîyê bo ser kevan, ji ber ku ne karê herkesî bûye, jibo wan însanê ku serkêşî û dest- dirêjiyê dikin, tête gotin: Filankesê jîya wî kişande ser kevan. Yanê, wê xalekî û xwariya wî jê derxist, ew bû wek jîya ser kevan... Em vê dibînin ku; du got- inên dijê hev, ku yek xwarî û yê dî jî rastî ye; li vir du tiştê dijî hev, ku yek kevan e, ya dî jî “jî” ye; nav danîne û hinek tişt jî pîvane. jîr : ji însanê ku li gora hevsal û derûdora xwe çêtir tiştan fam bike, îşan lihev bîne û xweşbîn be, tête gotin. Filankesê di vî îşî de jîrîtî kir. Yanê, îş bi xweşî derbas kir, nermatî rava da... piraniya jîr tune ye. jîrik: jîr+ik>jîrik. Jibo ku tu kesek vî nebihîstiye ku bê yarî û bê tinaz ji însanek jîr re bête gotin jîrik, di her welatek de gundek-du gund, însanên wan bi devê derûdora xwe bi saxikî têtin naskirin, di çîrok û bûyerê wan ên kenanî (komedî) de bi piranî navê jîrik bi tersê jîrîtiyê derbas dibe, bi vî hawayî kena civatê jî duqat dibe. jûjî: tûj+jî. Ev nav ji tûj û jîyê hatiye sivikkirin. Jibo ku du tene “j” ketine kêle- ka hev, yanê bûye (tûj+jî), eger "j"yek bihata avêtin, dibû “tûjî”, nedibû “jûjî”. Ji herdû "j"yan yek hatiye şûna "t"yê, bûye jûjî. War. Payîz-Zivistan 2001 80 --- Page Break --- K-k ka 1: ev kelîme jibo pirsa bi xwestin yan jî bi ravadan e. Dema em dibêjin; “ka filan tiştî bide”, em wî tişti dixwazin bigirin. Dema em bibêjin; “ka filan tişt li ku ye?”, wê gavê em dixwazin wî tiştî bibînin. Dema ku em bibêjin; “ka li min binêre”, wekî ku em bibêjin; ew nihêrîna te li ku ye, ez wê ji te dixwazim. ka 2: sap û giyayê hûrkirî. Pûta rijî. Levra bê bizr e. kade: qad+e>kade. Perçekî erdê biçûk. “Erdê xwe qad kirin”; yanê, erd kirin latên biçûk. Qad jî ji qet a ku di qetandinê de ye (dengê tebîet). kad>qade; sîfet digerin nav dibe kade. kade: navê wî nanê bi rûn ê bi navik e, ku di tepsiyê de yekpare tête pahtin û bi kêrê wekî çorekan (kaye-z)tête birrîn. Ew vî navî ji birrîna ku wî dike qet bi qet, digire. kafişkî: ga+ferş+ki>gafişkî>kafişkî. Ew nogina ku berya wexta xwe, yanê bi biçûkayî hatibe ga û ber girtibe, tête gotin: Vê noginê kafişkayî ber gir- tiye, yan jî, kafişkayî zaye. Dîsan jî, ew heywana ku di berya tijîkirina rojên xwe yên avisiyê de bizê, tête gotin: kafişkî zaye. kak: birayê mezin, bi Soranî. Ev jî wek kur, keç, da, bav û hwd. bi tenê nayête gotin. kakote: ka+kut+e>kakote: Ev, jibo seriyê vala yê ku tişt fam nake têt gotin. Yanê ew seriyê ku wek conî ye, bi tenê jibo kutana kayê re dibe. kakvîrik: ka+kum+ver+ik>kakvîrik. Kumika ser kayê. (ver, bi Dimilî “rû”, “kêlek”e). Bn. kumvetîrik. kal: ka+al>kal: ew tiştê ku bi alî kayê de ye, ber bi kayê diçe, yanê rijî ye. Xwarina xav, fêkiyên xag. kalan: kard+hilan>kalan: Ew tiştê ku kêr di wê de tête hilandin, veşartin. Di lehçeya Dimilî de kard; kêr, hil: di Kurmancî de rakirin û veşartin e. “Şûr û xincer ketin kalan”, yanê hatin veşartin, jibo ku ketin şûna hilanînê digire. kalîn: ka+alî+în>kaliyîn>kalîn. Bi piranî kalîn bi nalînê re tête gotin. Ev kelîme bêjek (neqil, hîkaye) e. Dengê wî kesê nexweş e. Filankesê nexweş, kalîn û nalîna wî ye. Yanê, gazî dike, dibêje: Ka alî (ka alîkarê min), ne alî (nîn e alîkar). Wekî ku bibêje: Ka wana li ku ne, naa, vana tu nîn in... Di nava zeman de ka û na bi alî ve keliyane, bûne kalî û nalî; în 81 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- jibo çêkirina mesder hatiye dawiya wan, bûne kalîn û nalîn. kan: tiştê tabîî yê pirr ê ku dawiya wî nexuya be. Kana xwey, kana komirê... Kanî jî ji kanê ye: kan+î: kana avê. kando: kan+do. d lehça Dimilî de kan(kahn)=kevin, do=dotin. Kando: Bi piranî ew heywana ku avis bibe, nayête dotin, piştî ku avisiya wê derbas bibe û ew stewr (hêstewr) bimîne û şîrê wê jî neçike, wê gavê ew dibe kando, yanê kevnedotî. kanûn: navê meha paşîn û meha paşînê ya zivistanê ye. Meha pêşîn Kanûnê pêşîn e, meha paşîn Kanûnê paşîn e. Evan herdu mehan navê xwe girtine ji wê çalika ku li pêşiya tifikê tête çêkirin jibo ku bibe xwelîdanka tifikê. Ji bo ku bi piranî di Kurdistanê de ev herdu meh gelek bi serma dibuhûrin, herkes li dora wê xwelîdanka ku tijî agir û teraf e, dicivin; kanûn: berî her tiştî, navê kana teraf û agir û xweliyê ye. kap: tiştê ku ji dora xwe hindik bilindtir e. Dik, sekû, movik, hestiyê çokê, benê ku helboqa serê wê bi movikek biarqile, wek wî benê ku pê tête girê- dan, ser û sing, yan jî sing û lingên heywanan... Benê sêpika xeniqandina însanan jî navê xwe ji vî girti ye ku ji wî re tête gotin kap. kapek: ka+pê+k>kapek. Kapeka ku di wêtina ard de pê dikeve. Di vê derê de pê di cihê jêderketinê de ye. Em dibînin ku kevanî dibêje: Min du kil dew keyand, vî rûnî pê ket. Çawa; ew rûnê ku bi kila dewê kevaniyê ketiye, jibo ku ji dew siviktir e, li ser wî dimîne; kapek jî jibo ku ji ard girtir e, naçe binê moxilê, li ser dimîne. Kapek: kayê ku pê ketiye. karaz: kerra+rêz>karaz: kevirê birêz, kevirê rêzê. Navê qezayekî Diyarbekrê ye; di başûrê qeza Licê de bi 30 km., bakûrê bajarê Diyarbekrê de jî 54 km de cih digire. Jibo ku ew şênayî hatiye avakirin di nava qora zinarên ku bi wan deşta Diyarbekrê û çiyayê wê ji hev diqetin, ev nav lê hatiye danîn. kartol: kerî+tol>kartol: tiştê nelihev ê bêteşe. karûk: ka+rû+k>karûk: ew tiştê li rûyê kayê. Li gora teknîka çandinî ya kevin, kuvarik di kaya hêmî de dihatin çandin. Bn. kuvarik, kumfetîrik, kakvîrik. karwan: kar+van>karwan. Kesê karker ê bi bazirganiya biçûk. kaş: Qerac. Ji wê kaşa ku di kaşkirinê de ye, jibo ku çûyîn û tevgera di cihê qerac de bivê nevê kaşbûn heye. kaşan: Gava ku trên nû hate Kurdistanê, xelkê Kurd vî navî lê danîn. Bi zeman re, trên kete pêşiya kaşanê. Lê hê jî gelek yextiyar kaşan dixebitînin. kaşink: kaşînek. Ew welaqa ku tişt bi wê tête kişandin. War. Payîz-Zivistan 2001 82 --- Page Break --- kat: 1. Wext. 2. Erdê ku ji latê jî biçûktir e, tebar e. kavar: erdê ku zinar û kevir be, ji çandinê re bikêr neyê. kavil: kel+vil>kavil. Kel, di Dimilî de; kum, qatî(ban); vil (vil-a); belavbûyî, jihevketî. kelvil>kavil: Ew avahiya ku qatiyê(banê) wê hilweşiya ye, belav bûye, bûye enqaz. kawî: ka+wî>kawî: bêrîkirin. Gava ku meriv bêriya yekê bike, çavên xwe lê digerîne, pirsa wî dike, dibêje: ka wî? (ka ew?). kaxiz: ka+xêz>kaxiz: li vê derê gah bûye ka. Hema hema bi tevayî kelîma cî, dibe “cih”, ge, “gah”. Wekî derga, şarge. Ev kelîma kaxizê jî bingeha wê (ga+xêz) e. Gaxêz, bi zeman bûye kaxiz. Yanê, cihê xêzkirinê. kayîn: ka+yîn>kayîn: ew heywana ku xwedî hûrî be, jibo ku gavek zûtir hûriyê xwe tijî bike, xwarinê pirr nacû; paşiyê, gava ku bîna xwe dide, piçik bi piçik wê xwarinê tîne devê xwe, ji nû ve dicû û dadiqurtîne. Navê vî cûtinê hatiye danîn kayîn. Di Dimilî de kay leyztik e, kayîn kirina îşê leyztikê ye. Heywana ku kayina xwe bike, wekî ku bileyze. keçel: kele+çîl. Kele: serî, çîl: di pêşiya rengan de têt, jibo ku sadebûn û xwerûbûna wan rava bide. Gava ku em dibêjin dîkê çîl sipî, sêva çîl sor, beranê çîl reş; wekî ku em bibêjin, di rengên wan de tu nuqteyek û lîşobûnek tune ye. Gava ku em dibêjin filankes keçel e, wekî ku em bibêjin keleçîl e, yanê di keleyê wî de por filan tune ye ku rengê serê wî ji sadebûnê derxîne. Bi zeman, kele û çîl bi hev ve keliyan, bûn yek kelîme. Ew “ê” ya ku li pey “k” têt, “î” ya çîlê jî wergerandiye kiriye “e”. Jibo sivikiyê; “keleçil” bûye “keçil”>keçel. ked: Ew tiştê ku însan wî bi xebateka zorkêşî û durust bi destê xwe dixe. Ked: Xwarina ku însan bi wê dijî. kedî: ked+î>kedî: ew heywana ku ji keda malê dixwe. Tersê wî “kûvî” ye. kef :giha+hev>gihahev>kef: ew kelûpelên sivik ên ku di nava tiştên ron de ne, bi tevdan û kelandinê bi ser dikevin û digihin hev. kefçik: kef+çik: ew aletê ku qirş û qalên bi ser avê dikevin hiltîne, diçikîne. Carina “k” dikeve, dibe kefçî. kefen: kevin. Eger em çend sed sal li pey xwe bizîvirin, em li şertên wan însanan bifikirin, gelo em dê ji hezar însanî li ser çend kesan cilên bê pîne bibînin? Tevlî ku ji hezarî yek yan jî du kes xemilandî hatine veşartin, wanên mayîn di kincên kevin de hatine veşartin. Jibo ku di Arebî de “v” tune ye, “v” dibe “f”; kevin dibe kefen û bi îslamiyetê re di lîteratora Kurdî, Tirkî, Farisî û êd. cih digire. kefgir: kef+gir>kefgir. Bn. kef, gir. kehreban: ka+revan>kareban. Kareban. Jibo ku tiştên hûrikên sivik ên wek 83 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- kayê dikişîne xwe, vî navî girtiye. kej: 1. Navbirdana xwendina salewext. 2. Însan û heywanên reng zer. 3. Nexê dirêjane honandî. Bn. kezî. kel: Bi tevayî; bilindî, mezinatî, pêşketinî û pirranî dide zanîn. Wekî kele: Ew perça hêja, ji însan û heywan=kel+e. Kel: Av keliya, peqik da û bilind bû. Conegayê kel: Ew conegayê torê gewiyê ku jibo fal nayête xesandin. Nêriyê kel, beranê kel jî tête gotin. Kela moriyan, kela bamyan; jibo ku çend şerît dibin qevd. Kela: navê avahiyên mezin û bilind ku vegirtina wan gelek bêkeys e. Kela Diyarbekrê, Kela Babêxê, Kela Mêreniyê, Kela Gêlî (Egil)... kelaşo: kele+şo>kelaşo: Cihê serşûştinê. Serşo jî tête gotin. kelazî: kel+e+zî>kelazî. Ew çêleka ku zîya wê hatiye kel, li pey conega digere. kele: kel+e>kele: rûnê teze. Ev rûn navê xwe ji cihê xwe digire. Yanê ji ser dew hatiye girtin; neçûye ser agir, xwey pê nebûye, tiştekî dî li nava wî neketiye. Bn. Kale (Dimilî): Xag. kelef: kel+hev>kelev>kelef. Qevda mircan û moriyan. kelegoşt: kel+e+goşt. Hevîrê vekirî yê ku li der wî goştê hêrayî tête pahnkirin (lehmecûn). kelem: k+lem=kelem, lem+q=qelem. Bn. la. Kelem: pîjikê tûj ê ku alîyek wî di axê de be yan jî bi darê ve be, ji wî re tête gotin kelem. Lehane jî, jibo ku piştî qurmê wê di axê de dimîne, ku pê lê tête kirin, ew jî wekî kelemê dibirre, diêşîne; ji lehanê re jî tête gotin kelem. kelepaçe: kele+paçe>kelepaçe. Kele, serî ye; paçe jî, hûrî ye. Jibo ku wekî paçik tenik e, jê re tête gotin paçe. kelepûr: kele+pûrt. Ev gotin jibo wan kesên ku çavên wan li tiştên biçûk ê bedewa ye, ku ewan tiştan bi fiyeta xwe di dereca pûrtên serê heywanan de ye; yanê, goşt û post û herî bi destên wan nakeve. kelezir: kele+zir>kelezir: Ew heywana ku ber negire, avis nemîne. kelîme: Ev gotineka Kurdî ya sade ye. Eger em baş bifikirin, em vî dibînin, ku “la” û “le” tiştên zirav û dirêj; “m” tête dawiya wê, ew dibe lem; tiştê zirav ê ku li ser axê dirêj dibe: Lema zebeşê, lema xiyarê... “ke” tête pêşiya “m”, dibe kem: Ew çandiyê ku hindik bi ser axê dikeve, kema îsotê, kema firingiyê... Em “ke “ tînin pêşiya “lem”, dibe kelem>kelîm. Jibo îş guhartinê “e” tête dawiyê, dibê “kelîme”. “Kelem” di can de şop dihêle, “kelîme” jî di mêjî de şop çêdike. Ev hevdengî û hevkarî (cînasa lefzî û cînasa manewî) vê bi me dide zanîn, ku kelîme ji “la” dest pê dike û têt. Qelem jî ji kelemê hatiye. K>Q, di nava van herduyan de jî hevdengî War. Payîz-Zivistan 2001 84 --- Page Break --- û hevbînî (cînasa lefzî û cînasa şeklî) heye. kem: tiştê tûj. Wek istiriyê, wek tîrê... kengê: kînga=kîjan(kî+ji+wan)+gav: Kîjan zeman. kenişt: kun+est-îşt. Eşt-îşt: di Dimîlî de "avêtin" e. Yanê mêşa hingiv di kuna kewarê de davêje derveyê kewarê (sinît jî tête gotin). Lêbelê li dora kuna kewarê dicivîne. Gava ku serma dest pê dike, mêşên rêncber kuna kewara xwe bi wî diseyînin. Hekîmên Kurdistanê wî keniştî di çêkirina melheman de dixebitînin. Belkî jî, jibo ku bibe sîper li ber kurm û kêzan, mêş wî li dora devê kewarê dicivîne. kenîfe: genî+hev+e>kenefe: Ew cihê ku tiştên genî tê de digihîjin hev. kepek: ka+pê+k>kapek: Ew kirasê ku bi tene ve zeliqandî ye. Piştê ku ji cihê xwe tête rakirin, dibe wek kayê. Kepek: ew kayê ku pê dikeve. kepenk: ked+pen+k>kepenk: Ew tiştê ku kedê (xwarinê) penî dike, dinuxêfe, vedişêre, ji diziyê û destdirêjayiyê dipê. ker: heywanekî çarpê û yeksim e, hatiye xwedîkirin jibo kar û bar. Navê xwe ji barê xwe digire. Kergo jî bi goyên xwe pê re bazdaye ku navê wê gir- tiye. Li Asyayê bi abdalî û li Awrûpayê jî bi jîrîtî tête naskirin. Di sarê de û di berxwedanê de jî serî dikişîne. Jibo ku kevintirînê hevalê însanan e, di cihgirtina di nava gotinên pêşiyan de jî pêşeng e: Ker bikeve çamûrê, ji xwediyê wî zeximtir tune ye; kerê ku barê min lê nebe, ji min re çi; ker bi gem û hevsar, mêr bi soz û qerar; ker nabe qurban, ma heqê kerê jî nabe qurban;kerê ku barê mirov ne lê be mirov ço nake; kerê bi kûrtanê xwe nerazî; kerê kûrmî diçe liser çavîyê av vedixwe; ker ew ker e, kûrtanê wî ne li ser e; kerê reş qedra gulê çi zane, her dibêje kerbeş; ... kerbeş: ker+beş>kerbeş: para kerê. Giyakî pelmezin e, tevî pelê wî ji her derê wî bi istirî ye. Ker, ji tevî giyayan ji wî giyayî hez dike, jibo vê, jê re hatiye gotin kerbeş; para kerê. kerg: neqşê arabeskî. Bi Dimilî ji mirîşkê re jî dibêjin kerg, jibo ku şopa wê wek neqşekî arabeskî ye. kergû: ker+guh>kergû: Jibo ku guhên wê wekî guhên kerê mezin in, gewdeyê wê biçûk e, vî navî girtiye. kerpîç: ka+har+pêç>kerpîç. Ew tiştê ku tête pêçan ji ka û hariyê. Em tev dizanin ku, ka û harî li nava hev dikevin, dibin çamûr, paşê di qalib de têtin pêçan û di şûna kevirê de tête karanîn; wekî kevir e, lê sexteyê wê ye. Yanê ka û hariya pêçayî: kerpîç. kerr: ew kesê ku di guhê wî de deng neçe wî. Eger em kûr bifikirin, em dê vî bibînin ku, ji her pênc pejnên (hîs) însanan, ew her çarên ku di serê însan 85 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- de ne, ewan kelîmên ku kêmaniyên wan rava didin, hevdengên hev in. Korr: kêmaniya çav, nedîtin. Lorr: Kêmaniya dev, baş famkirin nedan. Kirr: kêmaniya poz, biçûkê pelixiyê bêteşe. Kerr: Kêmaniya guh, dûr û nêzîk deng nagire. Hevdengiya van her çaran (yanê cînasa wan a lefzî) ji yekîtiya wan a wateyî (manewî) hatiye. Yanê, merivek, jibo kelîma însan tije bike, divê evan her çar pejnên wî normal bin. Lewra ew hev tije dikin. keşke: ked+hişk+e>keşke. Ew danê ku havînê di dew de yan jî di avê de tête pahtin, dibe kundik û tête hişkkirin. Keşke: keda hişkkirî. kespik: kezî+pê+k>kespik: Gomasikî çîl sipî ye, wek hestî ye, qandî fasûlyê ye, hinek jî werimandî ye, seriyek wê zirav e, serê qalin qulkirî ye. jibo ku di xemla keçikan de li ser keziyên wan cih digirtin, vî navî girtiye; kespik=kezî+pêyik. Însanên me yên berê, van kespikan bi serê milê gedeyên biçûk ve didirûtin jibo ku çavînokî nebin. Hinek ji wan jinên navsere jî ji wan kespikan çend tene bi serê doxîna xwe ve didirûtin jibo ku bûkik di çavên wan de dernekevin. Gava ku tu dermanek nikaribûya xwîna pozê bibiriya, kespik dihatin şewitandin, xweliya wê dihate wêtin, bi nefeseka sert di poz de dihatin kişandin; bi vî dermanî xwîn dihate birandin. kevan: kem+van>kevan. Ew tiştê ku îşê istiriyê, îşê tîrê dike, bi wan îş dibîne. Berê kevan bi tenê jibo avêtina tîran hatiye çêkirin. Paşê kevanên jendinê jî ji ber kevanên tîran hatine çêkirin. kevanî: ked+van+î>kedvanî>kevanî. Di malê de ew jina karbidest a pahtin û çêkirin û bihevxistin û hilanîn û danîna karûbarên xwarinê dike. kevjal: kefçî+al>kevçal>kevjal. Ew heywana ku aliyek wê wekî kefçiyê ye. Yanê, çawa însan bi kefçiyê radihêle xwarinê, ew jî bi wan herdu destên xwe yên dupêçî radihêle tiştan. kevî: gihî+hev+î>gihevî>kevî. Du tiştên ne jihev li ku bigîhin hev, ew der jibo wan herduyan jî kevî ye. Keviya çem: Ew cihê ku av û reşayî digihin hev. Keviya zeviyê: Ew cihê ku zevî û beyar digihin hev. kevnejan: kevin+e+jan>kevnejan. Ew însan û heywanê ku nexweşîkî kamûtî (miqrobîk) derbas kiribe, bûhurandibe, yan jî aşiya wê nexweşiyê girtibe, ji wî re tête gotin kevnejan, janbûrî, janbuhurî jî tête gotin. kevok: kew+ok>kewok>kevok: yê wekî kew ... kevz: giya+av+zê>giyavz>kevz. Ew giyayê ku ji avê dizê. kewar: ked+war>kewar. Warê qûtê ku bi tenetî tête hilanîn, derdana axîn. Mala şana mêşên hingiv jî kewar e, kedwar e. kewaşe: ka+weş+e>kewaşe: Ew tiştê bêxêr ê bêbûha, wek kayê ku biweşe ber piyan. War. Payîz-Zivistan 2001 86 --- Page Break --- kewîşk: ka+weşek>kewîşk: Ew kapeka ku wek kayê ji por diweşe. kewj: ka+ew+jî>kewj: Ev kelîme jibo daxwazên ku nedidest in, dilbijîn in. Em dibêjin, li ser rezan em pirr kewijîn; yanê, hingî me şîrîn xwaribû, ew tiştê ku şîrîn wî li pey xwe dixwaze (wekî goştê şor) ew jî bidest nediket, em li dora xwe dixurcilîn, wekî ku em bibêjin: ka ew jî, yanê, ka li ku ye, ew tiştê ku şîrîn wî li pey xwe dixwaze. Tersê vê jî dibê, kewj, di gelek tiştên ku daxwazên tebîî ne tête gotin. Gava însanek bêriya hinekan kiribe û wan bibîne, dibêje: gelek kurmê we dihatin min, min gelek bêriya we kiribû, ez kewijî bûm. kewser: kef+ser>kewser: Vexwarina serbikef. keya: mezinê gund, mezinê taxê, mezinê malbatê. keyandin:key+an+din>keyandin. Kilan. Kevaniyê dew kila=dew keyand. Di Dimilî de kay=leyztin. Ew însanê ku dew dikilê, jibo ku hereketên wî bia- heng in, yekrû ne; hereketên meşkê jî, wek ên wî, biaheng û yekrû ne, dibe wekî leyztikê; wekî govendê. Kevaniyê meşkê keyand, yanê meşkê ley- izand. Ew jî pê re... keye: 1. Mal. 2. Aîle, malbat (z). keyne: keye+în+e>keyine>keyne: keçik, qîzik. Eva ku karûbarên lihevdanî- na keyê (malê) îşê wê ye. Gotina pêşiyan: Qîz di malan de zînetin, karên wan bê minet in. kez, kezî: Navê damarên sinêrê heywanê ye, jibo ku rengê wan kej e. kezî: kej+î>kezî. Ev kelîma keziyê ji kejê hatiye girtin. Çend maneyên kejê hene; yek ji wan jî: kemera ku ji panzdeh-bîst nexî hatiye honan (gerçî nuha ji pîyasê rabûye, lêbelê ji zarokiya min ev baş tête bîra min, ku di şûna kemera keç û bûkan û kefî û piştên ku mêran li nava xwe girê didan, ewan jinên navsale jî tiştek li nava xwe girê didan, jê re dihatin gotin kejik. Ew porê ku ji sê-çar baqan tête honan. Kezî<kejî. Yanê ew jî wekî kejikê hatiye honan. kezîban: kezî+van (ban): Eva xwediya keziyan. Jibo ku kezî xemlaka tebîî ye, Kurd nav li keçikan "kezîban" datînin. Kezîban: ew keçika ku bi keziyan xemilandî ye. kêf: giha+hev. Gava ku em dibêjin; filankesê filan tiştî dît, kêfa wî hat,wekî ku em bibêjin, filankes û filan tişt gihan hev, yanê dilxweşiyek çêbû ji gihiştina filankesê û daxwaza wî. kêzik: Gezik. Ji gezkirina xwe vî navî li xwe daye danîn. kêzîn: kêz+în. Ew ava ku ji derûdorek hindik hindik diwerive, dengekî nerm ê hêdî derdixe: kizzz... Kêzîn: Navê wî cihê ku ewan avên biçûk tê de digi- hin hev. Wek çem, çal, newal, qanal... Gola Hezerê (di navbera 87 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- Diyarbekrê û Xarpêtê de ye) jî yek ji wan golan e, ku bi kêzînên derûdo- ra xwe xwedî dibe. Wî gundê li kêlaka golê (Kêzîn) vî navî ji golê girtiye. kirr: heywanê ku guhên wê ji hevalên wê pirr biçûktir bin. kişt: gihiştî: taraf (z). kit : yek. Du kit, sê kit... kî 1: kelîma pirsê ye, jibo famkirina pêkhatina îş û karekî, yan ji famkirina xwediyê tiştekî, malekî. Do kî hatibû, îro kî têt, sibe kî diçe, ev şopa kî ye, ev xaniyê kî ye... 2. jibo hindikiyê: Parîkî virde were, Gavekî paşde bavê- je... -kî 2: jibo hawa û dirûv pêketina hereketekî bi hereketa yekî dî: filankes Hîtlerkî zulm dike, Keyayê me bajarkî xwe girê dide... koçik: oda mêvanan. kolîn: bodrûm. Ji kolanê têt kom: berhevbûn û serhevbûna tiştên yek cins. komal: kom+al: Ew koma ku aliyê hev in, ji alîhevbûnê bûne kom, wekî koma zad hevgirtî ne. komek: berhev hatin û hev tijîkirina kelîman. kon: cihê berhevbûna însanan û alavên wan. kort: ko+erd>kort: Erdê kolayî. kortal: kort+al>kortal: Kendal û zinarên ku tîk in, binê wan kort e. kose: ko+sî+e>kose: Ew însanê ku siya wî kolandî ye, yanê ew cihê ku di hevalên wî de veşartî ye, sî ye, di wî de vekirî ye, kolandî ye. kovan: ko+van>kovan: Ew kesê ku bixwaze yekî yan jî tiştek ko bike û jê re pêk ney, ew kes kovan e, yanê hesretkêş e. Kovanî: hesret. kovar: go+war>gowar>kovar. War û cihê gotinan. Mecmû'a. ku : 1. dema ku di serê hevokê de be, wê gavê edatê şertê ye: ku te filankesê dît jê re bibêje. 2. Jibo semedîtiyê: Ez hatim ku tu vî îşî biqedînî. 3. Jibo ters çûyîna îş û karekî: Ez hatim ku tu ne li wê derê yî. 4. Jibo bişkavtinê (tefsîr): mezinatî ew e, ku te kiriye. Ew ji te dihat ku te bi min kir. Di hinek zaravên Kurmancî de di şûna ku de dibêjin “ko”. kuçe: kuç+e>kuçe. Kevirên nelihev. Însanan, jibo ku ji toz û çamûra valahiya nava xaniyên xwe bipên, zemînê wan valahiyan bi kuçên nelihev dirit- mandin. Ji ber vê, navê wan valahiyan hatiye danîn kuçe. Kolan û zikak jî tête gotin. kuçik: ew cihê ji kevir, ku tê de agir tête pêxistin. kufik: kuf+ik>kufik. Kuf, ji kefê hatiye çêkirin. Kef: Ew tiştê ku li ser tiştên ron dicive. Kuf: Ew tiştê ku li ser tiştên hişk dicive. Kef û kuf hem hev- deng in, hem jî hevcih in. War. Payîz-Zivistan 2001 88 --- Page Break --- kuling: kulî+ling, kol+ling>kuling: Ew linga ku pê têt kolan. kulm 1: sêvikên sûretê. kulm 2: hevgirtina herdu destan: Kulmekî av. Hevgirtin û hev şidandina nav destekî û pêçiyên wî: Kulmekî lê da. kum: ew serpoş a ku porê însan kom dike, dide berhev û serhev. kumvetîrik: ku+vet+har+k>kumvetîrik: Kumuka ku di hariyê de derketiye. Vet: bi Dimilî, derketin... kupe: guh+pê>guhpe>kupe: Ew tiştê ku bi guh ve tête danîn, daleqandin. Guhar. kurek: ko+harî+k>koharîk>korek ew tiştê ku harî dikole. Bêr. kurr1: Qafikê serî. kurr 2: însanê şûm. kurr 3: şîmal. kurr kirin: tiraşkirina por. kutlik: kut+li+êk>kutlik: Ew tiştê ku li hev tête kutan. Kutlikên bê nav: kut- likên ku piştî pahtinê hêk lê dikevin. Ewê nav tije kufte ye; ji qofê têt. Qof: Ew tiştê ku nava wî vala ye, hatiye derxistin. kuvarik : ku+ve+harî+k>kuvarik. Kumuka ku di hariyê de vebûye. 89 War. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- Divê Azadiya Her Lehçeyê Hebe* Emîr HESENPÛR Emîr Hesenpûr di 1943'an de li Mehabadê hatiye dunyê. Di 1960'î de çûye Tehranê. Li Tehranê di unîversîtê de beşê ziman û edebîyata îngilîzî temam kirîye. Demekê li Mehabadê mamostetî kirîye. Di 1983'an de ji welatê xwe derketîye. Li Amerîkayê teza xwe ya doktorayê li ser ziman nivîsîye. Ev pênc sal in ku li Kanadayê dimîne. Li Kanadayê, li Unîversîteya Windsorê dersê dide. Ji redaksîyona Armancê S. Rêving, Z. Xamo, Malmîsanij û M. Lewendî ligel H. Qazî pê re suhbetek kirin. Li jêrê em kurtîya wê suhbetê pêşkêşî we dikin. S. Rêving: Pîvanên dewlemendî û feqîrîya zimanekî çi ne? Emîr Hesenpûr: Ji alî struktura xwe ve li dunyê tu zimanekî feqîr tuneye, her ziman xwedî gramer, fonetîk û vokabler e. Lê ji alî nivîsînê ve feqîrî û dewlemendîya zimanan heye. Îro gelek ziman hene ku nayên nivîsîn, lê ji alî qaîde û awayên gramerê ve tu ferqeke wan û zimanekî ku pê tê nivîsîn tuneye. Heta hin ziman hene ku îro pê nayê nivîsîn, lê ji alî qaîdeyên gramerê ve ji gelek zimanan bi rêk û pêktir in. Dewlemendî û feqîrîya zimanekî di nivîsînê de diyar dibe. Zimanek wexta ku were nivîsîn, dewlemendîya wê derdikeve meydanê. Îro li dunyê nêzî 6600 ziman hene, lê ji %10'ê wan ancax zimanên nivîsînê ne ku Kurdî jî di nav wan de cih digre. Kurdî, îro ji alî rojnamegerî de dewlemend e, lê ji alî tiştên abstrak de feqîr e. Ji alî termînolojîyên ilmî de feqîr e. Yanê îro pir zahmet e ku em bikaribin lêkolînekê li ser felsefe an jî mewzûyeke kîmyayê bi Kurdî binivîsin. Lê bi îngilîzî, Fransî an jî bi Erebî mirov pir bi hêsanî li ser van ilman dinivîse. Ji xwe dewlemendîya zimanekî di vê de xuya dibe. Yanê mirov wî zimanî çiqasî dikare di warê nivîsînê de bi kar bîne. * Ev nivîs ji hejmara 134 ya Armancê hatiye wergirtin. WAR. Payîz-Zivistan 2001 90 --- Page Break --- Bêguman wexta ku ez dibêjim nivîsîn, ne ku tenê rojname û kovar in. Ji bo pêşketina zimanekî divê ku ders jî bête xwendin. Dersên wek fîzîk, kîmya, felsefe, sosyolojî û hwd. Wê wextê mirov dikare bibêje ku ziman pêşde diçe. Îro li dunyê ziman hene ku pê tê nivîsîn, lê mekteb pê nayê xwendin, yanê ne zimanê dersgotinê ne. Lê Kurdî li Sovyetê ji 1920 heta 1927'an zimanê dersdayînê bû. Li Kurdistana Iraqê ji 1920'î vir de ye her ders pê hatîye gotin, ev pêşketinek e. Îro gava ku em li zimanê Kurdî dinêrin yê ku herî pêşde çûye tenê lehçeya Soranî ye ku ew jî tenê di seretayî, nawendî û lîseyê de tê xwendin, lê ji bo unîversîteyê ew jî têr nake. Lê di nav zimanên dunyê de Kurdî teqrîben li naverastê cihê xwe digre. Yanê ne pir pêşketîye û ne jî pir li paş e. S. Rêving: Di zimanekî de gelek lehçe û devok zengînîya wî zimanî ye, an feqîrî û problem e? Emîr Hesenpûr: Hema hema çi bigre hemû zimanên dunyê xwedî lehçe û devok in. Lehçe delîlê paşketin an feqîrîyê nîne. Dikare delîlê dewlemendîya ziman be jî. Îro em dizanin ku ziman ji bo pêwendîya di nabêna xelkê û hemû endamên miletekî de wasiteyek e. Kurdî jî xwedî hin diyalekt û devokan e. Gava ku mirov rewşa siyasî ya Kurdistanê dide ber çavan, welatekî parçe parçe ye, Kurd ji hev dûr ketine, nêzîk- bûnek di nav van perçeyan de nîne, pêwendîyeke aktîf tuneye ku em bikaribin ji hev fêm bikin. Ji ber wê jî dîyalektên me ji bo me bûne problem. S. Rêving: Ferqa ziman û lehçe çi ye? Yanê mirov li ser çi esasî dikare bibêje ku Soranî û Kurmancî lehçeyên zimanekî ne? Emîr Hesenpûr: Di ilmê lenguistikê de pîvanek nîne ku tu bibêjî ev lehçe ye yan ziman e. Lehçe beşek ji zimanekî ye. Gava ku em dibêjin Kurmancî, Soranî, Dimilî, Hewramî lehçeyên Kurdî ne, berî her tiştî ji ber ku nêzîkî hev in. S. Rêving: Li ser çi esasî? Emîr Hesenpûr: Li ser esasê fonolojî, gramer, sîntaks û morfolojîyê nêzîkî hev in. Wexta ku tu Soranî bidî ber Farisî, mirov dibîne ku ji Farisî bêtir nêzîkî Kurmancî ye. Rast e, Farisî, Soranî, Kurmancî ji kokekê, ji rehekê tên, lê Kurmancî û Soranî ji Farisî bêtir nêzîkî hev in. Bê guman sebebek din jî tarîxî û sîyasî ye ku Kurmanc, Soran, Dimilî, Hewramî hemû xwe û yek û din bi Kurd dizanin. Mesela, Ehmedê Xanî Kurd û Kurmanc wek du gotinên yek mane danîye, yanê wek sînonîm. Dimilî û Hewramî di warê struktur de mumkun e piçekî ji Kurmancî û Soranî dûr bin, lê ji alî siyasî û tarîxî de ji Faris, Afxan û ji Osetîyan (zimanekî îranî ye, li Gurcistanê nêzî milyonekî ne) bêtir nêzîkî Kurmanc û Soranan e. Hewramî û Dimilî xwe bi Kurd dizanin, Kurmanc û Soran jî wan Kurd dizanin. Ev yeka tarîxîyen jî weha hatîye. M. Lewendî: Baş e, Peştû û Farisî ew jî nêzîkî hev in, heta ji Soranî û Kurmancî bêtir nêzî hev in. Çima ew wek yek ziman nayên hesibandin? 91 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- Emîr Hesenpûr: Peştû xwe Faris nabînin, Faris jî wan wek Faris nabînin. Tarîxî û siyasîyen jî gava ku mirov lê dinihêre du miletên cihê ne. M. Lewendî: Yanê mesela yek milletbûnê ne tenê bi ziman an lehçeyan ve girê- dayî ye? Emîr Hesenpûr: Na, divê ji alî siyasî û tarîxî ve jî nêzîkbûnek wan hebe. Ji alî struktura ziman ve Farisî û Peştû ji Hewramî û Soranî bêtir nêzîkî hev in. Lê çi Soran bin çi Hewramî bin her du jî ji hev re dibêjin Kurd. Her du jî hevûdu wek Kurd dizanin, bi ya min ya herî muhîm ev e. Lê çi di tarîxê de be û çi jî nuha be hîç wex- tekê Peştûyekî ji xwe re negotîye Faris, her xwe wek milletê Peştû dîtîye. M. Lewendî: Baş e wexta ku weha be lehçe çi ye? Yanê ger Farisî û Peştû ji Hewramî û Soranî bêtir nêzîkî hev bin, wê wextê çima em dibêjin Peştû zimanek e, Farisî zimanek e? Emîr Hesenpûr: Min di destpêkê de jî got; ne ji alî ziman ve, lê ji alî civakî, kul- turî, sîyasî û tarîxî ve Kurmanc, Dimilî, Soran û Hewramî milletek in. Lê Faris û Peştû weha nînin. Çimkî ji alî linguîstîkî ve pîvaneke welê deqîq tuneye ku tu bikaribî ferqa di nabêna ziman û lehçeyekî de bizanibî. Ji ber wê ye wexta ku em dibêjin Dimilî, Soranî, Kurmancî, Hewramî lehçeyên Kurdî ne, ji alî sturktura ziman bêtir belkî ji alî sîyasî û tarîxî ve ye ku em dibêjin hemû Kurd in û lehçeyên wan jî lehçeyên Kurdî ne. Yanê gava ku li Dersîmê serîhildanek bû, li hemû parçeyên Kurdistanê gelê Kurd wê serîhildanê wek xebata xwe dibîne û Kurdên Dêrsimê jî wê wek xebateke Kurdan dibînin, yanê ya xwe dibînin, çimkî ji bo serxwebûna Kurdistanê serî hildane. Ev jî ji hemûyan muhîmtir e. Tiştekî dî, mesela Hewramî zimanê resmî yê emareta Baban bû ku ev emaret yek ji emaretên herî navdarên Kurdan bû. M. Lewendî: Belê, lê ji bo çi em dibêjin lehçe, yanê lehçe çi ye? Emîr Hesenpûr: Lehçe şaxê zimanekî ye, wek di biyolojîyê de gava ku mirov dibê- je şêr, şepal, piling û pisîk; mirov dibêje piling heywanek e ji vê malbatê ye. Yanê lehçe jî her weha ye. Yanê em Kurdî wek malbat qebûl bikin, Soranî, Hewramî, Dimilî û Kurmancî jî dikevin nav vê malbatê. Wekî min berê jî got ji xwe di ilmê ziman de jî ferqa di nabêna ziman û lehçe de bi başî nehatîye tesbît kirin û nayê zanîn jî. Lê wekî her car ez tekrar dikim, bi a min ya herî muhîm xwedîyê van lehçeyan hemû ji alî tarîxî û siyasî ve xwe nêzî hev dibînin û hemû him ji xwe re û him jî ji yek û din re dibêjin Kurd. Ev e tiştê herî girîng. Çimkî ji alî fonolojîk û hinek sturkturên ziman ve, gava ku mirov li Farisî, Îsfehanî, Derî, Peştû û Tacikî dinihêre mirov dikare bibêje ku lehçeyên zimanekî ne. Lê di eynî wextê de tê gotin her yek zimanekî bi serê xwe ye. Lê xwedîyê van zimanan; em bibêjin Faris xwe bi Afganî, an jî Tacikî xwe bi Afganî qebûl nakin. Yanê her yek xwe wek milletên cihê dibînin. S. Rêving: Te di semînera xwe de ji bo ziman behsa planekê kir ku mirov dikare ji bo pêşxistina ziman û hevnêzkirina lehçe û devokan pilanekê deyne, gelo çi ye ev pilan? WAR. Payîz-Zivistan 2001 92 --- Page Break --- Emîr Hesenpûr: Ev ilmek e ku jê re dibêjin "Linguistik Planing". Yanê bername danîna ziman e. Bi taybetî ji bo zimanên ku problemên wê hene tê çêkirin. Min di teza xwe de problemên Kurdî raxistiye ber çavan û li gor wan probleman min jê re hin hel û çare jî nivîsîne. Lê bêguman min rewşa siyasî ya îroyîn a Kurdistanê jî raxistiye ber çavan. Çimkî ew çare û teorî û pêşniyarên ku min ji bo problemên zimanê Kurdî nivîsîne, ancax di rewşeke azad a Kurdistanê de dikare pêk bê. S. Rêving: Li gor te problemên zimanê Kurdî çi ne? Emîr Hesenpûr: Gelek in, mesela ji wan yek sê elfabeyên cihê. Sê elfabe yanê sê awayên îmlayê, sê awayên otografîk. Ev jî dibe sebeb ku di warê nivîsînê de tu pêwendîyek di nabêna Kurdan de çê nabe, li şûna ku nêzî hev bin, bêtir ji hev bi dûr dikevin. Mesela, Kurdên Kurdistana Îran û Iraqê ku bi xetên Erebî dinivîsin, nikarin nivîsên Kurdên Sovyetê ku bi herfên kîrîlîk dinivîsin, bixwînin. Kurdên Kurdistana Tirkîyê ku xetên Erebî nizanin, ew jî nikarin yên Kurdên Kurdistana Îran û Iraqê bixwînin. Carê ev problemeke mezin e. Problemeke din, çi ji ber rewşa sîyasî ya Kurdistanê be, çi jî ji alî aborî be, lehçeyên me li şûna ku nêzî hev bin ji hev dûr dikevin. Mesela, ez heta 17 salî bûm min hîç Kurmancek nedîbû. Kurmanc ji me 70 km dûr in, lê hatûçûnek tunebû. Lê piştî 1958'an ku Radyoya Bexdadê dest bi weşana Kurdî kir wê wextê Soranîaxêfan jî fersend û mecal dîtin ku bikaribin guhdarîya Kurmancî bikin. Di 1948'an de radyoya Hayfa û Erîvanê jî bi Kurmancî program diweşandin û ji bo pêwendî û hevnêzîkbûna lehçeyan kêm ba jî feydeyek wê hebû. Lê muhîmtir ew e ku xelk bi xwe bikaribe li gel yekûdu qise bike û pêwendî deyne. Yanê Hewramanek bikaribe biçe nav Kurmancan ji xwe re karekî peyde bike, Kurmancek li mintiqa Hewraman kar bike, yan jî li nav Soranan, ev yek dikare pêwendî di nav lehçeyan de çêke û wan nêzî hev bike. Ev jî bi dewletê ve girêdayîye. Lê Kurd nebûye xwedî dewlet, bi eksê wê bûne çend perçe û ji bo têkilî û pêwendîyan hîç fersendek di destê wan de nîne. Ji ber wê jî pêwendî çênabe. Ev jî ji bo yekîtî an jî lihevnêzbûna lehçeyên Kurdî astengek e, problemek e. S. Rêving: Di wexta xwe de di nav zimanên Ewrûpî de jî problemên weha hebûn, gelo ma wan jî bi plan û programan problemên xwe çareser kirin? Emîr Hesenpûr: Di zimanên Ewrûpî de ev plana lenguîstîkî nehatîye kirin. Çimkî ê wan bi awayekî tebîî bûye. Di dewra feodalîzmê de Fransî, Îngilîzî, Almanî jî xwedî gelek lehçe bûn. Wê demê piranîya xelkê li ser zevîyên xwe kar dikirin, hat û çûnek di nav wan de tunebû. Li gundê xwe ji diya xwe dibûn, li gundê xwe dimirin. Lê piştî ku sermayedarî dest pê kir, gund hêdî hêdî mezin bûn, bajar peyde bûn, sen'et peyde bû, burjûvazî peyde bû, produksiyon (berhem) peyde bûn. bi vî awayî ew kesên ku hatin bajêr lehçe û devokên wan nêzî hev bûn, Lê di vê merheleyê de ew bajar, min- tiqe an jî emareta ku xwedî sermaye bû, lehçeya wan jî bû serdest. Di warê nivîsîn û kulturê de jî ew lehçeya ku desthilatîya wê hebû hukum kir. Yanê îro lehçeya Parîsê, 93 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- ya Londonê ku bûne zimanê standartê van welatan, li gor wan şertên ku me li jorê rêz kir di van merheleyan re derbas bûn. Bêguman ev yek di sedsala 15-16'an de tenê li Ewrûpa Rojava weha bûye. Li Kurdistanê merheleyek weha peyde nebûye. Ger peyde bûbe jî her dewletên dagirker tesîrek gelek mezin li ser rewşa Kurdistanê kirine. Di roja îroyîn de jî em nikarin vê yekê bikin, yanê tekerura tarîxê nabe. Ji ber wê yekê ye ku ez dibêjim divê ku ji bo Kurdî em pilaneke zimanî çêkin. S. Rêving: Baş e li gor rewşa zimanê me yê îroyîn tu ji bo zimanê Kurdî pilanek çawa difikirî? Emîr Hesenpûr: Li Tirkîyê her gotine Kurdî nîne. Li Îranê jî her dibêjin Kurdî devokeke Farisî ye. Yanê resmiyeteke zimanê Kurdî tuneye. Pêşî divê ku ji alî van dewletan ve Kurdî wek zimanek resmî bête qebûl kirin, ev gava yekem e. Gava duwem jî êdî nivîsîna zimanê Kurdî ye. Ji gotinên Kurdî bigrin heta bi gramer û kitêbên mekteban divê bête nivîsîn. Ferhengên baş ên lehçe û devokan derkevin û her weha kitêb û kovar û rojnameyên cûre cûre jî ji xwe wê her hebin. Ev her du gav pêwendîya wan bi hev re heye. Bi van herdu gavan zimanê Kurdî dikare bigihîje nuxteyeke baş. S. Rêving: Di mesela lehçeyan de planek çawa lazim e? Mesela îro li Kurdistana Iraqê azadîyek heye û li wê derê du lehçeyên me yên sereke; Kurmancî û Soranî jî hene. Emîr Hesenpûr: Li Kurdistana Iraqê Soranîaxêf ji Kurmancîaxêfan zêdetir in. Ji alî xwendin û nivîsînê ve jî ew ji yên Kurmancîaxêf pêşdetir in. Lê dîsa jî divê ku bi temamî azadîya herdu lehçeyan jî hebe. Yanê ji mekteb û TV'yê bigre heta bi rojname û kovaran, divê ku bi herdu lehçeyan jî hebe. S. Rêving: Di mekteba seretayî (ilkokul) de divê ku zarok fêrî herdu lehçeyan bibe? Emîr Hesenpûr: Di mekteban de divê herkes bi lehçeya xwe bixwîne, lê lehçeyên din jî fêr bin. S. Rêving: Li Kurdistanek mezin, çar lehçe, bi vî awayî ji bo dewletekê nabe mes- ref û zehmetiyek mezin? Emîr Hesenpûr: Na, nepêwîst e û lazim jî nîne ku her zarok çar lehçeyan fêr bibe. Mesela, Hewramî gelek kêm in, Kurmancek pêwîst nake Hewramî fêr be. Lê Hewramî divê ku azadîya wî hebe. Eger ew bixwazin divê mektebên wan jî hebin. S. Rêving: Yanê tu dibêjî em pilanek welê çêkin da ku zaraveyek an du zarava bi ser kevin, yên din hêdî hêdî bihelin û wenda bibin? Emîr Hesenpûr: Ev li gor şertên Kurdistanê ye. Lê divê ku azadîyek hebe. Yanê azadîya her lehçeyî hebe, çûn û hatinek, pêwendîyek dibe, xelk ji hev fêm dike. Wekî Kurdên ku nuha li Ewrûpayê ne. Bi xêra têkilî û pêwendîyan nuha em ji hev fêm dikin. Bo nimûne nuha tu bi Kurmancî dipeyivî ez jî bi Soranî lê em ji hev fêm dikin. WAR. Payîz-Zivistan 2001 94 --- Page Break --- Dimilî, Kurmancî, Soranî wê di dewleteke serbixwe de bêtir nêzîkî hev bin. Lehçeyên din an jî lehçeyek di nav lehçeyeke din de bihelin, ev jî alternatîfek e. Lê divê ku ne bi zorê be. Yanê divê pêşî azadîya wî lehçeyî hebe. Z. Xamo: Çar zarava û gelek devok, yanê di rewşa me ya îro de ji bo nêzîkbûna wan divê em çi bikin, çi pêwîst e? Emîr Hesenpûr: Di şertên îroyîn ên her parçeyekî Kurdistanê de divê ku program werin çêkirin. Yanê mesela em Kurdistana Tirkîyê bigrin dest, du lehçeyên me yên sereke li vî perçeyî hene; Kuramancî û Dimilî. Divê ku rojname û kovar bi herdu lehçeyan bin. Ger pêşde hin heq werin dayîn, divê ku mekteb, dersên mektebê, TV, radyo hem bi Dimilî û hem jî bi Kurmancî hebin. Ev jî wê nêzîkbûnekê têxe nabêna herdu lehçeyan. Z. Xamo: Na, na, ne tenê Kurdistana Tirkîyê, ez ji bo hemû perçeyan dibêjim. Emîr Hesenpûr: Programek ji bo ziman em dikarin deynin, lê divê ku azadîyek hebe. Ger azadîya te tunebe, program jî li hewa dimîne, nakeve jîyanê. Ji ber wê jî divê ku organîzasyon û kovar û rojnameyên ku li Kurdistanê hene divê li gor şert û mercên xwe hin programan çêkin û bixebitin. Malmîsanij: Ez jî dixwazim tiştekî bibêjim, îro hin heval hene dibêjin gerek zimanekî standart çêbe. Lê gava ku Kurmancek vê yekê bibêje qesta wî ya ji zimanê standart Kurmancî ye, ger Soranek be qesta wî Soranî ye. Li gor xwe sebeban jî tînin, dibêjin Kurmanc piranî ne, an jî Soranî pêşketî ye û hwd. Di vê meselê de bi ya min jî divê ku her lehçe azad be. Divê ku em ji wan bipirsin, yanê ew bi kîjan zaravayî bixwazin divê ku bi wî ya bixwînin. Yanê em ji Dimilîyekî re bi zorê nikarin bibêjin bi Kurmancî bixwîne. Plan jî ew e ku em alîkarîya hev bikin. Lehçeyên me nêzî hev bin, ji hev dûr nekevin. Mesela wextekê kak Emer Şêxmûs di Berbangê de nivîsîbû ku gerek Kurmanc bi Soranî û Soran jî fêrî Kurmacî bibin. Lê Hewraman û Dimilî divê fêrî her du lehçeyan jî bibin. Yanê çi? Ev ne pilan û programek e ku zaravayên me nêzî hev bin. Ev rast e rast alozîyek e, muşkîleyek e ji bo zmanê Kurdî. Yanê çima ezê rabim hînî Soranî bibim û Soranek wê hînî Dimilî nebe? Emîr Hesenpûr: Na, ez jî welê nafikirim. Carê divê em bawerîya xwe bi vê yekê bînin ku her lehçe divê azad be, heqê her lehçeyî hebe ku mekteb û hwd hebe. Îcar eger Dimilîyek dixwaze Kurmancî bixwîne an jî Kurmancek dixwaze bi Dimilî bixwîne ew jî azadîya wî ye, êdî ew dizane. Li welatekî ziman, aborî û siyaset divê ku bi hev re kar bikin. Yan na her muşkîle derdikevin. S. Rêving: Ez dixwazim pirseke din bikim, wekî tu dizanî îro Kurdî bi sê elfabeyên cihê tê nivîsîn; Kîrîlî, Erebî û Latînî. Ev yeka jî bûye sebeb ku em ji nivîsên hev fam nakin, bêtir dûrî hev dibin. Gelo ji bo vê tu çi difikirî? Emîr Hesenpûr: Çare heye, lê plan û programên ku em çêkin wê çawa bi cîh bên. Yanê îro meriv şertên Kurdistana Tirkîyê bide ber çavan, mirov nikare bi herfên Erebî, an jî li Kurdistana Iraqê bi herfên Latînî binivîse, yanê ev jî dîsa bi azadîyê ve 95 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- girêdayî ye. S. Rêving: Îro Kurdistana Iraqê azad e, li wê derê mirov nikare vê problemê çareser bike? Emîr Hesenpûr: Li wê derê problemeke wan a alfabeyê tuneye. Çimkî alfabeya wan têrî zimanê wan dike. Lê eger tu bibêjî kîjan alfabe, ew tiştekî din. Bi a min qet ferq tuneye. Alfaba Kurdî ya Latînî û ya Erebî, herdu alfabe jî fonetîk in. Zimanê Kurdî pê tê nivîsîn. Di mesela fonetîk û data û teknîkê de jî di nabêna herdu alfabeyan de qet tu ferqek tuneye. Rast e, baştir e ku em alfabeyekê qebûl bikin, alternatîf ew e. Lê şert ne musaîd in. Yanê îro em bibêjin ku bila hemû Kurd bi herfên latînî binivîsin, lê ku li her derê Kudistan neyê qebûl kirin? Fayde nîne. Her eynî tişt ji bo alfabeya din jî derbas dibe. Yanê divê ku otorîteyek hebe. Bi ya min ew jî îro nîne. S. Rêving: Lê hebûna sê elfabeyan me ji hev dûr dixe û yek alfabe me nêzî hev dike, her çendî hudûd jî di nabêna me de hebin. Emîr Hesenpûr: Rast e, çare ew e ku tenê elfabeyek be, kîjan dibe bila bibe, lê kîjan alfabe? Em bibêjin latînî. Li Îran û Iraqê nabe. Şert ne musaît in. Îro li Ermenîstanê azadîya Kurdan heye. Û biryar jî girtine ku derbasî elfaba latînî bibin, lê şertên wan ên ekonomîk dest nade, ji ber wê jî rojnama Riya Teze hê jî bi herfên Kîrîlî derdikeve. Z. Xamo: Îro li Îran û Iraq û Sûrîyê elfabên resmî yên dewletê Erebî ye. Kurdên van perçeyan Latînî bi riya îngilîzî, Fransî an jî Almanî fêr dibin. Lê li Kurdistana Sûrîyê li gel wê jî her Kurdekî welatperwer Kurdî bi latînî dixwîne û dinivîse. Çima li Sûrîyê weha bûye, çima li Îran û Îraqê nikare bibe? Emîr Hesenpûr: Tu behsa rewşenbîrên Kurdên Sûrîyê dikî, neku xelkê normal, neku zarok. Yanê zarokekî mektebê an dikandarekî Kurd texmîn nakim bikaribe bixwîne. Lê li Kurdistana Iraqê ne weha ye. Her Kurd dikare rojname û kovarên xwe bi hêsanî bixwînin. Lê divê em hewl bidin herdu alfabeyan jî fêr bin, bi taybetî ron- akbîr. Li kîjan perçeyî dibe bila bibe em piçekî xwe biêşînin emê fêr bin. S. Rêving: Tu bi xwe dibêjî bo min ferqa alfabê tuneye. Çi erebî, çi latînî. Herdu jî fonetîk in. Li gor zimanê Kurdî ne. Lê elfabe divê ku ji bo zarokan welê hêsan be, hem xwendinê, hem nivîsandinê hem têgehiştinê hêsan bike. Dema em alfaba Kurdî ya Latînî û Erebî didin ber hev, ji alî îşaretan ve Latînî li gor ya Erebî hêsantir e. Çimkî kêm îşaret in. Yê duwem alfaba Kurdî ya Erebî vokaleke Kurdî, vokala "i" dixwe. Mesela "KIRIN" gava ku bi herfên erebî were nivîsîn wek "KRN" tê nivîsîn. Dîsa di alfaba latînî de rastnivîsîn heye. Tu dikarî bi herfên mezin dest pê bikî. Di erebî de ev nîne. Alfaba serdest îro Latînî ye. Ji alî teknolojî ve û hîn gelek tiştên din jî. Çînî jî nuha munaqeşê dikin ku derbasî herfên latînî bibin. Emîr Hesenpûr: Mesela îşaretên liser herfan ne mesele ye. Li herfên Yûgoslavî û Tirkî binêrin îşaretên wan jî pir in, mesela: ş, i, ğ. WAR. Payîz-Zivistan 2001 96 --- Page Break --- Ji herf bêtir şikil muhîm e. Çimkî şikil di mêjî de cih digre. Mesela "MÎR", gava ku ez vê gotinê dixwînim, ez nabêjim "M" "Î" "R", ez yekser dibêjim "MÎR". Yanê wekî ku bibêjim "SER", lê nabêjim Çav, Poz, Dev, Por û hwd. Alfaba îngilîzî latînî ye, lê gelek zahmet e. Çimkî ne fonetîk e. Lê Tirkî fonetîk e. Ji bo her dengekî her- fek heye. Di Fransî de dengê "o" bi gelek awayan tê nivîsîn, bo nimûne "couteaux" (kûto), li vir "eau" dengê "o" dide. Lê di ya fonetîk de dengê "o" bi îşaretekê, yanê bi "o" yan jî bi " " tê nivîsîn. Nuha ji van herduyan kîjan zehmet e? Bê guman ya Fransî zehmettir e. Ya îngilîzî jî her weha ye. Ji xwe muddeta fêrbûna alfaba Kurdî û Tirkî kêmtir e ji ya îngilîzî. S. Rêving: Gelo ya Erebî û Farisî jî weha ye? Emîr Hesenpûr: Na ya wan piçekî zehmettir e. Ez di sinifa çaran de bûm min hê jî nikarîbû bi başî bixwenda û binivîsanda. Çimkî zehmet bû. Lê nuha metodên nuh çêkirine. Zarok zûtir fêr dibin. Lê di elfaba Kurdî ya bi herfên Erebî de problemek weha tuneye. Çimkî ew jî elfabeyek fonetîk e. Ji bo her dengekî îşaretek heye. Kêmasîya ku di ya erebî de ye ew jî wek we got mesela herfên biçûk û mezin e, lê ew jî ne muşkîle ye nuha. Dengê "i" ku wek îşaret di elfaba Kurdî ya Erebî de tuneye, bi min ne problem e. Malmîsanij: Baş e ger mesele tercîh be? Yanê îro gava ku tu dibêjî "MIN" û bi elfaba erebî " " (MN) tê nivîsîn. Di ya latînî de nûnerên hemû dengan hene, lê di ya erebî de tenê yê du dengan heye. Gelo ya latînî rasttir û hêsantir xuya nake? Emîr Hesenpûr: Rast e, belkî ji bo Erebî û Farisî weha be. Mesela di Farisî de " " dikare wek "MIN, MEN, MUN, MóN, MON" were xwendin. Lê di Kurdî de proble- mek weha tuneye. Çimkî " "ê di Kurdî de tu mecbûrî wek "MIN" bixwînî. Ji ber ku " " (MEN, MAN, MUN, MóN, MON" di Kurdî de her yek bi awayekî tên nivîsîn. Ji ber wê jî gava ku Kurdekî xwende vê gotinê; " " bixwîne, bêyî "MIN" nikare bi tu awayekî din bixwîne. Lê ev yek ji bo Erebî û Farisî ne weha ye. Ev problem di gelek zimanan de heye. Heta di gelek zimanên ku bi latînî dinivîsin de jî heye. Mesela di îngilîzî de herfa "X" nûnerê sê denga ye, "îks", "S" , "Z" ye. Ji alî teknîkê ve jî computer û teknîkên din ên ku ji bo latînî hene hemû ji bo her- fên erebî jî hene. Bi ya min di alfaba Kurdî ya erebî de ji alî fonetîkî ve qet problemek weha mezin tuneye. Têrî zimanê Kurdî dike. Tenê kêmanîya herfên Erebî ji ya Latînî bi min du tişt in ku ew jî : 1-Herfên mezin û biçûk tuneye, 2- Di nivîsînê de herfên Erebî bêtir cih digrin. 97 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- ‘LADY JUSTICE’: ADÎLE XANIM Yekîtî GULBARAN Civata Kurd wek civatên din yê rojhilata navîn di bin bandûra mêran de ye. Helbet sedemên vê yekê pirr in. Ez naxwazim li vir van sedeman şîrove bikim. Bes eynî demê de civata Kurd li gor kêmasiyên xwe xwedî xisûsiyetên taybetî ye jî. Wek nimûne, pozîsyona jinên Kurd li hinek ciha ji jinê Ereba cûda ye. Heta dema bihurî de ji Tirkan jî pêşve bû. Wek min li jor qal kir, mêrên Kurd di jiyana rojane de xwedî rolekî mezin in. Lê di nav Kurdan de jinên bi nav û deng; wek Hafsa Xanim, Adîle Xanim, Fatmaya Reş, Rewşen Bedirxan jî derketine. Babeta ev nivîsê Adîle Xanim e, ez dixwazim gora zanabûna xwe li ser jiyana wê rawestim û pêşkeşî xwendevana bikim. Di derheqa jiyana Adîle Xanim de berê jî li kovara Berhem, li rojnameya Özgür Ülke nivîs derçûbû. Martin van Bruniessen jî meqaleyek nivîsandibû. Çavkaniyên ev nivîsana pirtûka Soane, The Mesopotamia and Kurdistan In Disguise, 1912; û pirtûka Cecil John Edmunds, Kurds, Turks and Arabs (1919- 1925) bûn. Martin van Bruniessen di “The International Journal Of Kurdish Studies”de di bin sernama “Kurdish First Ladies” wisa dibêje: “Civata Kurd ji destpêka dîroka xwe civatek patriarch (ataerkil) e. Bes qasê ku me lêkolî, di encamê de me dît ku di dîroka Kurdan de jinên ku gihîştine qata bilind û heta jinên ku serleşkerî kirine hene. Ev taybetî di nav cîranên Kurdan de ; Tirk, Ereb û Eceman de nîn e. Lê dîroknas ji ber ku dijî jinan in ev yeka neanîn berçavan û nenivîsandin. Ev jinên xwedî desthilat û pozîsyona wan gelek balkêş e, balam derheqa civata Kurd û cihê jinan di nav Kurdan de gelek pirs tîne holê.” WAR. Payîz-Zivistan 2001 107 --- Page Break --- LI GOR SOANE, ADÎLE XANIM Soane, zilamek Îngilîz bû û destpêka sadsala 20an de ji Stenbolê heta Kurdistanê derketibû seferek dirêj. Wî ji bo berhevkirina înformasyon wek zil- amekî Acem û misilman qederek li Kurdistana Başûr jiyabû, bi karanîna zimanê Farisî ya xwe ya rêkûpêk şika kesî nekişandibû ser xwe. Li nik Adîle Xanim xebitiye. Qasê ku li pirtûka xwe diyar dike, Soane nêzîkê 6-7 meh li başûrê Kurdistanê jiyaye. Bi taybetî jî li Helebçê. Soane gava ku diçe Helepçe, kesên ku jê nasnama wî dipirsin wisa bersiva wan dide: “Ez Ecemê Şîrazê me!” Dixuye ku berî sefer kirina xwe Soane li derheqa eşîra Caf û Adîle Xanim xwedî hinek agah- darî ye. Roja yekem di qonaxa Tahir Beg li qata jorîn bo Soane odeyek amade dikin û wî didin naskirin. Adîle Xanim bi hatina Soane kêfxweş dibe û soz dide ku wî bibîne, lê roja duyemîn dibîne. Soane, Adîle Xanim wisa dide naskirin: “Gava ku ez çûm, ji xewa nîvro teze rabûbû. Mesaja wê ya yekem ev bû: ‘bi hatina bazir- ganek Ecem ez gelek kêfxweşim.’ Nêzîkê 12 kes li xizmeta Adîle Xanim mijûl bûn. Li odê xaliçeyên Sîna hatibûn raxistin. 8 deriyên odê hebû. Li ser qarolê hewrîşim (îpek) hebû. Adîle Xanim li ser rûniştîbû û cixare dikişiya. Nêrînên yekem de, bi çav, merov orîjîna wê yê Kurd û xasîtiya Kurdbûna wê fêm dikir. Rûyek biçûk û gilover... devekî piçek mezin, çavekî biçûk û reş. Çavên wê dibiriqiya. Jinekî rewnaq (zarîf) bû. Mixabin Adîle Xanim bi boyan (makyaj) xwe dixemiland. Lê makyaja wê gelek xirab bû. Serê xwe li gor edetên Kurdên Îranê radipêçand. Li dora serê wê zêr û temezî hebû, ji paş ve desmalên hewrîşim xwe nîşan didan. Kincên wê hemû hewrîşim bû. Nigên wê tazî û bi hene bû. Li destên wê 17 heb bazin hebûn, li histû jî rustikek (kolye)... Xizmikarek dest de şerbet, yekê din jî ava gulan amade bûn. Gava ku ez ketim hundir, min dawetê cem xwe kir. Ez çûm li nik wê rûniştim. Xêrhatin li min kir û got: ‘Xizmetê te ser seran ser çavan e. Ez ji xwedê tika dikim ku siheta we baş e.’ Jinekî xwedî taybetî bû. Dengê wê qetî û esabî bû. Her çiqas gava xeber dida piçek şermok bû, ji Farisî gelek baş fêm dikir. Ji min rewşa civata Şîrazê pirsiyar kir û dûre nameyek ku ji Tehranê hatibû nîşanê min da û min name jê re xwend. Piştî hevdudîtina me, emr kir ku bila nivînê ku radizam û xalîçe bê guhertin. Û ji min re got ku ez biçim li ser dîwanê rûnim..” EŞÎRA CAF Û OSMAN PAŞA Mêrê Adîle Xanim, ji eşîra Caf Osman Paşa, kurê Mihemed Beg bû. Osman Paşa cara yekemîn bi destûra Osmaniya dizewice. Ji wê zewacê du kurên wî çêdibin: Mecîd û Hama (Hemê). Gava ku jina wî ya yekem diçe heqiya xwe, 108 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- Osman Paşa dixwazê ji Erdelanê bizewice. Ji ber ku ew ji aliyê dewleta Osmanî wek qeymeqam hatibû tayîn kirin, Osmanî bi biryara Osman Paşa nerazîbûna xwe nîşan dikin. Osmanî ditirsin ku bi wê zewacê tesîra Îranê li ser Kurdan nemaze li ser Caf’an zêde bibe, prestîja Osmaniyan zirar bibîne. Bes Osman Paşa guhdariya wan nake. Rojek diçe Sinayê û Adîle Xanim tîne Helepçê. Mirov gava ku li dara eşîratiya Cafan dinêre dibîne ku Osman Paşa ji nifşên heşta ye. Bapîrê wî Keyxusrev Beg e. Eşîra Caf eşîrek kevin, mezin û xurt e. Piştî şerê navbera Osmanî û Eceman, 1639an de Caf li nav sînorên Osmaniyan dimînin. Gava ku destpêka sedsala 17an de Bexda dikeve destê Osmaniyan, di mabêyna Caf û Osmaniyan de jî danûs- tendin destpê dike. Eşîra Caf heta nîvê salên 1900an wek eşîrek otonom dijî. Mehmût Paşa (birayê Osman Paşa û serokeşîr bû) her sal ji bo Osmaniyan bac (nerx) dide. Di despêka sedsala 18an de Caf dev ji axa xwe berdidin, erdê xwe difroşin eşîra Jehrû. Bes du eşîrê biçûk, Qadir Mîr Vaisî û Taisî ew biryara nehecibandine û bi eşîra Goran re lihev dikin û axa xwe bi wan re parve dikin. Lê piştî ev belavbûn û nakokiyan hêza Cafan dîsa jî xurttir dibe. Eşîr, an kesên ku ji edet û qeîda herêmê derdikevin, Caf wan dide ceza kirin. Wek tê zanîn, mîrên Erdelan nêzîkê 500 sal li herêma xwe hikum ajotibûn. Paytextê Erdelan bajarê Sina bû. Mîrên Erdelan li Sinayê dadgehek damezrandibûn û ev dadgeh xwedî lîteratûrek taybetî bû. Li Sinayê huner û çand WAR. Payîz-Zivistan 2001 109 Ji alîyê çepê ve ya yekemîn Lady Soane, ya duyemîn jî Adîle Xanim e. --- Page Break --- gelek pêşketî bû. Piştî têkçûyîna hukumdariya Erdelanan, ew li gelê Qejara İttifeq çêdikin. Erdelan gava ku îttifeq an yekîtî çêdikin, qeîdê hêzbûyîn û giranî pîvanekî bingehîn bû ji bo wan. Qejar jî xwedî hikum in û ji wan yek bi keça Fettah Şah re zewiciye. Piştî mirina Fettah Şah jina wî dewsa wî digre û li dijî Cafan siyasetek nebaş dimeşîne. Ji bo şert û mercên wê demê Caf bal didin ku têkiliyên li gel Eceman xirab nekin û ji wan keç digrin û keç didin. Helbet ev têk- ilî Osmaniyan aciz dike. Min li jor jî diyar kir, ew ditirsin ku tesîra Eceman li Kurdistana Başûr belav bibe. Adîle Xanim ji eşîra Vaziran e, bavê wê li Tehranê berpirsiyarek girîng bû. 1864an de hatiye dinê, 1895an de (29 salî bû) bi Osman Paşa re zewiciye û 1924an de çûye heqiya xwe. Mirov dikare bibêje ku li gor adet û usûla Kurdan Adîle Xanim gelek dereng zewiciye. Adîle Xanim gava ku li Helepçê bi cih dibe, prestîja malbata xwe derdixe pêş, du heb xaniyên mezin dide çêkirin. Xanî li gor mîmariyên Sinayê tên avakirin, hoste ji Sinayê tên. Xizmikarên xwe jî ji Kurdistana Îranê tîne. Adîle Xanim ji serî ve hewl dide ku deriyê xaniyên wan ji bo mêvan û biyaniyan vekirî be. Ji ber ku Osman Paşa pirr karê wî heye, divê her tim sefer bike, Adîle Xanim cihê wî digre û tije dike. Piştî çendekî Adîle Xanim îdareya Helepçê digre destê xwe. Gava ku Osman Paşa tê Helepçê, wextê wî bi nargîle kişandin, avakirina hemam û karên civakî re derbas dibe. Adîle Xanim li bajar bazarek (sûk) mezin ava dike, li bazarê 52 heb dikan hebûye û piraniya xwediyê dikanan ji Cuhî (yahûdî) û biyaniyan teşkîl bûye. Piştî vê yekê girîngiya Helepçe her diçe mezin dibe. Têkiliyê wê û bazirganên ku li bazar bi cih bûne gelek baş bûye û bazirgan ji bo Adîle Xanim qrediyek bê limît vekirine. Adîle Xanim her tim bi deyn tiştna, bi taybetî jî qumaşê kincan dikire, deynê xwe her tim, bi derengî be jî dide. Lê gava ku roja deyn dayinê tê bazir- ganên cuhî pereyek mezin dixwazin, Adîle Xanim jî îtiraz nake. Ev dibe sedem ku Osmanî hesûdiya xwe nîşan bidin. Ji bo ku kontrola bajar bikin dest xwe, xeta telgrafê ava dikin. Kurd jî xeta telgrafê jê dikin. Adîle Xanim jî ev tevgera Osmaniyan ji bo desthilatiya xwe xeterek qebûl dike û dibêje: “We kengî ev xeta danî, wê gelê me carekî din jêbike.” Her çiqas Osmanî li Helepçe daîra postax- anê ava kiriye û memûrek ji bo telgrafê tayîn kiriye, lê piştî berxwedana Adîle Xanim û gel, Osmanî mecbûr dimîne ku ev karina nemeşînin. Her wisa, Adîle Xanim li bajar dadgehek jî dadimezrîne û serokatiya mehkemê jî bixwe dike. Gava ku havîn tê û germ zêde dibe, dadgeh diçe gundên berz û cihên honik. Piştî Adîle Xanim tê bajêr, Helepçe dibe wek gulîstan. Adîle Xanim bexçeyan dide çêkirin, daristan dide danîn. Û encamê de Helepçe êdî ji sînora gundbûyînê derdikeve û dibe bajarek bi navûdeng. 110 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- Me li rêzên jor jî behs kir ku Adîle Xanim li gel mirov û xizimkar, biyanî û bazirganan her wext têkiliyên xwe gelek baş dimeşîne. Gelek kes li mala wê belaş dimînin. Wek xizmikarê wê Mansûr. Ew bazirganek biçûk bûye. Li mala Adîle Xanim radize, karê xwe dimeşîne, xwarinên baş dixwe. Dewsa wê de carina tiştên ku Adîle Xanim xwestiye tîne, karûbarê postê dimeşîne. Dema ku Şêx Mehmud Berzencî li dijî Îngilîzan şer dike, Adîle Xanim alîkariya hêzên Brîtanya dike. Bo wê yeke Îngilîz ji bo Adîle Xanim nîşana Xan Bahadir didin. Dema ku serleşkerê Brîtanî Fraser diçe Silêmanî, kurên Adîle Xanim, Ahmed û Îzzet Beg jî digre cem xwe. Li Silêmanî begzadeyên Caf û Kurd gelek eleqayek mezin li kurên Adîle Xanim nîşan didin, wek cejnek pîroz dikin, kincên xwe yên herî nû û giranbiha li xwe dikin, jin xwe dixemilînin. Li wir bûy- erek balkêş rû dide; ji ber ku rê nîn e, seyareya Fraser li çamorê diqelibe û têde dimîne. Fraser bixwe hewl dide ku seyareya xwe ji nav çamorê derxe. Bes tu Kurdek naçe bo alîkariya wî. Gora Cecil Edmunds, Fraser gelek aciz dibe û ji zil- amek Îngilîz, Greenhouse re dibêje: “Ji wan re bêje heta ku li min temaşe dikin bila bên alîkariya min bikin. Ev çi bêedbî ye?” Li wir kalemêrek Kurd xwe nîşan dide û wisa bersiv dide: “Serleşker gelek xweş xeber dide. Axavtina wî rast e. Lê carek li kincên me û carek li kincên xwe binêre!... Tenê kefiya me 300 rûpî ye, a wî 20 rûpî nake.” Edmunds rojek ji Adîle Xanim Soane dipirse, wek li gel wan bêbawerî yan şik çêbûye yan na. Adîle Xanim diyar dike ku ew nasnama Soane dizanin lê tedaxul nekirine: “Rojek kurê min, Tahir, hat û got: ‘Ev Gulam Huseyîn dibe ku xelkê Ewrûpî be.’ Min jê re got, ew mêvanê me ye û karûbarê wî yê vaşartî me eleqedar nîn e.” 1998, London WAR. Payîz-Zivistan 2001 111 --- Page Break --- 112 WAR. Payîz - Zivistan 2001 KAFKAS HALKLARI- KÜRT EDEBİ İLİŞKİLERİ Nacî KUTLAY Eski Sovyyetler Birliği ve Rusya’da Kürt Edebiyatına ilişkin Çağımızın önemli özelliklerinden birisi de, halklar ve ülkeler arasında ekonomik, sosyal ve moral ilişkilerin ileri boyutlara ulaşması ve çok yönlülük kazanmasıdır. Sovyetler Birliği’nin kuruluşunda ve öncesinde bu coğrafyadaki halklar arasında da bu tür etkileşimler oldu. Sovyetler Birliğinde M.C. Gorbaçov, Komünist Partisi’nin 27. Kurultayında bu duruma değindi. “Halkların sarsılmaz dostluğu, onların milli değerlerine yansımış ve on milyonlarca insanın bilincine kök salmıştır. Sovyet halkları politik ve ekonomik birlik içinde, yeni sosyal ve evrensel bir konum aldılar. Böylece, halkların edebi ve uygarlık tarihlerinin bilin- mesi de edebiyatçılarca güncelleşti. Edebi dinamizmle güçlenen bu istemin sınır- ları da genişledi. Görüşler giderek zenginlik kazandı. Çok uluslu Rusya ve Sovyetler Birliği’nde diğer alanlarında olduğu gibi, ede- biyatta da karşılıklı ilişkiler oldu ve bu da sosyal yaşamın bir gereğiydi. Milli uygarlıkların sosyalist içeriğinin derinliği ‘milli’ renk ve biçimlerin dünya uygar- lığına bir yeni kazanımı oldu. Sanatsal, felsefi ve estetik anlayışlar her yerde olduğu gibi bu ülkelerde de değişime uğradı. Millilik ve evrensellik yeni renk ve karakterler kazandı. Etkileşim çağımızda daha da güçlendi. Sovyetler Birliği’nde bu konudaki en çarpıcı örnekleri Gorki ve Mayakovski gibi güçlü ustalar verdi. Cengiz Aytmatov, Maksim Gorki realizmini ve çağ- daşlığını vurgularken, komşu ve dünya halklarına olan etkisini de belirltir. (C. Aytmatov. Kırgızistan, Derg. 1978. S. 209) --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 113 Biz gelelim bu süreçte ve öncesindeki Kürt edebiyatına ilişkin konulara. Kürt konusu klasik Rus edebiyatında zaman zaman yer aldı. H.M. Karamzi’nin, A.S. Puşkin’in, L.N. Tolstoy’un, İ.A. Buyin’in eserlerinde olduğu gibi. Şarkiyatçı tarihçi M.Lazarev, Kürt düzyazı yazarlarından Bavê Nazê’nin Kana Bulanmış Dağlar romanının Rusçasına yazdığı önsözde şöyle diyor: “Her halk, ister büyük yada küçük olsun, ister özgür ister bağımlı olsun, ister zengin ya da fakir olsun. Fark etmez. Geçmişleri ve günümüzdeki durumları bilinmeğe değer...” Bavê Nazê’yi Stockholm’da tanıdım ve arkadaşlık ettim. Türkiye Kürtlerindendir, gidip Suriye’ye yerleşen bir ailedendir. Şimdi Rusya’da yaşıyor ve edebiyat doktorudur. A.S. Puşkin, 1829 yılında Erzurum’a yaptığı yolculuğu kitaplaştırdı. Erzurum’a Seyahat’te, bu yolculukta tanıdığı Kürtlere ilişkin bilgiler var. Eserde, Rusya vatan- daşlığını kabul eden Ararat -Ağrı- Dağı eteklerindeki Yezidi kürtlere ilişkin bir bölüm yer alır. Kürt aşiret reisleriyle görüşmesi ve Yezidilerin sosyal yaşam biçim- leri dile getirilir. Puşkin’in Kürtlere dair verdiği bilgiler bu kitaplıktakilerle sınırlı değildir. Yezidi Tarikatı Hakkında Notlar adıyla bir de Fransızca makale yazdı. (Yine orada. S.357-363) Yolculukta Yezidi Kürtleri ile yaptığı görüşmeler, gözlem- ler, Kürt aşiretleri ve onların etnik özellikleri, adet ve ananeleri tanıtılmaya çalışılmıştır. Puşkin’in ilginç tespitleri var. Ünlü Rus yazarı İ.A. Bunin’de Gençlik ve Yaşlılık hikayesinde Kürtleri konu edinmiştir. Çok ilginç ve sevilen bir öyküdür. (İ.A.Bunin. Rasskazi M. Pravda, 1983.S.438-442) insan yaşamının değişik dönemlerinden söz eden öyküde, yaşlı bir Kürdün yazara sordukları yer alır. Yaşlı Kürt sorar ve konuşur. Ona göre, Allah insanı yaratırken otuz yıl ömür verir. İnsan ömrünün geriye kalan yılları Allahın başka canlılar için (eşek, köpek, maymun) verdiği ömürden kesilen paylardır. Yaşlı Kürt sözlerine şöyle son verir: “İnsan kendisi için olan ömrü insan gibi yaşadı, yedi, içti, savaşlarda çarpıştı, düğünlerde oynadı, genç kız ve kadınları sevdi. Onbeş yıl, eşek gibi çalıştı ve servet edindi. Sonraları ise maymun gibi iğrenç oldu ve yaşlandı. Herkes de onun yaşlılığıyla alay etti ve güldü...” Yazar öyküsünün başlarında Türkiye’de olan bitenlere ve üzücü olaylara değinir. Kürtlere ilişkin serzenişler de var. Ancak yazar, yaşlı Kürdün kişiliğinde anlayışlı ve öğrenmek isteyen bir tip sunar. Onda felsefi görüşler ve ince bir ruh yapısı bulur. Onun davranış ve düşüncelerine saygı duyar. Rus Sovyet şair ve yazarlarından N. Tixonov, Y. Yevtuçenko, V. Grosman, M. Şakiyan, N.Zarudin, Tacik şair E.Lahuti, Estonya’lı yazar V. Beekman, Ukrayna’lı şair Y. Şpota ve bu arada birçok Azerbaycan, Ermeni, Türkmen ve Gürcü şair ve yazar, Kürtler konusunda ya özgün eserler yazdılar ya da şiir, öykü, roman ve piyeslerinde Kürt kişiliklerine yer verdiler. Kürt tarih ve edebiyatına bazı Ukrayna’lı şair ve yazarlar ilgi duydular ve bu konuda çalıştılar özellikle, 19.Yüzyılın sonlarında Doğu halklarının medeniyetleri ve tarihleriyle ilgilenen A.Y. Krımski (1871-1942) Kürtlerin dili, etnoğrafyası ve --- Page Break --- 114 WAR. Payîz - Zivistan 2001 tarihine dair kıymetli bilgiler sundu. (Hayka.1980. S.178-185) O dönemde ve son- radan yayınlanan Brohayz-Efron, Granat kardeşler, Ansiklopedik Sözlük, Yeni Ansiklopedik yayınlar için Kürtlere ilişkin kaynakları A.Y. Krımski yazdı. Akademisyen A.Y. Krımski’nin, Kürdoloji alanındaki çalışmalarını anlaya- bilmek için onun araştırıcılığını mercek altına almak gerekir. Tanınmış Ukrayna yazarı D.L.Mordovets, geçen yüzyılın sonlarında Ermenistan’ı gezdi ve Ararat vadisinde bulundu. Kaleme aldığı gözlemlerinde Ermeni ve Kürtlere ilişkin edebi ve etnografik bilgiler var. (D.L. Mordoveç. Ararat. 1883) Ukrayna’lı Tarac Şevçenko’nun dostu A. Navrotski (l823-1892) bir süre Erivan’da yaşadı. Azerbaycan’lıların yaşam ve kültürlerine ilgi duydu ve Derbend kenti civarından örnekler derledi. Erivan’da yaşadığı 1870-1884 yıllarında da bu çalışmalarını sürdürdü. Azeri, Ermeni ve Kürt folklorunu inceledi. Kafkasya folklar hazinesinin derin bir bilgini olan Ermeni S. Yekizarov da A. Navrotski ile birlikte Ermeni, Kürt ve Azeri (Tatar) folkloru üzerinde yorucu çalış- malarda bulundu. Kürt yazarlarından E. Serdar, K. Murad ve V. Eşo da Ukrayna’lı yazarların Kürtlere ilişkin ve diğer eserlerini Kürtçeye çevirdiler. Tanınmış Ukrayna’lı yazar ve şairlerden L. Tıcina’nın, M. Rılski’nin, M. Naknibeda’nın ve B. Oleynik’in eserleri Kürtçeye çevrildi. Kürt yazar ve şairler- den H. Cındi, Ş. Şamilov, V. Nadir, E. Evdal ve K. Çaçan’ın eserleri başta olmak üzere Ukraynacaya çevrildiler. 1979 yılında “Ukrayna” gazetesi Kürt şairi Mikailê Reşid’in eserlerine sayfalarca yer verdi. 1960’lı yılların başlarında Irak’tan Sovyetler Birliği’ne uzun süreli çalışmalar için gönderilen gazeteci ve edebiyatçı , Bağdat Üniversitesi mezunu Maruf Xaznedar bir süre Leningrad ‘da, tanınmış Sovyet Kürdoloğu K. K. Kurdoyev’ in yol göstericiliği altında ilmi araştırmalar yaptı ve yabancı Kürt edebiyatına ilişkin doktora tezini başarıyla savundu. Daha sonraki yıllarda, ilmi çalışmaları Rusça Çağdaş Kürt Edebiyatı Tarihi Süreci adıyla monografik bir eser olarak yayınlandı. Son yetmiş yıllık bir sürede (1890-1960) Rusya dışındaki Kürt edebiyatının kazandığı boyutları içeren bu kitap Kürt edebiyat tarihinin değerli bir örneğidir. Eser marksist bir anlayışla kaleme alınmış.Yapıtta en eski dönemlerden başla- yarak 1960’lı yıllara varan gelişim sürecini izleyebiliyoruz. Erivan da çıkan Riya Teze gazetesinin Kürt edebiyatında özel bir yeri vardır. Riya Teze, diğer halkların Kürt edebiyatıyla olan ilişkilerini ve etkileşimlerini konu alan makaleler yayınladı: Kürt-Belorus edebiyatları:(7.X.1967;15.VII.1972;18.XII.1982 tarihli gazete.) Kürt-Özbek ed.(28.X.1962;12.V.1963 tar.gazt.) Kürt-Kazak ed.(10.VI.1972 tar.gazt.) Kürt-Tacik ed.(12.VII.1972 tar.gazt.) --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 115 Kürt-Moldav ed.(13.VI.1977 tar.gazt.) Kürt-Türkmen ed.(10.VI.1972 tar.gazt.) Kürt-Litvan ed.(23.V.1979.tar.gazt.) Kürt-Latış ed.(14.V.1964;22.IV.1965;12 IX.1965 tar.gazt.) Kürt-Eston ed.(6.IX.1964;22.IV.1965 tar.gazt.) Kürt-Dağıstan ed.(21.v.1969;3.ıı.1982 tar.gazt.) bunlardan bazılarıdır. Kürt ve Ermeni Edebi İlişkileri Kafkas halkları arasındaki karşılıklı toplumsal, siyasal, ekonomik ve kültürel ilişkiler konusunda yapılan inceleme ve araştırmaların Kürt ve Türk okuyucuları- na ulaşabilenlerinin sayısı oldukça azdır. Bölgede yaşayan Gürcü, Ermeni, Azerbaycan ve Kürt halklarının kültürel düzeydeki ilişkileri, özellikle edebi ilişki- leri konusunda çalışmalarıyla tanınan Kınyaz İbrahim Mirzov’in son yıllarda yap- tığı inceleme ve araştırmalar, bu tarihi ilişkilere büyük çapta ışık tutmaktadır. Haçador Abovyan Pedagoji Enstitüsü’nün Azeri Dili ve Edebiyatı bölmünde çalışan ve aynı zamanda kürsü başkanı olan Kinyaz İbrahim Mirzoev, 1988 yılın- da, Kürt ve Bölge Halklarının Edebi İlişkileri ve Sorunları, konusunda doktora yaptı. Kinyaz İbrahim Mirzoev’in başlıca araştırmaları şunlardır: (Kürt- Azerbaycan Edebi İlişkileri Tarihinden, 1978, Erivan; Ulusal Edebiyatlar ve Edebi İlişkiler, 1985, Erivan; Edebiyatın Ufukları, 1986, Erivan; Dostluk sorunu, 1988, Baku, Bergeh Dergisi, Azeri dilini en iyi şekilde kullanabilen Kürt araştırmacı Kinyaz İbrahim Mirzayev’in, 1985 yılında yayınlanan araştırmasındaki Kürt- Ermeni Edebi İlişkilerine değinen bölmü okuyucularına sundu.) Kinyaz Mirzeyev, 1985 yılında Erivan’da “Milli Edebiyatlar ve Edebi Alakalar” kitabını yayınladı. O zaman Sovyetler Birliği yıkılmamıştı. 1986’da Kafkas Cumhuriyetleri’ne yaptığım gezide, kendisini Erivan’da tanıdım. Bir gece boyunca, çalışmalarını ve edebi görüşlerini dinleme olanağı buldum. Çalışkan ve nazik bir kişiliği vardı. Ermenistan Sosyalist Cumhuriyeti’nde Azeri Kültür Bölüm’nün başına niye bir Azeri değil de Azerice bilen Kürt kökenli Kinyaz Mirzayev’i getirmişlerdi? Sosyalist sistemde bile Azeri ve Ermenilerin henüz bazı kuşkuları gideremediklerini düşündüm. Bunu Kinyaz’la konuşmadım. Birinci kitabının yayınlanmasından bir yıl sonra, 1986’da yine Erivan’da “Edebi Ufuklar”ı yayınladı. “Milli Edebiyatlar ve Edebi Alakalar” eserindeki dökümanları geliştirerek bu yeni kitabında kullanmıştı. Uzun süre bu esere sahip olamadım. İlk Kitabından yararlanıp Kafkas halklarının Kürt edebiyatı ile olan ilişkilerinin Bergeh Dergisi’nde yayınlanmasına katkıda bulundum. Bu arada Sovyetler Birliği yıkıldı. Herşey alt üst oldu. Kinyaz Mirzayev’in --- Page Break --- 116 WAR. Payîz - Zivistan 2001 çalıştığı Ermenistan’daki kurum ortadan kaldırıldı. Ermenistan-Azerbaycan ilişki- leri bozuldu. Gerginlikler yer yer silahlı savaşlara dönüştü. Ermenistan ve Kafkasya’ın diğer ülkelerindeki kürtlerin durumu da kötüleşti. Aydınların çoğu Avrupa’ya ve küçük bir bölüm de Avusturalya’ya göç etti. Kinyaz Mirzeyev de Alma Ata’ya yerleşti. “Edebi Ufuklar”ı dikkatle inceledim. Büyük ölçüde Kinyaz’ın yazdıklarına sadık kalarak, yeni şekil ve anlatıma kavuşturdum. Sovyetler Birliği döneminin tek komünist parti ve otoriter havası kitapların ikisine de egemendi, yazılanları ola- bildiğince bu anlayıştan arındırmaya çalıştım. Özü oluşturan bilgileri, vurgulanan ideolojik söylemlerin gölgesinde kurtarmayı düşündüm. Her iki kitapta da belir- tilen, sosyalist dönemin sosyal ve kültür yaşamına getirdiği gelişim ve yenilikleri özellikle öne çıkardım. Kafkas Cumhuriyetlerinin Kürt edebiyatı ile olan ilişkileri- ni birer makale ile açıklamaya çalıştım. Bu uzun makalelerin tümünde esas emek Kinyaz’ın olup benim katkılarım sınırlıdır. Bu arada, Azerice’yi bir ölçüde Türkçeleştirdim. Kitap ve makale isimlerini olduğu gibi korumaya gayret ettim. Her iki kitabı yeniden gözden geçirip bir sentez yapmayı daha doğru buldum. Kafkasya’lı komşularımızdan Gürcü, Ermeni ve Azeri halklarının edebiyatları ile Kürt edebiyatının etkileşim ve ilişkileri, ülkemizde incelenen bir konu değildir. Bu nedenle, ilginç yeni bilgilerle karşılaşacağımıza inanıyorum. Ve bu bir başlangıçtır, araştırmalar sürmeli ve zenginleştirilmeli diye düşünüyorum. Çok yönlülüğü ve zenginliğiyle dikkatleri çeken Kürt ve Ermeni edebi ilişki- lerinin tarihi çok eskilere dayanır. 19. Yy. ikinci yarısından sonraki yıllar başında yüzyıllar boyunca dost olarak yaşamış olan Kürt ve Ermeni halklarının karşılıklı ilgi ve yakınlıkları zamanla arttı. Gelenek ve göreneklerinde, yaşam biçimlerinde, folklorlarında ve zevklerinde yakın ve benzer yönler çoktur. Ermeni ve Kürt halklarının edebi ilişkilerinin geçmişi ve günümüzdeki zengin- liği, kuşkusuz, özel bir incelemeyi gerektirir. Bu ilişkilerin bazı yönleri üzerinde durulacaktır ancak Kürt ve Ermeni halklarının sosyal ilişkilerine ait bilgiler 5-6. yüzyıllara kadar uzanır. Eski ve Ortaçağ Ermeni edebiyatında Kürtlere yer verildiği görülür. İki halkın tarihi, sosyal ve ekonomik ilişkilerinin özel yanlarını içeren eserlerde bu konular 19. Yüzyılın ikinci yarısından sonraki yıllar dışında etraflıca incelenmiştir. Ermeni tarihinde Kürtler hakkındaki ilk bilgiler, 5. yüzyıla, Movses, Xorenasi, Pavstos Buzand ve Yexişê Kişê adlarındaki tarihçilere aittir. Genel olarak Ermeni edebiyatındaki Kürt konusunun yer alış tarihinin eskilere dayandığını söyleyebiliriz. Kürtlerin yaşamı çok sayıda Ermeni yazar ve bilgininin gezi anılarında, tarihi ve etnoğrafik eserlerinde yer aldı. Kürt ve Ermeni halk- larının dostluğuna Ermenilerin eski tarihi ve eserlerinde değinildi. İki halkın edebiyatlarında ve sosyal yaşamlarında bu anlayışı doğrulayan --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 117 dikkate değer bilgilere rastlamaktayız. Eski Ermeni tarihçilerinin eserlerinde ve edebi yapıtlarında “Kürd”, “Kürdik”,”Kürdo” gibi ifadelere sık sık yer verilmiştir. Bazı tarihi olayların anımsanması bu görüşleri doğrular yöndedir. 8. yüzyılda Sunik eyaletinin en güçlü emirlerinden biri Kürd İşxan adı ile tanı- nan kişidir. “Kürdik” adlı İşxan 9. Yüzyılda küçük Hayk’da (Ermenistan’da) yaşamıştır. 12. yüzyılda Emir Kürd Erzurumi, Gürcü eyaletlerinden birinde önemli bir siyasi konuma gelmiştir. İvane ve Zaxare Zahariyan’ın dayısıdır. 13.Yüzyılda ise Kürd Vaçütyan, Ajrarat’da başkanlık görevini yürütmüştür. Bu gerçeklerden anlaşıldığı gibi, Ermeni ve Kürt halklarının dostluk ilişkileri çok eskilere uzanmaktadır. Bu ilişkiler her iki halkın edebi ve sosyal yaşamlarına da yansımış ve birçok eserlerde iz bırakmıştır. Ermeni yazarı Derenik Demirciyan’ın Ermeni-Kürd müziği ilişkileri, Ermeni- Kürt folklorundaki yakınlıklar ve iki halkın gelenek, görenek ve ekonomik ilişki- leri konusunda söyledikleri ilgi çekicidir. 1911 yılında İstanbul’da tarihçi Hakop Şahbazyan’ın (Ermeni-Kürd Tarihi) kitabının yayınlanması iki halkın tarihi dostluğunun ve edebi-sosyal ilişkilerinin bilinmesinde önemli bir rol oynamıştır. Bu iki kitapta Ermeni ve Kürt halklarının yakınlığı ve dostluğunun en çok eski tarihi köklere dayandığı anlatılmaktadır. Ortaçağ Ermeni şairi G. Narekatsi hakkında Kürtler arasında ilginç görüşler vardır. Bu Ermeni şair uzun zamandan beri Kürt halkının saygıyla andığı, sevdiği ve okuduğu sanatkarlardan biri olmuştur. 12. yüzyılın ikinci yarısında Mısır’ın Suriye ve Mezopotamya ile birleşmesi sonunda Sultan Selahaddin’in (1171-1193) önderlik ettiği güçlü bir devlet kuruldu. Bu arada söz konusu devlet ile Kilikya (Ermeni Devleti) arasında politik, ekonomik ve sosyal ilişkiler gittikçe artmaya başladı. O dönemlerde Ermeni devletinin katolikosu (Ermenilerin dini önderi) şair ve sosyal önder Grikor Dğa (1130-1193) Sultan Selahaddin ile mektuplaştı. Grikor Dğa’nın Selahaddin’e yazdığı mektupların bir çoğu günümüze kadar geldi. Bu mektuplarda onların saygın yakınlıkları gözlemlenir. Bunlar, Kürt-Ermeni ilişkilerinin ilginç sayfaları olarak dikkat çekicidir. 1187 yılında Selahaddin “Haçlı Seferleri”ne büyük darbeler vurarak Yeruselim’i (Kudüs) alır. Bu olay Ermeni katolikosu Grikor Dğa’yı çok kötü etkil- er. Bu münasebetle “Yeruselim’in Kaderi” şiirini yazar. Bu arada Selahaddin’in savaşçılığından ve Yeruselim’i ele geçirmesinden söz edilir. Ermeni şair, şiirinde Selahaddin’in kahramanlığını ve mertliğini dile getirir. Ortaçağ’daki Ermeni şair ve yazarların eserlerinde Kürt yaşamının sanatsal anlatımın, Kürt şekillenmesine ve Kürt halk motiflerine geniş yer verilir. Ermeni- Kürt dostluğunun evrelerinden sık sık söz edilir, (Frik, Hovannes Yernkats, Hovannes Tiküratsi, Grikoris Axtamartsi, Nerses Mokatsi ve diğerleri). --- Page Break --- 118 WAR. Payîz - Zivistan 2001 Kürtlüğe ait hususları Kürt-Ermeni sözlüklerinden, Ermeni alfabesi ile yazılmış beyitlerden, şiirlerden, atasözlerinden, masallardan ve ünlü Matenadara’nın kay- naklarından elde etmek mümkündür. 14. yüzyılın büyük Kürt şairi Feqiyê Teyran, Şeyh Sen’an adlı ünlü eserinde, hıristiyan kızını, Gürcü olmasına bakmayarak, bazan Ermeni kızı gibi sunmaktadır. Şeyh Sen’an ile ilgili efsanelerde ve eserlerde Gürcü kızı şeklinde anlatılan güzelin Feqiyê Teyran tarafından bazan Ermeni kızı gibi gösterilmesi raslantı değildir. Bizce bu, Kürt şairinin Ermenilerle uzun süre aynı topraklarda (şair Hakkari’de doğmuş ve eserini orada yazmıştır) yaşamasına, onlarla yakın dostluk ve kardeşlik ilişkileri içinde olmasına bağlıdır. Şair, sanki bununla kardeş halka kendi samimiyetini ifade etmek istemiş ve bu duygularını Ermeni kızının kişiliğinde sonsuzlaştırmaya çalışmıştır. Kürt edebiyatının eski ustası Süleymanî Pergamentî’nin (7. yy) Ermeni toplumunda sözlü şekilde yaşıyor olması ilginçtir. Ortaçağ’ın Elîyê Herîrî (10.yüzyıl), Melayê Cizîrî(11.yy), Ehmedê Xanî(16.- 17.yy) gibi tanınmış Kürt şairleri Ermeni tiplerine özel bir yer vermiştir. Onların eserlerinde, Ermeni edebiyatının bazı konu ve anlatımlarından yarar- landıkları görülür. 16. yüzyılın ünlü kürt tarihçisi Şeref Xan Bîtlîsî’nin Şerefname adlı eserinde Ermeni tarihi, folkloru ve etnografyası konularında ilginç bilgilere rastlamaktayız. Yazar ve Pedagog Mesrop Tağradyan(1803-1858) eserlerinde Kürt dili, gelenekleri, görenekleri ve tarihi konularında bu halktan saygıyla söz etmektedir. Ermeni Seyahatı, İran Seyahati, Varsenikin Vasfı eserleri Ermeni-Kürt edebi, sosyal ve tarihi ilişkileri bakımından değerlidirler. Ermeni-Kürt edebi ilişkilerinin gelişmesinde yazar ve eğitimci Xaçatûr Abovyan’ın (1809-1848) emekleri büyüktür. Ta küçük yaşta Kürtlerin yaşamına yakın ilgi duyan X. Abovyan, bu konuda şunları yazmaktadır: “...Kürtlerin arasında uzun süre kaldım. Erkeklere ve kadın- lara hediyeler sundum, onların güvenlerini kazandım. Onların gelenek ve görenek- leri, karakterleri, inançları ve hatta destanları konusunda değerli bilgiler topladım.” Bu değerli bilgilerin hepsi sonraları Abovyan’ın eserlerinde gerçek ifadelerini bul- muştur. Bunlar arasında “Kürdler”, “Yezidiler” eserlerinde Abovyan, Kürt halkının ruh yapısını anlatmaya çalışmıştır. X. Abovyan’ın eserlerinde Kürt folklorunu yüceltmesi anlamlıdır. Onun şu belirlemesi oldukça ilginçtir. “Kürt halk destanı ilginç bir gelişme sürecinden geçmiştir. İster kadın, ister erkek bütün Kürtler doğuştan şairdirler. Onlarda doğal ilham ve şiire tutku var.” Kardeş halkın büyük edibinin, Kürtlerin yaşam biçimine duyduğu yakın ilgi Kürtler tarafından cevapsız kalmadı. Kürt araştırıcıları Abovyan’ın bu sevgisini değerlendirerek bu konuda eserler verdiler. X. Abovyan birçok Kürt mani ve diğer --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 119 folklor türü örneklerini topladı ve yayınladı. Tanınmış Ermeni roman ustaları P. Proşyan (1837-1907) ve Raffi’nin de (1835-1888) eserlerinde Kürt konusuna değindiler. P. Proşyan’ın Huno romanında Haso ile Kuro, Raffinin Celaleddin eserinde Ömer Ağa ile Mısto, Xent romanıda Çavo, Kıvılcım romanında Mir Mövsüm gibi Kürt tipleri vardır. Kürt yaşamının bazı üstün özellikleri tanınmış Ermeni yazar V. Papazyan’ın (1864-1920) eserlerinde karşımıza çıkar. Daha çocukluğundan beri Rus, Fars, Azerbaycan ve Kürt halklarının tarihlerini ve medeniyetlerini öğrenmeye başladı. Bundan ötürü de Papazyan, Ermeni-Kürt dostluğuna kendi eserlerinde çok geniş yer verdi. “Abağa Vadisinde”, “Çeleb”, “Lûr de Lûr (Kürt halkının melodisinin adıdır.) “İlk Sevgi” gibi eserleri okuyunca, yazarın Kürt yaşamına, inceliklerine değin derin bilgeleri ve bu yaşamı ne denli severek kaleme aldığı açıkça görülür. Kürt halkının yakın dostu ve Kürt edebiyatına devamlı olarak büyük ilgi gösteren Avetik İsahakyan’ın (1875-1957) eserleri, Kürt-Ermeni edebi ilişkileri tarihinde ilginç bir dönemi oluşturur. A. İsahakyan Kürt folklorunu tutkulu bir şekilde sevmiştir. Bunu şöyle dile getirir: “Çocukluk yıllarından bugüne kadar destanlarını ve diğer Kürt folklor örneklerini sevdim. Bu sevgim ve ilgim giderek arttı ve kuvvet buldu.” Ermeni sanatkarının, kürtlerin yaşamlarına ait birçok eseri vardır. 1907 yılında “Kürd Amo” hikayesini yazdı. Bundan önce (1905) yazdığı “Hesen Ağa” hikayesinde olduğu gibi “Kürd Amo”da da yazarın, eserine kahraman olarak bir Kürdü seçmesi raslantı değildir. Her iki hikayede Kürt karakterinin üstün yanları üzerinde duran A. İsakyan, aynı zamanda, iki halk arasındaki dostluk duygularının anlatımına da geniş yer vermiştir. Bu öykülerde yazar kendisinin tanık olduğu, gerçek olayları kaleme almıştır. Ermeni usta Karo ile Kürt çobanlarının dünyalarından sözeden “Üsta Karo” romanı da ilginç eserlerdendir. Kürt çobanlarının iç dünyası ve psikolojisi bu eserde çok gerçekçi ve inandırıcı bir biçimde ele alınmıştır. Burada Kürt folklorun- dan da yararlanılmıştır. Bu da kendisinin Kürt sözlü edebiyatı hakkında derin bil- gilere sahip olduğunu göstermektedir. Yüzyılımızın başlarında Kürt folkloruna bazı yazar, şair ve Ermeni edebiy- atçıları büyük ilgi gösterip topladıkları örnekleri yayınlamak üzere değerli katkılar- da bulundular. C. Haykûni ve G. Xalatyants’ın “Ermeni-Kürd Şiiri” adlı eseri, C. A. Yegiazarov’un Kürtler hakkındaki araştırmaları ve İşyan’ın (Lazo) topladıkları folklor örnekleri bu tür çalışmalardandır. Ermeni-Kürt edebi ve sosyal ilişkilerinin yeni bir aşaması da Sovyetler döne- midir. Bu dönemde Kürt konusu Ermeni-Sovyet edebiyatında daha geniş boyutlara kavuştu. Ermeni Sovyet edebiyatının yüzlerce değerli örneklerinde aynı zamanda Kürtlerin yeni yaşamlarının anlatımına da rastlamaktayız. --- Page Break --- 120 WAR. Payîz - Zivistan 2001 Ermenistan’da Sovyet iktidarının başarısı, Kürt ve Ermeni halklarının gelenek- sel tarihi dostluklarını daha da güçlendirdi. Bu başarının kazanılmasında Kürt halkının hizmeti az olmamıştır. Sovyet iktidarı kurulduğunda Ermeni-Kürt halk- larının karşılıklı uyumu, edebi-sosyal ilişkileri de yeni bir biçimde amaçlandı. Ermeni-Sovyet edebiyatında Kürt konusunda eserler veren ilk yazarlardan birisi de Aksel Bakunts’dır.(1899-1937). 1925 yılında bu konuda “Eyaletten Mektuplar” ve “Kentten Mektuplar” adlı hikayeleri yayınlandı. Özellikle, “Zengezûr Yaylalarında”, “Saralı” ve “Mûro’nun Dedikleri” hikayelerinde dağlar- da göçebe bir yaşam sürdüren Kürtlerin yaşayışlarına değinen ilginç ve canlı bölümler vardır A. Bakunts’un Kürt konusunda yazdığı eserlere büyük önem veren Ermeni- Sovyet şairi Yeğişe Çarents’in şöyle bir belirlemesi vardır. “Aksel Kürt emekçi- lerinin yaşamından söz eden birçok değerli eserler yazmıştır. Hatta, bu eserler bizim Kürt okullarında okutulmaktadır. Aksel’in Kürtleri konu alan hikayeleri ulusal bir ruha sahiptir ve gerçek ulusal çevrenin üstün sanatsal yansımasıdır.” Ermeni Sovyet edebiyatında yeni Kürt kişiliği ve Kürt tipi başarıyla yaratılmıştır. Eserlerinde ilk kolhozcu Kürt tipini yaratan yazar-şair H. Zaryan olmuştur, (1900-1969). Rûşan Sıldırımı şiirinin kahramanı Nevroz yeni yaşamının ilk emekçi köylü tiplerinden biri olarak dikkat çeker. Uzun yılları dağlarda Ermeni ve kürt çobanlarının arasında geçen şair Sarmenin (1901-1983), Kürtlerin ekonomik yaşamlarını yakından tanıyan yazar Vaştang Ananyan’ın şiir ve öyküleri de (Bir çocuğun tarihi, Kaplan Deresinin Esirleri, Pelenk Kayasında) Ermeni Sovyet edebiyatının değerli örnekleridir. Ermeni-Sovyet edebiyatının birçok eserlerinde Kürt kadınının acıları ve sıkın- tıları, yeni yaşam biçimine uyum çabaları ve yeni insan şekillenmesi anlatılmıştır. Bu yöndeki çabalar Ermeni Sovyet sinema ve tiyatrosu alanında da etkisini göster- di. Örneğin, büyük sinema rejisörü Hamo Bek-Nazarov 1926 yılında Kürt kadınının yaşamını konu alan Zarê adlı filmi yaptı. Dikkat çeken bir nokta da Kürt kadını konusunu Ermeni-Sovyet edebiyatının bütün türlerinde görüyor olmamızdır. Düzyazı alanında Hamayak Sirasin “Esmer”, Gareki Bes’in, “Malê”, Mıgırdıç Armen’in “Zübeyde”, Mıgırdıç Sarkisyan’ın “Kürt Kızı”!, Hraçya Koçar’ın “Xecê”, Stepan Zoryan’ın “Xezal” adlı uzun ve kısa öyküleri özellikle dikkate değer. Doğal olarak, bu yazarların Kürt konusunda yazdıkları tüm eserleri incele- mek güçtür. “Xecê” ve “Xezal” eserlerinin ilginç olan bazı özelliklerini göstermek- le yetinelim. “Xecê” uzun bir öyküdür. Bu eserde yeni insanın şekillenmesi konusu ele alınır. Genç kürt kızı Xecê eserin baş kahramanıdır. Fakir bir aileden gelmiş ve Ermeni dostlarının yardımları ile okuma yazma öğrenmiştir. Fakat genç kızın Ermenilerle --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 121 arkadaşlık ilişkileri onu tanıyanlar tarafından hoş karşılanmaz. Daha doğrusu Xecê’ye iftiralar atmaya başlarlar. NadoAğa adındaki ihtiyar ise kıza özellikle kin besler. Çevre- deki Kürt kadınları Xecê konusunda daha ileri giderek yalanlar uydururlar. Bütün soh- betlerde konu odur. “...Nereye gidip geliyor? Şimdi de Ermeni delikanlı ile kayanın dibinde kırıştırıyor. Ar yok, namus yok. Anasının sütü haram ola...” Bu koşullardaki köylü kızın değişimi anlatılır ve anlaşmazlıklar giderek derin- leşir. Artık mücadele eden iki cephe oluşmuştur; birincisi Xecê ve anası, ikincisi Nado Ağa ve onu kışkırtan taraftarları. Önceleri ikincilerin başarılı oldukları havasıdır. Fakat zaman geçtikçe yaşam kendi istemlerini kabul ettirmeğe başlar. Xecê tek başına mücadele ediyorsa da Kürt yaşamında boy veren yeni düşünceler esas ve sonuç alıcı rol oynarlar. Xecê’nin mücadeleden geri çekilmemesi ve bu savaşımda israrlı olması ilginçtir. Xecê kendi gayretiyle sonunda ilk kahraman Kürt kadınına dönüşür. Komsomola girer, sonunda kadınlar grubunun önderliğine seçilir ve bir süre sonra kentin önderliğine seçilir ve bir süre sonra kentin kooper- atif mağazasında çalışır. Kürt yaşamını yakından tanıyan H. Koçar, gerçekçi ve inandırıcı çizgilerle Xecê’nin iç dünyasında, dünya görüşünde başlayan değişimleri kaleme almıştır. Eserdeki diğer tipler de, örneğin Nado Ağa ve diğerleri, çok canlı ve olduğu gibi verilmiştir. H. Koçar, “Xecê” adlı uzun öyküsünde devrin güncel sorunlarından söz etmiş , Kürtler ve Ermeniler arasındaki dostluğa değinmiş, Kürt halkının sosyal gelişmesinde Ermeni halkının önemli bir rol oynadığını anlatmaya çalışmıştır. Ermeni Sovyet edebiyatının yazarı C. Zoryan’ın (1890-1967) Kürt konusunda yazdığı en ilginç eserlerden birisi de Xezal adlı yapıtıdır. Burada Kürt yaşamından alınmış konu içinde bir sıra moral ve psikolojik sorunlara değinilir. Savaş yıllarında cephede savaşan Kürt Haso’nun karısı ölür. Sahipsiz ve öksüz kalmış yavru kızı (Xezal’ı) komşular çocuk yuvasına verirler. Fakat çocuk yeni yaşama hiç alışamaz ve bir çok kez oradan kaçmak ister. Bir kez Xezal sokakta bir Rus subayıyla karşılaşır. Ağlayan çocuk subayın dikkatini çeker. Subay kızı teselli eder, onunla dertleşir ve dost olur; hatta sonraları onu üvey evlat edinir. Yıllar geçer. Haso cepheden döner ve kızını aramaya başlar. Ümidini yitirerek terk eder ve Alagöz yamaçlarındaki doğduğu köye döner. Uzun bir süre sonra artık büyümüş olan Xezal’in koruyucusu general olmuştur. Üvey babasıyla birlikte, yaşlı öz babasını aramaya koyulur. Bu ilginç eserden bir bölümü sunalım: “Haso için bir şey açıklığa kavuştu ki, Rus subay Xezal’i öz kızı gibi büyütmüş ve onu öz çocuklarından ayırmamıştı. Yine de kız, devamlı olarak öz babasını özlemiş ve babasının sağ olup olmadığını sık sık düşünmüştü. Bu konuda birçok kez babasıyla konuşmak istemiş ancak utanmıştı. Fakat bu yıl evde, evlenmeden söz edilince Xezal önce öz babasını arayıp bulmayı düşündüğünü --- Page Break --- 122 WAR. Payîz - Zivistan 2001 bildirmişti. Üvey baba kızın bu arzusuna karşı koymamış ve onunla birlikte önce Rostov’dan tren, Yerevan’dan ise otomobille sora sora Haso’nun yaşadığı köye gelmişlerdi”. Yazarın yarattığı tipler duygusal ve inandırıcıdır. Olaylar, kahraman- ların düşünceleri doğal ve gerçekçi bir şekilde anlatılmıştır. Özellikle Xezal iyi bir insan olarak tanımlanmıştır. Stepan Zoryan Kürt kızının anlatımı yoluyla halklar arasındaki dostluğun, insanların yaşamında çok büyük rol oynadığını göstermeye çalışmıştır. Nesir türünde olduğu gibi Ermeni Sovyet şiirinde de Kürt konusunda yazılmış pek çok eser vardır. Devrimci ve romantik duygulardan zengin olan “Latife” şiiri şair Sarmen’in yaratıcılğının önemli bir örneğidir. Kürt kızının kişil- iğini kaleme alan yazar ilginç bölümlerde, fakir ve öksüz kalmış aileden gelerek, mimarlık mesleğine yönelen yetenekli bir gencin, şiirsel yaşam öyküsünü anlat- mıştır. Şiirde genç mimar, bir zamanlar balçıklı alçak damların çevrelediği, doğ- muş olduğu köyün yeni imar planını yapar. Bu alçak damlar ve küçük binalar giderek silinir ve onların yerine modern bir kasaba yükselir. Kürt konusundaki eserler içinde yetenekli kadın şair Hripsime Poğosyan’ın “Servi” şiiri de ilginçtir. Kürt kızının kişiliğinde, genellikle Kürt yaşantısının zor- luklarından söz eden şairin şu dizeleri değerlidir: “Bundan yıllar önce Büyük şehirde, Damevin nemli zemininde, Güneş ışığına hasret kalmış köşede Baharın kokusunu tatmamış yerde, Hasta anasıyla yaşardı, Yalınayak, küçük Kürt kızı servi.” Çocukluk yılların sevincini ve tadını tatmamış Servî’nin talihsizliği acık- lıdır. Hasta anasının tek umudu olan Servî, evin bütün sorumluluğunu küçük omu- zlarında taşır. “Hayatta oynamaya vakti olmazdı onun, Çalışmaktan Servî’nin halden düşerdi eli kolu, Küçük Kürt kızı seherden akşama dek, Ekmek parası kazanıp geçindirdi evi.” Kürt kızını bu üzücü durumdan yeni yaşam ve dönem kurtarır. Şiirin ikin- ci bölümünde Servi’nin bu parlak yaşantıya girişine tanık oluyoruz. “Şimdi hergün mektebe yollanır seher tezden, Kürt kızı Srvi yeni ayakkabılarıyla, Boynunda görünür süslü zinciri, Güneşte parıyor, kızın buruk-buruk saçının her bir tli.” H. Poğosyan’ın “Servî” şiirinde ilk kez fabrikada kumaş dokuyan Kürt kadını- --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 123 na raslıyoruz. Şairin kahramanlarını anlatan içten ve inandırıcı mısraları okuyucu- da güzel ve yüce duygular uyandırıyor. Kürt kadını konusunda yazılmış eserler arasında şair Hraçiya Hovhannesyan’ın “Kürt Kızı” şiiri de vardır. Dağ yaşamı ortamında büyümüş Kürt kadını şehrin hareketli yaşamına alışa- maz. Her sabah erken işini görür, sokakları süpürür ve başka hiçbir şeyle ilgilen- mez. Her defasında bu sahneyi gören şair başkaldırı duyguları taşıyarak Kürt Kadınını kendi doğduğu köyde, güler yüzlü ve ulusal giysilerinin içinde tasarlar. Okuyucuya çok lirik ve çekici bir tablo sunar. Şair, bir Kürdün şehirdeki yaşamı ne denli güzel olursa olsun, onun gönlünün hep dağlarda, doğanın gizemlerinde olduğu kanısındadır. Kürd’ün mutluluğu yalnız o yerlerdedir. Ermeni Sovyet edebiyatında sırf Kürt konusunda yazılmış eserlerin yanı sıra, genellikle Ermeni-Kürt dostluğundan söz eden eserlere rastlamaktayız. Yüzyıllar boyunca yan yana yaşamış iki halkın geçmişlerinde benzer yanlar çoktur. Bundan ötürü Ermeni-Kürt ilişkilerinin bu tarzda Ermeni Sovyet edebiyatında yansıma bulması doğaldır. Ermeni Sovyet nesrinde, bu tür eserlere 1940 yıllarından sonra daha sıkça rastlıyoruz. G. Stepanyan’ın “Dehşetli Günler”, A. Xaçaturyan’ın “Ateşler Arasında”, S.torgomyan’ın “Sönmeyen Ateşler”, Z. Daryan’ın “Vaspurakan Kartalı”, H. Siras’ın “Anayurt”, H. Mıgıdıçyan’ın “Adsız Askerin Günlüğü”, R. Karayan’ın “Güneş Gurup Vakti Güzeldir”, S. Xanzadyan’ın “Ermenistan Dağları, Konuşun”, X. Daştens’in “Xudêdan” ve N. Zaryan’ın “İkinci Hayat” romanları bu önemli konunun ele alınması ve çözümü alanında büyük öneme sahiptirler. Bütün romanlarda Kürt ve Ermeni halkları arasındaki dostluk ilişkilerini yansı- tan sayısız bölümler vardır. Onlardaki Kürt tipleri, örneğin Ahmet Ağa (G. Stepanyan, “Dehşetli Günler”) Sadkê (A. Xaçaturyan, “Ateşler arasında”), Abdalê (S.torgomyan, “Sönmeyen Ateşler”), Murtla Bey ( Z. Daryan’ın “Vaspurakan Kartalı”), Mustafa (B.Verdyan, “Güllerim Uzaklarda Kaldı”) ve Cihangir Ağa (R.Garayan, “Güneş Gurup Vakti Güzeldir”) gibi tipler Ermeni Sovyet romanının hümanist düşünce sınırlarını genişleten gerçekleridir. İki komşu halkı yakınlaştıran, bir dizi neden ve tarihi olay Ermeni Sovyet yazılı edebiyatına yansımıştır. Örneğin, X. Daştens’in “Xudêdan” romanı, Burada, vak- tiyle Sasun vilayetinin Xut Brnaşên bölgesinde yaşayan Ermeni ve Kürtlerin yaşamı kaleme alınmıştır. Romanın baş kahramanı Xudêdan, Kürt Simkî’nun kan kardeşidir, aralarında hiçbir zaman milliyet farkı söz konusu olmamıştır. Son anlarına kadar da böyle kalırlar. Harutyan Mıgırtçıyan’ın “Adsız Askerin Günlüğü” trilojyasında da iki halkın dostluk ilişkileri sergilenmiştir. Bu eserde 1918-1920 yıllarında Ermenistan’da başlayan sosyal ve tarihi olaylar kaleme alınmıştır. Romanın önemli kişilerinden olan Yezidi Kürtleri, Ermenilere, anayurtları uğrundaki savaşımlarda yardım eli --- Page Break --- 124 WAR. Payîz - Zivistan 2001 uzatmışlar ve ünlü Serdarabat savaşında özellikle kahramanlık ve yiğitlik göster- mişlerdir. Bütün bunlar eserde Cîhangir Ağa ve arkadaşlarının kişiliklerinde parlak bir şekilde dile getirilmiştir. Nairi Zaryan’ın tamamlanmamış, otobiyografik “İkinci Hayat” romanı ve H. Koçar’ın “Keder” adlı uzun öyksü Ermeni ve Kürt halklarının yakınlaşmalarına yardımcı olan değerli örneklerdir. Saydığımız eserler Ermeni ve Kürt Halklarının yüzyılların deneyinden arta kalan dostluklarını dile getiren yapıtlardır. Ermenistan’da Sovyet iktidarının başarısından sonra burada yaşayan Kürtlerin yaşam düzeylerinin yükselmesi, medeniyetinin ve özellikle edebiyatlarının çiçeklenmesi ve gelişmesi yeni bir evr- eye girmiştir. Ermenistan’da “Kürt Şair ve Yazarlar Birliği”nin kurulması, Kürt Sovyet ede- biyatının gelişmesinde olumlu etkilerde bulundu. Yeni Kürt alfabesinin yapılması, Kürtler için ortaokul ve sanat okullarının açıl- ması ve bu amaçla kitapların hazırlanması, Kürt halk tiyatrosunun, Kürtçe basımın ve radyo yayınının faaliyette olması, bütün bunlar Kürt halkının, Sovyet sosyal düzeni koşullarında gelişmesi ve ilerlemesi için geniş olanaklar yarattı ve halkı yaratıcı bir sürece soktu. Ermenistan’da Kürtçe eserler veren şair ve yazarların eserlerinin büyük tirajlar- la basılmaları dikkat çekicidir. Bu eserler zamanla Ermenice’ye ve Rusça’ya çevrilerek geniş okuyucu kitlelerine sunulmaya başlandı. Üzülerek işaret etmek gerekir, Kürt edebiyatının başka edebiyatlarla karşılıklı ilişkilerine ait incelemeler Kürt-Sovyet edebiyatçıları arasında çok azdır. Dikkati çeken eserler içinde tanınmış bilim adamı, filoloji doktoru profesör Haciyê Cindî’nin Ermenice yayınlanmış olan Ermeni ve Kürt Halkları Dostluğunun Sözlü Edebiyata Yansıması adlı yapıtı (1965) önemlidir. Bilindiği gibi S.S.C.B’ndeki Kürtlerin büyük bir çoğunluğu Ermenistan S.S.C.’nde yaşıyorlardı ve bu cumhuriyette oturan Kürtler Ermeni halkının dostluk ilişkilerini her zaman iyi değerlendirdi. H. Cindî’nin incelemesi özellikle bu yön- den önemlidir. Bu incelemede Kürt ve Ermeni edebi ilişkileri folklor materyal- leriyle açıklanmaktadır. Eski devirlerden beri Kürt folkloru Ermeniler arasında geniş bir şekilde yayılmıştır. Bunun yalnız Ermeni yazarlar değil, Rus, Avrupa Doğu bilimcileri tarafından da saptanmış olması ilginçtir. Örneğin büyük bilim adamı H. Marr bu konuda şunları söylemektedir: “Kürt halk destanlarının üstün güzelliğini ve çeki- ciliğini çok açık olarak gösteren yanlardan birisi de Kürt manilerinin, Hıristiyan Ermeniler arasında geniş bir şekilde yayılmış ve sevilen namelere çevrilmiş olmalarıdır.” Bilindiği gibi Kürt folklorunu toplayan ve yayınlayanlardan birisi de realist Ermeni eğitimcisi Ş. Abovyan olmuştur. Ondokuzuncu yüzyılda tanınmış folklor- --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 125 cu ve bilim adamı Garakin Srvandztyan da, Kürt folklorunun Ermeni bilimcileri açısından öneminin büyük olduğunu vurgulamıştır. Gerçekten de Ermeni şair ve yazarları Kürt folkloruna sık sık başvurmuş ve değerlendirmişlerdir. Bu bakımdan özellikle A. İsahakyan’ın çalışmaları dikkat çekicidir. “Sevda Vurgunu Nado” adlı eseri, Kürt folklorunu çok yakından tanıdığını ve ondan yararlandığını gösteren iyi bir örnektir. Kürt folklorünü inceleyenlerden birisi de N. Zaryan’dir. Kürt folklorü hakkın- da söyledikleri çok önemlidir:” “Kürt sözlü halk edebiyatı, zenginliği, derinliği ve genişliği ile doğunun güzel ve değerli folklor örnekleriyle yarışabilir.” N. Zaryan ayrıca bazı Kürt folklor örneklerini yazılı hale getirmiş ve Kürt halk destanı “Zembilfıroş”un (Zembil(sepet) Satan) üzerinde çalışarak onu geliştirmiştir. Bu destan, Ermenistanda ve Ermenice yayınlanan ilk Kürt edebiyatı antolojisine gir- miştir. N. Zaryan Zembilfıroş Destanını, “Kürt halk romanı” diye adlandırmıştır. Onun kaleme aldığı bu halk destanı, düşünce konu, şekil ve sanatsal özellikleriyle ilginç bir Kürt folklor örneği olarak her zaman ister Kürt ister Ermeni olsun bütün folklor bilimcilerin, şair ve yazarların dikkatini çekmiştir. Çeşitli dönemlerde Kürt halk destanlarının, manilerinin ve tekerlemelerinin, Ermeni yazarların birçok eserine konu olması ilginçtir. Bu eserlerde yer alan Kürt destanları arasında Memê ve Ayşe, Sîyabend ve Xecê, Bozê Kemalê ve Mem û Zîn destanları dikkat çekmektedir. Bu destanlardan yararlanarak H. Siras, M. Merujan, Sarmen, S. Taronsi, H. Şiraz ve V. Grigoryan önemli eserler yarattılar. Bu eserler- le söz konusu destanlar arasındaki ilişki araştırmaya açıktır. Yukarıda adı geçen yazarların Kürt-Ermeni edebi ilişkilerini zenginleştirdikleri bir gerçektir. İki toplumun edebiyatları arasındaki ilişkilerin çok yönlü bir şekilde incelen- mesi, hem Ermeni hem de Kürt edebiyatçıların ivedi görevlerindendir. Tanınmış Ermeni tarihçisi Mikail Camcıyan (1738-1823), 1784-1786 yılların- da yayınladığı Ermenistan Tarihi eserinde Kürtlerin de tarih ve etnografyalarına değinir. Kürt folklorundan örnekler derleyen K. Xaçaturov bunları yayınladı. Kürtçe mani, hikaye, bilmece ve fıkra türü folklorik örneklerdi bunlar. Bunları ayrıca Rusça’ya da çevirerek yayınladı. Kürt tarihinin asırlarca karanlıkta kaldığını yazdı. Gelecekte bunlardan büyük bir bölümün aydınlığa kavuşacağına ilişkin umutlarını gizlemedi. Ermeni kürdologlarından M. Şvotan’ın, “Türkiye Ermenistan’ı Kürtleri”, S. Ter-Manyelyan’ın “Yezidiler-Kürmançlar”, S. Mesrop’un “Kürtler ve Kürdistan” makalelerini göz önüne alınca, Kürt ve Ermeni ilişkileri tarihinin çok eskilere dayandığını söyleyebiliriz. 1921 yılında tanınmış Ermeni yazar ve pedagogu Akop Kazaryan-Lazo-(1868- 1926) Ermeni alfabesine dayanan bir Kürt alfabesi yaptı. Kürt okulları için Şems adlı ders kitabı hazırladı. Ermenistan ve Gürcistan’da açılan Kürt okullarının bir- --- Page Break --- 126 WAR. Payîz - Zivistan 2001 inci sınıflarında okutuldu bu kitap, A. Kazaryan, 1922 yılında Tifliste’te açılan ilk Kürt okulunun da yöneticisi oldu. Kürtçe piyes ve Kürt konusunu ele alan “Zerê” filminin senaryosu da onundur. Kürt okullarında Kürtçe bilen Ermeni öğretmenler de ders verdi. Kafkaslarda Kürt alfabesinin yaratılmasında Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan cumhuriyetlerinin ortak emekleri vardır. İlk önce Ermeni alfabesinden uyarlanarak bir Kürt alfabesi yapıldı. Bu alfabe, Ermeni ve Kürt sosyalist parti- lerinde çalışan Kürtlerin yaşamlarında önemli bir rol oynadı. Ancak Ermenistan dışındaki Kürtlerin yararlanma şansı azdı. Ayrıca bu alfabe Kürtçe’nin tüm özellik- lerine yanıt vermiyordu. Kürt dili ve edebiyatındaki yeni gelişmede Sovyetler Birliği’nin dışındaki Kürtlerin yararlanabilmeleri de amaçlanıyordu. 1925 yılında Ermenistan’da yaşayan Kürtlerin yararlanması için latin alfabesi kabul edildi. Bu yeni Kürt alfabesi konusunda Gürcistan ve Ermenistan birlikte hareket ettiler. 1927 yılında Ermenistan Milli Eğitim Bakanlığı Kürtlerin latin alfabesine geçmesi ile ilişkin olarak özel planlar uygulamaya koydu. 1929 yılının Mayıs ayında “Kafkas Cumhuriyetleri’nde Yaşayan Kürtlerin Konferansı’nın yapılması kararlaştırıldı. Konferans kararıyla birlikte, Prof. İ .A. Orbeli’ye Kürt dili gramerini hazırlayıp Milli Eğitim Bakanlığı’na sunması görevi verildi. 1928’de Erivan’dan 12 Kürt genci “Şarkiyat Enstitüsün’nde öğrenim görmeleri için Leningrad’a gönderildi. Leningrad’a gönderilen ilk Kürt gençleri şunlardı: Qanadê Kürdo, Ehmedê Süleyman, Ado Candoyev, Tital Muradov, Salih Caferov, Afo Süleymanov, Ömer Mirzayev, İso Nadirov, Ardaş Erebov, Heso Şamilov, Reşid Poladov ve İvan Kamayev. Bunların tümü öğrenimlerinden sonra Kürtlere ilişkin bilimsel çalışmalarda bulundular. 1929’da tanınmış Kürt yazarı E. Şamilov ve İ. Maroklov, latin alfabesini esas alan yeni Kürt alfabesini oluşturdular. Alfabenin yapılmasına bu yazarlar 7-8 yıl emek verdiler. 1930’da yeni Kürt alfabesine geçişin yıl dönümü kutlandı. Cumhuriyet sınırları içindeki tüm yerleşim birimlerinde bu mutlu olay nedeniyle toplantılar yapıldı ve bunların en görkemlisi Erivan’daki Devlet Tiyatrosu’nda gerçekleştirildi. Üç sınıflı Kürt okulu, bir duvar gazetesi, yeni Kürt alfabesine ilişkin yazışmalar halka sunul- du. Gösteride, Kürt harfleriyle yazılmış “Lenin” kelimesi ve portresi yer aldı. Bu arada iki de Kürt gazetesi vardı. O gün ilk kez bu tiyatroda bir Kürtçe piyes oynandı. Şiirler okundu ve Kürt folkloru sergilendi. 25 Mart 1930’da Erivan’da Kürtçe Riya Teze gazetesi yayına başladı. 1932 yılında Ermenistan Sosyalist Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 10. yıldönümündeki toplantıda M.İ. Kalinin, “Yalnız sayıca büyük halklara değil, aynı zamanda nüfusu az olan halklara da kendi milli uygarlıklarını geliştirmeleri için her türlü olanak verilmelidir...” dedi. Örnek olarak Kürtleri gösterdi. 1931 yılında, Erivan’da “Kafkasya Kürt Pedagoji Teknikum” okulu açıldı. Bu --- Page Break --- WAR. Payîz - Zivistan 2001 127 okulun ilk direktörü Ereb Şamilov’du. Kafkasya Kürt Teknikumu’nu bitirenlerin çoğu sonradan Kürt edebiyatı ve ilmi çalışmalar alanında yoğunlaştılar Bu okulu bitirenlerden Eminê Evdal, Heciyê Cindi -Samson Kasparyan- Vezirê Nadir, Saleh Caferov, Broyê Mamo, Casimê Celil, Çerkez Bakoyev, Edoyê Cango Kürt şiir ve edebiyatında ön safhalarda yer aldılar. 1936 yılında, Kürt folklor örneklerini içeren ilk kitap yayınlandı. Aynı yıl Kürt manilerini toplayan bir dergi çıktı. 1933 yılında Ermenice-Kürtçe sözlük ve 1935'te Ermeni-Kürt terminolojisinin sözlüğü yayınlandı. Terminoloji sözlüğünün yayın- lanmasında V. Petoyan, E. Evdal, H. Cindi ve Ç. Gence görev aldılar. 1934 yılının 8-14 Eylül tarihlerinde, Erivan’da Kürtleri konu alan bilimsel bir konferans yapıldı . Moskova, Leningrad, Baku ve Tiflis’ten birçok bilim adamının katıldığı konferansta Kürt edebiyat dilinin gramer ve kuralları tartışıldı. 1935’te Ermenistan Eğitim Bakanlığı “Seyyar Kürt Tiyatrosu”nu oluşturdu. Erivan Kürt Pedagoji Teknikumu öğrencilerinin çalışmaları bu tiyatroda yer aldı. Ermenistan’da yaşayan Kürtler için hazırlanan bu tiyatro giderek tüm kentlere ulaştı. İzleyiciler, tiyatroyu “Kürt Kolhoz-Sovhoz Tiyatrosu” diye isimlendirdiler. Tiyatroya ilgi giderek arttı; bunu göz önüne alan yöneticiler, 1937 yılında Ermenistan’ın Aparan yöresinde “Devlet Dram Tiyatrosu”nu kurdu. Bu ilk Kürt dram tiyatrosudur. Burada çalışmak üzere Tiflis, Batum ve Baku’dan birçok yetenekli aktör çağrıldı. Kürt ve başka halklardan yazarların dram eserleri sahneye kondu. Bu eserler yalnız Ermenistan’da değil, Gürcistan ve Azerbaycan’ın değişik kent ve yörelerinde izleyicilerin beğenisini kazandı. D. Furmanov’un “Kiyam”, A. Şirvanzade’nin “Kısaskar Ruh” -İntikamcı Ruh-, M. Koçaryan’ın “Kor Sazende”, K. Sundikyan’ın “Pepo”, M. Divanin’in “Vatan” eserlerinden başka bir çok piyes Kürt seyircisine ulaştı. Anımsatmaya gerek yok, bu piyesler Kürtçe oynanıyordu. Bu tiyatro eserleri arasında Kürt yaşamını konu alanlar da vardı. Güneşin Çıkması, Mirak Kızı ve Lûr de Lûr piyesleri gibi. 1944 yılında Ermenistan Eğitim Bakanlığının kararı ile Kürt ve Ermeni alfa- beleri Rus Kril alfabesine uyarlandı. Yeni Kürt Alfabesiyle Kürtçe yayınlanan eser- lerin sayısı da arttı. Kürtçe yayınlar giderek daha çok Ermenice ve Rusça’ya çevril- di. Ancak, Kürt edebiyatının diğer edebiyatlarla olan ilişkileri tetkik edildiğinde, böylesi araştırmaların azlığı göze çarpar. 1965 yılında yayınlanan, dil bilimci Heciyê Cindî’nin Ermeni ve Kürt Halkları Dostluğunun Sözlü Edebiyata Yansıması eserinden söz edilebilir. Ermeni yazarlar Kürt sözlü ve şiirsel folklorundan oldukça yararlandılar. 1910 yılında A. İsakyan, “Leyla ile Mecnun”eserini yazarken Kürtler arasındaki yayılmış varyantlar esas aldı. Ermeni yazar Derenik Demirciyan da Kürt edebiyatı- na ilgi duydu ve eserlerinde bunları kullandı. Ermeni müzik ve folklor çalış- malarında bunlara yer verdi. Latin alfabesinden uyarlı Kürt alfabesinin yapılmasında ve Kürtçe gazete --- Page Break --- 128 WAR. Payîz - Zivistan 2001 çıkarılmasında E. Şemo’nun büyük emeği geçti. Bu arada E. Şemo’nun senaryosunu yazdığı “Ermenistan Kürtleri” filmi de 1960’lı yıllarda çekildi. Bundan dört yıl sonra Axasi Babayan’ın senaryosunu yazdığı Araratın Eteklerinde filmi yapıldı. 1965 yılında Karlanê Çaçan, “Ermeni ve Kürt Halklarının Dostluk Tarihi” adlı doktora çalışmasını bitirdi. Bu dönem Sovyet Cumhuriyetleri’ndeki resmi görüş biliniyor. Bu doktora çalışmasının da böyle bir içeriğe sahip olması olasıdır. 1975 yılında Ermenistan’da Prof. K. Akopov’un redaktörlüğünde yayınlanan “Kürdoloji” kitabı da önemlidir. Orta Doğudaki ülkelerde yaşayan Kürtlerin sorun- ları ele alınmış bu eserde. Kürt tarihine, uygarlığına ve kültürüne ilişkin ilginç konuları içeriyor. Eserde yer alan konuların bazılarının başlıkları şöyle: - Sovyet Devrimi ve Sovyet Kürtleri. (X. Çatoyev) - Türkiye’de “Doğu sorunu” Meselesine dair. (A. Rokuşin) - Türkiye’de Kürt Meselesi, M. Kemal Hareketinden Lozan Konferansına Kadar. (M. Kisarov) - “Roji Kurd” Gazetesinin 20.Yüzyıl Başlarında Kürt Sosyal-Siyasi Fikirlerinin Kimi Kaynakları. (C. Celil) - İran Kürdistan’ında Toprak Reformu ve Toprak İlişkileri. (K. Akopov) - Rüstemê Zal. (H. Cindi) - Kürt Halkının Musikisi.. (N.Cavare) - Kürt Halkının tarihine DairYeni Kaynaklar. (Papazyan) - Ermeni-Kürt Münasebetlerine Dair Kıymetli Belgeler. (K. Çaçani) - Çağdaş Türk Basınında Kürt sorunu. (A. Kalstyan) - Kürt Dilbilimcisi M. Xamoyan’ın” Irak Kürdistan’ında Yaşayan Behdinan Kürtlerinin Dili” adlı eseri. Akopov, yazılı Kürt edebiyatının ilk örneklerini veren tanınmış Kürt şair- lerinden Baba Tahir’e (XI Yy.), Basraniya’ya (XVII. Yy.) ve Kürt tarihçisi Şrefx- an Bedlisi’ye ilişkin araştırmalar yaptı. Ermeni edebiyatında Kürt sözlü ve yazılı edebiyatının önemli yer tuttuğu bilinir. Bu bağlamda “Sasonlu David” eseri bunlardan birisidir. Kürt ve Ermenilerin birlikte Arap işgaline karşı yaptıkları mücadele konu edilir. Ayrıca Ermeni folklorunda yine Kürtler sık dile getirilir. --- Page Break --- SUÇLANAN İNSAN Süleyman DEMİRKAPI Kötü insan iyi insanı, cahil insan bilen insanı, eğri insan doğru insanı, kişilik- siz insan kişilikli insanı, karanlık insan aydınlık insanı, çalışmayan insan çalışan insanı, duyarsız insan duyarlı insanı, verimsiz insan verimli insanı, otoriter insan demokrat insanı, kul insan bağımsız insanı, şerefsiz insan onurlu insanı, mantık- sız insan mantıklı insanı, görüşsüz insan amaçlı insanı, ödlek insan cesur insanı, saygısız insan saygılı insanı..... sevmez. Olumsuz insan olumlu insanı tasvip etmez. Beyinsiz insan beyini çalışan insandan sıkıntı duyar. Düzensiz insan düzenli kimseyi benimsemez. Karaktersiz kimse karak- terli olandan sıkındı duyar. Şovcu kimse sade kimseyi aşağılamaya çalışır. Pasaklı kişi temiz kişiyi kötüler. Mistik adam rasyonel adamı kötüler. Bitkin adam diri adamı gerçek dışı görür. Sapkın kimse sağlıklı insanı küçümser. Tutucu olan açılımcı olanı olumsuz görür. Yaratıcılığı olmayan kimse yaratıcı kimseyi hor görür. Statükocu insan ilerici insana iyi yaklaşım göstermez. Belirsiz insan belirleyici insanı dıştalar. Namussuz kimse namuslu kimseyi kendisi için tehdit unsuru görür. Kuralsız kimse kurallı kimseden hoşlanmaz. Özgür yaşam anlayışından yoksun olan özgür kimseyi aşırılıkla suçlar. Olumlu bakış açısı bulunmayan kimse insan- lara, olaylara olumsuz gözle yaklaşır, olumsuzlukları yakalamaya koyulur. Kendi aklı sıra eksik görmezse, onu yaratır ve ölçüsüzlük içinde abartır. Amacı peşinen kötüleme üzerine kuruludur. Böylesi bir kimsenin gözü hiçbir zaman pozitif olanı görmez. Olumluluğa karşı bakarkördür. Bu tipler kendi içlerinde de pozitifleşmeye karşı kapalıdırlar. Yarasa gibi aydın- lıktan şiddetle kaçarlar. Karanlıkta, karanlık içinde yaşamak onların yaşamsal temel görüşüdür. Onlarda tutarlılık, açıklık, akılcılık ve özgürlük asla yer bulamaz. Yapılarında içtenlik ve bütünsellik hiçbir zaman söz konusu olamaz. Ve bu tip kim- selerde gerçek anlamda sevgi, saygı.... gibi temel varlıklar ve kavramlar varlık kazanamazlar. Ruhsuzluk ve bunun kuruluğu, kişiliksiz insanlarda onların ruhsal alt yapılarını oluşturur. Bu tip insanlarda çiçek ve doğa sevgisi bile yoktur. Hatta bunlarda kendilerini sevme ve saygı da yoktur. Kendisini sevmesini bilmeyen ve kendine WAR. Payîz-Zivistan 2001 129 --- Page Break --- saygısı olmayan kimsenin başka insan ve varlıkları sevmesi asla söz konusu ola- maz. Ve giderek başkalarına saygısı da olanaksızlaşır. Temel ruhsal varlıklarında negatiflik egemen olan insanlarda, olumlu ruhsal davranış bütünlüğü de yoktur. dedikodu bunların değerlendirme yöntemidir. Bunların çelişkili ruhsal varlığı acılar ve sıkıntılarla örülüdür. Kendilerine karşı da bastırıcı ve amansızdırlar. Bu nedenle başkalarına karşı hep saldırgandırlar. Kötüleyici ve aşağılayıcıdırlar. Bu tip kişi ve kişilikler vahşi sonuçlar arayıcısıdır- lar. En ufak bir olanak bulduklarında karşısındakine canavarca saldırıda bulunmak- tan hiç çekinmezler. Ve bu tip ilkel, haksız, kaba ve iğrenç icraatların subjesi olmak- tan gurur duyarlar. Ve bu durumu kendileri için kahramanlık ve etkileyici olarak düşünürler. Saldırganlığı ve fırsat kaçırmazlığı kendileri için yüksek marifet sayarlar. bunlar için asla, hak, hukuk, adalet, insanlık ve ahlak söz konusu değildir. Ruhları, gönülleri ve beyinleri tamamen kirlidir, kokuşmuştur ve dumura uğramıştır. Soysuzluk bunların yapısal - ruhsal klişesidir. Kırık döküklük ödleklik ve sefillik bunların ruhsal coğrafyasının aynasıdır. Ve bu tip sefillerin kişiliğinde - kişiliksizliğinde insanlığın iflası somutlaşmıştır. Bunlar kişilik gösterisi adı altında hastalıklı, çürümüş ve gülünç yapılarını sergilemektedirler. Bunlar ruhları ve biçimleri ile bir bütünlük içinde çirkindirler. İnsani ilişkilerinde kuruluk ve haşin- lik bunlara özgüdür. Yalancılık ve iftiracılık bunların yapılarında yerleşiktir. Yalancılık ve iftiracılıkları sadece başkalarına yönelik değildir. Aynı zamanda kendilerine de iftirada bulunurlar ve yalan söylerler. Ruhlarında tüm hafifliklere yer verilmiştir. Her çeşit hafifliğe taparlar. Soysuzluk bunların özüdür. Bu çirkin yaratıklar soyluluktan korkunç biçimde irkilirler. Bunların her çeşit ilişkileri doğal olarak kendi benzerleri iledir. Bu tipler insanlığın, insanlık emilasyonunun kokuşan dışa atımlarıdırlar. Yaşamaları gerçek insanların yaratımları sayesindedir. Beslenmeleri yaratıcı kişi- liklerin atıkları ve kuruntuları ile sürdürülmektedir. Utanmazlık ve hayasızlık bun- ların temel belirleyicilikleridir. Bunlar aynı zamanda doğaya da zararlı yaratık- lardırlar. Bunlar görünüm itibari ile insan olsalar bile özleri, ruhları, kişilikleri..... yönünden tüm doğal yaratıkların en değersizleridirler. Hiçbir konuda, alanda ve türde bunların haklı ve yaratıcı üretkenlikleri yoktur. bunların çalışma ve geçişme düzenleri/düzensizlikleri çapulçuluk ve aşırmaçılık üzerine kuruludur. Bunlarda doğallık, haklılık, gerçekçilik, tarafsızlık, doğruluk, akılcılık, bilimcilik, demokratlık, insansal ve doğal sorumluluk, yaratıcı ve etken süreklilik, güvenirlik ve bunların varlıklarına ve gelişimci süreçlerine katkıda bulunmak gibi fonksiyonel işlevler yoktur. Bu tipler şizofrenik özellik gösterirler. Ve bunların etkenliğinde sosyal şizofreni varlık kazanmaktadır. Bu rahatsız kişiler asla ciddi bir tutumla okumak eylemlil- iği içine girmezler. Ruhsal sefalet içinde bulunmak bunlar için normal yaşam biçimidir. Bunların içlerinde mazohizim, mazoşizm ve sadizm yansımaları vardır. 130 WAR. Payîz-Zivistan 2001 --- Page Break --- Sistemsizlik düzensizlik, yüzeysellik ve iki yüzlülük bunların içsel altyapı olgusal- lığını teşkil eder. Bunlar hiçbir konuda uzman değildirler. Bir alanda uzmanlık diplomaları olsa bile bu yanıltıcıdır. Bunlar gerçek anlamda hak etmeden bu diplomaları almışlardır. Bu diplomalar bunlara kamuflaj niteliğindedir. Ve onlar diplomaya sığıntıdırlar. Diploma ve meslek ünvanı onların eksikliklerini ve kofluğunu ört- mektedir. Ve adeta onların çirkin içyüzlerini cilalamaktadır. Bu nedenle onlar sık sık ünvanlarından söz etmektedirler. Bundan söz etmek onlar için bir övünç kay- nağı ve nedenidir. Bunların edindikleri mülk ve sermaye de emeğe, normal piyasa kurallarına göre şekillenmemiştir ve birikmemiştir. Bu yöndeki çoğalımları haklı meşru ve ahlaki değildir. Bu tür yaratıklarda asli anlamda toprağa, yere, vatana, topluma, tarihe, anılara, ataların ruhlarına... bağlılık yoktur. Bu yöndeki söylemleri palavradır. Doğal ve sosyal oluşlar ve oluşmalar, kültürel değerler, müzik ve folklor bunlar için asla yaşamsal temel bağlam değildir. Bunlar esas itibari ile her çeşit küçüklük içinde yaşamayı marifet sayan aşağılık ruh sahipleridir. Bunlar ruhlarını aşağılamış ve aşağılayıcı çirkinliklere bağımlı kılmışlardır. Ve sapkınlık ve her çeşit ruhsal çürümüşlük içinde küçük “insan” olarak yaşamak bunlar için normaldir. Bu küçük ve hasta yaratıklar her kesim insan içinden çıkmaktadırlar. Bu sosyal çirkin atıklar, toplumda itibar gördüklerinde, o toplum kokuşmuş demektir. Ve böyle bir dönemde böyle bir sosyal yaşam kesitinde kişilik özü erozyona başlamıştır. Kokuşma ve çürüme süre- ci giderek yoğunlaşacaktır. Bu uygulama çerçevesinde şerefli, akıllı, adil, ahlak- lı, faziletli, nesnel, yaratıcı, bilimcil, mantıklı.... kısaca beyninin fonksiyonelliği ile eşleşmiş pozitif insan tipi saflıkla, dürüstlükle, işini bilmezlikle suçlanmaktadır. Ve burada kendilerine yabancılaşmış, insanı değerlerden uzaklaşmış döküntüler, “İNSANLARI” yargılar duruma gelmişlerdir. Bu utanmazlarca en köklü ve doğal, insani, bireysel, sosyal, ruhsal, hukuksal, ahlaksal, dinsel ve felsefi değerler aşağılayıcı bir suçlanmaya konu edilirler. Böylesi bir durum içinde doğa, doğa ürünleri ve ekolojik değerler de zedelenmektedir. Bu durumlarda hastalıklı birey gibi hastalıklı toplum söz konusu olmaktadır. Hastalıklı toplum dönemi normal doğal yaşam biçimi değildir. Geçicidir. Ancak süresi kestirilemez. Fakat insanlık özünün bunu uzun süre hoş görebileceği olanaksızdır. Buna karşı sabırla, pozitif ve kişilikli çaba verilmelidir. Bu durum- lardan sonra toplum, olumlu bir atılım ve açılım dönemine girecektir. “İNSAN” sürüleşme ve sürü üyesi olmayı asla kabul edemez. İNSAN OLMA- DA ve İNSANLIKTA direnilmelidir. Böyle oluş doğal ve insani görevdir. Hiç değilse insanlık ve felsefe suçu işlenmemelidir. WAR. Payîz-Zivistan 2001 131

Giriş seçenekleri

Kovara WAR – Hejmâr 10-11

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3