Kovara BÎR – Hejmâr 9

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 30 YTL Bo derveyê welat salek 80 $ Çapxane/Matbaa: Barış Matbaa Mücellit Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 274, 275, 276 İST./Topkapı Tel:(0212) 6748528-29 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: İnönü caddesi Magül İş Merkezi No: 49 Dağkapı /DİYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Berpirsyariya her nivîsê yê nivîskar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nûşteyî ê nuştoxî bi xo ya Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 20ê Sibata 2008 Bûha: 10 YTL BÎR Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Mehmet KONUK Redakte: Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA -İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Seîd VEROJ Şêx Mehmûdê BERZENCÎ .................................................................. 7 Ziya AVCİ EVDAL XAN (...-1657) .................................................................... 27 Şakir EPOZDEMÎR Peyayê Hikimdarîya Rojkan:Mihemed Axayê Kelhokî .....................35 Şakir EPOZDEMÎR Faîq BÛCAQ: Gandhîyê Kurdan Bû ................................................. 47 Mehmet KONUK Said ELÇİ(1925-1971):Kurdistani Yurtseverliğin Ve Demokratlığın Mihenk Taşı ....................................................................................... 53 Îbrahîm GUÇLU Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasiya Civakî û Hevalê Dubçek ê Çekî ..........68 Seîd VEROJ Seyîd Rizayê Dêrsimî(1862-14/11/1937) .......................................... 81 Ayhan MERETOWAR Şêx Ubeydullahê Nehrî ...................................................................... 90 Celadet Alî BEDIR XAN Şêx Evdirehmanê Garisî..................................................................... 98 Mamoste QEDRÎ Ehmedê Xanî ................................................................................... 103 Sabah Ghalib 1919-1923 Yılları Arasında Mustafa Kemal Atatürk'ün Kürt Meselesi --- Page Break --- Karşısındaki Tutumu ve 1922 Tarihli Kürt Otonomisi Kanunu'nun Metni .................................................................................................113 Mr. Asbjorn Eide (İng Çeviren: Zeri İNANÇ) İnsan Hakları Komisyonu Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu, II. Oturum / 30 Nisan-3Mayıs 1996 Azınlıklar Çalışma Grubu .................................................................137 Joost Jongerden 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar: Ermeniler, Hamidiye Alayları ve Bölge İleri Gelenleri ...................................................... 150 --- Page Break --- Pêşgotin Xwendevanên hêja, di vê germa havîna Amedê de careke dî kovara BÎR bi naverokeke dewlemend û mijarên nûh digîje ber destê we. Projeya “Danasîna 100 Navdarên Kurd” bi derketina vê hejmarê, dibe hejmara sêyemîn a danasîna nav- darên kurd. Dîroka neteweya kurd jî wek erd û axa wî berhemdar û dewlemend e. Ji ber vê, neteweya kurd jî xwedîyê gelek şexsiyetên navdar, hêja û dozkaran e. Bêşik bîranîn û nivîsandina wan hemûyan, kar û xebateke berfireh û zemaneke dirêj dixwaze. Gelek şexsiyetên hêja yên ku navê wan di nav ev rûpelên kovara me de cî negirtibe jî, ev yek nayê vî manayê ku ew bi ked û ruhê xwe yê pak ji dilê me dûr in. Bila ruhê ew hêjayan şad be û baş bête zanîn ku bîranîna her yekî ji wan, bîranî- na mîrata manewî û ruhiyeta wan hemûyan e. Di vê hejmarê de ligel dosya Danasîna Navdaran, bahsa hinek belge û bû-yerên girîng ên dîroka nêzîk jî tête kirin. Bi taybetî qirkirin û koçberkirina ermenan, îro jî di rojevê de ye û her tête gengeşîkirin. Mixabin mîratxur û neviyên Îtihatçîyan û Teşkîlatê Mahsusa, îro jî newêrin bi tawanên xwe yên nemirovane mikur werin û miqabilê meqtulên xwe lêborînê bixwazin. Lewra di şertên dinya îroyîn de jî, bi şêwe û teşkîlatên cûda be jî, qirêjî û xwînrêjiya wan a li ser miletê kurd berdewam dike. Her weha di vê hejmarê de bi belavkirina belgeyê “Kanuna Otonomî ya Kurd” ê dema Mistefa Kemal, nîşan dide ku tirk çi wextê ku ketine tengasîyê, bi hinek gotin û mesajan karîne bi rehetî miletê kurd û rêberên wê bixapînin û tengasîyên xwe jî biborînin. Dema ku em bi tenê li bûyer û dîroka sedsala dawî ya kurd û tirkan binêrin, kurd, pirrî caran bi gelek tiştên sivik û waadên nedîyar, ji alîyê tirkan ve hatine xapandin û mexdurkirin. Bi tevî ku pirêzeya dewleta tirk û Mistefa Kemal ewqas aşkeraye, hîn jî Ocalan û peyrevên wî Mistefa Kemalî derdixin ezmanan û li ser serê xwe û miletê kurd didin rûniştandin. Dibêjin “fikir û niyeta M. Kemalî baş bû, wî dixwest mesela kurdan çareser bike, lêbelê hawîrdora wî nehişt ku ew bis- erkeve.” Heta Ocalan carna qîma xwe bi van gotinan jî nayîne dibêje, “li hemberê M. Kemal serhildana kurdan teşwîqa derve û hereketeke paşverû bû, kurdan li hem- berî M. Kamalî serhildan nekirana, dê îro rejîma Tirkîyê bêtir demokratîk bibûya.” Mimkune ku hinek bi tekrarkirina ev fantaziyên Ocalanî, ciyê xwe xweş û qaîm bikin û jê gelek feydeyan bibînin, lê divê kurd baş bizanin ku tû feydeyekî netewî yê kurdan bi gotin û tekrarkirina ev çîrokan de nîne. Gotineka kurdan heye dibêjin “li pirêza wî binêre.” Divê miletê kurd bi kêmanî li bûyerên vê demê yên hawîrdo- ra xwe temaşe bike û bawerî bi rê û dirbên tûj û gotinên xapînok neyîne, li pirêza heştêûpênc salîya dewleta tirk û rayedarên wê binêre û jê ders werbigre. Ji aliyê din ve, li dinyayê û herêma em tê de, bûyerên gelek germ û nûh diqewimin. Di vê pêşgotinê de em dixwazin tenê bi kurtebirrî bahsa hinek ji van bûyeran bikin. Wekî her caran mesela Kerkûkê, cardin di germayîya rojevê de ciyê xwe girtiye. Me berîya nûha jî di van rûpelan de gelek car bahsa mesela Kerkûkê kiriye. Li gorî dema berîya vê, mesela Kerkûkê ketiye qonaxeke nûh. Di vê qo-naxê de du tiştên balkêş dîyar bûne: A yekemîn, her çi qas di Destûra Esasî ya Îraqa --- Page Break --- Federal de, li ser çareserîya mesela Kerkûkê, bi navê madeya 140î lihevhatinekî di navbera kurd û ereban de pêk hatibe jî, di zemaneke dirêj de tetbîqnekirina madeya 140î û ji aliyê qiyadeya sîyasî ya erebî ve wergirtina biryara madeya hejmar 24an, helwêsta rastîn a ereban aşkera kiriye. Tevdan û tesîra hêzên derveyî çi dibe bila bibe, yê esas û dîyarker, helwêsta qiyada sîyasî ya ereban e. Yê duyemîn, pêşnîyar û pîlanên sê qonaxî yên Neteweyên Yekbûyî ye. Qonaxa yekemîn a pêşniyarên Neteweyên Yekbûyî daxwazên gelê kurd tetmîn nekir û di meha pêşiya me de jî qonaxa duyemîn a pêşniyarên wan tête dîyarkirin. Eger pêşniyarên di qonaxa duyemîn de û heta dawîya salê jî yê qonaxa sêyemîn bêne dîyarkirin û ji mesela Kerkûkê re çareserîyekî ku ji aliyê kurdan ve qebûlkirina wê mimkun be peyda nebe, wê demê mudaxaleya Neteweyên Yekbûyî dibe leyztikekî sîyasî ya navneteweyî. Di vê çarçovê de, ku qiyadeya sîyasî ya ereb dev ji helwêsta xwe bernede û pêşniyarên rêxistina Neteweyên Yekbûyî jî neyin qebûlkirin, wê demê şerê kurd û ereban bivê-nevê ye. Ji ber vê, divê qîyadeya sîyasî ya kurd zemîneka meşru ji dest bernede û li gorî her îhtimalek jî amadekariya xwe bike. Şerê Rusya û Gurcîstanê jî, qewimandineka nûh a herêma Kafkasyayê ye. Bêşik ev şer hem ji alîyê dîrokî ve û hem ji aliyê hesasiyetên însanîyetîyê ve kurdan jî ji nêzîk ve eleqeder dike. Jixwe ji aliyê herdu dewletan ve jî sedemên ku ji bo şerî têne nîşandan ne tetmînkar in. Rusya, mudaxaleya xwe wekî “mudaxaleyeke însanî” û “azadîya kêmneteweyên” (oset, acar, abhaz) nava Gurcîstanê dîyar dike. Gurcîstan jî dibêje, ez parastina “yekîtîya axa welatê xwe” dikim. Gelo ma beşekê ax û gelê van grubên etnîkî û kêmneteweyan ne di nav sînorên dewleta Rusyayê de ne? Herweha Gurcîstan ji ber çi axa van miletan û gelê wan(oset, ahbaz, acar) parçeyek ji Gurc û Gurcîstanê dihesibîne? Wisa xuyaye ku ne rejîma Sovyetê û ne jî mîratx- urên bermayê wê, nekarîne û yan naxwazin mesela netewî ya di cografya Kafkasyayê de li ser bingeha “mafê çarenûsiya miletan” de bête çareserkirin. Divê alîyê dîrokî û sosyolojî yê vî şerî, li ser vê paşxanê jî bête xwendin. Ji aliyê sîyseta navneteweyî ve jî, her çi qas ev şer, fiîlen wek şerê Rusya û Gurcîstanê xuya bike jî, di rastîyê de tenê ne şerê ev herdu alîyan e. Jixwe muqayesekirina hêz û potansiyela ev herdu alîyan jî ne mimkun û ne mantiqî ye. Wisa dîyare ku vê gavê şerê dijwar ê aktorên navneteweyî, dê bi şerê piçûk ên herêmî berdewam bike. Ji ber vê yekê, di paşxana vî şerî de şerekî hîn mezintir heye. Ne tenê ev şer, di rojên dahatûyê de herêma Kafkasya ji ber potansiyela xwe ya etnîkî, çavkaniyên petrol û gaz û guzergahên firotina wan a bo bazarên derve, ji gelek qewimandinên nûh re jî amade ye. Rusya bi vî şerî, dixwaze ji bona hemleyên hîn mezintir hem Yekîtîya Awrupayê û hem jî YDAyê biceribîne. Bêguman Gurcîstanê jî hewldaneke wisa bi rîsk, jixweber û bi serê xwe nekir, çi mesaj ji rêve- birên DYA û Awrupayê girtin dê pêşerojê bêtir dîyar be. Em cardin dibêjin bi hêviya hevdîtina hejmareke nû ya BÎRê, di nav xêr û xweşiyê de bimînin. BÎR --- Page Break --- Şerê Yekem û Tesîra Wî ya Li Ser Pêkhatina Rewşa Nû ya Rojhelata Navîn û Kurdistanê Di destpêka sedsala XIXyan de belavbûna fikrên neteweyî di nav cografya Dewleta Osmanî de, dibû sedemê serhildan û veqetîna milletên di nav sînorên împeratoryetê de. Bi taybetî ev pêla han bi awakî zexm ji aliyê rojavayê ve dest pê kiribû. Ji ber vê, gav bi gav sînorên dewleta Osmanî tengtir dibûn. Dewleta Osmanî heta destpêka sedsala XXan, bi taybetî ji aliyê rojavayê ve ji sisiyan dudo(2/3)yê erdê di bin desthelatiya xwe de wenda kiribû. Rayedarên Dewleta Osmanî û siyaseta desthelat a Îtihat û Terakî, destpêkirina Şerê Yekem ê Cîhanê, weke fersendekî nûh dîtin ji bo bidestxistina erdê wendakirî yê împer- atoryetê. Ji bo vê armancê, Dewleta Osmanî di sala 1914 de wek terefdarê Elmanya bi tevî Şerê Yekem ê Cîhanê bû. Di encama Şerê Yekem de, li Şêx Mehmûdê BERZENCÎ Seîd VEROJ Şêx Mehmûdê BERZENCÎ B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 7 --- Page Break --- Rojhelata Navîn û Efrîkayê jî erdên ku pirranî yan jî giştî nifusa wan misilman bûn ji dest çûn. Jixwe berîya ku Şerê Yekem dest pê bike, erdê Efrîqa bi giştî û hemû miletên Balkanî ji wan veqetyabûn û gelek giravên Behra Sipî û Egê ji dest wan çûbûn. Di Rojhelata Navîn de jî, şerê di bereyên Besra, Bexda, Musil, Filîstin, Şam û Helebê de wenda kiribûn. Ev erdan yan jî cografya miletên misilman, di navbera Brîtanya, Fransa û Îtalya de ku serkevtiyên şer bûn, hate parvekirin. Rewş û statukoya îro ya Rojhelata Navîn û ji Împeratorîya Osmanî peyd- abûna Komara Tirkîyê, di pêvajoya Şerê Yekemîn ê Cîhanê de bi peymana veşartî ya Skyes-Pikot (1916) tête destnîşankirin. Rusya di 26ê Nîsana 1916 de ji ber vê peymanê muxtirayekî dide Brîtanya û Fransayê û têde dibêje "bi şertê ku hun bajarê Bedlîs û başûrê bajarê Wanê yê herêma Kurdistanê bidine ser Rusyayê, ev dabeşkirina we ji aliyê min ve tête qebûlkirin û sînorên vê herêmê jî wisa destnîşan dike: Muş, Sêrt, Çemê Dîjleyê, Cizîr û xeta di navbera girên serdestê Amediye û Mergewerê."1 Ev peyman, bi erêkirina Rusyayê jî di navbera Brîtanya û Fransayê de pêk hatibû. Digel vê, di Nîsana sala 1917an de tevlîbûna DYA ji bo Şerê Yekemîn ê Cîhanê, dibe unsureke girîng û nûh ê pêkhatina statukoyê. Heman demî di Oktobira sala 1917an de li Rusyayê pêkhatina Şoreşa Bolşevîk, dibe sedemê hinek guharti- 1 Vladimir F. Minorsky, Musul Sorunu (Pisrgirêka Musilê), s. 28, Avesta yay. Birinci baskı-1998- Istanbul nan di peymana Skyes-Pikotê de. Desthilatdarbûna Bolşevîkan dibe sedemê vê yekê; erdê Ji Dewleta Osmanî mayî û hinek erdên din ên ku li gor peymana Skyes-Pikotê ji bo desthi- latdariya Rusyayê hatibûn dîyar- kirin û dagirtin, ji aliyê Bolşevîkan ve bi peymna Brest-Litovsk(9ê Sibata 1918) hatin valakirin û peymanên berê jî hatin betalkirin. Piştî vê bûyerê, dewletên serkevtî(hevpeyman), li ser rewşeke nûh lihevkirin; para ji Rusya mayî dewrê DYAyê kirin. Şerê Yekem, çar sala berdewam kir û di dawîya şer de Dewleta Osmanî wenda kir û jihev bû. Di dawiya têkçûn û radestbûna Osmanîyan de, di navbera Hêzên Hevpeyman û Osmaniyan de Peymana Mondrosê (30ê Çiriya Pêşîn a 1918) hate îmzeki- rin. Peymana Mondrosê di navbera dewletên serkevtî û yên windakirîyan de wek peymana bidawîanîna Şerê Yekem ê Cîhanê hatibû îmzekirin. Beşdarbûna DYA ji bo Şerê Yekem, di çarçova Peymana Mondrosê de guhartineke nûh anî rojevê. Bi vê guhartinê Peymana Sevrê(10ê Tebaxa 1920) dertê holê. Di hîmayeya DYAyê de îhtimala damezirandina dewleta Ermenistan û Kurdistanê, di çarçova Peymana Sevrê de tête rojevê. Di kombûna San Remo ya Nîsan 1920an de, ji aliyê Konseya Bilind ve mandateriya Mezopotamyayê ji Brîtanya Gewre re tête hiştin. Lêbelê li Rusyayê pêkhatina Şoreşa Bolşevîkan, pîlan û hesabên hêzên emperyal serûbin kiribûn. Serkevtina Bolşevîkan, tehluka belavkirina Şoreşa Bolşevîkan anîbû meydanê. Ji ber vê 8 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- yekê, bi taybetî Brîtanya û hêzên dî yên emperyal mecbur man ku di Peymana Sevrê de guhartinan çêbikin. Vê guhartinê Peymana Lozanê(24ê Temmûza 1923) derxiste holê. Şerê di navbera dewletên hevpey- man û osmanîyan de, di Temmuza 1923an de bi îmzekirina Peymana Lozanê bi dawî tête. Navê rastîn ê Peymana Lozanê ev e; Konferansa Lozanê Derheqê Karûbarê Rojhelata Nêzîk de. Bi îmzekirina Peymana Lozanê, hêzên emperyal dev ji fikra damezirandina dewleteke gewre ya Ermenîstanê û Kurdistaneke otonom berdidin. Yanî tiştên ku di Peymana Sevrê de hatibûn waadkirin têne jibîrkirn. Her çi qas tirk, di propagan- dayên xwe de Tevgera 1925an a di rêvebiriya Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê(Azadî) de, bi teşwîq û alîkariya îngiliz tawanbar bikin jî, di rastiyê de tiştekî wisa nîne, bervajê wê bûye. Mimkûn e ku pêşiyê îngilizan, tirk bi damezirandina dewleteke kurd tehdît kiribin, dawiyê herdu alîyan jî lihev kirin; tirkan dev ji Musilê berda û îngilizan jî dev ji kurdan berda. Bi tevî aşkirabûna vê rastiya dîrokî, tirk hîn jî hemwelatîyên xwe û gelê kurd dixapînin dibêjin "bi îmzekirina Peymana Lozanê, me zora heft duwêlan biriye." Nivîskar Tolgay Ersoy di Pirtûka xwe ya bi sernivîsa "Lozan: Çîrokeka Dijî Emperyalîzmê Çawa Hate Nivîsandin?" de dibêje: Bi peymana Lozanê zora heft dûwelan nehate birin, lêbelê her daxwaza heft dûwelan hate qebûlkirin. Em dizanin ku di pey mûtarekeyê de li hemberê dewletên hevpeyman berikek jî nehatiye teqandin. Tenê pevçûnekî bi Yonanîyan re çêbûye. Piştî ku hêzên emperyalîstan piştgiriya xwe ya bo Yonanan qut kirin û miqabilê wan bi hêzên Kuvayê Millîye re lihev hatin û piştgiriya wan kirin, nemimkun bû ku Yonanî li Anatolyayê bimînin. Jixwe bi eksê gotinên dîroka fermî, şerê bi Yonan re şerekî bisînor bû. Îtilaf- nameya ku di navbera Fransa û Tirkan de(15 Çirîya Pêşîn 1921an) hatibû îmzekirin, destpêka hevkariya bi emperyalîstan re bû û bi aşkerayî jî îhlalkirina Mîsaqê Mîllî bû. Ji îmzakirina peymanê şûnde, "Amerîka, Brîtanya û Fransa dixwazin li ser cografya Tirkiyeyê dewleteke saxlem damezrînin."2 Da ku karibe berjewendîyên wan biparêze û pêşî li belavbûna Şoreşa Bolşevîk bigre. Mistefa Kemal jî vê yêkê dibîne û dixwaze jê sûd werbigre. Di vê çar- çovê de Mistefa Kemal bi Bolşevîkan re peymanekî çêdike. Yek ji sedemê herî girîng ê serkevtina Mistefa Kemal, peymana wî ya bi Bolşevîkan re û pişt- giriya wan a di çarçova vê peymanê de bû. Li gor vê peymanê, dê Yekîtiya Sovyetê misade nekira ku li ser cografya Enetolyayê dewleteke Kurdistan û Ermenistanê bête damezi- randin. Ji ber vê, Hikumeta Bolşevîk, guhê xwe ji daxwaz û nameyên Tevgera Qoçgirî û Qomîteya Îstiqlal a Kurdistanê û Şêx Mehmûdê Berzencî re digre û qet bersîveke zelal nade wan. Bervajê wî, hikumeta Bolşevîk, pişt- giriya tevgera Mistefa 2 Sevan Nişanyanî, rojnameya Taraf, hev- peyvîna bi Neşe Duzelê re, 23.06.2008) B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 9 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Kemal dike û vê sîyaseta xwe ya li hemberî Tevgera Azadîxwaz a Kurd dike biryara Înternayonalê jî. Du unsurên bingehîn û herî girîng ên ji dewleta Osmanî pêkhatina Komara Tirkiyê û destnîşankirina sînorên wî yên îroyîn ev in: Yek, li ser çêbûna dewleteka tirk a nûh lihevkirina Bolşevîk û hêzên emperyal (hev -pey- manan) e. Duyem, feraxetkirina DYA ji mafên xwe yên li ser Peymana Sevrê ye. Li ser vê yekê, di navbera dewletên rojava(hevpeyman) û Rusyayê de konsesusek pêkhatibû. "Belê. Li ser bidawîanîna Împeratorîya Osmanî bir- yar hatibû dayîn, lêbelê dixwestin tirk li her ciyê ku nifusa wan pirranî ye, desthilatdar bin. Digel vê dixwestin ew erdên wekî Erebîstanê, rojhelata bakur û rojhelata başûr ku nifusa tirk lê nîne, jê veqetînin. Yanî nedizanîn ku sînorên Ermenistanê, kurdan û rumên rojavayê çi bikin. Hun li gor îro li vê binêrin ev tête wateya parçekirinê, lê li gorî wê demê nedihat wateya parçekirinê. Niyeta wan(hêzên hevpeyman-s.v.) ew bû, li cîyên ku nifusa tirkan zêde bû dewleteke yek- girtî pêkbînin. Brîtanya û DYA, li Tirkiyeyê pêkhatina rejîmeke otorîter û dîktator, ji bo mêzîna nûh a dinyayê rast didîtin. Nedixwestin pêkhatineke bêîstiqrar çêbe wekî ya osmaniyan.”3 Her weha "Di pêvajoya Şerî de hedefê îlankirî yê dewletên mûtefîq, damezirandina dewleteke ereban bû."4 3 Sevan Nişanyanî, rojnameya Taraf, hevpeyvîna bi Neşe Duzelê re, 23.06.2008 4 Vladimir F. Minorsky, Musul Sorunu(Pisrgirêka Musilê), s. 31, Avesta yay. Birinci baskı-1998- Istanbul Kurd piştre hatin bîra wan, lewra li Iraqê çêbûna pêkhatineka kurdî, dê bibûya wasiteyekî ji bo kontrolkirina Tirkiye û Îranê jî. Dema ku peymana Mondrosê hate îmzekirin, Wîlayetê Musilê (Kurdistana Başûr) di nav sînorên osmanîyan de bû. Ji aliyê îngilizan ve dagirtina Wîlayetê Musilê, îhlalkirina peymanê bû. Piştî îmzekirina Peymana Mondrosê, artêşa îngilzan di 31ê Çiriya Pêşîn de kete Musilê. Serkumandarê artêşa 6. a tirkan Elî Îhsan Paşa û waliyê Musilê di 5ê Çirîya Paşîn de bajar terk kirin. Di pey wê re jî Wilayetê Musilê bi Peymana Lozanê kete bin destê îngilizan. Di 8ê Çiriya Pêşîn a sala 1918 de li Musilê ala îngilizan tête hildan. Û pişt re hemû herêmên din jî têne dagirkirin. Piştî hevdîtinên dûr û dirêj ên Komîsyona Taybet a Musilê (bi Neteweyên Yekbûyî ve girêdayî bû) pêşniyarekî hate kirin, li gor vê pêşni- yarê bi şertê ku daxwazên kurdan li ber çavan bêne girtin, ji bo 25 salan di bin çavdêriya Brîtanyayê de Musil ji Îraqê re tête hiştin. Ev pêşniyar di Eylûla sala 1925an de ji aliyê îngilizan ve jî tête qebûlkirin. Di meha Kanûna 1925an de Wîlayetê Musil(başûrê Kurdistanê) bi Îraqê ve tête girêdan. Bi vê awayê başûrê Kurdistanê dibe parçeyek ji dewleta Îraqa erebî. Şêx Mehmûd Kî ye? Şêx Mehmud, kurê Şêx Seîd e û Şêx Seîd jî kurê Şêx Kak Ehmed e. Ew jî kurê Şêx Marifê Nodê ye. Kak Ehmed mûrşîdekî gewre yê tarîqata 10 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Qadirî ye. Kak Ehmed, di nav gelê kurd de bi dîndarî û alimîya xwe nav- dar bû û pirr dihate heskirin. Şêx Mehmud, "Di sala 1886 da li Silêmanî ji dayik bûye. Ji mamostayê taybet wek Xoce Efendî dersê dîn û zimanê erebî û tirkî û farisî girtîye û pê xwendîye."5 Li gorî adet û sîyaseta Evdilhemîdê II., şêx û serokeşîrên gewre dem deman dihatin vexwendin bo sereya padîşahê Osmanî. Şêx Mehmud jî "Di sala 1901î da ligel bav û mam û xizm û çend navdarên bajar da çûne Estembolê."6 Piştî mêvandariya sê mangan (mehan) vegeryane Silêmaniyê. Bi vê seferê, Şêx Mehmud di panzde saliya xwe de selteneta seray û arîs- tokrasîya wê ji nêzîk ve dît. "Piştî ku vegeryan Silêmaniyê, ji aliyê Evdilhemîd ve bo Şêx Seîd û malbat û merivên wî meaş hate girêdan. Şîfreya veşartî ya murabeyê dane wî. Dema ku problemekî çêbûya û pêdivî hebûya, Şêx Seîd karibî bi vê şîfreyê ji bo Sultanê Osmanî re têlgiraf bikişanda."7 Vê bûyerê di nav civaka kurd de giraniya Şêx Seîd Zêdetir kiribû. Di sala 1908an de dema ku îtihatçiyan Evdilhemîd ji desthilatiyê anîn xwarê, li her derê teşkîlata xwe çêkirin, alîgir û merivên nêzîkê Evdilhemîd ji wezîfeyê dûr xistin. Şêx Seîdê bavê Şêx Mehmud jî, ji vê pêla tundrew a îtihatçiyan para xwe girt. "Bi pîlan û leyztikên cemiyeta îtihatçiyan, Şêx Seîd 5 Mela Xalid Ezîzê Motkî, Mêjûyê Hikumdariya Şêx Mehmudê Hefîd, kovara BÎR hejmar: 1 , r. 63, Bihara 2005an, Amed 6 Jêdera berê, r. 63 7 Refik Hilmî, Anılar(Bîranîn), s. 16, nûjen yay. Istanbul 1995 bi tevî malbata wî û hinek merivên wan jî hatin nefîkirin bo bajarê Musilê. Li Musilê demekî aram derbas kirin û li bende bûn ku bi guhartina rewşê dê cardin vegerin Silêmaniyê. Lê haya wan ji rojên reş ên li pêşiya wan tune bû. Îti- hatçî ji bo ku wan tune bikin li behaneya digeryan. Pîlanekî çêkirin da ku di navbera wan û xelkê Musilê de fitneyî bikin. Ji bo vê yekê, îftirayên bêbinyat li wan kirin û di derheqê wan de gelek derew belavkirin."8 Di encama van ley- iztik û provakosyonên îtihatiçiyan de, 8 Refik Hilmî, Anılar(Bîranîn), s. 16, nûjen yay. Istanbul 1995 Şêx Mehmûdê Hefîd B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 11 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- bûyerên mezin qewimîn û di encam de Şêx Seîdê bavê Şêx Mehmud li bajarê Musilê hate kuştin. Piştî kuştina Şêx Seîd û mêvanekî wî li ber seraya wîlayetê, yên berhevbûyî hêrîş dibin ser mala wî. Li vira jî Şêx Ehmed û gelek malîyên din jî têne kuştin. Dema ku ev bûyer diqewimin Şêx Mehmûd ne li malê ye yan jî li ciyekî dûr li mêvaniyê ye. Piştî sekinandina bûyer- an, Şêx Mehmûd jî ji ber ewlekariyê ji aliyê waliyê Musilê ve hate destgîr kirin. Van bûyeran bi taybetî li Silêmanî, Kerkûk û bajarên dî yên Kurdistanê gelek tesîr li ser xelkê kirin. Gelek gira- gir û serokeşîrên kurdan berhev bûn û ji waliyê musilê re gotin ku tu Şêx Mehmûd serbest bernedî, em dê hêrîş bikine ser bajarê Musilê bo tolhildana Şêx Seîd û Şêx Ehmed. Li ser vê biryara eşîran, waliyê Musilê bi lezûbez Şêx Mehmûd azad kir û verêkir bo Silêmaniyê. Wê demê dewleta Brîtanya ji başûr ve hêrîş biribû ser Îraqê û ji Besrayê dest pê kir ber bi Bexda û Musilê ve cografya dagirkirî fireh kirin. Îraq û Kurdistan wê demê di bin desthilat- dariya osmaniyan de bûn. Di navbera îngiliz û kurdan de cara pêşîn li herê- ma Şueybeyê şer diqewime. Hinek eşîrên kurd û ereban bi teşwîqkirina tirkan di vê herêmê de rêya îngilizan dibirrin û di navbera herdu aliyan de pevçûneke dijwar çêdibe. Şêx Mehmûd cara pêşîn roja 14/04/1915yê wek serkirdeyê hêzekî beşdarê şerê Şueybe bûye li dijî îngilizan. Şêx Mehmud di vê pevçûnê de bi hezar siwariyên xwe ve li miqabilê îngilizan piştgiriya tirkan dike. Her weha Şêx Mehmûd di pêvajoya Şerê Yekem de, beşdarî şerê navbera rus û tirkan jî bûye, digel hinek serokeşîrên kurd piştgiriya tirkan kiribû û hêza leşkerên rus şikandibûn. Ji ber vê yekê navbera wî û tirkan baş bû. LêbeLê piştî şer, qumandarê tirkan bi tawanbariya talankariyê hinek serokeşîrên kurd girtin û wan kuştin. Li ser vê bûyerê di navbera Şêx Mehmûd û tirkan de nakokî peyda bû û ji ber vê yekê Şêx Mehmûd bi hêzên xwe yên leşkerî ve vegerya Silêmaniyê. Ev bûyer bû sedemê têkçûna têkiliyên wî û tirkan. Îngilizan di 7ê Nîsan 1918 de Kerkûk dagir kirin. Peywendîya Şêx Mehmûd û îngilizan beriya dagirkirina Kerkûkê pêk hatibû. Piştî ku hêzên îngiliz ji Kerkûkê hilkişyan û bajar careka dî kete bin kontrola tirkan, heman demî qumandarê leşkerî yê tirk, îstixbarata naveroka nameya Şêx Mehmûd ku ji bo îngilizan hatibî verêkirin bidest dixe. Ji ber vê yekê biryara girtina Şêx Mehmûd didin û wî bi minasebeta vexwendinekî bi bêbextî digrin. Ji bo darezandinê bi lezûbez mehkemeyeke leşkerî dadi-mezrînin û di encama darezandinê de biryara darvekirinê bo wî didin. Lê ji ber ku tirk ji dawiya biryara darvekirinê ditirsin; ji bo ku di nav xelkê de nere- hetî peyda nebe û serhildan çênebin, dev ji biryara darvekirinê berdidin û wî jî serbest dihêlin. Piştî ku Elî îhsan Paşa bû mesulê Orduya 6mîn a li Îraqê, xwest ku ji Şêx Mehmûd îstîfade bike. Ji bo ku dilê Şêx Mehmûd bigre, wî vedixwîne bo 12 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Musilê. Li Musilê bi rêzgirtin û mêvan- dariyeka baş wî vedihewîne û jê dixwaze ku bibe serqumandarê herêma Silêmaniyê. Ji bo vê erkî çek û pêdi- vîyên leşkerî jî didine wî. Li gor pey- mana navbera wan, Elî îhsan Paşa waliyê Silêmaniyê ji wezîfeyê digre û desthilatdariya Silêmaniyê dewrê wî dike. Bi vê awayê Şêx Mehmûd dibe waliyê Silêmanîyê û bi navê hikumeta osmanî îdareya Silêmanîyê werdigre."9 Şêx Mehmûd Dibe Qralê Kurdistanê Hêzên îngiliz bi serokatiya General Marshall di 7ê Nîsana 1918an de Kerkûk û Silêmaniyê jî xistin bin desthilatdariya xwe û hemî Kurdistana Îraqê dagir kirin. Peywendîyên Şêx Mehmûd û îngilizan beriya dagirkirina Kerkûkê çê bûbûn. Şêx Mehmûd, ji bo ku îngilizan bona damezirandina hikumeteke kurd razî bike, ji alîkî ve peywendiyên xwe yên digel rewşenbîr û serokeşîrên kurdan berfireh û xurt dikir, ji aliyê din ve jî bazariya bi îngilizan re berdewam dikir. Di vî çarçovê de "ji bo şirovekirina vê rewşa nûh, digel hinek malmezin û giragirên bajarê Silêmaniyê civînek girêdan û di vê civînê de biryareka hevpar wergirtin ku nameyek bo serkumandarê îngiliz verêkin Kerkûkê. Di vê nameyê de ji îngilizan dihate xwestin ku ji bo damezirandina hikumeta Kurdistanê temînatekî ji bo wan bête dayîn. Digel vê yekê ji îngilizan dihate xwestin ku Şêx Mehmûd jî di bin çavdêriya 9 (Refik Hilmî, Anılar(Bîranîn), s. 18, Nûjen yay. İstanbul 1995) îngilizan de bibe serokê vê hikumeta kurd."10 Ev pêşniyara wan ji aliyê îngilizan ve hate qebûlkirin û "bi cenabê Şêx Mehmûd re rêkevtin bo damezirîna hikumeteke mîllî ya Kurdistanê li bin serokatîya cenabê Şêx de pêk anîn û di 1919 da unwanê hikumdarî û melîkî dan Şêx."11 Noêl ê nûnerê hikumeta Brîtanyayê jî bû alîgirê wî. Demekî ahenga herdu aliyan baş bû. Piştî ku di şûna Noêl de Mêcerson hate tayînkirin, peywendî û ahenga herdu aliyan ber bi xerabûnê ve diçû. Şêx Mehmûd nekarî zêdetirîn dem tehamu- la pozbilindî û mudaxeleyên Mêcerson bike. Her rojek peywendiyên navbera wan lawaztir dibûn û helwesta wan a miqabilê hev dijwartir dibû. Paşê ev yek gehîşte qonaxa pevçûnê. Di navbera herdu aliyan de li gelek cîyan pevçûnên dijwar çêbûn. Di vî şerî de ji aliyê hêzên çekdarî ve muqayesekirina hêzên Şêx Mehmûd û artêşa îngiliz ne mimkun bû. Digel vê yekê jî, Şêx Mehmûdî berxwedaneke bi qehremanî kir û dawîyê li herêma Derbendê Bazîyan de roja 19/6/1919 bi birîndarî kete ber destê îngilizan. Wî û hevalên pêre bo mahkemekirinê şandin Bexdayê. Şêx Mehmûdî li pêşberê mahke- meyên îngiliz de gelê kurd şermezar nekir, bi wêrekî û mêranî parastina xwe û doza gelê xwe kir. Şêx Mehmûd dema ku li Bexdayê ji bo başkirina 10 Refik Hîlmî, Anılar(Bîranîn), s. 18, nûjen yay. İstanbul 1995 11 Mela Xalid Ezîzê Motkî, Mêjûyê Hikumdariya Şêx Mehmudê Hefîd,Kovara BÎR, hejmar: 1 , r. 65, Bihara 2005an-Amed B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 13 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- birînên xwe li nexweşxaneyê tête der- mankirin, Wîlson ê mesulê eskerî yê îngiliz diçe serdana wî, helwesta û got- inên wî yên wê gavê wisa tîne ziman: "Ne ku mehkemeya eskerî ya îngiliz, tu mahkemeyekî ne xwedî selahiyeta darezandina min e. Lewra ez bi bir- yara dewletên hevpeyman bûme hikumdarê xelkê xwe. Şerê min ê li pêşberê dewleta îngiliz, şerekî rewa yê doza gelê kurd û Kurdistanê ye. Ev, heman demî wezîfeya min bû."12 Di dema darezandinê de, mehke- me bi îsrar dixwaze ku ji wî re parêz- vanekî (abokatekî) bête tayînkirin ji bo parastinê. Ew jî bi tundrewî vê daxwaza wan red dike û dibêje: "Min bi we re şer kir û ji aliyê we ve hatim destgirkirin. Vê gavê jî ji aliyê we ve hatime hepiskirin. Ji ber vê yekê, em dijminê hev in. Hun dijminê min û gelê kurd in. Ji ber vê, ez ji we hêviya edalet û helwestekî adilane nakim. Lewma hukmê(bir- yara) ku ji aliyê we ve bête dayin, ez ji nûha ve red dikim û qebûl nakim. Lewra dijminekî di derheqê dijminê xwe de biryareke adilane nade."13 Paş mehkemekirinê, bo Şêx Mehmûd biryara darvekirinê hate bir- rîn. Pişt re ev biryar ji aliyê Londrayê ve ji bo hepiskirina 10 salan û paşê jî wek nefîkirina(sirgûnkirina) ji bo Hindîstanê hate guhartin. Dawî-yê Şêx Mehmûd û pismamê wî Şêx 12 Kovara BÎR, hejmar: 2, r. 69, Mehkemekirina Şêx Mehmud 13 Jêdera berê r. 70 Heme Xerîb şandin Hindistanê. Şêx Evdilqadirê birayê Şêx û Seyîd Ehmed û çend mirovên bi navûdeng jî li Bexdayê hepis kirin. "Silêmanî tenê ma ji îngilîzan re . Mîcerson bi navê Pêşkewtin dest bi weşandina rojnameyeke kurdî kir û sed û hijdeh hejmar jê derçûn. Ku ev kiribû rojnameyeke zimanê halê hikumetê. Ev rewş wisa dewam kir heta sala 1922yan ku hikumeta Brîtanyaya Mezin têgehîşt ku bê cenabê Şêx Mehmûd nikare ji Kurdistanê îstifade bike. …neçar ma ku sîyaseta xwe ya derbarê Kurdistanê bigorîne."14 Têkçûna hikumeta yekem a Şêx Mehmûd û dûrxistina wî ya ji bo Hindistanê, ji bo çareserkirina mesela kurd û aramiya Kurdistanê nebû çare- serî. Îngiliz, ji alîkî ve bi serhildana kurdan re mijûl bûn û ji aliyê din ve jî bi derxistina tirkan re mijûl bûn. Ji ber vê, îngilizan dixwestin bi rêka çare- seriya mesela kurdan, tirkan Jî ji Kurdistana Başûr derxînin. Ji bo vê yekê îngilizan dixwestin: "1- ji bo rawestandina serhildanên kurd, pêdivî bû bi awakî rêvebirina îdarî ji kurdan re bihata dayin. 2- Bi rêka kurdan derx- istina Ozdemîr Paşa û hêzên tirk ên li Rewanduzê. 3- Bi rêka pirrniya nifusa kurd bidestxistina Musilê, ku ji aliyê rezervên petrolê ve herêmeke dewle- mend bû. Kurdan li Îraqê berîya ereban serî hildabû û ji bo demeke kurt be jî tehma azadiyê girtibûn, nedixwestin carekî dî bikevin bin rêvebiriya 14 Mela Xalid Ezîzê Motkî, Mêjûyê Hikumdariya Şêx Mehmudê Hefîd, kovara BÎR hejmar: 1 , r. 66, Bihara 2005an- Amed 14 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- îngilizan. Ji ber vê yekê, du rê li ber wan hebûn: 1- Ji bo rizgariya Kurdistanê berdewamkirina şerî, 2- Li miqabilê îngilizan bi mesulê tirk Ozademîr Paşa re hevkarî kirin. "Ev herdu çareserî jî, ne li gorî siyaseta îngiliz bûn. Ji bo ku kurd mecburê van herdu tercihan nebin, Îngilizan xwestin hikumeteke nûh a kurd bête damezirandin."15 Ji bona vê, diviya Şêx Mehmûd ji Hindistanê biha- ta vegerandin. Ji bo vê, jixwe ji aliyekî ve jî zixt û daxwazên gelê Kurdistanê li ser Wîlson hebûn. Piştî tengasî û zah- metiyên dûrxistina sê salan, ji aliyê hikumeta Londrayê ve destûra vege- randina Şêx Mehmûd hate derxistin. Di vê navberê de Melîk Feysal, di 24ê Hezîrana 1922ê de gehîşte Besrayê û di 11yê Temmuzê de ji aliyê Konseya Dewleta Îraqê ve wekî qral hate îlankirin. Li pey wê, hilbijartineke şiklî hate kirin û di vê hilbijartinê de bi rêjeyeke gelek zêde ev biryar hate erêkirin. Lêbelê kurdên Silêmaniyê bi tevî vê hilbijartinê nebûn. Feysal, di 23yê Tabaxa 1922yê de derkete ser textê qiraliyetiya Îraqê. Şêx Mehmûd dema ku ji Hindistanê vegerya, raste rast hate Bexdayê. Piştî hevdîtin û kombûnên ligel mesûlên îngiliz û Kral Faysal, biryar hate girtin ku Şêx Mehmûd bibe serokê Meclîsa Mîllî ya Kurdistanê. Ji wê pê ve êdî sefera hatina ber bi Kurdistanê dest pê dike. Ji bo pêşwazîkirina Şêx Mehmûd, ji aliyê Meclîsa Mîllî ya Kurdistanê ve amedekariyên pêşwaziyê têne destpê- 15 Refik Hilmî, Anılar(Bîranîn), s. 60, nûjen yay. Istanbul 1995 kirin. Refîq Hîlmî, yek ji endam û rêvebirê komîteya amadekariyên pêş- waziyê bû. Li her derê bajarê Silêmaniyê amadekariyên bo pêşwazî- kirina Melîkê Kurdistanê hatibûn kirin û li ber Meclîsa Mîllî ya Kurdistanê jî alaya Pîroz hatibû hilkirin. Di roja şemî ya 30ê Eylûla 1922yan de peyama hikumdarê Kurdistanê ji gundê Darkelê ve gehîşte Silêmaniyê. Roja ku Şêx Mehmûd gehîşte bajêr, "serbazên pîyade û şagirtên mekteb, ku ev şagir- tan her yek alayeka pîroz a Kurdistanê bi dest ve bûn, bi temamî di rêza edebê de bûn û hemû dukan û bazar daxira, ehlê welat û eşîret û qebîle bi siwarî û pîyadeyî heta du seat rê komel bi komel rêz bûbûn. Seat şeş û nîvê rojê hezretî hikumdar geyişte bajarê Silêmanî yê payetextê Kurdistan. Heman dem û dest (21) top agir da. Û ji alîyê lejker û şagirdan ve li mekteban resmî selam hate cî bi cî kirin, şagirtên mekteban goranîyên millî û niştîmanî xwendin. Li ser xan û banê malan jinan û mindalan hemûyan gulaw û gulan dixiste xwarê ve, têkra gulbaranî hezretî hikumdar dikir û bi deng digot bijî melîkê Kurdistan Şêx Mehmûd! bijî kurd û Kurdistan! Ev dengê xweş navbeyna erd û esmanî pirr kiribû."16 Şêx Mehmûd, ji aliyê gelê kurd ve bi coş û heyecaneke mezin hate Pêşwazî- kirin. Piştî bînvedaneke kurt, Şêx Mehmûd û Noêl derketin pêşberê gel, bi axaftineke kurt xêrhatina wan kirin û kabîneya nûh a hikumetê îlan kirin. Piştî îsterhetekî qasê 10 rojan, Şêx 16 Kovara BÎR, hejmar:2, r. 53, Mêjûyê Hikumdariya Şêx Mehmudê Hefîd B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 15 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Mehmûdî dest bi xebat û gera ji bo qeze û bajarên din ên Kurdistanê kir. "Bi munasebeta alaya muqedes a Kurdistanê ku li Helebçe û Çemçe- mal bi destê rêvebirên hikumetê hatiye helkirin li ev navçeyan da, hezretî melîkê Kurdistan "Melîk Mehmûdê Yekem" vê gotarê fer- mûye: Ey birayê min ên xoşewîst! Hikumeta Kurdistan ku li alemê beşerîyet da bi xelkê medenî ra şan bi şanî kiriye û li rûyê zemîn da şeref û nav û nîşanê xwe peyda kiriye. Bo dewam û tewsi'î ev hawalê nuqteyê nezer û xayeya wî her ewe ye, ku bi gîyan û cîger û bi hemû mewcûdîyetê xwe ve îqdam û îhtirama we bike. Zatan çavê me li afaq û cereyanên sîyasî yên derve ye. Tecrûbeyê dûr û dirêj û gewre yê me jî bi deste ve ye. Tarîxê ku ji tekerrûrê îbaret e, em jî ligel şanazî ne, dersekî îbretê jê bête wergirtin. Êdî em bo hiqûq û sînorê xwe xebat û tekoşînê dikin. Bi kurtî xaka pak a ew cîyana ku niha bi dest bîyaniyan ve ye, heta nedine dest îdareyê hikumetê millî yê Kurdistan û nîmet û hiqûqê azadî û serbestî ku bi ser cîranê derûdora me ve hatiye bexşîn divê bo me jî rewa bête dîtin. Û em şahidê mirazê xwe negirîne bawişî, serkizî, bêdengî, acizî û me'yûsît qeyd û qebûl nakin. Çinku li korê erz da hemû millet; ermenî û cuhûyan jî ji esaret derçûn, li jêr destê bîyaniyan rizgar bûn. Bi kamran û umîd û arezûyê xwe azad û dilşad bûn. Kurdistan ku bi hemû babetek ve ji emsalên xwe ne kêmtirîn e û heqê jîyan û qewmiyetî îsbat kiriye. Bi taqî ew tenha êdî paşkevtî û beşxwar e, nabî. Kurdistan ku heqîqet û tebîetê wê cîya kirîyete. Dîyar e bi piçir piçir nayête parçe parçe kirin. Û bi kutleyekî umûmî nejî û nehatiye îdare kirin. Li dawiyê tûşî felaket û peşîmanî dibî. Ku wateya wê ev e, hemû kurdên sahib fikir û aza li pêşve pêwîste vê nuxteyê jî bîne berçav. Ciyê umîd û mayeyê zindekî her îqbal û îstiqbal e. Bo wê ku li new- paşî bi sûretekî pak û çak ve li nav hikumet û milletan da bi îzet û hurmet ve bijîn. Êdî li şahrahî teraqî û medenîyet da çend gavan biçine pêşve. Bo muhafizeyê mewcûdîyet û seadetê mulk û millet. Bo sendina hiqûq û hidûdê xwe yê xwezayî. Êdî yekdil, yekwicûd, bi heskirinekê bê kîn. Enwayî renc û meşeqqet û fedakarî û metanet îxtiyar dikin. Bo seadetek yekcarî, mandîbûna çend rojên kemalî çî ye "divê ji bo xatirê gulek, qehrê sed striyan bête kişandin". Em milletê kurd ku heq û heddê xwe dinasin. Her dem umîd û arezûyê xêr û xoşî li cîranên xwe yên muhterem dikin. Û hemû wextê li gelê cihetê ve muxtacê hîmmet û destê alîkariya hikumetên wan ên gewre ne. Bê guman her hikumetê ku destê muhabet û merhemetê bidate me û hiza bi muawenet û hemrahê me biket, bînmuqabile em jî bo wan li xizmet û hurmetê da fitûr û qisûr nakin. Û bo dewama ev dostî û sîyasetê û menfetê herdu aliyan qazanc ji hevûdû dikin. Helbet karûbarê navdarên hikumet û aga wan li miraq û îştiyaqê efkarî hemû millet heye. Ji ber wê emnîyet 16 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- û umîda me heye, ku em sîyaset û tertîbatekî weha dabimezrînin ku hemû Kurdistan bi wê rûsor û kêfxweş be. Û li wezîyetê hikumeta hazir wextê tevgera hikumet zor minetdar û sipasî guzar in. Hêviya me ew e ji gencên nîştimanperwer ji vê zêdetir şewqê wan bikar bînin. Êdî her bijî hikumetê millî yê Kurdistan!"17 Dema ku Şêx Mehmûd li Hindistanê bû, Ji alîkî ve karbidestên îngiliz gelek neheqî û zahmetî dabû gelê kurd û ji alîyê dî ve jî tirkan di nav eşîretên kurdan de xebateke baş kiribû, ji ber vê hinek eşîretên kurdan xwe nêzîkê tirkan kiribû. Piştî ku cardin têkiliya kurd û îngilizan xera bû, kur- dan xwe nêzîkê tirkan kirin û xwestin ji nûh ve bi wan re têkilî deynin. Beriya ku hêzên tirk werin Rewanduzê, li herêma Ranya û Koyê (Koysancax) û Şawir û Rewandizê de li hemberê îngilizan reaksiyonên tundrew hatin nîşandan. Wê demê Elî Şefîk begê ku bi navê Ozdemîr Paşa tête nasîn bi 200 leşkerên xwe ve hatin li Rewandizê bicî bûn. "Wan rojan merivê herî nêzîk ê tirkan, Tahîr Emîr Efendî bû û bi xwe jî sekreterê yekemîn ê Şêx Mehmûd bû û ji sîyaseta tirkan re xîzmet dikir. Bi rastî jî temsîlkarê tirkan û Ozdemîr Paşa yê li nik Şêx Mehmûd bû. Bi rêka alîgirên tirkan, bi Şêx Mehmûd dabûn bawerkirin ku dê Musil cardin bikeve destê tirkan. Ozdemîrî bi xwe jî, bi got- inên dînî û cîhadî tesîr li ser Şêx Mehmûd kiribû. Bi wî dabû bawerki- 17 Kovara BÎR, hejmar:2, r. 62-63, Mêjûyê Hikumdariya Şêx Mehmudê Hefîd rin ku dê Mistefa Kemal Kurdistanê bike wîlayetek û Şêx Mehmûdî jî bike walîyê wê. Bi vê awayê li Kurdistanê cardin giraniya hêzên tirk derkete pêş."18 Wê demê tirkan li her derê derbarê welat- parêzên kurdan de propagandayên neyînî dikirin û wan bi alîkarî û xulamtiya îngilizan sucdar dikirin. Bi rastî mejiyê Şêx Mehmûd jî ne zalal bû, derûdora wî bi kesên alîgirên tirk û dijminê îngilizan ve hatibû pêçandin. Şêx Mehmûd jî di xuyayî de bi îngilizan re bû, lêbelê bi awakî veşartî jî bi tirkan re bazariyê dikir. Di rastiyê de Şêx Mehmûd ne bi tirkan û ne jî bi îngilizan ewqas bawer nebû. Dema ku ji Hindistanê vegerya, li Bexdayê ligel Mesulê Samî yê îngiliz û Kral Faysal civînekî kirin û di vê civînê de ji aliyê herduyan ve soza dameziran- dina hikumeta kurd ji bo Şêx Mehmûd hatibû dayin. Wî digot: "Eger îngiliz li ser soza xwe bisekinin û ji bo damezirandina Hikumeteka Kurd ji me ra alîkarî bikin, wê demê ez jî dikarim li hemberê tirkan kurdan berhev bikim û li dijberê wan rawest- im. Lêbelê ku tu hêvîyekî tune be ez nikarim hêzeke wisa berhev bikim. Ku tirk bi hêza leşkerî Musilê cardin bigrin û li wê derê desthelat bin, wê demê dê kî ji me re bibe alîkar. Em nikarin bi vê awayê bawerî bi îngilizan bikin. Ku îngiliz li ser soza xwe nesekinin û ji bo damezirandina Hikumeta Kurdstanê ji me re nebin alîkar, em nikarin xwe biavêjin nav agir."19 18 Refik Hilmî, Anılar(Bîranîn), r. 108, nûjen yay. Istanbul 1995 19 Jêdera berê, r. 132 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 17 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Ji van gotinên Şêx Mehmûd dîyar dibe, ku alternatîfeke ji dervayê îngilizan jî mimkun e. Ew jî, peymana bi tirkan ve hatiye çêkirin û waadên wan in. Piştî ku çanteya poste yê navbera Rewandiz û navçeya Cizîra Kurdistana Bakur dikeve ber destê îngilizan, perdeya li ser têkilî û name- gorîna Ozdemîr û Şêx Mehmûd radike û têkiliya wan derdixîne holê. Li gorî hinek lêkolîner- an metna peymana navbera Mistefa Kemal û Şêx Mehmûd jî, ji aliyê îngilizan ve hatibû bidestxistin. Di belgeyên arşîva Rusya Federal de naveroka peymana navbera Şêx Mehmûd û tirkan bi vî awayê hatiye dîyarkirin: 1-Dewleta Tirk soza serxwebûnê dide, bi şertê ku ligel welatên din peywendîya wan çê nebe. 2-Dewleta Tirk, Şêx Mehmûdê Berzencî wekî hikumdarê Kurdistana Başûr nas dike û ji bo bajarê Silêmaniyê mafê damezirandina Meclîsê dide. 3-Sînorên Kurdistana Başûr: ji alîyê bakur ve hetanî qeza Şemzînan, ji alî başûr ve çiyayên Hemrîn, ji aliyê rojhelat ve Îran û ji aliyê rojava ve jî digîje Dîjleyê. 4-Dewleta Kurdistana Başûr xwediyê mafê damezirandina artêşa (orduya) xwe ye. 5- Tirkiye bikeve şerî, Kurdistana Başûr mecbure ku pişt- girî bide wê. 6-Mafê Tirkiyê heye ku leşkerên xwe ji Kurdistana Başûr derbasê cîyekê dî bike, bi şertê erkêkirina Hikumeta Kurdistanê. 7-Dewleta Tirkiyê dikare piştgirîya maddî û manewî bide Kurdistana Başûr. 8-Hikumeta Kurdistana Başûr, ji bo parastina xwe dikare biryara bicîkiri- na leşkeran di sînorên xwe de bide."20 Ev bûyer, bû sedemê qetandina heleqaya dawî ya navbera Şêx Mehmûd û îngilizan. Piştî ku têkiliyên Şêx Mehmûd û îngilizan bi temamî têkçû, îngiliz ji bo ku Şêx Mehmûd ji Silêmaniyê derbixin, di roja 3/3/1923an de bajar bombarduman kirin. Şêx bi neçarî roja dîtir bi tevî qis- mek hêzên xwe ve bajar terk kir û çû herêma Sûrdeştê. "Belam Şêx Heme Xerîb ligel Riza Beg û Evdremanxanê Ehmed Paşa da, bi piştgirîya Kerîm Begê Fetah Begê Hemewend, li wê maye û maweyekî dî bi navê Şêx hikim li Silêmanî kirine."21 Piştî ku Şêx Mehmûd ji Silêmaniyê derçû, demeke li Sûrdeşt ma û paşê baregayê (qerargaha) xwe bire Qemçûxê û ji wê derê jî birin Şikefta Casena. Bangî Heq jî li vê şikeftê wekî weşana Baregayê Giştî yê Leşkerê Kurdistan di roja 28ê Adara 1923yan de dest bi weşanê kiriye û bi tenê sê hejmar hatiye çapkirin. Dema ku Şêx Mehmûd li şikevta Casenayê bû, Ozdemîr ji Rewandûzê ve diçe nik 20 www. Newroz.com. Arşîva Wezareta Derva ya Komara Federal a Rusya, beşê rojhelat û dosya hejmar 106. Ev belge, di encama hevdîtina Dubson Erkadî Borisovic ê konsolosê Urmîyeyê û Ehmed Takî yê temsîlkarê Şêx Mehmûd de, wek raporteka veşartî ji bo Wezarreta Derva ya Komara Federal a Rusyayê hatiye amadekirin. 21Kovara BÎR, hejmar:1, r. 64, Mêjûyê Hikumdariya Şêx Mehmûdê Hefîd. 18 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- wî û jê daxwaz dike ku hêrîş bibe li ser Hewlêr, Koyê, Kerkûk, Kifrî û Xaneqînê. Armanca tirkan ev bû, "di Kurdistanê de dijminatîya li hemberê îngiliz û fransizan teşwîq bike û vê yekê ber bi pevçûnekî bibe, da ku pêşiya yekgirtina kurd û bîyaniyan bête girtin."22 Li hember ev hewldanên tirkan, rewşenbîr û supayên kurdperwer ên wekî: "Îzzedîn Topçî, Emîn Rewandizî, Elî û Ezîz Kurdî û Reşîd Şewqî û Ezîz Hîkmet Qezaz û Mecîd Tuarşî û Nurî Beg û Fayiq Kak Emîn û Xalid Seîd hev girtin û hewl dan ku Şêx li turkan bite- qîne, lê hewldana wan serî negirt."23 Roja 8/5/1923 firokeyên îngiliz li ser bajarê Silêmaniyê û qezayên wî de belavok darijandin. Di vê belavokê de dîtin û nêrînên ciyawaz ên nûnerê Îngiliz û hikumeta Îraqê weha anîbû ziman: "Li gor Hênrî Dobs weha bû, heta ku Şêx azad be, hîç îdareyekî Silêmanî mayina wê çareser nabe. Ji ber vê, eger neyê kuştin yan neyê dîl- girtin, baştir ew e ku em bi gel ra rêk bikevin. Heçî hikumetê Îraqê ye jî, rageyandina wî ya 25/12/1922 ê ku bîrûraya xwe dîyar kir. Tê da mafê kurd nebû, bo pêkanîna hikumetekî kurdî di çarçova Îraqê da û sûr bû li ser tund bestina Silêmanî bi Bexdayê ve."24 Şêx Mehmûd xeteriya rewşê têdigîje û ji bo fêmkirina fikra îngilizan nameyek dişîne Bexdayê ji nûnerê bala yê Mendubê Samî re. Di bersîva nameya wî de ji wî re tête 22 TBMM. Gizli Celse Zabıtları, Türkiye Iş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1985, Cilt: 3, Sayfa: 550 23 Kovara BÎR, hejmar:1, r. 126, Bihara 2005an-Amed. 24 Kovara BÎR, hejmar:1, r. 127, Bihara 2005an-Amed. gotin: divê yan tu yê bê Bexdayê ji bo qisekirinê yan jî em dê hêrîş bikine ser Silêmaniyê. Şêx bi ya wan nake. Ji vê şûnde îngiliz dest bi hereketê dikin. "Hêza nû ya îngiliz 14/5/1923 geyîşte Çemçemal. Şêx her wê rojê nameyekî bo fermandeyê stunekê îngiliz li Kerkûk nûsî ku ji Çemçemal neyête pêş ve. Roja 15/5/1923yê jî Casenê terk kir û bi rêya "Şêx Bax" da çûye Mawet û Şarbajêr û dawîyê li wê tê "Birince"ya Hewraman niştecî dibe. Wê demê biruskeyekî bo hemû baly- ozên bîyanî şande Tehran û nerezayîya xwe tê da derbirî dijî çewsandin û serkutkariya îngiliz û ji wan dawa kir ku yarmetî bidinê".25 Hêzên îngiliz ji Çemçemal bi ber ve Silêmanîyê birêketin, roja "16/5/ 1923 geyîştin Serçinar(ciyekî havîngeh ê Silêmanî ye). Roja pêştir (15/5/1923) bi firoke name bo malmezinên bajar belavkirin. Ew jî roja 16/5/1923 çûne Serçinar. Edmonds heman rojê ligel ew sergewreyan hate nav bajar. Ehmed Begê Tofîq Beg kire serpereştê giştî yê dayreyan û Şêx Qadir bû berpirsê asay- işa giştî û Mecîd Efendî jî bû rêvebirê pêşî û teşkîlatê polîs birêxiste. Ew hêzan destê wan di komala navçeyên dewrûberê Silêmanî û bi taybetî Sûrdaş û Merge da hebû. Paşê piştrast bûn evcar di 28/5/1923 da çûne nav bajar. Li wê demê jî duwem dewranê hukmê rastewxo yê îngiliz li bajar da dest- pêkir."26 Her ew mang nûnerê bala ev beyan- nameya resmî di rojnameyên 25 Jêdera berê r. 127. 26 Jêdera berê, r. 127. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 19 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Bexdayê de belav kirîye: "em dizanin Şêx Mehmûd gelek name şandiye û derxistîye ku layengirê hikumet e û hej ji xizmeta wî diket. Di bersîvê da ji wî ra gotine: eger bête Bexda, li ser muhalefetkirina li hember hikumetê tûşî ceza nabê. Rê jî didinê ku ligel xêzana xwe li Bexda dabinişe. Wê demê li vira bi rêz mamele bi wî tête girtin û bo wî azadî tête dayin, demêkî hewl nedet bi bê molet li Bexda tête bicîkirin"27 Roja 2/6/1923 serokwezîrê Îraqê Abid Elmihsîn Elsahdunî bi tevî heyeta xwe û nûnerê îngiliz Henrî Dobs gehîştin bajarê Silêmaniyê. Dixwestin bajêr wek lîwayekî bi rûyê îdarî ve bixine ser Bexdayê ve. Ji bo vê "Ligel malmezin û serokên kurd kom- bûn. Bo wan derket ku kurdê Silêmanî navên hîç deshelatêk hikumeta Îraqê li serê wan da hebê. Ji bo vê, biryar dan ku bimênête heta çareserîkî jê re bibînin ku hemû layekî pê razî be. Edmonds 2/6/1923 pêşnîyarê wan kir ku encûmenêkî îdarî yê kurd bi serokayetîya gewreyekî bajar ku bi dilê nûnerê bala yê îngiliz û Melîk Feysel be, bête damezirandin. Kurdî zimanê resmî yê lîwa Silêmanî û Silêmanî jî lîwayekî Îraqê be û pareyê ji bac girtinê dihate komkirin bo rêx- istina karûbarê birêvebirina lîwa biha- ta terxankirin û xerckirinê. … Ew pêşniyar roja 3/6/1923 di kombûna wefdeke û gewreyên bajêr da hate berçav xistin. Aliyê kurdî biryara pesendkirinê da."28 27 Jêdera berê, r. 127 28 Jêdera berê, r. 128 Digel ku ev biryar ji aliyê malmezin û giragirên bajar ve hate pesendkirin jî, gelek kêmanî û valayî têde hebûn. Ji ber vê, ev şêweyê hikmê rastewxo yê îngiliz jî zêde berdewam nekir. Wê demê Şêx Mehmûd bi navê Xemze li gundekî nêzîkê bajêrê Silimaniyê niştecî bû. Piştî ku hêzên îngiliz ber bi Kerkûkê ve hilkişyan, di serokatiya Kerîm Fetah Begê Hemewendî de leşk- erên kurd bi navê hikumdariya Şêx Mehmûdî cardin desthelatiya bajarê Silêmaniyê bi dest ve girtin. Şêx Mehmûd jî roja 26/2/1923yan gehîşte nav bajarî û xebatên damezirandina hikumeteke nûh dest pê kir. Hikumeta Sêyemîn a Şêx Mehmûd, di serê meha Temmûza 1923yan de hate îlankirin. Beriya damezirandina hikumeta sêyem, ji aliyê dewleta merkezî ya Îraqê û rêvebirên îngiliz ve qezeyên wekî Çemçemal, Ranya, Qeladiz û Helebce ji bajarê Silêmaniyê hatibûn veqetandin. Piştî ku hikumeta nûh hate damezirandin, di dawiya Temmûza 1923yan de, cardin Şêx Mehmûd dest bi ser qeze û nahiyeyên cûdakirî de girt û ji bo nûnerê gewre rageyand ku van deveran cardin veg- erînin bi ser bajarê Silêmaniyê ve. Lêbelê ev daxwaz ji aliyê nûnerê gewre yê Îngiliz ve hate redkirin. Şêxî kon- trolkirina xwe ya li ser van deveran berdewam kir. Bi minasebeta ku Şêx Mehmûdî dest danîye ser van qezeyan û hatûçûnê qedexe kiriye, roja 16/8/ 1923yan bi taybetî Baregayê Şêx Mehmûd û mala wî bi firokeyên îngiliz tête bombardê- makirin. Bi vê bombardumanê, cara yekemîn bû ku hêzên hewayî yên 20 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- îngiliz li Rojhelata Navîn têne bikaranîn. Melîkê Kurdistanê li ser vê bûyerê, nerazîbûna xwe ji bo nûnerê gewre yê îngiliz dîyar kir. Ji bo vê, melîkê Kurdistanê çendîn name ji bo nûnerê gewre yê îngiliz verêdike Bexdayê, da ku nûnerekî xwe bişîne Silêmaniyê ji bo hevdîtinan. Henrî Dobs bi nameya xwe ya roja 12/11/1923 weha bersîva wî dide: "divê bête Bexdayê ku em çarenûsa Silêmaniyê bi hev ra bipeyvin." Di nav vê gelemşe û danûsendinan de, Wezareta Malîye yê Hikumeta sêyem a Şêx Mehmûd, di destpêka sala 1924an de pûlên xwe çapkirin ji bo rêvebirina karûbarê resmî yê daîreyan. Ji bo rêkûpêk kirina karên daîreyên resmî, hinek projeyên din jî hatibûn amadekirin. Ji ber van bûyeran îngiliz û hikumeta Îraqê gelek aciz û nerehet bûn. Roja 20/5/1924an ji aliyê firokeyên îngiliz ve gelek belavok li ser bajar û qezeyên Kurdistana Başûr ve hatin belavkirin û paşê jî bi berde- wamî hatin bobardumankirin. Ji ber vê bombardumanê, Şêxî roja 25/5/1924 bi nameyek nûnerê îngiliz agadar kir ku ew û çekdarên xwe bajar terk bikin. Di encama vê bobardumankirinê de ji 20 hezar daniştvanên bajêr, tenê 700 kes mabûn. Xelk hemû koçberê gundên dorberê bajêr bûbûn. Dîmeneke ji wan rojan ji aliyê nivîskarê Ûmîdî Îstiqlal Ehmed Xoce ve weha tête dîyarkirin: "Li hemû serban û malan billêseyê agir helestê, xanî wêran û kavil bi ser hev da rûxabûn, bajarê çol û bêxwedî. Li jêr bomba û mîtralyozan da jin û min- dal û pîr ketibûn deşt bi bê xûrek û aw û bi pêxwasî".29 Piştî vê bobardu- mankirinê, careke dî bajarê Silêmaniyê bi alîkariya leşker û polîsên Îraq û hêzên pîyade yên îngiliz ve roja 25/5/1924an hate dagîrkirin. Şêx Mehmûd, berîya ku bajar ji nû ve bête dagirtin, terka bajarî kiribû. Şêx Mehmûd ligel qismek hêzên xwe yên leşkerî li ser sînorê belav bûn. Bi lihevhatineke zimnî hetanî serê sala 1927an li wan deran li gundekî niştecî bûn. Şêx Mehmûd, "bi qewimîna şerê ber deriyê seraya Silêmanî li 6/9/1930 da û peywendî danîna bi sê efser û çend kurdperwerêk pê ve, rêkevtina navberê şikand û hate Emdîw û li wê jî çûye Germîyan. Di vê navberê de ji serokê Meclîsa Şêwirmend a Neteweyên Yekbûyî re, bi navê gelê başûrê Kurdistanê nameyekî verêdike, ku têde hatiye gotin: "Paris 21ê Adara 1931 Ji Bo Berêz Serokê Meclîsa Şêwirmend a Neteweyên Yekbûyî Berêz, Ez pê serbilind im ku ji bo agadariyê gazindên neteweyekî ku di bin wesayet û hîmaya we de ye pêşkêşê cenabê we dikim. Lewra wesayet, tê mana hîmayekirinê. Ev netewe, di beşê başûrê welatê kurd de dijî û bi Îraqê ve hatiye îlhaqkirin. Ez bi xwe wekî endamekî vê neteweyê pê serbilind im. Ez bala we dikşînim ser vê yekê; her wekî mesela Mezopotamyayê, ew 29 Kovara BÎR, hejmar:1, r. 131, Bihara 2005an-Amed. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 21 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- erdê kurdan ku bi Îraqê ve hatiye îlhaqkirin, ji aliyê artêşa(orduya) hêzên mûtefîq û îtîlaf ve nehatiye fetihkirin. Bawer dikim agadarkirina we ya di derbarê vê yekê de wezîfa min e. Kurdan di sala 1918an de bi hewldanên xwe dest bi tekoşîna çek- darî kirine û yekîneyên leşkerî yên tirk mecbur kirine ku ji welatê wan derkevin. Piştî vê, serxwebûna xwe ragehandine û ji bo rêvebirinê "Hikumeta Başûrê Kurdistanê" damezirandine. Di wê demê de Îraq di nav anarşiyê de bû. Li vê derê şerê yekîneyên hêzên dewletên Mûtefîq û îtiliaf berdewam dikir. Mixabin ku pişt re erdê me ji bo Îraqê hate îlhaqkirin. Û ew awrupaya ku dibêje min ji bo parastina heq û hiquq û edaletê dest bi şerî kiriye, ji ber vê bêedaletiya berçav dengê xwe der- naxîne; hiquqî nebe jî bi fiîlî hikume- teke me heye, di vê rewşê de qeder û dahatûya me bi neteweyeke dî re tête girêdan ku em ji alîyê qewmî, fîzyolo- jî, dîrokî, ziman, adet û toreyan ve ji hev cûda ne. Ligel vê, ji aliyê Cemiyetaya we ya gewre ve waadkiri- na muxtariyeteke berfireh ji bo başûrê Kurdistanê, bi hindikayî be jî vê bêedaletiyê hinek sivik dike. Lêbelê, di vê navberê de gelek sal der- bas bûn, hîn jî ew waadên we nehatine bicîanîn. Ji xeynê wê, ji ber ku me her gav erebîzekirnê red kiriye û ji bo bicîanîna waadên hatine kirin berxwe- daye, her roj gîyanê me û jinên me û zarokên me û bavên me di bin agir- barandina mîtralyoz û firokeyan de dimînin. Ji ber ku me beşdarî di hilbijartinên Hikumeta Erebî ya Îraqê de nekir, paytextê Kurdistana Başûr bajarê Silêmaniyê ji aliyê wan ve hatiye bomardumankirin. Hikumeta Ereb dixwaze hemû mafê kurdan ji holê rake û peymanekî pêk bîne ku hemû hêvîyên kurdan bişikîne. Em bawer dikin ku di ser gîyanê pakiş ê qur- banîyên ev agirbarîna mîtralyoz û firokeyan de, di Kurdistana Başûr de îtîbara Cemiyeta we ya gewre jî kêm dike. Lewra kurd di bin wesayet û hîmayeya Cemiyeta we de ne. Eger hêzên hikumeta erebî ya Îraqê, bi yekîne û firokeyên îngiliz ve neyin piştgirîkirin ku ew jî bi navê Cemîyeta we ya gewre mandaterê vê welatî ne, ji bo kurdan tekrarkirina dîrokê, li ser Bexdayê ve çûyin û dagirtina wê derê karê rojekî ye. Em dikarin her gav welatê xwe li hember ereban biparêzin û em dê her gav jî wisa bin. Lêbelê em naxwazin bi hikumeta îngiliz re bikevin nav nakokîyeke çekdarî, ji ber ku ew bi navê Cemîyeta we ya gewre tevdi- gerin. Em dixwazin bi navê edalet û heqaniyetê dengê xwe bigehînin wan. Heke welatê me bi Îraqê ve bidine îlhaqkirin û bixwazin vê îlhaqê jî bi zorê çekê bi me bidine qebûlkirin, ji aliyê Cemîyeta we ya gewre ve pêkanîna ewlekarî û aştiyê gelek zah- met dibe. Heta ku qederê welatê kur- dan bi destê zarokên kurd ve neye dîyarkirin û welatê kurdan bi destê hikumeteke kurd neye rêvebirina, aşitî û ewlekarî jî, ji xiyalê wêdetir tiştekî nîn e. Kurd xwedî dîrokeke hezar salan in û di nav pêlên dîrokê de her gav hebûna xwe, dîroka xwe, welat û sazîyên xwe yên neteweyî parastine û hatine hetanî îro. Kurd dê li hemberê erebên Îraqê serê xwe daneynin, heta hebûna ferdê dawî dê parastina xwe bikin. 22 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Em kurd, dixwazin bi hemû gel û neteweyan re bibin dost, li hemberê tû neteweyekî kîna me nîn e. Lêbelê mafê xwe rêvebirinê ji hinek qebî- leyên îptîdayî yên(wekî Lîberya) Efrîqayê re jî hatiye dayin, ev maf ji bo vî neteweyê ku di dîrokê de bi duristî, wêrekî, şervanî û zîrekiya xwe tête nasîn re rewa neyê dîtin, ev ji aliyê me ve bi xweşbînî nayê dîtin. Bi taybetî jî ev demên dawî hikumeta erebî ya Îraqê, bi piştgiriyeka xurt a hikumeta îngiliz, îhtirasên şovenîzma neteweyî ya ereban didin der û dixwazin berxwedana me bi rijandina xwîneka hîn zêdetir bişikînin. Bi hezaran kurdên siwîl tenê ji ber fikra xwe ya sîyasî bûne hedefa bombe û mîtralyozan. Eger îro kurd çek hilgirtine, sedemê vê, ew zordestî û neheqiya li ser wan e. Xwîn û agir, dê ji bo guhartina dîrokekî, erebîzekirina bi sed hezar- an kurdan, erebîzekirina Selheddînanû Kerîm Xanê Zendan têrî neke û nake jî. Her çiqas îro em çekdar bûne jî, ev ji ber mecburîyetî û bêmecaliyê ye. Em naxwazin li ser tû miletekî û tû welatekî serdest bin û hukmê li wan bikin. Lêbelê em naxwazin bikevin bin hukmê miletekî din û bi wan ve bêne girêdan jî. Di vê şerê dawî de, ji bo vê armancê bi sedhezaran însanan xwe feda kirin. Hinek mafên me di rojên pêşî de ji aliyê Cemîyeta we ya gewre ve hatibûn erêkirin û tes- dîqkirin. Di vê navberê de ez bi destûra we dixwazim vê bêjim: şoreşa me ji ber nîyeta xerab a rêvebirên Îraqê dest pê kiriye, ev rewş, tenê bi naskirin û rêz- girtina hemû mafên me dikare bidawî bête. Daxwaza me ev e: Ku raste rast di bin mandateriya Cemîyeta we ya gewre de, serxwebûna welatê me û "Hikumeta Kurdistana Başûr" bête nasîn. Naveroka wê çi dibe bila bibe, divê her pevgirêdaneka me ya bi Hikumeta Erebî ya Îraqê re bête qutkirin. Jixwe li gorî peymana ku nûh di navbera Îraq û Brîtanyayê de hatiye îmzekirin, mandateriya Brîtanyayê ji ser Îraqê radike. Ji ber vê, pêşniyara me bi mantiq û pêdivî ye. Pêdivîye Cemîyeta we ya gewre jî, li gorî mantiqa pevgirêdaniya bûy- eran, vegere ser biryara xwe ya sala 1925an. Ez pirr bi rêzdariyê tika dikim ku ev ji aliyê Ekselans ve bête qebûlkirin. Bi navê gelê Kurdistana Başûr. Şêx MEhmûd"30 Dawîya şerê Awbarîk li 5/4/1931 da, dîsan hilkişiye bo ser sînor, heta ku li 14/5/1931 da teslîmê hikumeta Îraqê bû, li wê maye. Sereta wî birine bajarê Hile û dawîyê Nasirîye û ji wê jî birine Rumadî û ji vir jî dibin Bexda. Li her- aketa Reşîd Elî Geylanî da (1941), ji Bexda helhat û geyîşte gundê Sîdeqan û kevte rêkxistina tevgerek. Belam meramê wî nehate cî û xwe bideste ve da. Paş maweyêk jîyana xwe li gundê Darêkelî domand. Roja 9/10/1956 li Nexweşxaneya Heyderî yê Bexda koça dawî kir û çû 30 Bazîl NÎKÎTÎN, Li Ser Kurdan Lêkolîneke Sosyolojîk û Dîrokî, r. 520,521,522, weşanên Deng, Gulana 1991- Stenbol B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 23 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- ser heqîya xwe. Termê wî li Mizgevta Gewre ya Silêmanî hate binaxkirin."31 Rewşa Çapemenî û Weşangerî ya Li Kurdistana Başûr Di Dema Şêx Mehmûd de Her wekî ku me li destpêkê jî dîyar kir, di nav civaka kurd de fikrên neteweyî di destpêka sedsala XXan de geş dibe. Bêşik havêna fikra netewî ya kurd û xebata wan a rêxistinî, bi giranî di paytextê Dewleta Osmanî de dest pê kiribû. Wê demê bakurê Kurdistan û başûrê Kurdistanê ji hev nehatibû veqetandin. Ji ber vê, rewşenbîrên başûr û bakurê Kurdistanê bi hev re rêxistin dibûn, çalakîyên wan ên rewşenbîrî û neteweyî jî di nav hev de bûn; bi hev re cemiyetan dadime- zrandin û kovar û rojname derdixistin. Piştî ku Dewleta Osmanî têkçû, Kurdistan jî wekî bakur û başûr ji nûh ve parçe bû. Ji ber parçebûna Kurdistanê, potansiyel û berhevbûna zanyariya sîyasî û kulturî ya kurd jî parçe bû. Di encama vê parçebûnê de tevgera kurd jî lawaz bû. Dema ku em li çalakiyên rewşenbîrî yên dema hikumdariya Şêx Mehmûd binêrin, divê em vê rastiya dîrokî ya civika kurd jibîr nekin. Bêşik di destpêka sedsala XXan de jî û îro jî ragehandin, ji bo tevgereka neteweyî û civakî pirr girîng e. Çape- menî û weşangeriya di dema tevgera Şêx Mehmûd de, bi tevî hemû kêmasî û lawaziyên xwe ve, ji bo tevgera neteweyî ya kurd û kurdolojîyê 31 Mela Xalid Ezîzê Motkî, Mêjûyê Hikumdariya Şêx Mehmudê Hefîd, kovara BÎR hejmar: 1 , r. 63-64 belgeyên pirr girîng in. Li vê derê em dê bi kurtebirrî behsa çend kovar û roj- nameyên wê demê bikin. Pêşkewtin (20/9/1920): Piştî têkçû- na yekemîn îdareya Şêx Mehmud, îngilizan îdareya Silêmaniyê cardin girte dest xwe. Ji bo belavkirina propa- ganda û siyaseta xwe din av gelê kurd de û li hemberê tirkan, di bin ser- pereştiya Mêcerson de bi navê Pêşkevtin dest bi weşandina roj- nameyekî kirin. "Rojnameya Pêşkewtin a hefteyî, yekemîn rojname bû li vê navçeyê da hate belavkirin.. Yekem hejmara wê li roja 29ê Nîsana sala 1920 hatiye belavkirin, heta Temûza sala 1922ê berdewam kir, di vê maweyê da 118 hejmarên wê hatine belavkirin."32 Bangî Kurdistan (2yê Tebaxa 1922-1ê Nîsan 1926): Dema ku Şêx Mehmud ji Hindistanê vegerandin Kurdistanê û hikumeta duyemîn a Şêx Mehmud hate damezirandin, rojna- meya Bangî Kurdistan wek organa fermî yê Cemiyeta Kurdistanê dest bi weşanê kir û ji heftê carekî dihate weşandin. Xwedî îmtîyaz û birêvebirê berpirsîyarê rojnameyê Mistefa Paşa Yamolkî bû. Desteyê nivîskarên wê Refîq Hîlmî, Elî Kemal û M. Nûrî bûn. Li ser bergê pêşî yê rojnameya Bangî Kurdistan hatiye nivîsandin, ku roj- nameyeke "îlmî, îçtîmaî, edebî, hurr û serbestî yê mîllî ye, heftê carêk bi navê rêkxirawa Cemîyeta Kurdistan li bajarê Silêmanî tête belavkirin, xwedî 32 Kovara BÎR, hej.: 1, rûpel. 92, Bihar-2005, Amed 24 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- îmtîyaz û berpirsîyar û sernûser, Mistefa Paşa Yamolkî ye."33 Rojnameya Bangî Kurdistan bi zimanê kurdî-tirkî û farisî hatiye weşandin, li ser hev 17 hejmar derçûne û hejmara dawî di 1ê Nîsan 1926an de hatiye belavkirin. Piştî ku Şêx Mehmûd neçar ma ji Silêmaniyê derbiçe, weşana Bangî Kurdistan jî hate rawestandin. Rojî Kurdistan (15 Çirîya Pêşîn a 1922- 3yê Adara1923): Piştî ku Şêx Mehmûd ji Hindistanê hate vegeran- din, roja 30/9/1922 geyişte Silêmanî û di 10/10/1922 da kabîneyekî taze yê hikumetê damezirand û rojnameya Rojî Kurdistan bû weşana fermî ya hikumetê. Xwedî îmtiyaz û sernûserê wê M. Nûrî bû û li bajarê Silêmaniyê derdiçû. Ev rojname ji ber ku weşana resmî ya hikumeta Kurdistanê bû, hemû dengûbas û nûçe û beyan- nameyên û fermanên resmî yên hikum- darê Kurdistanê li ser rûpelên wê dihatin belavkirin. Li ser rûpelê pêşî yê Rojî Kurdistan hatiye nivîsan- din: "rojnameyeke sîyasî, edebî, îctimayî yê resmî ye û ji hefteyê carekî derdiçî." Bangî Heq (28 Adara 1923): Ev Rojname piştî ku Şêx Mehmûd Silêmanî bicî hiştîye, ji alîyê Baregayê Giştî yê Leşkerê Kurdistan ve li şikev- ta Casene (nizîkê Surdaş) hatiye çap- kirin. Tenê sê jimar jê derçûne. Bangî Heq, yekemîn rojname ye ku ji aliyê hêzekî sîyasî yê çekdarên kurd ve tête weşandin. Di yekemîn hejmara Bangî Heq de bi navê "Başqumandar û Melîkê Kurdistan Mehmûd", talîmat 33 Jêdera berê, r. 69. nameyeke "Bo Heyetê Mudaefayê Mîllîye" hatiye belavkirin û di benda wê ya 10. de hatiye nivîsandin: "Evro roja xîret e, roja murwet e, çakî(başî) û xirabiya evro wenda nabe, li dinya û axîret hesabê wî tête dîtin."34 Bangî Heq, sê hejmar derçûye û naveroka wan jî bi pirranî beyanname û bange- wazîyên Şêx Mehmûd in. Umîdê Îstiqlal (20/9/1923-25/5/ 2924): Ev rojname jî wek berde- wamiya rojnameya Rojî Kurdistan derçûye. Ev rojname jî, organê fermî yê hikumeta sêyem a Kurdistanê bû. Nûserên berdewamî yên vê rojnameyê: Ehmed Xoce, Refîq Hîlmî, Hisên Nazim, Ehmed Fewzî, Zêwer, Ehmed Faîz, Fayiq Zêwer, Bêxud, Arif Ûrfî û Reşîd kaban bûne. Li ser bergê wî yê pêşîn hatiye nûsîn: "Xezeteyeke sîyasî, edebî, îctîmayî yê resmî ye û heftê carekî derdiçî." Di nav rûpelên Ûmîdî Îstiqlal de jî ligel zimanê kurdî bi zimanê tirkî û farisî jî nivîs hatine belevkirin. Zarê Kurmancî (25/5/1926-23/7/ 1932): Xwedî îmtiyaz û birêvebirê vê kovarê Husên Huznî Mukrîyanî bû. Huznî Mukrîyanî, rewşenbîrekî kurd bû û wê demê li Bexdayê niştecî bû. Di sala 1926an de tête li Rewandizê bicî dibe û bi navê Zarê Kurmancî Çapx- aneyek dadimezrîne û heman demî jî bi vî navî dest bi weşandina kovareka mehane dike. Kovara Zarê Kurmancî, kovareka mehane (mangane)ya koma- leyatî, mêjûyî, hunerî û 34 Jêdera berê r. 114. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 25 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- wêjeyî bûye û li serhev de 24 hejmar hatine weşandin. Çapxaneya Zarê Kurmancî, yekemîn çapxaneya kurdî tête jimartin ku kurdekî bi pare û pûlê xwe kirrîbêt û li Kurdistan da damezi- randibêt û her weha ev çapxane, ku di sala 1948 da ji alîyê Gîw Mukrîyanî yê birayê Huznî Mukrîyanî ve navê Çapx- aneya Kurdistan tête lêkirin. Sedemên Sernekevtin û Xeletiyên Şêx Mehmûd Pratîka civakî û dîrokî ya netewe- yek, xezîneyeke tecrubeyan e ji bo dahatûya wan. Ew, di şertên îro de çiqas karibin ji vê xezîneyê feyde wer- bigrin û bîra xwe ya dîrokî-civakî teze bikin, ji bo dahatûyeke serkevtî jî wê karibin ewqas pêngavên rast biavêjin. Di vê çarçovê de, dema ku em li enca- mên tevgera Şêx Mehmûd binêrin: 1- Bi tevî hemû fedekarî û mêrxas- iya şervaniya wan, Şêx Mehmûd û kadroyên dorberê wî sîyaseta wê demê ya dinyayê rast tênegehîştin. Ji ber ku di destpêka vê nivîsê de behsa rewşa sîyasî ya wê demê hatiye kirin, em cardin naxwazin dûbare bikin. 2- Li pêşberê Şêx Mehmûd rêx- istinên dewletî yên modern hebûn û armanca wan a sîyasî, zelal û dîyar bû. Tevgera Şêx Mehmûd, ji siyaseteke neteweyî û rêxistineke modern meh- rum bû. 3- Ji aliyê teknîkî, rêxistinî, çekdarî û tecrubeya şer ve hêzên îngilizan û tirkan ji yê Şêx Mehmûd pirr pêşkevtîtir bûn. 4- Yek ji sedemên kêmanî û xele- tiyên tevgera Şêx Mehmûd jî, nekarî bi têra xwe xwenda û rewşenbîrên kurd rêxistin bike. Her çiqas li Bexda û Kurdistana Bakur ve hinek supay û welatparêzên rewşenbîr dihatin Silêmaniyê ji bo xizmet û piştgirîkirina ji hikumeta Şêx Mehmûd re, hinek serokeşîr û kesên nezan ên dorberê wî ji xebata rewşenbîran re dibûn asteng. 5- Şêx Mehmûd ji bo bihêzkirin û bicîkirina hikumeta xwe bi awakî têrhatî xebat nedikir û nedikarî qanunên pêdivî bide amadekirin û tet- bîqkirin. Ji ber vê yekê jî çerxê teşkîla- ta îdarî ya hikumetê serrast nedigerya. 6- Şêx Mehmûd merivekî cesûr û mêrxas bû û heman demî jî merivekî îhmalkar bû. Ev yek dibû sedemê wer- girtina biryarên nerast. 7- Gelek aşkira bû ku Dewleta Osmanî di Şerê Yekem ê Cîhanê de winda kiribû û hemû miletên misliman ên Rojhelata Navîn û Afrîkayê ji wan veqetyabûn. Di rewşeke wesa de, nêzîkbûna Şêx Mehmûd û tirkan, yanî hevalbendiya bi têkçûyî û wen- dakiriyan re, bû sedemekî girîng ê wendakirinê. 26 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Mehmûdê BERZENCÎ --- Page Break --- Evdal Xan, yek ji wan kurdê navdar e ku gelek kêm li ser hatîye nivîsandin û zanyarîyên me yên di derbarê wî de, ji bilî yek-du agahîyên kurt, hemî ew in ku di Seyahetnameya Ewlîya Çelebî de hatine nivîsandin û di saya wê gihîştine destê me. Eger bi tesadufî di dema bûy- era îstîla û talankirina Bedlîsê ji alîyê walîyê Wanê Melik Ehmed Paşa ve, gerokê tirk Ewlîya Çelebî ne li wir bûna, îhtîmaleke gelek mezin bû ku dê ew jî wekî bi dehan û heta bi sedan hemkûfên xwe di nav rûpelên dîrokê de veşartî bimaya. Lê ev tesaduf wisan kir ku em bi saya wî gerokê tirk ê bi nav û deng, li bûyerên qewimîne û ew hovîtî û necamêrîya li hemberî wî mîrê kurd rû dane, agahdar bin. Ji ber vê em ê bi şeh bikevin nav Seyahetnameya Ewlîya Çelebî ya cilda çaran û di der- barê Evdal Xan de tiştên li ber şehê me bikevin bînin li ba hev, ew çend agah- darîyên ku di destê me de jî hene têkin ser û ew pêşkêşî xwendevanan bikin. Tu agahîyek di derbarê sala ji dayîkbûna Evdal Xan de di destê me de tune, eger hebe jî agahîya min jê tune. Lê li gor kronolojîya bûyeran û hedîseyên ji alîyê Ewlîya Çelebî ve di Seyahetnameya xwe de dane dîyarkirin û bûyerên di dîroka Osmanîyan de qewimîne, em dikarin texmîneke gelek gilover bikin. Dema ku Sultan Murad diçe sefera Bexdayê û paşde vedigere Diyarbekrê, sal 1047ê koçî (1638ê zayînî) ye. Berîya ew biçe vê seferê, Evdal Xan mêvandarîya wî dike û bi awakî gelek îhtîşam û serfiraz ev pêşwazî û mêvan- darî dimeşe. Lê dema ku ji vê seferê vedigere, Evdal Xan ji bo serkevtina wî ya di vê seferê de, naçe Diyarbekirê pêşîya wî û bi rîya raspardeyên xwe re vî karî pêk tîne. Wî wextî ev Melik Ehmed Paşa, ku zavayê Sultan Murad e jî, cardin pê ra ye. Sultan Murad ji vê EVDAL XAN (...-1657) Ziya AVCI B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 27 --- Page Break --- helwesta Evdal Xan gelek aciz dibe û li gor neqla ji devê Melik Ehmed Paşa ya ji alîyê Ewlîya Çelebî ve, bûyer wiha bûye: "Di sala 1047ê koçî (1638ê zayînî) de Sultan Murad Xan Bexdayê girt. Di vegera xwe de xanê Bedlîsê nehat li balê û xezaya wî pîroz nekir. Gelek dilê Murad Xan êşîya û ji min re got: 'Ehmed, wekî qerzê Xwedê li ser te ferz be ku tu toleya min ji xanê Bedlîsê bistînî'. Pişt re dema ku ez heft meh cîgirê Îbşîr Paşa bûm, ew şeva Îbşîr Paşa bi leşker hat nava Stenbolê, bi şev Sultan Murad hat xewna min. Ew li ser çiyayê Wanê sekinî bû û nanekî xwînavî di destan de bû û ji min re got: 'ha, kerekî bide çiyayê û kerekî din jî bide xanê Bedlîsê'. Bi vê min ew gotina ku wî wextî ji min re gotibû bibîr anî û min vî şerî da destpê kirin... ". Ji bilî vê, cardin Melik Ehmed Paşa di vî warî de ji Ewlîya Çelebî re dibêje: "Dema ku ez walîyê Dîyarbekirê bûm, min xwe amade kir ku ez biçim ser Bedlîsê û ez heta Meyafarqînê jî çûm, lê gelek mîr û beg ketin navberê û gotin Evdal Xan ê xort e. Min jî ew da xatirê xortanîya wî û ez ji Meyafarqînê paşde vegerîyam". Dema ku em li tarîxa van bûyeran binêrin û ev gotinên hatine kirin, yanî "ew hê xort e" binirxînin, wekî me got bi awakî gilover em dikarin bêjin sala ji dayîkbûna wî dikare piştî sala 1610 an 1615an be. Yan jî saleke di navbera van salan de be. Bi gotineke din, dema ku em vê hinek vekin û îzah bikin, salên kesekî ku hê xort bê hesêbkirin û li ser textê mîrektiyeke wekî ya Bedlîsê rûniştibe, dikare navbera 20-30 salîyê de be. Em, eger 25 bihesibînin û wê ji tarîxa sefera Bexdayê derêxin, dibe 23- 25 salî yan jî çend sal ji wê zêdetir. Bêguman em vê tarîxê wekî min got, ji vê sefera Sultan Murad û gotinên Melik Ehmed Paşa derdixin. Yanî em di vî warî de tenê supekûlasyonekê dikin. Lê em dikarin sala koça wî ya dawîyê derêxin. Tarîxa îşgal û talankiri- na Bedlîsê ji alîyê Melik Ehmed Paşa ve sala 1065ê koçî yanî 1654/1655ê zayînî ye. Evdal Xan sê sal piştî vê îşgalê tê girtin û wî dibin Stenbolê û li wir îdam dikin. Li gor vê zanyarîyê, em dikarin sala koça wî ya dawîyê, yan jî sala îdamkirina wî derêxin, ku ew dibe 1068ê koçî, yanî 1657/1658ê zayînî. Evdal Xan kurê kedxuda Şemseddîn û nevîyê Mîr Şeref Xan ê nivîskarê Şerefnameyê ye. Kedxudatî di sîstema mîrektiya Bedlîsê yan jî dikare di sîstema mîrektîyên din ên Kurdistanê de jî hebe, rutbeke îdarî ye. Yanî hê di sexîya mîr da, kesê bi musaede û bir- yara mîr, kar û barên mîrektîyê dimeşîne û di eynî wextî de jî cihgirê mîr e. Em dizanin ku Mîr Şeref Xan hê di saxîya xwe de meşandina kar û barên Mîrektiya Bedlîsê dabû destê kurê xwe Şemseddîn ê bavê Evdal Xan. Ji ber vê, dema ku Şemseddîn dibe mîr jî ev unvan li ser dimîne û ew bi vê unvanê tê naskirin. Yanî jê re Kedxuda Şemseddîn tê gotin. Esas di sîstema îdarî ya Mîrektîya Bedlîsê de, gelek kedxuda hene, lê yek ji wan, wekî çawan gelek mîr hene, lê yek ji wan "mîrêmîran" e, di nav wan kedxu- dayan de jî yek serokê van hemî "kedx- uda"yan e. Çardeh kurên Mîr Evdal Xan hebûne. Ev kur ji çend jinan in. Lê di nav jinên wî de, ya herî bi nav û deng 28 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Evdal Xanê Bedlîsî --- Page Break --- Xanim Sultana keça ZalBegêEdilcewazî ye. Ewlîya Çelebî, di Seyahetnameyê de gelek pesnê wê daye û behsa mahirtîya wê kiriye. Piştî ku Evdal Xan mecbur dibe textê xwe yê mîrektîyê terk bike, yê li ser textê mîrektiya Bedlîsê rûdine Ziyaeddîn Beg ê kurê vê Xanim Sultana hanê ye. Ewlîya Çelebî, tenê navê heşt kurên wî nivîsandine: Zîyaeddîn, Bedreddîn, Nuruddehr, Şerefeddîn, Şemseddîn, Îsmaîl, Hesen û Huseyn. Mixabin em navên şeş kurên wî yên din nizanin. Zanyarîyek din a di derbarê Evdal Xan û kitêbxaneya wî de, ji alîyê sey- dayê 'Ebdulreqîb Yusif ve, di kitêba xwe ya bi navê "Bangewazek Bo Roşenbîranî Kurd" de hatîye dayîn. Ew wiha dibêje: "Dema ku ez di geşta xwe ya li Kurdistana Tirkîyê ya di sala 1977an de li Bedlîsê bûm mêvanê Adil Beg Şerefxan, min di derbarê Evdal Xan de çend pirs jê kirin û yek jê jî aqîbe- ta kitêbxaneya wî bû. Min jê pirsî, ka gelo ji kitêbxaneya Evdal Xan tiştek li ber dest heye? Wî jî ji min re got ku, qasî ez dizanim û min sehkiriye, dibêjin dîwanek şiirên wî li ba kesekî xelkê Diyarbekrê yê navê wî Hesen Efendî hebûye". Belê, agahdarîya ji malbata Şerefxan bi xwe ya di derbarê Evdal Xan de ev e. Zanyarîyeke din jî heye û tê gotin, dema ku ew ji ber eskerê Melik Ehmed Paşa baz dide û xwe diavêje nav eşîretên Motkan û ji wir serhildana xwe didomîne, ew leqeba yan jî, navê mustear ê "Kejê Beg" bikar tîne. Pişt re cardin vedigere Bedlîsê, lê em nizanin gelo mîrektîyê ji destê kurê xwe Mîr Zîyaeddîn distîne yan na? Lê wekî me got, sê sal piştî bûyera dagîrkirina Bedlîsê, ew tê girtin û wî dibin Stenbolê û li wir îdam dikin. Berîya ku em ji vê mijarê derbas bibin, ez dixwazim bi kurtî jî behsa vî Melik Ehmed Paşayî bikim: Melik Ehmed Paşa, zavayê Sultan Muradê IVan ê padîşahê Osmanî ye. Wî serokwezîrtî, walîtîya Erziromê, Diyarbekrê û Wanê kiriye. Dema ku walîyê Diyarbekrê bûye, çûye ser Fermanrewayê Mizûrê yê li Amêdiyê. Di vê seferê de 700 kes ji wan qetil dike û Wêsif Xan ê fermanrewayê wê digre û bi xwe re tîne Diyarbekrê, lê pişt re ew berdide û fermanrewatîya wî cardin dide destan. Kirina wî ya duduyan, çûna wî ya li ser êzidîyên Şengalê ye. Di vê sefera xwe ya xwînavî de, li gor neqla Ewlîya Çelebî û nameya Melik Ehmed Paşa ya ji Evdal Xan re nivîsandiye, 10 hezar kes ji êzdîyên Şengalê qetil dike. Kirinên vî xwînrij û qatîlê han ên sisiyan, cardin li hemberî kurdan e û ew jî çûna wî ya li ser Bedlîsê ye. Ewlîya Çelebî li ser hejmara kuştîyên di vê talan û îşgala Bedlîsê de wiha dibêje: "Tiştek tesadu- fî ye, dema ku şer sekinî û kuştî hatin hejmartin, ew 1068 kes bûn, ku ev tarîxa koçî ya vê seferê jî bû". Lê li gor qeneeta min kuştîyên di vê seferê de, ji bilî ew talan û yaxmeyên tên kirin, dikare ji vê hej- marê gelekî zêdetir be. Em cardin ji wan nameyên ew dinivîse hîn dibin ku van hersê qetlîam û xwînrijiyên xwe li ser wesîyet û amo- jgerîya Sultan Murad dike. Lê sebebê herî mezin, domandina ew polîtîkaya Dewleta Osmanî ya di derbarê mîrek- tîyên kurdan de ye. Her wekî em dizanin, hê bîst sal bi ser lihevhatina B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 29 Evdal Xanê Bedlîsî --- Page Break --- Amasyayê ya di navbera kurdan û osmanîyan de pêk tê, derbas nabe, bêyî sebebekî ciddî, wî wextî jî ew dixwazin derbekê li mîrektêya kurd a herî bihêz û xurt a Bedlîsê bidin. Ji xwe, hê ji roja yekê ve ew li ser vê pilan û polîtîkayê dimeşin. Yanî kîjan mîrektîyên kurdan ên xurt hene, dixwazin ew çi çeng û peran bikin. Ew bêhêz û jar bikin ku di rojên pêş de ji wan re nebin asteng. Ji ber vê jî, ew mîrektîyê ji destê Mîr Şemseddînê bavê Mîr Şeref Xan ê dan- erê Şerefnameyê distînin û di ciyê wê de Mîrektîya Meletyê didinê. Lê wekî em dizanin, ew bi vê leyzê dihese û di nîvê rê de ji ser çûna Mîrektîya Meletyê poşmam dibe û bi sedan mal- batên Eşîreta Rojkîyan û mezinên Bedlîsê re berê xwe dide li ba Şah Tehmasb ê serokê Sefewîyan. Ancax piştî pêncî-şêst salan, pişt re kurê wî Mîr Şeref Xan dikare vegere li ser kar û barên Mîrektîya Bedlîsê. Dema ku ew xwînrijî, xeddarî, ceberrudî, kerb, kîn û neyartîya wî ya ji bo kurdan û dex- esî û çavnebarîya wî ya ji ew îhtîşama seraya Evdal Xan û Mîrektîya Bedlîsê têkin ser wê siyaseta Dewleta Osmanî, ev tabloya han a talankerî û xwînavî derdikeve pêşîya me. Demeke kurt berîya ku Melik Ehmed Paşa bê li ser Mîrektîya Bedlîsê û bi Evdal Xan re dest bi şer bike, ew û Ewlîya Çelebî bi hev re dibin mêvanê Evdal Xan û ew deh roj li Bedlîsê dimînin. Di esnayê vê mêvandarîya han de, Evdal Xan ji şêl û helwêstê wî dikeve şikê û fêhm dike ku ew paşayê bi kîn û xwînrij, di derbarê wî de tiştên baş nafikire. Ji ber vê jî, dema ku Melik Ehmed Paşa ji Bedlîsê derdikeve û ber bi Wanê ve dikeve rê, Evdal Xan, ji Melik Ehmed Paşa daxwaz dike ku Ewlîya Çelebî çend rojên din jî li balê bimîne û pişt re dê ew wî bi silametî bigihîne Wanê. Mebesat Evdal Xan ji vê daxwaza mayîna Ewlîya Çelebî ew bûye, ku xwestîye di derbarê helwêsta wî paşayî ya ji bo wî û mîrektîya wî de, tiştek ji Ewlîya Çelebî hîn bibe. Ji ber ku Evdal Xan kesekî dûrbîn û zîrek bûye. Ne mimkun e ku ew ji şêl û hel- wêsta Melik Ehmed Paşa nekitebe şikê. Ji ber vê jî dema ku Ewlîya Çelebî jê diqete û ber bi Wanê ve dikeve rê, Evdal Xan hêdî hêdî dest bi xwe amadekina li hember rawestandin û parêzgerîya mîrektîya xwe dike. Belê, piştî Melik Ehmed Paşa yê walîyê Wanê, vedigere Wanê, dest bi girêdana entrîka û peydakirina bahaneyên çûna li ser Evdal Xan dike. Vê jî pêşîyê bi riya tirkmenên ku li Wanê cihnişîn in û xwedîyê waridat û meqamekê ne destpê dike. Pişt re walîyê Erziromê û mîrê Melazgirdê dixe dewreyê û bi riya wan re çendîn tawan li Evdal Xan tên barkirin. Yanî ji birina talanan û heta bê bigihîje rêbirrî û sitandina bac û xeracên neheq. Di dawîyê de ji gelek mîrektîyên kurdan ên wekî Mîrektîya Mehmûdiyan, Mîrektiya Pinyanişîyan, Begê Erziromê û Melazgirê, eskerên Diyarbekrê û. hwd... esker berhev dike û dimeşe ser Bedlîsê. Di Seyahetnameyê de dûr û dirêj behsa vê êrîşa li ser Bedlîsê hatîye kirin, ji ber vê ez hewce nabînim li vir zêde li ser bisekinim. Li hemberî vê, wekî me got, Evdal Xan jî destgirêdayî namîne û ew jî daxwaza alîkarîyê ji gelek mîr û begên Kurdistanê dike. Ew çend begên ku bi kêmasî di destpêkî de alîkarîya Melik 30 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Evdal Xanê Bedlîsî --- Page Break --- Ehmed Paşa nakin û esker jî jê re naşînin ev in: Begê Şêrwanê, Hîzanê, Karniyê, Sêrtê, Zirqî û Kêsanê ne. Lê piştî şikestina Evdal Xan ew mecbur dibin tên huzura Melik Ehmed Paşa û ev paşayê han ê necamêr heqareteke gelek mezin li wan dike, li ser dexalet û rîcaya hinek mîrên Wanê ew ji kuşt- inê rizgar dibin. Ewlîya Çelebî, piştî biserketina Melik Ehmed Paşa yê walîyê Wanê bi ser Evdal Xan de û di cîyê wî de danî- na kurê wî Mîr Zîyaeddîn li ser textê Mîrektiya Bedlîsê, dûr û dirêj behsa girtina Bedlîsê, ew şerên di navbera herdu alîyan de diqewimin, hejmara kuştî, xezîne û kitêbxaneya Evdal Xan dike bi vî awayî didomîne: "...Piştî ferman hat dayîn, kedxuda Wîsif, heftê axa, qazîyê bajêr bi min re hatin û em çûn nav keleyê û me muhran şikand, yên tê de bûn me ew li deveyan bar kirin û me anîn li ber baregahê dêz dêz danîn li ser hev. Cardin ez, kedxuda Wîsif, muftî, melayê bajêr û axayên li wir ketin hindurê mala Xan û me derîyê odeyên wê vekirin, bi agahdarîya Zîyaeddîn Xan, xezîne, cebirxane û eşyayên tê de me derxistin ji derve û li sed û pêncî deveyan bar kirin û me ew wekî girekî li ber baregehê danîn. Pişt re me ji bo beşdarîya wan di vê xeracê de bangî fermande, esker û xelkê kir. Di riya wê deştê de heşame- tek ewqas zêde xelk berhev bû ku serekî wê ne dihat dîtin û wekî deryayê lê hatibû". Ewlîya Çelebî yekûyek lîsteya ew serwet û kitêbxaneya Evdal Xan bi destê xwe girtîye. Ez dixwazim gelek bi kurtî jî be ew agahdarîyên Ewlîya Çelebî yên di derbarê ew serwet, dewlemendî û kitêbxaneyê di Seyahetnameya xwe de dane, li vir behsa wan bikim. Yanzden sandoqên çargoşe, ku yek ji diranê fîlan, yek ji darê abanosê, yek ji yenîdinyayê, yek ji mercanê sor... û yek ji diranên masîyan çêkirî bûn, me ew anîn. Me li ber çavê hemî kesî muhrên wan vekirin. Di her yek ji wan sandoqan de deh kitêbên binirx û bayexdar hebûn, ku ji alîyê xweşni- vîsên bi nav û deng ve hatibûn nivîsandin û bi awakî wisan tê de hati- bûn bi cih kirin ku her yek ji wan kiribûn perçekî antîke yê bê emsal... Di nav kitêban de yên wekî Şahname, Gulistan, Şerefname û çend dîwanên şiir hebûn, ku piranîya wan bi destxetê Zîyaeddîn Xan û muhra wî li ser bûn. Dema ku Xan ew dîtin, çavên wî tijî rûndik bûn. Dema ku Paşa ew bi vî awayî dît, jê pirsî: "Kurê min ez dibînim rûndik ji çavên te tê. Tu ji bo çi giryayî? Nebe ku ev sandoqên han ên te bin?" Xan gotê: "Belê hemî yên min in, ne yên bavê min in. Çunkî piranîya wan min bi xwe nivîsandine û muhra min li ser in". Di cih de Paşa emir kir ku ew çardeh sandoq û pêştext bi kilîdên wan ve ji Zîyaeddîn Xan re bên dayîn... Hevdeh cild Quranên nexişkirî yên bi destxetê Yakûtî Meste'serî, Ehmedê Qerehîsarî, Şêx Bayezîdê Welî, Şêx Qere Mihemmed, 'Ebdullayê Qirimî, Xalid Efendîyê Ûskûdarî, Demirçî Hesen Çelebî yên şagirdên Qere Hîsarî ku ji şah û sultanan re hatibûn nivîsandin. Hezar û sêsed cild tefsîr û kitêbên bi qîmet ku li ser kaxezên baş yên Xetayî, Dîmeşqî, Semerqendî û B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 31 Evdal Xanê Bedlîsî --- Page Break --- Ehmedawayî hatibûn nivîsandin. Heftê cild tefsîrên pîroz ên wekî tefsîra Sebrî Teberî, Deylemî, Feyzûllahê Hindî..., tefsîra Ebû Leysê Semerqendî, Şêx, Bexewî, Qazî û Ebû Suûdî Silêmanî, yek ji wan li ba Şeyxulîslaman jî peyda nedibûn. Hezar û sêsed cild kitêbên hedîsên pêxember. Ji bilî Qedûrî, Multeqa, Keşşaf, Qehistanî û Mela Camî, tecqîdê bi helbest hatî hunandin ên Şatibî û Herîrî û bi kitêbên ferheng û yên din... Hezar cild destxetên awa awa ji Xemseyî Nîzamî, dîwana Hafiz, Ûrfî Gulistan, Bostan, Nî'metullah û dîwana Mela Camî, Teskerû'l-Şû'erayê Hesen Çelebî, Tezkereya Lutfî, Dîwana Sayîb, Dîwana Baqî, Dîwana Nef'î, Nîsarî, Enwerî, Xaqanî û gelek kitêbên din ên bi neqşan xemilandî. Dused û şêst perçe Beyaz ku her rûpeleke wê bi sed quruşan hatin firotin. Destxetên xweşnivîsên kevin. Hinek ji wan Beyazan şeşsed rûpel bûn ku hemî destxetê serdema Sultan Bayezîd ên wekî Şêx Ehmedê Qerehîsarî, Bekrî, 'Ebdullahê Qirimî, Hesen Çelebîyê Uskudarî, Hesen Çelebîyê Qerehîsarî, Xalid Efendî, Huseyn Efendîyê Mudîrê Mekteb, Wûsif Efendî, Qere 'Elî Çelebî, Mentiqî Çelebî, Derwêş 'Elî, Suyulçîzade, Hakimîzade û Tekneçîzade, ku her yek ji wan ji pênc heta deh perçe destxetên wan tê de bûn... Li gor Ewlîya Çelebî, ew kitêbên ku muhra Evdal Xan li ser bûne, barê heft deveyan bûne. Di nav van de, heftê û şeş cild kitêb û sed û pênc kitêbok ji alîyê Evdal Xan bi xwe ve hatine nivîsandin. Di Seyahetnameyê de bi dûr û dirêjî behsa nav û nivîskarên gelek ji wan kitêban hatine kirin, lê ne mimkun e ku di çarçoveya maqalekê de behsa tevan bê kirin. Ji bilî kitêban, komeke nedîtî ku ji sêsed û heştê perran pêkhatibû û her yek ji wan jî ji alîyê kolînerên bi nav û deng ên cîhanê ve hatibûn amade kirin û muhra wan li ser bû... Sêsed û heştê perçe şûrên deban, cewherdar û me'denên giranbiha yên bi kalanên wan ve ku hemî ji polaya şêx- anî, meqrawî, senqorî, esedî, cîsqayî, dawudî, hindî, îsfehanî, şamî, misrî, sitenbola kevin, frengî, elmanî û selanîkî hatibûn çêkirin û xasîyetê wan di dema bilindkirina li ser milê dijmin de derdiketin... Sê sandoq tijî xencerên bi nav û deng ên Kurdistanê bi kalanên wan ve û hinek jî tazî. Du hezar mertalên helebî, 'entaqî, misrî, daxistanî û diyarbekrî yên ji hesin hatibûn çêkirin... Hezar û hefsed lib kopalên bexda û besrayî yên serê wan bizmar ên awa awa... Dused lib perwaneyên derve yên destkirê hostayên wekî Hacî Recebê Prûseyî, kurê Xeyrîyê Gelîbolu, Mihemmedê Galeteyî, Wîsifê Misrî, Canî Şîrazî, Xanqolî Şîrazî, Yarwelî Şîrazî, Hosta Omerê Romî, Hosta Qurdî Misrî, Mîrzacanê Belxî... Sed hezar awa awa tîrdang, tîr, sertîr, rim û serrim ku her yek ji wan yadgarê welatek û serdemek bûn... Hezar lib tivingên rengdar ên hê gulle tê de nehatibûn avêtin. Her yek ji wan ji welatek hatibûn û li fabrîqe- yên cihê cihê hatibûn durustkirin... ... Sandoqeke mezin hat vekirin ku bi 32 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Evdal Xanê Bedlîsî --- Page Break --- hezaran laçikên bîhnxweş, xawlîyên renga reng, mêzerên birîşî û perdeyên tenik tê de bûn. Di nîvê wan de jî san- doqek biçûk a sedefkarî derket ku ji heft milan ve qifil û muhr kirîbûn. Hosteyan xwestin ew vekin, lê xelkê Bedlîsê razî nebûn, lê wanîyan pê dan erdê û gotin, çi dibe bila bibe gerek e ew bê vekirin. Bi naçarî hat vekirin. Lê ya hat dîtin tiştekî seyr bû. Xwedê biparêze! hefsed lib le'lê bidexşanê avdar, sêsed lib yaqutê sor, zer û hişîn, sê hezar lib pîrozeyê nîşanporî(?), heft pîyaleyên şerbetên pîroz, heft fincanên pîroz, sê fincanên zumrût,, soravdanek zumrût...Di qutîyek a rexê vê sandoqê de dused û çil û pênc lib elmas derketin ku hemî mor bûn. Di qutîyeke zer de heftê lib elmasên netelaştî hatin dîtin ku wekî ronahîyê dibiriqîn û diçilwilîn. Mirovên maqûl û xelkê bajarê Bedlîsê şahidî dan û sond xwarin ku ji beyana sibê heta niha, hemî ew tiştê kêşane li vir û ew hemî mucewher yên Xanim Sultana keça Zal Paşa ye û wê ew wekî cihêz ji Edilcewazê bi xwe re anîne û niha jî kilîdên wan li ba wê ne. Paşa li ber çavê hemî maqûl û giregiran ew hevdeh sandoq dan destê 'Ember Axa yê mamostayê Xanim Sultan ku jê re bibe. Li ser vê hawar bi axayên Wanê ket û gotin: "wezîrê mezin, ew pere û zerar û ziyanê me yên li ser Xan in, eger tu van bideyî wan dê ew pereyê zîyanê me ji ku derkeve?" Paşa got: "Eger hemî pereyê we derneket, ez ê li ser temam bikim". Axa tevan ji Xanim Sultan re birin. Piştî şandina van sandoqan, hinek tişt û miştên kêmqîmet jî hatin firotin û mezad hat rakirin. Ev mezata han çar roj ajot... ... Êvareke dereng ku dinya hinek bêdeng bû, ji alîyê Xanim ve deh boxçe tijî qumaşên hewrîşim ên bi qîmet, kiras, hevalkiras, sê kîse tijî ji kevirên bi qîmet, taceke niqîmdar û heft kewayên cewherdar ji xanima Paşa re. Çil lib yaqût, sed lib le'lê bedexşanî... Bi vî awayî ji xanima Paşa re di nav qutîyeke zêrîn de bazin, xirxalê erebî yê niqîdarî yê awayî xorasanî û şeş lib guharên keyanî... û gelek tiştên din ji Paşa re hatin. Paşa ew wergirtin û ji 'Enber Axayi hilgirê van dîyarîyan re got: "Çi pêwîst bû Xanima keça min van dîyarîyan ji min re bişîne. Min tu qencîyek li wan nekirîye. Heq bû ev tişt ji Xanê kurê Xan re bihatina dayîn. Çunkî yê çirahilgirê min ew e. Lê înşaallah dema ku ez vegerim Stenbolê, ji bo toleya van ez ê wisan bikim ji Sultan biryara dayîna xaseya baca Mûşê jê re dîyarî bê dayîn. Li ser navê min silavan lê bikin". Xelatek ji simûrê jî da 'Enber Axa. Piştî ev neqlên ji alîyê Ewlîla Çele- bî ve ya di derbarê serwet û kitêbx- aneya Evdal Xan ve tên kirin, behsa vexwendina roja dawîyê ya ku ji alîyê Xanim Sultan ve tê kirin, dike. Ev vexwendina Xanim Sultan, li gor baw- erîya min, tê wê me'neyê û ew jina zîrek û zana dixwaze bi Melik Ehmed Paşa bide zanîn ku, belê Evdal Xan bi ser neket û ew di vî şerî de şikestin, gelek serwet û hebûnên wan û bi hezaran mêrxwasên wan hatin şehîd- kirin, lê bi ser van tevan de em hê li ser pîyan in û hê em di wê taqet û mecalê de ne ku em sofreke mîrane ji paşayekî Osmanî re pêşkêş bikin. Lê sed mixabin ew nêrîna li jorê ku B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 33 Evdal Xanê Bedlîsî --- Page Break --- min atfê Xanim Sultan kirin, wisan derneket. Piştî vê talan û îşgala Bedlîsê, bi awakî fîîlî nebe jî, ew îdareya Mîrektîya Bedlîsê wekî berî di destên mîrên wê de namîne. Ew îhtîşam û mez- intîya vê mîrektiya kurd çi çeng peran dibe û ronahîya sitêrka wê ya geş ber bi temirînê ve diçe û ew di sedsala 19an de, wekî bi dehan mîrektîyên din ên kurd, bi temamî ber bi nemanê ve diçe û namîne. Berîya ku bi kurtî be jî em dawî bi wan agahdarîyên di derbarê Evdal Xan û Mîrektîya wî ya Bedlîsê de me dan, bînin, ez dixwazim li vir tespîtek ku gelek girîng e, bi xwendevanên hêja re parve bikim. Ew jî ev e: Wekî em dizanin, şairê bi nav û deng, birêz û xwedîyê ruh û hestê kur- dayetîyê Ehmedê Xanî di medre- seyên Bedlîsê de xwendîye. Ev salên wî yên xwendinê ku li Bedlîsê derbas bûne, 30-40 sal piştî vê bûyerê ne. Hakeza em cardin dizanin seydayê Ehmedê Xanî di medreseyên Xoşebê yên merkeza Eşîreta Mehmûdîyan de jî xwendîye. Wekî me dît, di nav wan mîrektî û eşîretên ku bi Melik Ehmed Paşa re tên ser Mîrektîya Bedlîsê, ya herî xurt Mîrektîya Mehmûdîyan e. Wextî em van bigrin li ber çav, ne mimkun e ku bi awakî gelek fireh sey- dayê Ehmedê Xanî ji van bûyer û kiri- nan agahdar nebe û netîceyên ew kare- satên ku qewimîne ji devê mîrek- ên van mîrektîyan û ji xelkên rêzê de seh nekiribe. Vêca kesekî wekî Ehmedê Xanî ku di gelek waran de xwedîyê zanyarîyeke fireh, dûrbîn û cîhannas bûye, tesîra ew bûyerên qewimîne li ser çênebibe. Ji ber ku di dema wî de Osmanî li enîyên(cepheyên) rojavayê ber bi şikestinê ve diçin, şerên di navbera mîrektîyên kurdan de xurt dibin û heta derecekê bi alîkarîya wan mîrektîyan, mîrektîyên din ên kurd tên jarkirin, heta hinek ji ortê tên rakirin. Bi ser van tevan de nehatina wan li ba hev û bêti- faqîya di navbera wan de, ev rêzên şiirên xwarê bi Ehmedê Xanî dane nivîsandin: Qet mimkun e ev ji çerxê lewleb Tali' bibitin ji bo me kewkeb Rabit ji me jî cîhan penahek Peyda bibitin me padîşahek Ger dê hebûya me serfirazek Sahib keremek suxen newazek Mehkûm eleyhî û se'alîk Mexlûb û mutî'ê Tirk û Tacîk ... Ger dê hebûya me îttîfaqek Vêkra bikira me înqiyadek Tekmîl-i dikir me dîn û dewlet Teshîl-i dikir me 'ilm û hîkmet Belê ez di dawîyê de vê dibêjim: ez hêvîdar im ku rojek ji rojan em di nav arşîvan de rastê qet nebe hinek ew ser- wet û kitêbxaneya Evdal Xan bên. Ji bilî vê ez pêşnîyarek jî dikim ku, dema firset bidest bikeve, ew kolan û caddeyên bajar û bajarokên Kurdistanê yên navê vî Melik Ehmedê han ê qatîl, xwînxwar û zalim li ser in, rojek zûtirîn bên guhertin. 34 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Evdal Xanê Bedlîsî --- Page Break --- Pêşeng, mezin an jî pêşkêş û serok û sermîyanên milet û civat û malbatan rojê carekê nayên rûyê dinyayê. Pêşengek an jî serokekî dîrokî bi sed- salan carek dertê. Di nava berxwedan û mucadeleyeke dûr û dirêj de, ango di warekî azad û aram de pêşkêşên mile- tan dertên. Tesîra zeman û meka- nan, tesîra rewşa civakan, çand û qerekter û sewîya serdestan û gelek sebeb hene ku rola xwe li ser gihandina serok û rêber- an bileyzînin.. Bi gelemperî ku meriv bala xwe dide mezinên miletan, fîlozof û pê- xemberan, meriv dibîne ku di nav wan de keçel û gurrîyên ser tenûran nîn in. Di war û heyameke azad, aram û dewlemend de, di bajaran de, merkez- ên çand û zanînê da lîder û rêber dertêne holê. Ji ber vê ye, ku "pêxem- ber ji gundan dernayên". Çanda gund, têrê nake ku yekî bike pêxamber. Dikarim bibêjim ku di siltanîyê de tu kes bi ser Siltan Selaheddînê Mezin nakeve, di mêrxas û lehengan de Rustemê Zal, di warê serhildanê de Kawayê Hesinkar, di xanedanîtî û dewletsazîyê de Ehmed Merwan û Mihemed Şadî, di warê şoreşgerîyê da Ebû Muslimê Xorasanî, di şaxê eşq û evîn û helbestê de Mela Ehmedê Cizîrî, di warê raman û edebîyatê da Şêx Ehmedê Xanî, di warê dîplomasîyê de Mewlana Îdrîsê Bedlîsî, di dîroknasîyê da Şeref Xanê Bedlîsî, textên xwe di dil û mêjîyên me de bi cih kirine. Bedîuzeman Mela Seîdê Kurdî, pêşengê dîndarên welatparêz e. Mîr Celadet Bedir Xan, reîsê rewşenbîr û zimanzana ye. Mîrxanê lehengê Biradostî, nîşana şervanan û remza berxwedanê ye. Şêx Seîdê Kal, serekê dîwana şehîdan e. Xalid Begê Cibrî, xwedan bîr û bawerî û raman e û kesera dilê me kurdan e. Mefkûra neteweyî, şexsîyeta neteweyî û xîreta neteweyî Peyayê Hikimdarîya Rojkan: Mihemed Axayê Kelhokî Þakir EPOZDEMÎR B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 35 --- Page Break --- ramana Xalid Begê Cibrî ye. Doktor Fuad bijîjkê bêçaran e. Bavê Tûjo kelemê nava çavên neyaran e. Şêx Fexrî pilingê çîya û bilindîyan e. Şêx Ubeydullah şêxê rêka heqîyê ye, Mewlana Xalid şahê Neqşebendîyan e. Pêşewa Qazî Mihemed serekkomarê yekem û remz û nîşana fedekarîyê û diristîyê ye. Mela Mistefa Barzani serokê dîrokî û netewî yê mistesna ye û bê emsal e. Ew senbol û nîşana hemû kurdan e. Zembîlfiroş yekê derwêş e, yekî gundî ye. Lê di rîya şerm û heyayê, ar û îfetê da ji Yûsif peyxamberê kenanî borandîye. Derwêşê Evdî mêrxasîya xwe bi dinyayê xistîye. Kurd dibêjin: "Dinya dewle li serê mezinan li ser pêyan e." Yanî em bi saya serê mezinan bi hev va mane. Di vê de tû keşf û keramet nîn in. Bi ya min ji bona mezinên dîrokî ev xeber hatîye gotin. Kurd, va ye 800 sal in ku bi xêra serê Selaheddînê Eyûbî serbilind û serfiraz in û qedrê wan li ba hemû miletan heye. Gava ku li dunyayê navê kurdan tê gotin, Selaheddînê Eyyûbi tê bîra hemî kesî. Zîrekîya wî, qehremanî û cesareta wî ya bê emsal, edalet û mer- hemeta wî ya bê hempa, merdîtî û toler- ansa wî ya bê sînor. Tam 800 salin tû serdarek cîyê Selaheddînê Mezin negirt. Ez dê niha behsa qehremanekê kurd yê berîya 550 salan bikim. Ev mêrxas MihemedAxayêKelhokî ye. Ez dê çîroka vî xweşmêrî ji Şerefnameya Şeref Xanê hikimdarê Bedlîsê, ji we xwendevanan re pêşkêş bikim. Şeref Xanê gorbehişt di Şerefnameyê da sê caran mêranî, sedaqet û welatparêzîya vî lehengî neqil dike. Cara yekem, Mihemed Axa dibe peyayê dewleta Rojkan. Bi cehd û xebata xwe, Bedlîsê ji bin bandûra Akkoyinîyan dide rizgarkirin. Tevge- reke dûr û dirêj û serkeftî.. Cara duyem, cesaret û sedaqeta wî ya bê hempa tê ber çavan. Mîrê Bedlîsê Şeref Xan li Îranê girtî ye. Girtîyê Şah Îsmaîlê Sefewî ye. Ev mêrxas bi Mehmûd Axayê Keleçêrî û Mihemed Mîraxurê Pertavî re diçin Şeref Xan ji esaretê xilas dikin, tînin Rojkan.. Ev yeka bi tenê destanekê bê hempa ye. Cara sêyem dîsa barê pirsgirêka kurdan dikeve ser milê Mihemed Axayê Kelhokî. Bernameya îtîfaqa mîrekên kurdan û osmanîyan, projeya rizgarîya Kurdistanê dispêrine ser milê Mewlana Îdrîs û vî axayê welatparêz. Lewra Mihemed Axa ne tenê peya ye, pêşmerge ye, canfida ye, welatpa- rêz e, zana ye, bi rêk û pêk û bi tenzîm û tedbîr e. Mihemed Axa pêşkêş e, dîplomat e, pêşeng û xebatkarekî serkeftî ye. Mihemed Axa serek û remza hemî axayên xwedîşeref û xwedî xiret e. Peyayê êl û eşîra xwe ye, Peyayê hikûmeta Rojkan, fermandarîya Bedlîsê, mîrekîya malbata Dîyaeddîn e. Welatê Rojkan, Bedlîs, Xelat, Mûş, Xinûs, Bayîkan, Motkan, Simek û Kavar e. Paytextê vî welatî Bedlîs e. Hikûm- darên vê hikûmetê malbata Dîyaeddîn in. Ev xanedan gelekî kevn û qedîm e û bi kêmanî 1000 sal li ser navê Rojkan û kurdîtîyê, hikim li vî welatî kirine. Mihemed Axa ji vî welatî, ji vê fed- erasyona eşîretên Rojkan û ji gundê Kelhokê ye. Bi kêmanî hikûmeta Bedlîsê weke Kuweytê, wek Behreyn û Qatara niha ku li Xelîca Faris ava ne û dom dikin, weke van îmaratan muxtar 36 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- e, bi serê xwe ye û azad e. Ji ber vê em dikarin bêjin Mihemed Axa peya- yê dewleta Rojkan e. Xwezî me bikariba bigota, "peyayê dewleta kurdan" e. Helbesteke Kamuran Bedir Xan ku di Hawarê de weşîyabû hate bîra min: "Ne Botî me; ne Xerzî me, Xulamê axa Kurdistan Ne mîr im ez, ne axa me; Peyayê dewleta kurdan." Çawa ku Kamuran Beg ji xwe ve, ji ber xwe ve û bi îradeya xwe, ji bona xizmeta miletê kurd amade bû û heya dawîya umrê xwe, bo rizgarîya Kurdistanê xebata xwe ya welatparê- zîyê meşand, her wisa Mihemed Axa jî di salên 1480yî da xwe bi xwe, kiriye berpirsîyar û bi rûtbeya peya û pêşmer- getî û rêveberîya welatê Rojkan kiriye. Mihemed Axayê Kelhokî, yekî wek Kamuran e, Celadet e, Memduh Selîm û Nureddîn Zaza ye. Ew her li pey dewletek jî dewletên kurdan e. Ruh û gîyanê wî ruhê pêşmergan e .... ….. Li gor Şeref Xan, Bedlîs di sala 1140î de ketîye bin bandûra Selçûqîyan. 40 sal di bin hikmê wan de maye. Piştî siltan Selaheddîn bûye melîkê Misrê, stêrka Selçûqîyan xuri- cîye û roja kurdan daye der. Eşîretên Rojkan bi piştgirîya Eyûbîyan welatê xwe rizgar kirine. Ji 1180yî heta 1465an nêzîkî 300 salî ev welat serbest û azad jîya ye. Mihemed Axayê Kelhokî kurê vî welatê azad e. Tama azadîyê hilanîye, qedrê azadîyê zanîye û qîma wî bi bindestîyê nehatîye. Malbata Dîyaeddîn xwe ji kambaxî û hovîtîya Moxolan parastine. Dema Tîmûrleng hatîye, baregeha xwe li deşta Mûşê vedaye, mîrê Bedlîsê Hacî Şeref Beg, çûye mifteyên kela Mûş, Xinûs, Xelat û Bedlîsê pêşkêşî Tîmûrleng kirîye û bixêrhatinê lê daye. Tîmûrleng kêfa xwe ji Şerefê kurê Dîyaeddîn re anîye. Bi berat û ferman- nameyêk hikmê hikimdarîya wî teyîd û qebûl kiriye û di ser de bajarê Melazgîrê, Evîngê (Xoresan) û Pasînê daye vî hikimdarê sîyasetzan û aqil- mend. Ew bajar bi aqarên wan ve li erda wî zêde kirî ye. Ev bûyer di sala 1396an de qewimîye. Piştî 10 salan sil- tan Qere Yûsifê Qereqoyinî hatîye Bedlîsê. Xwe avêtîye bextê Mîrê Rojkan Emîr Şemseddîn û keça xwe lê mar kirîye. Emîr Şemseddîn, di ber nextê qîza wî de Pasîn û Evîngê dide Qere Yûsif. Di avakirina Dewleta Qere Yûsif da piştgirîya Emîr Şemseddîn girîng e.. Siltanê Qereqoyinîyan jî bi fermannameyek hikûmeta Bedlîsê û hikimdarîya Emîr Şemseddîn teyîd dike û dipejirînê. Piştî ku dewleta wan diherişe, Akkoyinî derdikevin pîyasê û çavên xwe li Kurdistanê pehn dikin. Sala 1466ê Bedlîs û bi aqarê wê ve dikeve bin hikmê Dewleta Aqqoyinîyan. ..... Hesenê Dirêj, Bîjenoxlî Silêman dike serdarê artêşeke giran û dişîne ser Bedlîsê. Hemî Kelat û gund û bajarên Rojkan vedigrin. Sê salan Bedlîs li ber xwe dide. Di vê berxwedana dirêj de welatê Rojkan kambax û wêran dibe. Tengasî û xela serî dide, Roşkî bela- wela û beleder dibin. Mîrê Bedlîsê û kela Bedlîsê bindest dikin. Milletê Rojkan nikarin çandinîyê bikin. Terş û talan, pez û dewar telef dibin. Wê demê mîrê Bedlîsê Emîr B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 37 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- Brahîm e. Heya ku mîr û heft kes di kelê de sax dimînin, Emîr Brahîm şer dike û hikûmeta xwe diparêze. Sala sisêyan mefer û mecala mîr namîne. Li ser mercên teslîmbûnê diştexile û bi temînata Hesenê Dirêj ji kelê dertê. Emîr Brahîm û 12 malbatên Rojkîyan diçine Îranê teslîmê Siltan Hesenê Dirêj dibin û li bajarê Quma Ecem têne bicîkirin. Emîr Brahîm, ji sala 1466an heta sala 1479an, ku hingê siltan Hesen dimire, li Qumê binecîyê binçav e. Li wir daweta xwe bi qîza eşrafekî bajêr re dike. Ji vê jina esîlmend sê kur têne dinê. Navên van prensan: Hesen Elî, Huseyn Elî û Mihemed Şah in. Sê pren- sên nazîk û delal, sê mîrzadeyên lewend û cindî, li welatê xerîbîyê, bi destê emîr- banûya pak û paqij têne xwedîkirin. Ev her sê şêxzade (prens) li cem dê û babên xwe hêdî hêdî mezin dibin heta ku di sala 1479an de siltan Hesenê Dirêj dimire. Siltan Yaqûb dikeve dewsa babê xwe û ew mercên di navbera babê xwe û mîrê Bedlîsê de dixe bin pêyan û Emîr Brahîm qetil dike, wî dikujê. ... Di vê niqteyê da Mihemed Axa, xwe ji bona xizmeta wan mîrzadeyên pak û paqij amade dike. Hemî wextê xwe dide xizmeta van prensan. Wek seydayekî ronakbîr û welatperwer bayê welatê Rojkan bi ser wan ve diweşîne. Xweşîya bajarê Bedlîsê, qewet û qudreta mîrên vê hikûmetê, esalet û giranîya malbata wan, malbata Dîyaeddîn, xizmet û selteneta vê mal- batê, çîyayên bilind, zozanên rind, avên sar û bax û bostanên xweş û mêranî, wefadarî û mêrxasîya eşîretên Rojkan, hemî, yek bi yek, vedijîne û tîne hafa çavên van Prensan Mihemed Axa hem ruhê kurdîtîyê, Rojkanîtîyê û Bedlîsîtîyê dide van prensan û hem jî wan qenc hînî ziman û edebîyata kurdan û şervanîyê dike. Hikûmdarî, mezinayî, berpirsîyarî û pêşkêşî çi ye, wana bi van pirsan şîyar dike û mêrxasîya babê wan û neçarîya lehengên Rojkan ji wan re bê kêmanî ders dik e.. Di vê navê de dayîka mîrzadeyan jî tîne rê. Vê dayîkê jî bawer kiriye ku ev prens ne yên wê tenê ne. Ew her sê prens malên xelkê xwe ne, hêvî û gumana eşîreta Rojkan in. Mîrzadeyên hikûmeta Bedlîsê ne. Ev qedera hemî prensan û rîya hemî qiralan e. Ku ne welê be, ne prens dibin prens û ne jî sil- tan dibin siltan. Ev her sê prensên hêja; Hesen Elî, Huseyn Elî û Mihemed Şah mîna navê xwe delal, bi talîm û terbîye û per- werdeyê mezin dibin. Qîma Mihemed Axa bi wan tê ku yekî ji wan bibe Bedlîsê, eşîra Rojkan li dorê kom bike û dest bavêje şerê azadîyê. Rojekê ji rojan li ber xatûna Rojkan çok dide erdê, hûr û kûr û dûr vê mese- leyê jê re vedike û daxwaza xwe beyan dike. Mihemed Axa yekê xweş- xeber û zana bûye ku karîye muxatabên xwe îqna bike û merama xwe bibe serî. Ev daxwaz jî daxwazeke heq e. Heqê Rojkîyan li ser vê malbatê heye. Heta hingê 500 sal zêdetir e ku vê malbatê hikûm li Bedlîsê kiriye. Bedlîs, Xelat, Mûş, Xinûs, bi Bayîkan, Motkan, Sîmek û Kavarê ve di bin fer- man- darîya malbata Dîyaeddîn de bûye. Ev welat ji destê wan û eşîrên Rojkan derketîye. Rojkîyan bi sal û zemanan, weke ava çeman di ber aza- 38 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- dîya vî welatî û îqtidara vê malbatê de xwîna xwe rijandine. Ev berpirsîyarî- yeke bivê-nevê ye, pîroz e û ferz e. Dayîka prensan jî ji malbateke xanedan e, qîmet û giranîya xaneda- nîyê dizane. Welatê Rojkan nedîtîye, Roşkî li xerîbîyê nas kirine. Kelhokî bajarê Bedlîsê bi çol û çîya û çem û kanî û xweşbûna xwe ya xwezayî weke eyne danîyê pêş çavê mîrbanûya kur- dan ya esilmend. Di warê îqnakirin û serwextkirinê de qehremanê me pis- porekî bê hempa ye. Şeref Xanê rehmetî vê yekê teyîd dik e. Rojkî însanên welatparêz in, camêr in, mêr in, merd in, wek şêran in, zana û bajarî ne. Xwenas in û gelekî aqil- mend in. Şeref Xan dibêje: "Gotineke vî welatî heye. Dibêjin çi qeder kûç di kela Bedlîsê de hene, ewqas Rojkî serî di ber vê kelehê de dane." Ev xwîn û micadeleya sedsalan bûye sebeb ku welatparêzîya welatê Rojkan di dilê hemî Rojkîyan de bi cî bûye. Wexta ku aqqoyinî Bedlîsê sê salan ablûqe dikin û şer dirêj dibe, meda- hekî/pesindarekî Bijenoxlî Silêman Beg heye. Navê wî pesindarî Mehmûdoxlî ye. Mehmûdoxlî hel- bestekê dinivîse û ji siltan Hesen re bi rê dike Tebrîzê. Ji vê helbestê ev herdu rêzên han ketine Şerefnameyê: Şeha! Ol Bedlisin Kürdü muti olmaz Süleymana. Ezelden kalma adettir, çalişurlar Oçax üste. Gava ku bi sed salan qewmekî, miletekî yan jî eşîrek azadî dîtibî û li welatekî rizgar jîya bî, ew tama serxwebûn û fermanrewayîtîya xwe ya xweser digire û êdî hew qîma wan bi bindestîyê tê. ... Em bêne ser çîroka Mihemed Axayê Kelhokî. Mihemed Axa, bi şev û roj di xizmeta şahzadan de ye. Mîrza- deyên Rojkan û xatûna dîya wan kiriye tac û danîye ser serê xwe. Dayîka mîr- zadeyan jî ji dûr ve Rojkî û welatê wan nas kirîye. Mêrxasîya Rojkîyan bi serê wê ketîye. Mihemed Axayê xeberxweş û sîyasetzan, welatê Rojkan bi ser çîyan xistîye û ev warê şêran bi mîr- banûya dêya prensan daye qebûl kirin. Nîhayet dîya prensan îqna dibe. Du kurên xwe, du egîdên xwe, du ezîzên ber dilê xwe teslîmî Mihemed Axa dike û bi dilekî şewat, bi stêrên çavan bi rê dike. Mihemed Axa, Hesen Elî û Hiseyn Elî dibe û berê xwe dide welatê Rojkan. Tê Hekarîya. Li Hekarîya wan teslîmî eşîreta Aşûrîyan dike. Dibêje, ev her du mêrxas kurên min in, emanetê we ne, heta ku ez bi ser wan de vegerim. Tê Rojkan, ji alîyekî ve giregir û pêşkêşên Rojkan berhev dike, ji alîyê din ve jî li mîrek û eşîrên dormedor digere da ku piştgirîyê bidin Rojkîyan. Wan bi vê hereketê hişyar dike. Tam di vê navê de xebera nexweş û cewaba reş jê ra tê. Aşûrî û mîrên Hekarya şerên hev kirine, di nava toz û dumana şer de ev herdu prensên bê miraz winda bûne. Tu salix ji wan tune ye. Ew nûçe- ya ne bi xêr şoqeke mezin çêdike û ev xebat û emeka han gişt li haşî diçe. Prensên Rojkîyan winda dibin. Windabûna Hesen Elî û Hiseyn Elî, dilê Rojkîyan birîndar dike. Qîrên û zarêna wan digihêje asîmanan, li her B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 39 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- derî şîn û girîn û fîxan dest pê dike. Belê tu kes ne di halê Mihemed Axa de ye. Birîna wî ji ya hemî kesî dijwartir û kûrtir e. Mîrbanûya bêçar, dayîka mîrzade- yan qîma xwe pê anîbû û herdu ezîzên ber dilê xwe teslîmî wî kiribû. Dê ew niha çi cewabê bide wê, dê ji şahbanû- yê re çi bibêje. Sed mixabin ku herdu şahzadeyên ewçend delal û cindî, hewqas aqilmend û jîr, ew emek û teba ku Mihemed Axa li welatê xerîbîyê di ber wan de xwaribû, ewçend xwedîki- rina bi ezîzî, qesta welatê bab û kalan kirin û welatê xwe yê şîrîn nedîtin. Dê çawa be? Lê Rojkî! Gelo ji vê yekê zortir heye ku gumana miletekî geş bibe û di rojekê de ev guman bitefe; roj li wan reş bibe? Mihemed Axa tê vê mizgînîyê dide wan. Mihemed Axa li Rojkîyan digere û wan berhev dike, umîda azadîyê dixe dilê wan. Mihemed Axa ketîye bin vî barê giran û ji nû ve diponije, dibe û tîne, serad û bêjing dike, ka çi rê deyne ber xwe. Serê Mihemed Axayê Kelhokî di nav van xaxên giran de ye, ji nedîve xebereke xweş, mizgînîyeke xêrê tê guhê wî. Xebera xêrê ev e: Wextê ku aqqoyinî di sala 1466ê da Bedlîsê zaft dikin, birayekî Emîr Îbrahîm, bi navê Şemseddîn, canê xwe xilas dike û direve xwe diavêje Botan. Li Botan, li Ewrexê binecî dibe. Mîrê Kela Ewrexê Mîr Mihemed e. Mîr Mihemed vî prensê Rojkî diparêze, keça xwe didê û ji vê keça Mîr Xwedê kurekî bi navê Şeref didê. Ev Emîr Şemseddîn, a niha li Ewrexê ye û şikir ji kerema Xweda re welatê Rojkîyan ne bê prens û esilzade ye. Kurê wî Şeref hê 12 salîye, ew Şerefê 12 salî wê rojek bibe Şeref Xanê IV. Wê xwarziyê Botîyan bibî Şeref Xanê Mezin. Bê guman ev xebera xweş dilê Mihemed Axa geş dike. Bi bayê bezê xwe digihîne Emir Şemseddînê kurê Emîr Mihemed. Hal û ehwal û dax- waza eşîra Rojkan ji Emîr ra tîne ziman. Kevn û nûh çi heye rodike ser berîkê, heq û mafê Rojkîyan li ser vê malbatê heye, hikimdarîya wan bi sed- salan parastine û îro jî amade ne vê hikimdarîyê ji bin bandûra dijmin riz- gar bikin û vê malbatê bînin ser hikim. Hasilê kelam Mihemed Axa, Emir Şemseddîn îqna dike û wî tîne welatê Rojkan. Giregir û rûsipîyên eşîreta Rojkan meclîs û dîwanê datînin, şêwr û muşa- were dikin, stratejîya şer tespît dikin û 1500 şervanên çekdar hazir dikin ku herin ser Bedlîsê, bajarê xwe yê qedîm ê bab û kalan rizgar bikin. Siwarên Rojkan li tenişta Nemrûdê, li nava daristana Dehlereşê kom dibin û biryar digrin ku nîvê şevê herin bajarê xwe yê bab û kalan zeft bikin. Mihemedê Şelwîyê Tirkmen artê- şeke giran berhev dike û tê hewara Tirkmenên Bedlîsê. Li deşta Rehwa, li navbera Tetwan û Bedlîsê li hindava Textelû ku dikevê Rehwa Biçûk li pêşîya artêşa Rojkan kemîn digrê, şerekî giran dest pê dike. Qeweta Rojkîyan bi dijmin nakeve. Emîr Şemseddîn bi 500 kesî ve têne şehîd- kirin. Di nav van kesan de gelek mêrxas, leheng û pêşkêş ji dest diçin. Mihemed Axa bi dilekî şikestî û bê çare dîsa dikeve milhezeyên kûr û diponije. Di vê navberê da em vê helbestê bi hev ra bixwînin: 40 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- Sala çarsed û nod û çaran e Li Rehwa Biçûk şerek giran e Axa Kelhokî, ew jî di şer da Şûr tazî bi dest, xencer di ber da Gêj û perîşan, li nava leşan Hate ser termê bi nav û nîşan... Ew laşê pîroz, ew betlê mêran Termê Şemseddîn, ferxikê şêran Şûrê meqrawî, mertala Kurdî Mabûn bi destên sar û cemidî Tîrdank vala bûn ji tîr û sertîran Xwîna neyaran li qevdên şûran Demançe û gurz, nalçik û kalan Li pişta mîr bûn çermên xezalan Bazbend li zendan girêdayî Sîm û hevrîşîm pê ve berdayî Bi şal û şapik, piştik û egal Cilbergên kurdî wê xemla delal Kurkê samûr û kurtik û pêlav Sol - gore bigre, heya serkulav Malê Bedlîs bûn ew xeml û ew xêz Leşker fermî bûn, bi tenzîm û rêz Samûr û sîyar, hem caw û pertal Rim û tîr û gurz, kevan û mertal Nîşanên serbaz û hem leşkeran Xemlên mîr û serdar û rêberan Kelhokî xwe tewand ew bi himet Dîsa qelibî bû lê roja dewlet Dest danî ser wî dilê cemidî Zû de têk çûbû Emîrê Kurdî Şikrê Xwedan kir got: "- Ev qeder e Çerxa felekê bo me nagere."(*) ..... "Çol û çolistan, berrî, beristan, havîn çû ma zivistan. Serê Mîrza Mihemed teze kete xaxên giran..." Asteng û pirs- girêkên ku têne holê û derdikevine pêşîya qehremanên çîrok- an, çîrokbêjên kurdan weha dibêjin: Xax û astengên giran tên pêşîya mêrxasan, camêr û lehengan. Eger meriv rêyek da pêşîya xwe, bivê nevê qîma xwe bi xax û astengan tîne. Qedera Mihemed Axa jî weha hatîye nivîsandin. Ew ne Mîrza Mihemed e. Axayek ji axayên Rojkîyane. Ji gundê Kelhokê ye. Kelhoka Weysilqeranî, Kelhoka Şêxcima, Kelhoka Mûşê. ( ? ) Kelhoka Mihemed Axa.(?) Kîjan Kelok e ez nizanim, lê ew qehremanekî millî... Welatparêzekî bi bîr û bawer û bi rêk û pêk û paqij e. Pêşkêşekî aqilmend, sîyasetmedarekî zana, şervanekî dij- war, bawermendekî xurt, azadîxwaz- ekî dilsoz û miletperwerekê xalis û muxlis e. Ew ê di çerçoveya vê bawer- mendîyê de rîyek, çareyek ji dewleta xwe ya bindest re bibînê û vê dewletê ji bin bandora dijmin rizgar bike û derînê. Ew "narevê, namirê, nakevê." Wê ew dewleta bab û kalan rizgar bike û rojên azadîyê bi çavên xwe bibînê. Mihemed Axa pêşkêş û lehengê serkef- tinan e. Siwarekê miradbexş e. "Ya azadî û ya mirin" dibe şîyara wî. Rojkîyan e. Ev Xanedan ji bo wan (*) Ev perçeyên helbestan ji berhema min ya ku min fersend nedîtîye neşir bikim û min bi navê "Destana Mihemed Axayê Kelhokî" hazir kirîye nin.. Ez hêvî- darim ku wê bi zûyî va ev DESTAN bikevê destê xwendevanan. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 41 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- bûye qiblegaya azadîyê. Bi şaristanî, bi dilovanî û bi wekhevîyê wan bi sed- salan îdare kirine. Ew jî Rojkî ne. Malbata Kisra jî îdî bûne Rojkî. Mîrên wan in. Hikimdarên wan in û mezin- ên wan in. Bê mezin û bê sermîyan qîma wan nayê. Bivê nevê dê yekî ji vê mal- batê bixin pêşîya xwe û şerê azadîyê li dar bixin. Mihemed Axa hiltîne datîne, tu rê ji rêyeke din dernaxe. Dengek ji xeybê tê guhên wî. Ev deng dibêje: "- Bi rastî û diristî ji xewa xefletê rabe. Zend û bendan girê bide, qemçîya xîretê bide destê xwe û li hespê miradbexş siwar bibe, berê xwe bide Îranê. Miraz û meqseda dilê te dê ancax li wê bête cî. Here Şah Mihemedê kurê Emîr Îbrahîmê mezlûm û şehîd bîne, ev hikimdarî qismetê vî prensî ye." Mihemed Axa merivekî dîndar û dilpaqij e. Ev dengê ku dikeve guhên wî, ji bo wî dibe bawerî. Hêvî û gumana wî xurt dibe û li hespê mira- zan siwar dibe, berê xwe dide Îranê, bajarê Qûmê. Ba Mîrbanûyê. Gelo dê ji dayîka ezîzan û bêmirazan ra çi bibêjê? Heyhat û hey hewar! Mihemed Axa diçe li ber xatûna birîndar çok dide erdê û serhatîyên xwe ji serî heta binî jê re qise dike. Bi girî û giryan, di bin hêstirên çavan da dayîka birîndar guhdarîya Axayê Rojkî dike. Mihemed Axa piştî ku gotinên xwe diqedîne weha dibêje ji Mîrbanûya bê çare re: "-Mîrbanûya hêja û qedirbilind! Eşîra Rojkan serê xwe danîye secde- yê. Destên xwe ber bi Xwedayê jorîn va hevraz kiriye ku çavên xwe yên di hesreta şahzadeyên xwe de xirab kirine, bi toza binê lingê şah Mihemed derman bikin, ew bi şev û roj dua dikin." Di helbestê de hatiye gotin: "Piştî Kelhokî nûçe xilas kir Ji mîrbanûyê prens daxwaz kir Go: "- Ez hatime bo Şah Mihemed Li benda wî ne ew der û beled Bê perwa bûna min bibexşîn e Welatê Rojkan, şîn û girîn e." Eynilheyatê peyvên wî birî Bi qîr û giryan li wî zivirî "- Min sparte te ezîzên dilan Du şitlên ciwan ji bexçên gulan! Ji bo welat min wan kir qurban Wan xortên ciwan, ewan bê tirban Min tenê maye yek dil û yek can Tu dibê wî jî bide Kurdistan Min bê dor û zor, cotek winda kir Felekê malê li min wêran kir Niha dibêjî vî jî feda ke Ma ev ezezî ji bo te pak e? Gelo dilê te qey ji pola ye? Ev daxwaz pûç e û ne rewa ye Ev barê giran ne barê min e Ev fedakarî ne karê min e." Axa bi rûmet rabû ser pêyan Got: "- Xatûna pak, dayka cindîyan Ev daw û daxwaz ne ya şexsî ye Doza welat e ne ya kesî ye 42 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- Ev yek li ser we, piştî û bar e Ev malbat ji bo Rojkan deyndar e Niha Rojkanî, destên wan hevraz Ji Rebbê jorîn ew dikin daxwaz Bi dilê dûxan, stêrkên çavan Bo we şandine rêz û silavan(...) Û... heya ku Eyniheyat a dayika pren- san îqna dibî dom dike. Mêzekin vê şêre- jinê ji kurê xwe Şah Mihemed ra çi dibê- je: "- Ez qenc dizanim lawo, tê herî Bona Rojkîyan çar û mefer î Mafên min temam ji te ra helal Tu bi xêr biçî prensê Delal...! Ferxên şêr nabin ferxên kêwrojkan Divê tu biçî hewara Rojkan Mamhoste min jî ji xew şîyar kir Maf û mafdarî bo min dîyar kir Prensên kurd in, malên welat in Xulamên Mûş û Bedlîs, Xelat in Delalê dilan, kurê yekan e Welatê Rojkan bê sermîyan e Bandora zilm û zorîyê rake Bedlîs rizgar ke'j nû va ava ke Ku bi serketî, derketî ser text Ez tê me cem te bi soz û bi bext Wê demê ez û kurê xwe herin Li herdû ferxên şêran bigerin...(...) Li ser vê gotinê dilê dayîka prensan ronî dibe û prensê dawîn, delalê dilan, piçûkê hemîyan, Şah Mihemed jî tes- lîmê Mihemed Axa dike. Mihemed Axa Şah Mihemed hiltîne û berê xwe dide Kurdistanê. Di sala 1495an de Bedlîs bi Şah Mihemed bextewar dibe. Roşkî li dor kom dibin û di şerê azadîyê de bi ser dikevin. Dijmin ji welat derdixin, Welatê xwe azad dikin û digihêjin miraz û meqseda xwe. *** Mihemed Axa, ya dilê xwe dibe serî, lê ev çîrok li vir naqede. Mêranî û mêrx- asîya Mihemed Axa dom dike. Dîsa ew peya û xizmetkarê hikûmeta Rojkan e. Em ê niha li gora Şerefnameyê du serkeftinên wî yên din jî bibêjin. Lê di vê navê de divê em Ebûbekir Axayê Bayîkî jibîra nekin. Ev meriv hem efsaneyek bê emsal e û hem jî meriv bi aqilmendîya vî camêrê Rojkîyan û welatê Rojkan îdî baş nas dike.. Gava ku eşîreta Rojkan bi hatina Şah Mihemed bextewar û serbilind dibe, bi kêfxweşî, bi şahî û govend li dora mîrzadeyê xwe berhev dibin û meclîsa şêwr û mişawereyê datînin. Di şêwrê de, stratejîya şer tesbît dikin û qerera xwe didin, ku ji nedîve bi dizî, şevekê nîvê şevê mêrxas û egîdên xwe bixin hundirê keleyê û bi ser bikevin. Radibin dişînin pey kelebazên Bayîkî û Motkîyan. Tênin meseleyê ji wan ra vedikin û fedekarî û canfedayîyê ji wan daxwaz dikin. Ew mêrxas û kelebaz, mirina xwe tênin pêş çavên xwe û vê wezîfeya neteweyî qebûl dikin. Lê bi şertê ku jimarek zêde werîs (şerît) û silm (pêlpêlok) bên hazir kirin ji bo ku ji nedîve silman bidin ber dîwarê kelehê û bi şerîtan xwe bavêjin hundir û pase- B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 43 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- vanên kelehê bê tesîr bikin. Fermanrewayê kelehê tevî hemî berpirsîyarên aqqoyinîyan bikujin û kela Rojkan rizgar bikin. Ev teklîfa van fedayîyan tê pejirandin, lê ka evçend werîs û pêlpêlok dê çawa bi dest bixin? Dîwana Şer di vê melhezeyê de mitale dike, diponije, ji nedîve Ebûbekir Axayê Bayîkî dide xwe radibî, diçî li ber Şah Mihemed kemerbeste dibî û weha dibêje: "Mîrê min, ji roja ku ev dewlet ji destê malba- ta Dîyaeddîn derketîye û heta îro îş û karê min ev bûye ku min pêlpêlok (silm) çêkirine û werîs badane. Werîs- ên min di kuvîyan da û pêlpêlokên min di bendê zevîyan da di binê mêwan da veşartî nin. Şikir ji Xwedê re ku emek û keda min li haşî neçû û îro bi kêr hat." Şah Mihemed û Meclîsa Rojkan, li ber vê jesta Ebûbekir Axayê Bayîkî heyran dimînin û ji ber fedekarî û aqil- mendîya wî çavên wan şil dibin. Hema di wê saetê de diçin wan îhtî-yacên lojîstîk ji bin erdê û bendên zevîyan radikin, pîlana xwe tetbîq dikin û wê şevê Bedlîs û welatê Rojkan rizgar dikin. Di Destana Mihemed Axayê Kelhokî de, ew dem û rewş bi vê hawayê hatiye ziman: Şerkerên mêrxas û pak û çeleng Ew şeva tarî û pir kerredeng Silm û werîs û pêlpêlok anîn Li dormedorê kela Kurd danîn Bi sing û seko, hoçik û bizmar Lehengên dilêr derketin dîyar Bi gurz û rim û şûrên Şêxanî Kelebaz, şervan, ew bi mêranî Xweşmêrên Sîmek, Baykan û Motkan Şêr û pilingên welatê Rojkan Bi şûr û xencer, demançe, tifing Heçik, pêlpêlok, werîs, tevr û sing Bi çek û rext û bi rêz û rêzdar Pêyên xwe danîn ser serê neyar Nobedarên hov di xewna giran Serxweş û mest bûn têjikên guran Derketin kelê, çûne birca reş Bi destan girtin walîyê qeleş Dîzdar û karmend, hemî zêrevan Li cehenemê wan kirin mêvan Serî difirîn bi devên şûran Anîn emanê têjikên guran Serê sibehê tavê da koşkan Bi ser ketibûn lehengên Rojkan Dengê dîlanê kete kolanan Rojkî xemlandin ban û dikanan Ala bilind bûn li serên bircan Qîz - bûk xemilîn, bi dil û bi can Fîzzêna bayê li haf û neqeban Kewan dixwendin li gaz û kokeban Ji nû ve vebûn baxçeyên gulan Bûbû şahîya şalûl - bilbilan Kulîlk û gîya, hemî dar û ber Bûne wek bûka bedew û dîlber Hemî av û çem ji nû ve derbûn Li kû dinêrî kesk, sor û zer bûn Xweza dizane xweşî - rizgarî Xweda kuta kir ew rojên tarî Teyr û tûr ew ro, bi kêf difirîn 44 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- Xezal û quling dîsa zivirîn Ew roj, rojeke gelek pîroz bû Bedlîsa rengîn, cejn û Newroz bû Dewleta xedar hate emanê Nûçe zivirîn çûne Îranê Qelibî roja aqqoyinîyan Ji warê kurdan hemî revîyan Bû cejn û şahî hem coş û şabaş Ev serkeftin kê bîhîstin man şaş Beşdar bûn hemî mîrên Kurdistan Melkîş û Siwêd, Mîrdas û Soran Bi şand û bizzat, tev hatin paytext Kurd rojek waha nedîbûn tu wext Moral û guman, li wana der bû Welatê Rojkan bo wan çeper bû Ji vir û pê ve êdî hew dijmin Kurdistan bigrin û ji me bibin Wê mîrên kurdan bibine yek mist Tifaq çênabin bi erk û dilên sist Mîr pejirandin Mihemmedê pak Prensê kurdan ew gernasê çak Emîrê kurdan derkete ser text Serê xwe tewand, feleka bê bext.. Piştî ku Şah Mihemmed derdikeve ser text, gazî Ebûbekir Axa dike. Wî teqdîr dike û du gundên Tetwanê ku navên wan Xizorkîn û Engesor in, dide wî lehengî ku ev herdu gund bi mulkîyeta îrsî ji malbata wî re bin û heta hetayê ev malbat bê dewr û dor li van herdu gundan teserrufê bik e. Me go ku, mêrxasîya Mihemed Axayê Kelhokî li vir naqedê. Çawan me li jor bi kurtî qal kir, di salên 1511an de,12 mîrên kurdan diçin Îranê, zîyareta Şah Îsmaîl. Mîrên Bedlîsê, Cizîrê, Heskîfê, Şêrwan û Hezoyê ji van zîyaretvanên Şahê Sefewîyan in. Şah Îsmaîl destê girtinê datînê ser van mêvanên xwe, wan diavêje zîndanan. Dest û lingên wan bi zincîran girê dide û teslîmî serdar û serekhêzên tirkmenên bermayîyên aqqoyinîyan dike ku ev kesên ha neyarên kokê kurda nin. Şah Îsmaîl piştî ku 12 mîrekan berdest dike, walîyên xwe dişeynê datîne şûna wan. Belê ev bûyer pir dom nake. Xebereke nexêrê ji şahê şîmariq ra tê, ku Ozbek ji alîyê Xoresanê ve bi ser Îranê da girtin e. Şah ditirse. Ji xwe merivên bêbext tirsonek in. Hema di wê gavê de wan ji zindanan dertîne û pirs dike ka qîma van mîran bi kê tê, ka serwerê wan kî ye. Hemî mîrek raya xwe didin ku qîma wan bi Melîk Xelîl û Emîr Şeref tê. Ew jî van herduyan dihêle û ew ên din serbest dihêlê. Di vî nîrî de, gava ku artêşa şah ber bi Xoresanê ve dikişê û qesta Ozbekan dike. Melîk Xelîl û Emîr Şeref jî bi artêşê re di bin destê girtinê da bi xwe re dibin. Lê her yekî ji van teslîmê serekhêzê artêşek dikin. Xizmeta Mihemed Axayê Kelhokî hingê dest pê dike. Mihemed Axa bi Mehmûd Axayê Keleçirî û Mihemed Mîrexurê Pertavî va bi hostayî û şarezayî xwe digehînin Şeref Beg. Şevekê sê hespên rehwan tînin, cil û bergên Mihemed Mîraxur li Emîr Şeref dikin. Mihemed Mîrexur dikeve nav nivînên mîr û xwe li xewê datîne. Ev her sê mêrxas li hespan siwar dibin û gemên hespan berdidin. Ji Sefewîyan B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 45 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- were ku Emîr Şeref di çadira xwe de razaye. Heya piştî nîvro Mîr şîyar nakin. Gava ku dikevin şubhê û diçin çadirê mêze dikin, dibînin ku Emîr Şeref çûye û Mihemed Mîrexurê Pertavî di cîyê wî de li nava nivînê ye. Dengê xwe jê re nakin û cesaret û fedakarîya wî dipejirînin û wî serbest berdidin. *** Cara sêyemîn, dîsa Mihemed Axayê Kelhokî barê Kurdistanê danîye ser milên xwe. Wisa xuya dike ku gava fikra Emîr Şeref û hinek mîrekên din li ser yekîtîya kurd û osmanîyan bûye yek, wan xwestiye ku hemî mîrek û serekên kurdan bînin ser fikra xwe. Ev wezîfeya polîtîk û dîplomatîk dane ser milê Mewlana Îdrîsê Bedlîsî û Mihemed Axayê Kelhokî. Wisa tê zanîn ku qîma mîrekan bêhtir bi Mihemed Axa hatîye û sîyaneta vî camêrî di pratîkê de ligel hemî mîrek- ên Kurdistanê cîyê xwe girtîye.. Di dîroka hemî miletan da mêrxas- ên wekî Mihemed Axa, Ebûbekir Axa, Mehmûd Axa û Mihemed Mîrexurê Pertavî ranabin. Di rûpelên Şerefnameyê de gelek mêrxas û lehengên din jî xuya dibin. Eşîreta Rojkan û hikimdarîya Bedlîsê, rûpelek ji dîroka me kurdan û nîşana serbilindîya me ye. Divê ez vê jî bibêjim, ji 50 salan bêhtir Mihemed Axayê Kelhokî xiz- meta welatê Rojkan kirîye. Sala 1465ê bi girtîyên Rojkîyan ra weke êsîran dibine Tebrîzê, Hesenê Dirêj wî dike amirhêzeke taybet û li vir dibî zabit. Hê di serî da têkilîyên wî bi Emîr Brahîm ra çêdibî. Ew jî êsîr ketîye, li xerîbîyê di bin çav da ye. Di gel vî halî û van meşeqetan daweta xwe kirîye, xwedî mal û eyal e, 2 kurên ku navên wan ketine dîrokê gihandî ye. Şeref Xan di Şerefnameyê da qala wan dîplomat û dewletsazan dike. Gava ku di sala 1533-4 ê da Şeref Xanê Mezin li Deşta Tatikê şehîd dikevê û Emîr Şemseddîn derdikevê ser text, kurekê Mihemed Axayê Kelhokî ku navê wî Hacî Şeref e, dibe wekîlemîr (cîgir), kurê din bi navê Qelender Axa jî dibe şêwirmendê Mîr. Ez hîvîdarim ku fedekarî û lehengîya Mihemed Axayê Kelhokî bibe rêber bo şorişgerên kurdên vî zemanî.. 46 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Mihemed Axayê Kelhokî --- Page Break --- Seydayê hêja Mela Emadedîn di sala 1966ê da, gava Kekê Faîq şehîd ket helbestek li serî nivîsandibû. Çewa ku di bîra min da maye Mamoste Gurdilî digo: "Ey seba, bayê seher! Carek here Sêwerekê. Ey seba! bi nezaket xwe bighîne, ber şibak û kulekê. Ey seba bêje! 'Tû zanî Parêzer Faîq Kekê, Keç û xortên Kurdistanê te ji bîr nakin carekê.." Ji bo çi bi gelenperî kurdan ji Faîq ra gotin "Kekê Faîq"? Ezê tenê li ser vê bisekinim. Sala 1938ê komara Mistefa Kemal nefes li kurdan birrî û bi rastî kurdan ji hal xist. Hêvî û gumana kurdên bakûr bi carek qut kir. Şêx, axa, eşîr, beg, ron- akbîr, rêxistin, sunnî, elewî û hemî hêz û qewetên kurdan ji dest xist. Heşra kurdan rabû, Kurdistan ma bê pêşkêş û ser û sermiyan. Tenê di xeyala xortên xwenda da mefhuma kurd û Kurdistanê ma. Faîq Bûcaq tam di vê demê da, sala Faîq BÛCAQ: Gandhîyê Kurdan Bû Þakir EPOZDEMÎR Faîq BUCAQ B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 47 --- Page Break --- 1939ê di Zankoya Stenbolê beşa hiqûqê da qeyda xwe çêkir û bi Mûsa Anter, Mistefa Remzî Bûcaq, Dr. Yûsif Ezîzoxlû, Ebdiletîf Ayqût, Xêredîn Seracoxlû, Kemal Badillî, Dr. Enwer Etmanoxlû û birrêk xwendevanên kurd va di Dîcle Telebe Yurdî ya Diyarbekir da hev henbêz kirin. Faîq li vê derê bû "Kekê Faîq"… Li gor Apê Mûsa Kekê Faîq serw- erîyê li Telebe Yurdîya Dicleyê û pêşkêşiya xwendevanên kurd yên wê demê bi giştî dikira û mişkilên wan ên maddî û manewî çareser dikira. Di der- vayê gêncan da têkilîyên Faîq, bi Ebdirehîm Rahmî, Şêx Şefîqê Arwasî, Bediuzzeman, Fehmîyê Bilal, Mîr Celaded, Osman Sebrî, Cegerxun û gelek ronakbîr û şervanan ra hebû. Ew bibû keko yê nifşên serdest û bindestê xwe. Kekê Faîq ji eşîra Zirkrî ye. Malbata wan ji Hezro qetiyane hatine Sorekê. Ya mîr e, ya jî malbateke pêşkêşê vê statuyê ye. Hezro Statu ye. Hezro mîrekî ye. Heya sala 1820an ser- bixwe jîya ye. Dû mîrekîyên kurmanc û binecî ji vê herêmê nin. Yek bi navê Hetax Licê ye, ya din jî bi navê Tercil Hezro ye. Malbatek wek malbata Bûcaxan bo çi Hezro berdin û bên Sorekê li ser kevirên hişk jîyana xwe bidomînin? Ev pirsek e. Kurd hemî dibêjin ji ber doza "xwînê", lê kes nabêjin me şerê dewletê kir an ji ber siyasetê. Ev pirsek gelek girîng e. Lêkolîn û lêgerînên kûr ji van pirsan ra divên. Nayê înkarkirin ku malbata Bûcaqan malbateke bi xîret û pêşkêş e. Mîr bin, kurmanc bin, eşîr an feqîr bin, ev malbata ha bi hindikayî 130 sal in ku bi navê xwe henin. Dewleta Tirkan ji vê malbatê disilikê. Di lîsta sirgûnên qanpa Sêwazê da em dibînin ku ev malbat jî weka mala Şêx Seîd, malba- ta Hemreş Reşo û wan malbatên welat- parêz ên din hatine sirgûnkirin. Kekê Faîq di qampa Sêwazê da, di nava 55 şêx û axayên girîng û welat- parêz da dîsa Kekê Faîq e. Ew biçî ku derê lîder e, pêşkêş e û serwer e. Di salên 1960an da li ser vê zilma milî- tarîst a nijadperest, tenê dengê Kekê Faîq bilind bû û bi tenê Dr. Yûsif Ezîzoxlû wek mêrxasan li wan xwedî derket. Ev herdû ronakbîr û lîderên kurd mehsûlên Dîcle Telebe yurdîyê nin. Kekê Faîq ji sala 1944ê pêva hakîm e. Di hakîmtiya xwe da jî tiştên qenc kirîye. Li Sarîz a Qeyserîyê pişgirîya kurdan kirîye. Li her derê kurdayetîyê daye pêş. Dîsa ew Kekê Faîq e. Di sala 1960ê da, heyva Adarê ye. Ez li Postexana Diyarbekir Têlxrafçî me. Ew 2 heyv bû ku li vê daîreyê dixebitîyam. Ez Telemcî bûm. Telem wek Teleksê ye. Hevalek bi navê Mihemed Durucan ji navça Hîlwanê jî Telemvanek pir zîrek û bi raman Nûrcî bû. Şagirdê Mela Seîdê Sanî, yanê mensubê Seîdê Nûrsî bû. Ez jî weke evîndarêkê Mela Seîdê Kurdî bûm. Min di eskeriyê da li Îzmîrê Gazîemir ê qederêk risaleyên wî û Sebillireşad xwendibû. Li welat jî di pêşiya eskeriyê da li dîwanên şêx û aliman navê Melayê Meşhûr diboriya. Şêx, jê ne xweşbûn lê newêriyan xwe kifş bikira. Ez jî ji ber ku ji hindek şêxan ne xweş bûm, hemla min çûbû ser Ustad.. 48 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Faîq Bûcak Gandhîyê Kurdan Bû --- Page Break --- Ji ber ku min nimêjên xwe li xwe nediboranda û Ustad dinasîya, Mihemed Durucan bi min bawer bû. Rojek ji min ra go: "- Ez diçim Rihayê, Ustad wê bê vê derê, meqamê Îbrahîm tewaf bike. Xwezî tû jî bihatayî." Mihemed Beg çû, hê li wê ye, me jî wek her kesî nûçeyên Ustad distanda. Rojname û radyo bi gav û seat hewadîsên Ustad didan. Gava hatibû Rihayê qelebalixêk bê hejmar çûbûn îstiqbala wî. Hikumeta Menderes ji bo tedbîr standinê gelek zehmetê kişand. Ji ber ku ez têlxrafçî bûm, ez bi vê yekê hisîyam ku dewlet û hikumet û mixalefeta Tirkîyê xwe şaş kirine. Ustad giha Urfayê û nexweş ket. Di nava 3-4 rojan da wefat kir. Wefata wî jî bû qurf û kete ser dil û gurçikên neyaran…Û hun dizanin ku piştî înqilaba eskerîyê laşê wî yê mibarek ji gora wî ya pîroz derxistin û birin winda kirin. Mihemed Durucan piştî ku ji Rihayê dageriya hate Dîyarbekir, hemî personelên postexanê tezîye lê dan. Min jî serxweşî lê da, wî ji min pirsî ka ez ebuqat Faîq Bûcaq nas dikim an na. Min go ku "-Min navê wî bihîs- tîye." Mihemed go: "-Ustad ji hemî kesî zêdetir kêfa xwe ji Kekê Faîq ra anî, gelêk bi şewat û şefqet wî hembêz kir, serê Faîq xiste binê çengê xwe, cenetê şanî da û di guhên wî da mizgînîya behiştê dayê." Ev gotin ma li wê derê. Min dilê Mihemed ê dostê xwe neşikê- nand û xebera wî ma bi min ra. Piştî hingê di 27ê Gulanê da Tirkeş û hevalên xwe înqilabêk milîtarîst kirin, Menderes daxistin. Cemal Gursel anîn kirin serokê konseyê. Xezeba xwe rêtin ser Demoqratan û şêx û axayên kurdên piçek welatparêz. Me jî nav û dengê Kekê Faîq di wê demê da bihîst. Ewî cara yekemîn bû ku bê edaletî ya dewleta Tirkan rexne dikira û ji zali- man ra digo "zalim". Ewî sosyalîst û ronakbîr û rojnamegirîya Tirkan jî rexne û şermezar dikira. Piştî ku me 5 hevalan di 11ê Temûz a 1965ê da PDKT ava kir û piştî 40 rojan Faîq Bucaq hat bû serokê partî, min rojek bi tenê mesela Mihemed Durucan û Ustad jê ra vekir. Kekê Faîq kenîya go: "- Rast e, Ustad min da ber singê xwe û bi hesret guvaşt, hinga ku sebra wî bi min hat û hinga ku Ustad di hesreta Kurdistanê da bû, gava min henbêz kir di guhên min da go: "- Dawiya zaliman hatî ye, rojên azadî û selametîyê ne dûr in.." Niha we xwendevanan zanî ka Ustad mizgîniya rizgariya kurd û Kurdistanê daye kî? Sala 2006ê di roja 5ê Tebaxê da Sertaç Bûcaq bo 40mîn salvegera şahadeta Serokê Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkîyê Faîq Bûcaq li Diyarbekirê semînerek saz kir. Dost û hevalên Kekê Faîq ew roj giş li wê derê bûn. Piştî ku Şerefeddîn Elçî, Derwêşê Sado û Mehmed Elî Dînler bo Kekê Faîq xeber dan, Ferîdûn Yazar hate ser mîkrofonê, Ferîdon Beg piştî 45 salan mesela dostaniya Kekê Faîq û Bediuzzeman Mela Seîdê Kurdî teyîd kir û waha go: "- Gava ku Ustad li Rihayê nexweş bû, ez û hevalêkê xwe çûne cem Kekê Faîq. Wî ji me pirsî ka em çûne ziyare- ta Ustad an neçûne, me go, em neçûne. Kêkê Faîq go: "- Miheqeq herin wî B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 49 Faîq Bûcak Gandhîyê Kurdan Bû --- Page Break --- zîyaret bikin." Em dora rojê çûn ku Ustad zîyaret bikin, pir qerebalix bû. Polîsan nedihişta ku kes here cem Ustad. Me xwe ji polîsan dizî û em ketin wê menzela ku Ustad lê ye. Me mêze kir ku Kekê Faîq li ber serê Ustad rûniştiye. Şagirdêkê Ustad destê Ustad bilind kir, me jî destên Ustad tewaf kir xwe da paş, me dî 2 polîs ketin mal û berê xwe dane Kekê Faîq, destûr jê xwestin ku min û hevalê min derxine derva. Kekê Faîq ji me ra go: "- Waye we wezîfa xwe eda kir, hun derkevin baştir e." Ez hîvîdarim ku niha xwendevan dizanîn ka Kekê Faîq bo çî bûye Kekê hemî welatparêzan. Faîq Bûcaq roja 05.08.1966ê di navbera Riha û Hîlwanê da bi destê xayînan û desteka neyaran hate şehîd- kirin. Bi xebera wî ya dijwar va Seîd Elçî wê şevê çû Rihayê. Dora rojê seat li dora dehan rehmetîyê Emer gazî min kir û ez çûm dikana Şemsî Hosta ku pîqab hazir e. Ez, Emer Turhan, Şemsî Hosta û Dr. Enwer Etmanoxlû siwar bûn çûn ku bigihêjin cenazê. Heyata Dr. Enwer bi emeliyatan û dijwarîyan borî bû. Gelek dost û hevalên xwe bi der da bû. Lê bê mibalexe wê roja reş Doktor Enwer ji Amedê heya Urfayê bê etle şîna Kekê Faîq kir. Min ew roj zanî ku ez wekî Dr. Enwer Etmanoxluyê Pasûrî qedr û qîmeta Kekê Faîq nizanim. Em li Rihayê, li ber derîyê mala wî gihîştin cenazê. Konvoyekê mezin cenazeyê babê Zozan anîne Sorekê. Rê di nava Hîlwanê da derbaz dibûya. Ez dibêjim ka ew roj hemî xelkên vê navçeyê li herdû rexên cadê rêz bibûn û destên xwe danîbûne ser hev, bi kemerbest îhtirama Kekê Faîq digir- tan. Yekê Sorekî, bi navê Celal Yeşîlbahçe hevale min ê postexana Amedê bû. Celal Beg vê paşiyê bû midûrê postexana navçeya Sorekê. Çend salan bi şev û bi roj em bi hev ra xebitîbûn, yek carek tenê min nedî ku Celal bi kurdî peyivî. Lê wê roja cenazê li goristana Sorekê destê xwe avête ser milê min û bi kurmancî go: "- Bila serê me gişan sax be, babê kurdan mir. Faîq Abê, babê kurdan bû." Şehadeta Rehmetiyê Faîq pişta me şikênand. Me mesajek di binê mora PDKT de ji dayîka Serhed, Sertaç û Zozan Eyşe Xan ra rê kir. Di vê taziye- nameyê da çewan tê bîra min, me gotibû: "-Xatûna ezîz û hêja û qedir- bilind, we hevalê xwe, me jî Serokê Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyê winda kir, bila malbata Kekê Faîq sax bî, bila kurd sax bin, bila Kurdistan sax bî.." Ev sala 1966ê saleke bêoxir û bêyom bû. Piştî qetilkirina Kekê Faîq çend rojan Kurdistan hejîya. Erdhe- jana Wartoyê, ji Qersê heya Mêrdînê bi xwe va hejand. Rebîyo çi felaketek bû hate serê kurdan. Cara yekemîn bû ku kurd ji kurdan ra digirîyan. Welat ser- anser reş girêda. Şîn û girîn kete gund û bajaran. Sala 1967ê sala "Doðu Kalkýnma Mitingleri/Mitîngên Pêşketina Rojhelatê" ne. Ev xwepêşandanên kurdan weke hejana Warto, mejîyê hemî kurdan hejand. Ev xwepêşandan di serê havînê de dest pê kirin û heya payîza paşî dom kirin. Roja xwepêşandana Sorekê, min 50 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Faîq Bûcak Gandhîyê Kurdan Bû --- Page Break --- karê xwe kirîye ku biçim xwepêşan- danê. Ez hatim ku Mamê Şefîq û Mela Ebdiletîf Sawaş li Otela Mûşê rûniştî ne. Ebdiletîf û mamê Şefîq dixwazin bi hev ra herin, lê kes namînê ku li Apê Fehmî xwedîtî bike. Min wan şiyande Mitîngê û ez wê rojê mame li ber nobe- ta Fehmîyê Bîlal. Piştî nîvro ye. Min taştiya Apê Fehmî ya ku ji liqunteyê jê ra dihata da yê, li ber serê wî runiştim û min kitêba xwe xwend. Fehmî Bîlalê katibê Şêx Seîd Efendî go: "-Ew çiye tû dixwînî ?" Min go: "- Mahatma Gandhî ye.." Wextê ku min go Mahatma Gandhî, hema pêra hîqênî pê ket û Apê Fehmî girîya. Çend caran li pey hev go: "- Erê Gandhî yê min jî hebû, Gandhî yê min kuştin… "Min wisa hizir kir ku ji bo kurê xwe Ebûqat Sirrî Firat dibê ku ew ronakbîrê hêja ji terefê hêzên tarî va hetibû kuştin. Lê min pirsî ka Gandhîyê Fehmî Firat kî ye. Wî ji min pirsî go : "- Ma tû Gandhî yê min nas nakî? Gandhîyê min Faîq Bûcaq bû, Faîq Bûcaq !..." Îsal, ev sala ku em tê da nin (2007), ebûqat Seîd Pektaş ê Licî yê ku niha li Emerîkan dimînê, li Pirtûkxana Çarçira li Enqerê rastî min hat. Malbata Seîd gelek nêzîkayî li malbata Mamê Şefîq dikiran. Em û wan jî salên 60an li Amedê cînarê hev bûn. Seîd Beg, ew roj qala rehmetiyê Apê Fehmî û Mamê Şefîq kir û bi vê mijarê va girêdayî qala Fehmî Bîlal û Kekê Faîq jî kir. Seîd go: "-Ez rojek çûme Otela Mûşê, çûm cem Fehmîyê Bîlal, min pêra sohbet kir. Apê Fehmî di nava xeberdana xwe da hîçik pê ketin girîya û çend caran li peyî hev go:'- Gandhîyê min jî hebû, Gandhîyê min kuştin, Gandhîyê min Faîq Bûcaq bû.." Kekê Faîq heman demî helbestvan bû. Ezê çend ferd ji helbestên wî amade bikim. Kekê Faîq gazin ji Xwedê dike û dibê : “Ne nane, ne dane ne şîv û taştê, Hoo Rebiyo! Ev qas derd û bela ji ku tê ? Dewlemendî qe nema, em bûne jar û xizan, Hiş serê me da nema, bûn kerr û gêj û nezan Çavan jî bigre, bila ronayî bibe zulmet… Çi bikim pişka derd û xeman para me ket. Ma nifir li me bûye, kes pîgar nabe me ra Heval silav nadin, pirs nakin bav û bira Rê li ber me winda bû, nizanim kuda biçim Rebbî ji tîna biecîm sekinîme li ber çem… Kekê Faîq weke şervanekê Sorekî, kurdan ajîte dike û waha dibê: Sonda me mirin e di riya te da welat Kefen e kirasê me, ferman jî xeml û xelat Xêr ji mirinê pê da bo me tuneye xebat Emê xwîna xwe bifiroşin pê bikirin Kurdistan… Em bi lorîka mirinê hatine pêçandin Dinya şûna şîr da, em bi xwînê mijandin Em bindestî naxwezin, pir rûmet e goristan Emê xwîna xwe bifroşin, pê bikirin Kurdistan.. Faîq Bûcaq Pêşkêş û Rêberekê Mezin û Bê Hempa Bû Bi minasebeta 40mîn salvegera şehadeta serokê Partiya Demoqrat a Kurdistana Tirkîyê Faîq Bûcaq, di roja B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 51 Faîq Bûcak Gandhîyê Kurdan Bû --- Page Break --- 5ê Tîrmeha 2006an da bîrhatinekê bi rêkûpêk ji aliyê kurê wî yê hêja Serhed Bûcaq va hate tertîpkirin û em heval û dostên rehmetî beşdarê vê bîrhatina derengmayî bûn. Pêşî em çûn Sorekê kom bûn û serê sibê me Serokê xwe yê ezîz li goristanê zîyaret kir. Faîq Bûcaq û Mistefa Remzî Bucak li tenişta hev bûn. Mistefa Remzî Bucak, amozayê Faîq e û yek ji gruba Mistefa Ekîncî û Dr. Yusuf Ezîzoxlû ye, ku di salên 1950yê de parlemanên Amedê bûn û sê kesayetîyên navdar û zîrek û qedirbilind bûn. Em dikkarin bêjin ku piştî van sê lîderan, eva 50 sal in ku ji Dîyarbekirê kesekê şûna van dagirê sed mixabin ku derneketin û wisa xuya dike ku dernakevin. Li goristana Sorekê xemgîn û bex- treş, me dû lehengên din jî zîyaret kirin. Yek Ferîd Ûzûn bû û yê din jî Necmedîn Buyukkaya bû. Sertaç, li ser gora serokê PDKTyê gotarekê kurt xwend, ew axa ku ji Kurdistana azad anîbûn li ser gora Faîq reşand û ala rengîn kêlika lehengê ger- nas bi serbilindî pîroz kir. Vê alaya pîroz, di nava gul û çîçekan da xeml û xêza xwe da goristana Bajarê Sorekê, goristana şêr û pilingan. Goristana mêrxas û egîdan. Gorîstana Serokê besta şêran e. Belê wilo dixwîyê ku bandora dijmin bi her rengî li ser vê navçeya merdemêran pir dijwar û giran e. Lewra min ji xeyrî ew 200 kesên ku em ji Amedê çûbûn bêtir, kesî li ser goris- tanê nedît. Sorekî beşdarê vê bîrhatina pîroz nebûn. Ew Soreka ku sala 1967an hemî xwepêşandanan (mîting) dadigir- tan, piştî 40 salan çi li wan hatibû? Kê xwelîya mirîyan li vî bajarê mêrxas û egîdan reşandibû? Di vê roja pîroz û nav û nîşan da, em hemî beşdarvan û hevalên Faîq şahid in ku Sertaç Bûcaq tû kêmasî nehişt, bi alîkarîya Fuad Elçî yê kûrê Seîd Elçî û bi qabîliyeta xwe ya aqademîk û awropayî weke kurê babê xwe mêhvanderîya xwe anî cî. Hêvîdarim ku çilemîn salvegera şehadeta Faîq Bucaq bibe pêngavekê qenc û berketî, ji bo ku dîsa kurdên bakur li xwe vegerin û bernama yekîtî û birayetiyê danin ber xwe û rojêk zû welatê xwe rizgar bikin û serbilind û serfiraz bijîn. Roj roja me ye, dereng nemînin. 52 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Faîq Bûcak Gandhîyê Kurdan Bû --- Page Break --- Said Elçi 1925 yılında Bingöl'ün Zeynep köyünde dünyaya geldi. Elçi ailesinin önde gelenlerinden Züfür Bey'in oğludur. Said Elçi ilkokulu Bingöl'de bitirdikten sonra, babasının onay vermemesine rağmen ortaokulu okumak üzere Erzurum'a gitme teşeb- büsünde bulunur. Ancak babasının haber alması üzerine kasasına saklan- dığı kamyondan çıkarılarak Erzurum'a gitmesi engellenir. Okumaya çok mer- aklı olan Said Elçi'nin okul macerası böylelikle son bulur. O dönem Kurdistan'da okuryazar oranının %1 olduğu göz önünde bulundurulursa Said Elçi'nin ilkokulu bitirmesi de bir şanstır. İleriki yıllarda (1950lerde) Said Elçi Istanbul'a giderek Asar-ı Ilmiyye kütüphanesinde çalışmaya başlar. Kütüphanedeki çalışma yılları Said Elçi'nin okuma açlığını gidermesi için iyi bir fırsat olur. Bu arada kendi kabiliyet ve imkânlarıyla muhasebecil- iği de öğrenir. Bir taraftan muhasebeci- Said ELÇÝ(1925-1971): Kurdistani Yurtseverliðin Ve Demokratlýðýn Mihenk Taþý Mehmet KONUK Said ELÇÎ B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 53 --- Page Break --- lik mesleğini icra edip geçimini sağlarken diğer taraftan da Istanbul'daki Kürt aydınları ve üniver- site öğrencileriyle diyalogunu geliştirir. O dönemin Kürt aydınların- dan Ziya Şerefhanoğlu'nun yurtsever milliyetçi düşüncelerinden etkilenir. Said Elçi'nin dünyaya geldiği 1925 yılı Şeyh Said, Cıbranlı Halid Bey, Yusuf Ziya, Kemal Fevzi, Doktor Fuad vb. Kürt yurtseverlerinin önderliğinde kurulan Kurdistan İstiklal Komitesi (Azadi)'nin örgütlediği Kürt ulusal başkaldırısının olduğu yıldır. 1914'de başlayan I. Dünya Savaşı 1918 de bit- miş; Ingiliz, Fransız ve İtalyanlardan oluşan itilaf devletleri Almanya, Avusturya-Macaristan ve Osmanlıların oluşturduğu ittifak devletlerini ezmiş, itilaf devletleri savaşın tartışılmaz gali- bi olmuşlardır. İtilaf devletleri bloğu Ortadoğu'yu yeniden yapılandırarak, Ingilizler, Fransızlar ve Italyanlar tarafından manda hükümetlerle yöne- tilen devletler oluşturmuşlar. Kurdistan'a biçilen statüko ise dört parçaya bölünerek tarihinin en trajik sorunu ile baş başa bırakılması olmuştur. Kurdistan'ın en büyük parçası olan Kuzey Kurdistan 1923 Lozan Antlaşması ile Türkiye Cumhuriyeti'ne, Doğu Kurdistan ise 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'ndan bu yana olduğu gibi Iran'ın egemenliği altına bırakılmıştır. Güney parçası da 1921'de Ingilizler ta- rafından kurulan Irak Arap Devleti'nin manda hükümetinin idaresine ver- ilmiştir. Güneybatı Kurdistan olarak adlandırdığımız diğer parça da I. Dünya Savaşı'ndan sonra Fransızlar tarafından kurulan ve manda bir hükümetle idare edilen yeni Suriye Devleti'ne bırakılmıştır. Lozan Antlaşması'ndan sonra Kurdistan'a biçilen bu lanetli statüko XX. yüzyıl boyunca Kürtlerin belki de tarihlerinin en trajik yüzyılı olduğunu söylersek abartılı konuşmuş sayıl- mayız. Çünkü Kürtlerin ülkesi tarihte ilk kez dört parçaya bölünüyor. Böyle- ce Kurdistan yalnız yeraltı zenginlik kaynaklarıyla değil ulusal tüm değer- leriyle yok edilme süreciyle yüz yüze kalıyor. Sözkonusu devletler (Türkiye- Iran-Irak-Suriye) sırtlarını emperyalist devletlere (Ingiltere-Fransa-ABD- SSCB vb.) dayayarak her dört parçada da her türlü vahşeti uygu-lamışlardır. Bu vahşeti uygularken akıllarına ne bin yılı aşkın ümmet kardeşliği, ne Malazgirt'teki omuz omuza savaş, ne Kürt Selahattin-i Eyyubi önderliğinde Haçlılarla yapılan amansız savaşlar, ne insanlık değerleri ve ne de halkların kardeşliği geldi. 1925'te Kurdistan Istiklal Komitesi (Azadi) önderliğinde yürütülen Kürt Ulusal ayaklanması, yukarıda değindi- ğim 1923 Lozan Antlaşması sonrası oluşturulan konjonktürel durum ne- deniyle yenilgiye uğradı. 1930'da Xoybûn örgütünün önderliğinde Ağrı merkez olmak üzere, Serhat bölgesinin büyük kısmını etkisi altına alan Ağrı Hareketi de benzer konjonktürel neden- lerle yenilgiye uğradı. 1937-1938 Dersim Kürt Ayaklanması daha dar bir alanda olmasına rağmen büyük çatış- malar sonucunda yukarıda bahset- tiğimiz temel nedenlerden dolayı yenil- giyle sonuçlandı. 1920 Koçgiri Hareketi ile başlayan ve 1938 Dersim Ayaklanması'yla son 54 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- bulan 18 yıllık Kürt direniş hareket- lerinin yenilgiye uğraması, 1938 son- rası herhangi bir direnişin Kuzey Kurdistan'da ortaya çıkmaması Türk Devleti'ne rahat bir nefes aldırmıştır. Bu tarihten sonra Türk devleti, sömürgeci asimilasyoncu politikalarını sistematik bir şekilde Kurdistan'da uygulamaya başlamıştır. Öncelikle Kürt aydınlanmasının, milliyetçiliğinin ve yurtseverliğinin ocağı olan, birçok Kürt lideri ve filozoflarını yetiştiren medreseler kapatılmıştır. Bundan sonra ırkçı eğitim sistemini Kurdistan'da yaygınlaştırmak için okul açma sefer- berliğini başlatmış; Kürt bölgelerinin çoğunda yatılı bölge okulları inşa ederek burada okuyan Kürt çocuklarını aile ortamından kopararak daha hızlı asimile olma-larını sağlamıştır. Kuzey Kurdistan'da 18 yıllık direniş sürecin- den sonraki yenilgi, büyük kırılma nok- tası olarak değerlendirilebilir. Çünkü direniş süreci boyunca Türk devleti, Kurdistan'da istediği politikaları uygu- lama şansına sahip değildi. Türk devleti, ancak direniş ruhunun kırıl- masından sonra istediği politikaları uygulama şansına sahip oldu. Irkçı faşist bir karektere sahip olan CHP, 1923’ten 1950’ye kadar tek başı- na iktidarını sürdürdü. Bu süre içinde yapılan tüm baskılar ve zulümler, CHP'nin ve liderleri Mustafa Kemal ile Ismet Inönü'nün hanesine yazıldı. O dönemin jandarmalarının Kürtlere yap- tığı zulüm halen halk arasında konuşul- maktadır.1946'daAdnan Menderes ve Celal Bayar önderliğinde kurulan Demokrat Parti, 1950'de yapılan genel parlamento seçimlerinde iktidara gelince, CHP'nin çeyrek asırlık zul- münden bıkan Kürtlerde zımni de olsa Demokrat Parti'ye karşı bir sempati başladı. Bu nedenle DemokratParti, Kürt aydınları ve yurtseverleri için bir yöne- lim merkezi olmaya başladı. Said Elçi 1954'te Bingöl'de DP il başkanlığı yaparken Cumhurbaşkanı Celal Bayar seçim gezisi nedeniyle Bingöl'e uğrar. Said Elçi kürsüye çıkarak ateşli bir konuşma yapar. Kürsüden indikten sonra Celal Bayar Said Elçi'yi tebrik ederek hangi üniver- siteyi bitirdiğini sorar. Said elçi de Cumhurbaşkanına şu cevabı verir: "Sen benim memleketimde kaç tane üniver- site yaptın ki ben üniversite bitireyim. Anamın çorbası ile ancak ilkokulu bitire- bilmişim. Cumhurbaşkanı Celal Bayar beklemediği bu tepkinin karşısında şaşkınlık geçirir ve bundan sonra Said Elçi'yi kindar Kürt olarak tanımlar. 1959'da yapılan 49'lar operasyonunda, Celal Bayar kindar Kürdün de araların- da olup olmadığını merak edip sorar. 1958 de Irak'ta general Abdülkerim Kasım önderliğinde yapılan askeri darbe sonucu Kral Faysal tahttan indirilerek Irak anayasası değiştirildi. Yeni Anayasaya, Irak devletinin iki asli unsurdan yani Arap ve Kürtlerden oluştuğunu kabul eden bir madde eklendi. Irak'ta bu politik gelişmelerin üzerine,12 yıldan beridir Sovyetlerde 500 arkadaşıyla beraber sürgünde bulunan Mele Mustafa Barzani Irak'a geri döndü. Böylece Irak'ta yeni bir süreç başladı. Bu yeni süreç, her zaman olduğu gibi Türkiye'yi endişelendirir. Türkiye, Güney Kurdistan'daki gelişmel- erden kuzeydeki Kürtlerin de etkilen- mesinden korkuyordu. Irak’ın Ankar büyük elçisi yeni Irak Anayasası’nı B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 55 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- tanıtıcı bir brifing verir. Brifinge bazı Kürt aydınları da davet edilir. Türkçeye çevirilen yeni Irak Anayasası katılım- cılara dağıtılır. Anayasa’nın 2. mad- desinde Irak Devleti’nin Arap ve Kürtler olmak üzere iki unsuradan oluştuğu belirtilmektedir. Bu gelişme, o dönemdeki Kürt aydınları ve üniver- site öğrencilerini çok etkiler ve hey- canlandırır. Bu gelişmeleri mütakiben Başbakan Adnan Menderes bir ABD gezisine gider. Menderes ABD’de iken dönemin Diyarbakır Belediye Başkanı belediye meclisinde bir karar alır ve karar gereğnce Menderese fahri hemşerilik payesi verilir. Buna tepki olarak Ankara ve Istanbuldaki Kürt aydınları ve üniversite öğrencileri, Diyarbakır Belediyesinin bu kararını protesto etmek üzere ABD’ye onlarca telgraf göndererek, bu kararı tanı- madıklarını belirtirler. Menderesin ABD gezisi dünüşünden sonra bu gelişmeler değerlendirilir. Bunun için, ön tedbirlerle ilgili senaryolar üretilir. Önce binlerle ifade edilen tutuklama ve infazlar gündeme gelir, dış konjonk- türün elverişli olmadığı düşüncesi ağır basarak tutuklamalar 50 kişiyle sınır- landırılır. Said Elçi de bu tutuklular arasındadır. Nisan 1959'da Kerkük'te bazı olaylar olmuş, çıkan bir pro- vokasyon sonucu istemeden de olsa bazı Türkmenler de ölmüştür. Bu vesi- leyle zamanın Niğde milletvekili Asım Eren, TBMM ye bir önerge vererek "mukabeleyi bil misil"de bulu- nul- masını istemiştir. O dönemde Istanbul'da muhasebecilik yapan Said Elçi, diğer bazı Kürt aydın ve öğrenci- leriyle birlikte Asım Eren'in bu öner- gesini protesto etmek için telgraf çekme eylemi düzenlerler. Çekilen tel- grafta şöyle denmiştir: "Insan hak- larının hükmü ferman bulduğu bu dönemde Kürtleri kimse imha edemez. Bunu küflü kafana koy." Said Elçi 49'lar Davası’nın en önemli tutuklularından biriydi.Tüber- küloz hastası olmasına rağmen çağdışı zindan koşullarında onurlu tavrından hiç taviz vermedi. Zindanda kan kus- tuğu ve sıtmalandığı bir sırada zindanı denetlemeye gelen Türk general Kemal Binatlı'dan bir battaniye ister. Kemal Binatlı battaniye vermediği gibi hep- iniz burada öleceksiniz diye tehdit eder. Said Elçi hemen paşaya dönerek: "Paşa, paşa merak etme dün gece Azrail buraya geldi, sizin zulmünüzü Azrail'e anlattım ve Azrail de bana söz verdi, zulmünüz sürdüğü müddetçe canımı almayacaktır.129 gün kaldığı hücrede sağlığı el vermediği halde gös- terdiği dirençle herkesin takdirini kazandı. Ayrıca 49'lar Davası'nda yap- tığı ateşli savunmalar kulaktan kulağa yayılarak, onu Kürt direnişçiler arasın- da farklı bir konuma getirdi. 1963'te 21 Mayıs olayları nedeniyle ilan edilen sıkıyönetim idaresi, Ziya Şerefhanoğlu ile birlikte çıkaracakları Rêya Rast dergisi girişimini en-gelledi ve Said Elçi 22 arkadaşıyla birlikte tekrar tutuklandı. 1964'te hapisten çıktıktan sonra Diyarbakır'a yerleşen Elçi, bir taraftan muhasebecilik yaparken diğer taraftan da yeni politik faaliyetlerini hızlandır- dı.1938 kırılma noktasından sonra, ilk kez ciddi anlamda illegal Kurdistani bir parti kurma hazırlıklarına başladı. Parti kurma fikrinde, doktor Nurettin Zaza ve 56 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- Şeyh Said'in katibi Fehmi Bilal'dan etk- ilendiği söylenir. Elçi, parti kurma fikri- ni bazı Kürt aydınlarına götürür ve ona verilen cevapta: "Said sen aklını mı kaçırdın, bize diyorsun illegal Kurdistani bir parti kuralım!" Said söz konusu aydınlara bu tavrı üzerine verdiği cevapta: "Ben Diyarbakır'ın hamallarıyla da olsa bu partiyi kura- cağım" diye kararlılığını gösterir. Nihayet 11 Temmuz 1965 günü Diyarbakır'daki Gazi Köşkü'nde beş arkadaşı ile beraber toplanarak Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi'ni kurarlar. Ilk başta parti kurma fikrine tam hazır olmayan avukat Faik Bucak'a yeniden gidilir. Tüm parti kurucuları ve Fehmi Bilal'ında ısrarlarıyla Faik Bucak ikna edilerek parti genel başkanlığına getir- ilir. Faik Bucak'ın avukat olması, tecrü- beleri ve entelektüel yapısı parti genel başkanlığına getirilmesi için yeterli sebeplerdi. Ne var ki Faik Bucak'ın genel başkanlığı ancak 11 ay sürebildi. Aşiret içi çatışmayla başlayan trajik olaylardan sonra, derin devletin de sin- sice müdahil olduğu bir takım gelişmeler sonucu Faik Bucak 4 Temmuz 1966 günü silahlı saldırıya uğradı.Yaralı bir şekilde Urfa Devlet Hastanesine kaldırılan ve yapılan ilk müdahaleden sonra hayati tehlikeyi atlatan Faik Bucak, ertesi günün sabahı hastane odasında beklenmedik bir şek- ilde hayata veda etti. Böylece daha bir yılını doldurmayan Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi (TKDP), liderlik vasıflarının tüm özelliklerini üzerinde taşıyan ilk genel başkanını sinsi kom- plolar sonucu kaybetti. Olay esnasında yanında bulunan büyük oğlu Serhat Bucak'ın iddiasına göre "5 Temmuz sabahı saat 6.30 civarı odasına giren bir grup doktorun kendisine iğne yaptığını ve bu iğneden kısa bir süre sonra da hay- ata veda ettiğini" söylemektedir. Türk devletinin Kürtlere öcü gibi bakan politikaları Faik Bucak'ın sahip olduğu yeteneklerle olayın gelişme biçimi yan yana getirildiğinde Serhat Bucak'ın iddiasının doğruluğu ciddiyet kazan- maktadır. Faik Bucak'ın şehit edilmesinden sonra partinin liderliğini Said Elçi üstlenir. Bir taraftan parti örgütlenmesi hızlandırılırken diğer tarafta 1967'de "Doğu Mitingleri" adı altında Kurdistan'ın birçok il ve ilçesinde onbinlerin katıldığı kitlesel gösteriler düzenlenir. Bu mitinglerin en ateşli hatibi yine Said Elçi olur. Miting alanlarında yaptığı konuşmalarla usta bir hatip olduğunu ispatlamanın yanın- da Kürt milletinin gönlünde de taht kurar. Bu mitinglerden sonra, Said Elçi'nin ismi Kürtler arasında dilden dile dolaşır. 1960'lı yılların başından itibaren motivasyonunu Kürt ulusal değerlerin- den alan Faik Bucak, Said Elçi ve arkadaşları tarihsel olarak Şeyh Ubeydullah, Şeyh Said, Seyid Rıza, Qazi Muhammed, Mustafa Barzani vb. Kürt liderlerinin çizgisini esas alarak çağdaş, demokratik ve ilerici bir yapılanmayı hedefliyorlar-dı. Bunun yanısıra 1960'ların ortalarından itiba- ren Kurdistan gençliği içinde moti- vasyonunu tamamen sol kültürden (Marks, Engels, Lenin, Stalin, Mao, Trocky, Che Guavera vb.) alan yeni bir jenerasyon da ortaya çıkmaya başla- mıştı. Bu yeni jenerasyon, yukarıda bahsettiğimiz 1938 sonrası kırılma noktası süreci içinde ırkçı Türk eğitim B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 57 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- sistemi içinde yoğrularak Türk üni-ver- sitelerinde Marksist kültürle tanışmış, Marksizm'i de Kemalist Stalinist Türk hocalarından öğrenmişlerdi. Bu jen- erasyon Türkiye Işçi Partisi başta olmak üzere benzeri Türk sol örgüt- lerinde boy vermeye başladı- lar. Böylece Kürt siyasal hareketinde Kemalist Stalinist bir harmanlanmanın sonucunda, yeni ucube bir solculuk türedi. 1967 Doğu Kalkınma Mitingleri'ndeki konuşmalarda bu iki jenerasyon arasın- daki görüş ayrılıkları kendini gösterm- eye başladı. Solcu jenerasyonun tem- silcilerinin konuşmaları genellikle sınıf mücadelesi içerikli, ağaları, şeyhleri yani aşiretsel yapı hedefleyen konuş- malardı. Said Elçi ve arkadaşları ise, bir yandan ulusal demokratik perspek- tifle Kürtlere hitap ederek birlik ruhunu pekiştirirken diğer taraftan da kitlelere umut ve coşku veriyordu. Bir konuşmasında "devlet Kurdistan'da kaç tane üniversite yaptı da şeyhlerim- iz karşı çıktı. kaç fabrika kurdu da ağalarımız fabrikaları kapattı. Bizim mücadele-miz devletin sömürgeci poli- tikalarına karşıdır. Bu mücadelede yanımızda yer alan ağa-şeyh-bey- emekçi herkes bizim kardeşimizdir, karşımızda duran herkes de bizim hedefimizdir." diyordu. Said Elçi'nin bu şiarı Kurdistan'da dalga dalga yayılıyordu. Kürtlerin cephesinde bu gelişmeler olurken Türk devleti de gelişme-lerden endişelenerek 19 Ocak 1968 günü TKDP'ye karşı geniş bir operasyon başlattı. Said Elçi ile beraber 16 TKDP yöneticisi ve üyesi gözaltına alındı. soruşturmanın sonucunda 11 tutuklu ve 5'i de tutuksuz olmak üzere 16 kişilik önlü TKDP Antalya Davası başladı. Olay mahalli Diyarbakır ve çevresi olmasına rağmen güvenlik gerekçe- siyle dava Antalya'ya taşındı. Antalya ağır ceza mahkemesinde yapılan duruşmalarda Said Elçi, davasını ve partisini hararetli bir şekilde savunur. Said'in uzun ve etkili konuşmasına tahammül edemeyen mahkeme başkanı "yeter Said yeter artık bizi de etkilem- eye başladın" der. Said de hemen mahkeme başkanına dönerek "bu sözünü de zapta geçir hakim bey" der. Antalya Davası süreci, aynı zaman- da Said Elçi'nin siyasal ve biyolojik yaşamının da sonunu getirecek olan bir ilişki sürecin başlangıcıdır. 49'lar dava- sından beri tanıştığı doktor Said Kırmızıtoprak (doktor Şivan) o dönemde Isparta da doktor olarak çalış- makta olup Said elçi ve arkadaşlarını sık sık ziyaret eder ve iyi bir dayanışma örneği gösterir. Said Elçi'nin ateşli ve uzun bir savunma yaptığı duruşmada da Dr. Şivan dinleyiciler arasında bulun- maktadır. Duruşmanın sonucunda Said Elçi'ye yaklaşarak "Said ağabey, sen bizim onurumuz ve şerefimizsin" diye seslenir. Hapishanedeki süreç iki Said'i bir- birine yaklaştırır. 1969'da Antalya da- vası tutukluları tahliye olduktan sonra Dr Şivan, Said Elçi'ye bir öneri getirir; Güney Kurdistan'da Mele Mıstefa Barzani önderliğinde gelişen Kürt kur- tuluş hareketine bir doktor olarak katkı sunmak, TKDP'nin de gelecekteki mücadelesi için bir alt yapı oluşturma amacıyla güneye gitmek istediğini söyler. Said Elçi Dr. Şivan'ın bu öneri- 58 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- sine olumlu cevap verir. Dr. Şivan'ı bir süre sonra Siirt'te ikamet eden parti kurucusu ve yöneticisi Ömer Turhan'ın yanına güneye gönderilmek üzere yollar. Ömer Turhan Dr. Şivan'ı bir süre misafir eder. O süre zarfında Dr. Şivan'ın politik görüşlerini ve kişiliğini bir nebzede olsa çözer. Ömer Turhan politik öngörüsü güçlü olan bir şahsiyettir. Bu çerçevede bazı gerekçeler ileri sürerek Dr. Şivan'ı güneye göndermek istemez. Said Elçi, Ömer Turhan'ın yanına bir kurye gönderir. Kendisine yol-ladığı adamı (Dr Şivan'ı) bir an önce belir- tilen yere gönderilmesini ister. Ömer Turhan yine oyalama tavrı içine girer. Bir ay sonra ikinci bir kurye Ömer Turhan'ın yanına gönderilir. Bundan sonra yazacaklarım şuan da halen yaşayan 80 yaşındaki söz konusu kuryenin bana anlattıklarıdır. Bu kurye TKDP'nin kuruluşundan bu yana üye- sidir. Said Elçi'nin Diyarbakır'dan bir kurye vasıtasıyla Ömer Turhan'a hi- taben yazdığı kapalı mektubu kendisine ulaştırmam üzere Siirt'in Kozluk ilçesindeki ikametgahıma getirdi. Mektubu Siirt'e Ömer Turhan'a götür- düm. Sonradan Dr. Şivan olduğunu öğrendiğim kişi de Ömer Turhan'ın evinde oturmaktaydı. Ömer Turhan mektubu okuduktan sonra bana işaret ederek dışarı çıkmamı istedi. Ikimiz çarşıya doğru gittik. Mektubun içer- iğinde, Dr. Şivan'ı uzun süredir yanın- da tutmakta olan Ömer Turhan'a sitem vardı ve bir an önce gerekli yere gön- derilmesi isteniyordu. Ömer Turhan bana aynen şunları söyledi. "Bak uzun süredir bu adamı yanımda tutuyorum. Politik olarak aşırı solcu bir ideolojiye sahiptir. Ayrıca çokta hırslı bir kişiliği var. Biz bunu güneye gönderirsek ileride başımıza bela olacak. Onun için ben göndermek istemiyorum." Ben de kendisine dedim ki "Sen Said ağabeyin mektubunu okudun, artık senin bileceğin bir şeydir." Ömer Turhan bir süre düşündükten sonra Said'in ısrarlarına dayanama- yarak "Bak ben bu adamı göndere- ceğim ama ileride göreceksiniz başımıza bela olacaktır." Böylece Ömer Turhan Dr. Şivan'ın yanına bir rehber vererek onu güneye gönderir. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 59 Yên li ser lingan ji milê rast ve: duyemîn Seîd Elçî, yê çaremîn Medet Serhat. Yên rûniştî ji milê rast ve: yê sêyemîn Dr. Şivan Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- Said Elçi'nin verdiği referansla beraberindeki birkaç arkada-şıyla Behdinan bölgesindeki IKDP yetk- ililerine ulaşırlar. IKDP, Behdinan bölgesindeki Bamerni mıntıkasında onlara bir karar- gah tesis eder. Dr Şivan gençliğinin verdiği dinamizm ve enerjiyle bir taraftan güneydeki devrim kuvvetler- ine doktorluk hizmetlerini sürdürür- ken diğer taraftan da kuzeyden etrafına önemli bir kadro biriktirir. Güneye gelme hazırlıklarını yaptığı sırada kuzeydeki arkadaşlarıyla vedalaşırken kendilerine şu mesajı veriyordu. "Bakın her ne kadar Said Elçi'nin refer- ansı ile gidiyorsak da biz başka bir şeyiz. Bundan haberiniz olsun."(16 Mayıs 1969'da Kütahya'da öğretmenlik yapan ve şu anda hayatta olan bir arkadaşıyla vedalaşırken yukarıda belir- ttiğim sözleri sarf etmiştir.) Dr Şivan kısa süre içinde Behdinan bölgesindeki IKDP yöneticilerine ken- dini sevdirir. Çünkü doktorun arkasın- da kuzeyden güçlü bir lojistik destek var. Dr. Şivan'ın talep ettiği tıbbi malzeme ve benzeri gereçler yeterince karşı-lanmakta, bu gereçler de güney- deki devrim kuvvetlerinin ihtiyaçları için büyük önem taşımaktadır. Bu realite Şıvan'nın politik yetenekleriyle birleşince, popü-laritesinin güçlen- memesi için bir neden kalmamaktadır. Bundan sonra Şivan kendince asıl amaçlarına ulaşmak için önünde bir engel görmemektedir. TKDP'nin referansıyla politik çalış- ma yapmak üzere güneye giden Dr. Şivan, gizlice yeni bir partinin faaliyet- leri içine girer. Ne gariptir ki bu yeni parti T-KDP yani Türkiye'de KDP ismiyle adlandırılır. Her nedense Dr. Şivan KDP isminden vazgeçememek- tedir. Dr. Şivan'ın Güney’den gelme- den önceki gizli hazırlıkları, güneye geldikten sonraki faaliyetleri ve yeni kurduğu partinin sadece bir ("-" ve "de") ekiyle TKDP'den farklılık arz etmesinin politik literatürdeki tanımı- nı ve yorumunu size bırakıyorum. Doktorun bu yaptığı biraz da karga ile güvercinin hikâyesini akla getirmekte- dir. Hani kış mevsiminde karga soğuk- tan perişan halde iken sıcak yuvasında barınan güvercine yalvarır, kendisine de azıcık ısınması için bir yer vermesi- ni ister. Güvercin de karganın bu duru- muna vicdanı razı olmaz ve kargaya ısınması için yer verir. Karga da ısınıp kendine geldikten sonra güver- cini gagalayıp yuvadan kovarak güver- cinin yuvasını sahiplenir, güvercini o kış soğuğunda kaderiyle baş başa bırakır. Şivan'ın bu faaliyetlerini öğre- nen Said Elçi, Faki Huseyin Sağnıç ile beraber konuyu Dr Şivan'la görüşüp çözmek üzere, Doktorun Bamerni'deki karargâhına giderler. Doktor Şivan görünürde bunları iyi karşılar, oyalama taktiği ile "Siz kuzeye dönün, ben de yakında oraya geliyorum. Kuzey- deki arkadaşları da toplayıp bu konuyu kendi aramızda konuşup çözeceğiz" der. Bir süre sonra kuzeye gelen Şivan birçok çevre ile görüşür, bir takım poli- tik faaliyetler yapar ama Said Elçi'yi görme ihtiyacını duymaz. Said Elçi bunu öğrenince, Şivan'ın yaptıkların- dan daha da endişelenmeye başlar. Daha yolun başında sayılırken partinin iki başlı olması, Kürt ve dünya 60 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- kamuoyu nezdinde, aynı zamanda ev sahibi olması itibarıyla Barzani nezdinde de hoş karşılanmayacaktır. Said Elçi bu sorunların içinden nasıl çıkılacağı yönünde kafa yorarken, Türk silahlı kuvvetleri 12 Mart 1971'de bir muhtırayla SüleymanDemirel hükümeti- ni görevden alır, yeni bir hükümet kurulur. Bundan sonra Kürt yurtsever- lerine yönelik geniş tutuklamalar başlar. Said Elçi ve arkadaşlarının isimleri de sıkı yönetim komutanlığı tarafından ilan edilen tutuklu listesinin içindedir. Said Elçi ve bazı arkadaşları kendini ele vermez bazı parti yönetici ve üyeleri tutuklanır. Said Elçi bir süre sonra Mıhemedê Begê adlı parti üyesi- ni de yanına alarak Nusaybin'den Suriye'ye geçer. Suri-ye'de Cigerxwin, Hemîdê Haci Derwêş, Kenanê Egîd gibi Kürt yurtseverlerine misafir olur. Bir süre sonra da Suriye'den Zaxo'ya geçer. Zaxoya geçmekteki amacı; Türkiye'de ağırlaşan politik ortamdan yani tutuklanmaktan kurtulmak, diğer taraftan da doktor ile aralarındaki prob- lemi diyalog ve görüşme yoluyla demokra- tik bir şekilde çözmektir. Kurdistani yurtseverliği ve demok- ratlığı, Kurdistan dağlarının zirvesin- den akan pınar suları kadar berrak olan Said Elçi'nin karşısında ne yazık ki komplucu Stalinist bir ideoloji ile yoğrulmuş, devrime kestirmeden git- mek isteyen, bu amacına ulaşmak için de önünde hiçbir engel tanımayan biri vardı. Zaho'da Mıhemedê Begê ile beraber IKDP'nin mahalli komitesine ulaşan Said Elçi, Şivan ve arkadaşlarıyla görüşür. Buradan Dr. Şivan ile beraber Bamerni'deki karargâhına giderler. Bundan sonra Şivan, Said Elçi ve Mıhemedê Begê'yi tutuklayarak kamptan biraz uzak mesafede bulunan cephanelik binasın- da haps- eder. O binada Tilki Selim ( Selimê Usê), Mahmut Yolbir ( Mehmûdê Hasenka) ve Hasenê Seyro cephanelik nöbetçisi olarak bulunmak- tadırlar. Mahmut Yolbir ve Selim Tilki Garzan bölgesinin en önemli aşiret- lerinden biri olan Pencenar'ın Faro kol- undandırlar. Hesenê Seyro ise Midyatlı olup Hevêrkan aşiretindendir. Bunlar Garzan ve Botan dağlarında yıllarca asi mahkum olarak yaşamış, birçok defa devletin kolluk kuvvetleri ile çatışma- ya girmişlerdir. 1968'de Siirt'in doğu- sunda Botan nehri vadisinde bulunan Kutmıs Köyü'ndeki çatışmaları halen halk arasında bir destan gibi anlatıl- maktadır. O günü, ben de daha dönmüş gibi hatırlamaktayım. 1996'da Duhok'ta bir evde tesadüfen karşılaştı- ğım Hesenê Seyro bana olayı şöyle anlattı. "Mahmudê Hesenka ve Hasenê Seyro köyün camisinde kıstırılmış ve binlerce asker tarafından çembere alın- mıştı. Sürekli teslim ol çağrıları yapıl- maktaydı. Bir ara bir üsteğmen camiye yaklaşarak Kürtçe onlara seslenir. Teslim olmaları halinde cezalarının hafifleyeceğini, zaten kurtuluşlarının da mümkün olmadığını söyler. Üsteğ- menin Kürtçe konuşması bunları duygulandırır. Hesenê Seyro üsteğmene "sen Kürtçe konuştuğuna göre Kürt olmalısın" der ve memleketi- ni sorar. Üsteğmen Erzurum'un Kürtlerinden olduğunu söyler. Hasenê Seyro "madem sen Kürtsün mermiler- B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 61 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- imizle ölmeni istemiyoruz. Onun için git iyi bir yerde saklan" der. Üsteğmen "son sözünüz bu mudur?" der. Hasenê Seyro'nun cevabı "evet, son sözümüz budur" der ve sonra şiddetli çatışma başlar. Caminin içinde kıstırılan iki kişi sayıları binlerle ifade edilen askerlerle saatlerce çatışır. Mevsim bahar- dır. Çatışma sürerken kara bulutların çökmesiyle göz gözü göremeyecek şid- dette bir yağmur fırtınası başlar. Hasenê Seyro ve Mahmûdê Hasenka bu fırsattan faydalanarak, arkada bir astsubay iki de erin ölüsünü bırakarak yaralı bir halde çemberi yarıp kurtu- lurlar. Hasenê Seyro bu olayı Allah'ın kendilerine bir lütfü olarak anmak- tadır." 1970'te Garzan ve Botan bölgesinde dağlardaki asi mahkûmlara karşı yo- ğun askeri operasyonlar başlayınca, bu üç kişi partinin kurucusu ve yöneticisi Derwêşê Sado'nun önerisi ve Said Elçi'nin referansı ile Dr. Şivan'ın kam- pına gönderilirler. Şivan bunları aileleri ile beraber kabul ederek söz konusu cepha-nede sorumlu yapar. Ben Hasenê Seyro'yu gördüğümde Said Elçi olayını sor-madan edemedim. Kendisi bu olay- la ilgili bildiklerini bana şöyle anlattı. "Olaydan kısa süre önce kişisel bir meseleden dolayı Selim Tilki ile aramda bir dargınlık oldu. Mahmud Yolbir, Selim Tilki'nin amcasıoğlu için Selim'den yana tavır aldı. Bu nedenle ben onlarla küstüm. O sırada iki kişinin cephane binasına hapsedildiğini ve bunların Türk casusu olduğunu işitmiştim. Çünkü Dr. Şivan bunları hapsederken Selim ve Mahmud'a onları bu şekilde tanıtmış ve kaçmaları halinde kendilerini ceza- landıracağını söylemiştir. Bir gün ben bahçeyi bellerken bu iki kişiyi çıkarıp götürdüklerini gördüm. Şivan ve arkadaşları bunları götürürken Tilki Selim'in elinde kazma kürek ile bunlar- la beraber gittiğini görünce bunların öldürüleceğini anladım. Bir müddet sonra ellerindeki kazma kürekleriyle beraber geri döndüklerinde, yanların- daki sözkonusu adamlar yoktu. O zaman onların öldürüldüğünü anladım. Olay ortaya çıktıktan sonra bu kişinin Said Elçi olduğunu öğrenince şok oldum. Eğer baştan Said Elçi olduğunu bilseydim ölümüm pahasına olsa Said Elçi'yi oradan kurtarırdım." 70'li yaşlarda ve bir delikanlı çevik- liğine sahip olan, halen Barzani'nin peşmergeliğini yapan Hasenê Seyro bu sözleri söylerken gözlerinde şim- şek- ler çakıyordu. 1959'da 49'lar Davası'nda, Istanbul Harbiye Kışlasında Dr. Şivan'la başla- yan ve 1968 Antalya Mahkemesi'nde yaptığı ateşli savunmalarda, mahkeme başkanını dahi etkileyen duruşuyla Şivan'ın "Ağabey sen bizim onurumuz ve şerefimizsin" tezahürüne mazhar olan yol arkadaşlığı, 1 Haziran1971 günü onbinlerce şehidin kanıyla sula- narak bir nebze de olsa özgürleşen Güney Kurdistan toprakları'nda yani Barzani'nin egemenlik bölgesinde, Dr Şivan tarafından bitiriliyordu. Bu vahim sonuç, hiç şüphesiz ki son dakikaya kadar bile Said Elçi'nin aklının ucundan geçmemişti. Daha önce Zaxo'da yerleşmiş bulunan Palolu Mele Mıhemede, Said Elçi'yi, Şivanı'ın yanına gitmemesi için uyarır. Hatta ona "Şivan seni öldürecek, oraya gitme" der. Said Elçi de buna gülerek "Mele 62 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- Mıhemed, sen nasıl öyle bir şey düşünürsün" der. Bu gelişmeler olurken, Said’in arkadaşları da onun izini sürdürmek- teydiler. Partinin iki kurucusu Derwêşê Sado ve Şakir Epözdemir, Said Elçi’nin kullandığı güzargahı kulla- narak yaklaşık bir hafta sonra Sürye’ye geçerler. Said Elçi’nin misafir olduğu Kürt şahsiyetlere uğrarlar ve Elçi’nin Zaxo’ya geçtiğini öğrenirler. Bunun üzerine Said’in Zaxo’da kaldığı yeri öğrenmek isterler. Kendilerine çelişkili haberler gelince, Derwêşê Sado kaygılanmaya başlar ve Cizre’de bulu- nan parti yetkilileri ile Sürye’den irt- ibat sağlar. Cizre’deki parti yetkilile- ri hududu geçerek Sürye’nin Ayndîwer kasabasında Derwêş ile görüşüp durum değerlendirmesi yaparlar. Bu durumda Said’n akibetinden endişe duymaya başlarlar. Bunun üzerine bir tahkikat komüsyonu oluşturup Cizre-Silopi üzerinden Zaxo’ya gönderirler. Tahkikat komüsyonundaki kişi Dr. Şıvan’ı yıllar önceden, 49’lar Davası’ndan beri tanımaktadır. Tahkikat komüs-yonu Zaxo’daki IKDP yetkilisi Osman Qazî’nin bürosuna uğrar ancak Osman Qazî’yi makamında olmadığı için, bu arada sözkonusu kişiler Osman Qazî’nin bürosunda çalışan kişiye Said ile ilgili bazı sorular sorarlar. Büro çalışanı Said Elç’nin kendilerine uğradığını, kendisiyle beraber yemek yediğini ve daha sonra büroya gelen Dr. Şıvan ve arkadaşlarıla sıcak bir karşılamadan ve bir kucaklaşmadan sonra, buradan ayrılıp Dr. Şıvan’ın karargahına gittiklerini söyler. Bir süre sonra makamına gelen Osman Qazî, onu beklemekta olan ve önceden tanıdığı misafirleri görünce, süratı rengten renge girmektedir. TKDP yetk- ilileri durumu Osman’a açıkladıktan sonra, Osman Qazî, Said’in kesinlikle kendilerine uğramadığını söyler. Bunun üzerine Tahkikat Komüsyonu sorumlusu Dr. Şıvan’ı görmek istedi- ğini söyler. Dr. Şıvan Zaxo’ya çağırılır. Şıvan burada Said’in izini sürdürmekte olan eski bir arkadaşıyla karşılaşır ve kesinlikle Said Elçi’den haberdar olmadığını söyler. O gece, Dr. Şıvan ve Said’in akibetini öğrenmek üzere gelen kişi birlikte aynı odada kalırlar. Şıvan’ın bu eski arkadaşı durumdan şüphelenir ve kendi deyimiyle, taban- casının ağzına mermiyi sürerek, sabaha kadar uykulu numarası yapar ama asla uyumaz. Çünkü bu gelişmeden sonra artık Şıvan’a şüphe ile yaklaşmaktadır. Tahkikat komüsyonu rapo- runu hazır- layarak Sürye’de buluna arkadaşları Derwêşê Sado’ya da günderirler. Bu rapordan sonra Derwêş’in kafası daha da karışır ve endişeleri derinleşir. Bundan sonra Güney Kurdistana geşen Derwê va Şakir bu gelişmeler hakında farklı düşünmektedirler. Şakir, Şıvan’ın yanına giderek tahkikatı onun da desteğiyle sürdürme taraftarıdır. Derwêş ise, Şakir’den farklı düşün- mektedir; Şıvan’a asla güvenilemiye- ceğini söyleyerek durumu açıklamak üzere Gılala’ya, Serok Mistefa Barzani’nin yanına gider. Bundan sonra olay adım adım çözü- lerek, Kuzey Kurdistan’ın yakın siyasal tari- hinin en trajedik olayı tüm çıplaklığıy- la ortaya çıkar. Bu trajik olaydan sonra, Dr. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 63 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- Şivan'ın arkadaşları hiç vakit kay- betmeden bir resmi politika oluşturdu- lar ve her iki Said'in de Barzani'ler tarafından katledildiğini kitlelere yay- maya başladılar. Bu resmi politika- larını inandırıcı kılabilmek için Israil- ABD-Türkiye denkleminde komplo teorileri geliştirmeye başladılar. Onların resmi görüşlerine göre Barzani-ABD ve Türkiye'nin dayat- malarına boyun eğerek her iki Said'i çeşitli vesilelerle ortadan kaldırmıştır. Bu resmi görüş, Kurdistan'da cepheleşmeye ve büyük tahribatlara yol açtı. O günün ideolojik perspektifi ile vicdani bir muhasebe yapıp objek- tif-gerçekçi bir değerlendirme yap- maları çok zordu. Çünkü her şey merkeze alınan ideolojik prensiplerle açıklanıyordu.1990'da SSCB'de Perestroyka ve Glasnost hareketleri sonucu SSCB'nin dağılmasından sonra 1991'de Medya Güneşi adlı dergide Partiya Pêşeng ê Karkerên Kurdistan (Kurdistan Öncü Işçi Partisi)'nin genel sekreteri Serhad Dicle ismiyle 23 say- falık Perestroyka ve Glasnost değer- lendirilmesi yapıldı. Bu değerlendir- menin son sayfasında Serhad Dicle, "Bu geldiğimiz noktada artık Dr. Şivan'ın Said Elçi'yi öldürmediğini iddia edemeyiz ama keşke kısasa kısas olmasaydı." Serhad Dicle'yi ve Genel Sekreteri olduğu PPKK'yi bir anlamda Şivan'ın siyasi mirasçısı olarak değer- lendirdiğimizde 20 yıl sonra da olsa böyle bir çizgiye gelmesi anlamlıydı. Çünkü 20 yıldır süren resmi politika en önemli ağızdan dumure ediliyordu. War dergisi son yıllarda bu olayı araştıran bir dosya önüne koydu. Said Elçi ve Dr. Şivan olayını yakından bilen arkadaşlarına ulaşarak bu trajedik olayla ilgili olarak Kürt kamuoyunu aydınlatmak için çağrıda bulundu. Said Elçi'nin yakın arkadaşlarından Derwêşê Sado, Şerafettin Elçi ve Şakir Epözdemir çağrıya olumlu cevap ver- erek bildiklerini War dergisine yazdılar. Böylece tarihsel bir sorumlu- luk ve görevi yerine getirerek, bu olayın aydınlanması için önemli dere- cede ışık tuttular. Dr. Şivan'ın yakın arkadaşları ve olayın içyüzünü yakın- dan bilen Soro (Nazmi Balkaş), Faki Hüseyin Sağnıç ve Ömer Çetin War dergisinin bu çağrısına "önce Said Elçi'nin arkadaşları cevap versin, ondan sonra biz de yazacağız" dediler. Said Elçi'nin arkadaşlarının yazmaları- na rağmen, Şivan grubundan hiçbirinden olayla ilgili açıklama mahiyetinde bir cevap gelmedi. Bir süre sonra Soro ve Hüseyin Sağnıç bu dünyaya veda edip hakkın rahmetine kavuştular. Bu sırları da kendileriyle götürdüler. Med TV.'deki bir program- da Faki Hüseyin Sağnıç'ı dinlerken doğrusu ben de şaşırmıştım. Faki Hüseyin, o dönemi anlatırken kendisini ve Doktor Şivan'ı ilerici, Said Elçi ve arkadaşlarını gerici olarak nitelendiriy- ordu. Oysa bütün geliş- melerde Faki Hüseyin, Said Elçi'nin yanında duruy- ordu. Said elçi ile Dr. Şivan'ın ilişkileri de Faki Hüseyin üzerinden yapılıyor- du. Yukarıda bir bölümde anlattığım gibi, güneye Doktor Şivan'a yapılan ilk ziyareti de Faki ile Said beraber yap- mışlardı. Faki Hüseyin'in Med TV.'deki konuşmasında kendisini Şivan'ın arkadaşı olarak nitelemesi, aslında o 64 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- günün komplosunun bir parçasını ele veriyordu.(Faki Hüseyin Sağnıç, TKDP'nin 1968 Antalya Davası'nın tutuksuz yargılanan sanıklarından biriy- di.) olayın en önemli tanığıdır. Bu yazıda bugüne kadar hiçbir yerde değinilmeyen bir ayrıntıyı da aydınlatmak istiyorum. Jir kod isimli Kemal Kaçmaz, Musa Anter'in referan- sıyla Dr. Şivan'ın kampına gönderilir. Kampta arşiv bölümünde görev- lendirilir. Aynı zamanda bu kişi Musa Anter'in yakın akrabasıdır. Olaydan sonra kamp dağılır, kamptakiler bir şekilde Türkiye'ye dönerler. Jir kod isimli Kemal Kaçmaz, Diyarbakır'daki sıkıyönetim mahkemesine gelir. O dönem Dr. Şivan'ın kampında bulunan ve Diyarbakır sıkıyönetim mah- kemesince tutuklanan kadrolar üzerinde mahkeme nezdinde tek tek ifade verir. Böylece bunun oraya sızmış bir MIT ajanı olduğu ortaya çıkar. Her nedense Şivan'ın eski arkadaşları yazdıkları yazılarda CIA- MIT-MOSSAD ve Barzani eksenli o kadar komplo teorisi ve senaryo üre- tirken, Jir konusunda bir tek kelime yazmamaktadırlar. Doğrusu bu da düşündürücüdür. Son yıllarda Jir, Med TV.'deki bir programa farklı bir isimle katılmış olup, o dönem Jir ile beraber Şivan'ın kampında bulunan kişiler tarafından teşhis edilmiştir. Jir'in Avrupa'daki PKK kurumları içinde önemli bir mevkide olduğu Kürt siyasi gözlemcileri tarafından iddia edilmek- tedir. Said Elçi-Dr. Şivan Olayının Kurdistan Yurtsever Demokratik Hareketi Üzerindeki Olumsuz Etkileri Ve Çıkarılması Gereken Dersler Bugün geldiğimiz noktadan dönüp geriye baktığımızda Dr. Şıvan ve Said Elçi olayını değerlendirirsek; olayın asıl sebebi Dr. Şıvan’ın ogün sahip olduğu ideolojik, politik ve kültürel motivasyonudur. 20. yüzyılın başından itibaren örgütlülük geleneğini Kürt Teavün ve Teraki, Kürdistan Teali Cemiyeti, Kurdistan Istiklal Komitesi (Azadi) ve Xoybûn gibi örgütlere daya- narak sürdüren Kurdistan yurtsever hareketi, bu süreçlerde Ittihat-Terakki ve Kemalist gelenekten etki- lenmediği gibi Leninist-Stalinist ideolojiye de mesafeli durmaktaydılar. 1938 kırılma noktasından sonra ve 1960’lardan itibaren ortaya çıkan yeni kürt jen- erasyonu(solcu jenerasyon) bir taraftan Türk sömürgeci eğitim sistemi içinde Itihat-Terakkici ve Kemalist kültürle motive edildi. Diğer taraftan da Türk üniversitelerinde kemalist hocalardan Leninist-Stalinist -Maoist düşünceleri öğrendiler. Bu donanımla Kurdistan’da örgütsel faaliyet içerisine girdiler. Böylece Kuzey Kurdistan’daki Kürt ulusal hareketi, 20. yüzyılın son çeyreğinden itibaren sol perspektifin etkisi altına girdi. Bu döneme kadar Kürt ulusal hareketinde egemen olan çizgi, geleneksel-ulusalcı çizgiydi. Sol düşüncenin etkinliğinin artmasıyla bir- likte, kürt ulusal hareketinde komp- lucu siyasl perspektiv nifus etmeye B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 65 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- başladı. Said Elçi olayı da bu perspek- tiften değerlendirildiğinde, 20. yüzyı- lın başından bu yana Kürt hareketi içeresinde yaşanan bir ilkti. Daha önce- ki döneme yani gelenekselci-ulusalcı çizginin egemen olduğu döneme bakıldığında bu tür olaylara rastlan- maz. Said Elçi olayıyla Kürt hareketine sirayet eden bu bakış, ilerki yıllarda diğer bazı kürt gruplarına da sirayet etti ve bir siyasal yöntem olarak kabul gördü. Bu bakış açısı çerçevesinde çıkartı- lan fetva sonucu, Dengê Kawa lideri Ferid Uzun da 22 Kasım 1978’de bir komplo sonucu öldürüldü. O günden beri bu olayla ilgili oluşturulan bütün senaryolar anlatıla dursun, yıllar sonra bu suikastın PKK lideri Apo’nun tali- matıyla yapıldığı ortaya çıktı. Bir sefer bu yaklaşım bir siyasal yöntem olarak kabul gördükten sonra, belli bir grubun kullandığı bir yöntem olmakla sınırlı kalmadı, farklı zeminlerde seyreden diğer kürt gruplarının da kullandığı bir yöntem oldu ve bu perspektifte başka suikastlar da gerçekleşti. Sonuç olarak, Kuzey Kurdistan’da 1 Haziran 1971’de, Dr. Şıvan ve Said Elçi olayıyla yerleşmeye başlayan bu bakış, PKK ve KUK tarafından da ben- imsenen bir yöntem dönüştü. Özelikle PKK, bu yöntemi hem kendi içindeki muhaliflere ve hem de diğer Kürt yurt- severlerine karşı acımasız bir şekilde uygulayarak büyük tahribatlara yol açtı ve ne yazık ki halen bu tutumunu sürdürmekte de ısrarlıdır. Said Elçi’nin öldürülmesi olayı, aynı zamanda geleneksel yurtsever Kürt hareketinin de duraklama dönem- ine girmesine neden oldu. Bundan sonra toparlanma girişimleri olduysa da, Faik Bucak ve Said Elçi’nin bırak- tığı boşluk doldurulamadı. Güney’de Barzani önderliğinde gelişen Kürt ulusal hareketinin, 1975’te ABD ve Iran’nın ihaneti sonu- cu darbe alıp yenilgiye uğraması, Barzani-Said Elçi çizgisindeki yurtsev- er Kürt hareketini büyük bir sek-teye uğratıp adeta günah keçisi durumuna getirildi. Elçi’den sonra TKDP, yaptığı iki kongreyle toparlanmaya çalıştıysa da gerekli başarıyı sağlayamadı. 1975’te yapılan Kongre’de bir nebze de olsa insiyatifi ele geçiren solcu kadrolar, 1977’de yapılan Kongre’de partiyi tamamen ele geçirip Kürdistan Ulusal Kurtuluşçular(KUK) ismni aldılar. Onlara göre KDP ismi artık gericiliği, ilkel milliyetçiliği çağrıştırıyordu. Barzani- Said Elçi çizgisndeki kadrolar ise TKDP’yi devam ettirmekte karar kıldılar. 1990’larda Prestorika-Glasnost hare- ketleri sonucu dağılan sovyet börok- ratik diktatörlüğü, bölgede ve dünyada yeni bir sürecin başlangıcına neden oldu. Sovyetlerin dağılmasıyla Doğu Avrupada, Ortaasyada ve Kafkasyada yeni devletler ortaya çıktı. Aynı dönemde Irak’ın Kuveyti işgal etme- siyle başlayan I. Körfez Savaşı sonu- cunnda ortaya çıkan boşluğu değer- lendirmesini başaran Güney Kurdistan hareketi, IKDP ve YNK önderliğinde federatif bir Kürt devleti yapılanmasını sağlayarak sürece dahil oldular. SSCB’nin dağılması ve Barzani çizgisi önderliğnde Güney Kürdsitanda bir 66 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- federal devlet yapısının ortaya çıkması, bütün kürt politik hareketini derinden etkiledi. En önemli etkilerinden biri, yarım asıra yakındır kabe olarak bili- nen Leninst- Stalinist ideolojilerin bir- den yıkılmasına neden oldu. Diğer önemli etkisi ise, çok değil daha onbeş yıl önce gericiliği ve ilkel milliyetçiliği çağrıştırdığı gerekçesiyle solcu jen- erasyon tarafından reddedilen Barzanî- Said Elçi çizgisi, tüm kürtlere yeniden umut olamaya başladı. Yukarıda Prestorika-Glasnost hareketleri sonucu ideolojik mabetlerin yıkıldığını ve bunun da Kürt siyasi hareketini olumlu yönde etkilediğin söylemiştik. Ne varki Kürt hareketi kendi Prestorika ve Glasnost’unu yeterince geliştiremedi. Bu konuda başarılı bir sınav veremediler. Kuzey Kurdistan’da şu andaki siyasi istikrarsızlık ve bölünmüşlüğün altında yatan temel nedenlerden biri de, 1960-70’li yıllarda gelişen solcu Kürt jenerasyonunun sahip olduğu reaksiy- on kültürüdür. Bu anlamda türk solu ile müthiş bir benzeşme vardır. Bunun için yapılması gereken şey, hızla bu reak- siyon kültüründen arınarak aksiyon haline gelemek, demokratik ve Kurdistani bir zeminde kendini yeniden üreterek hayata geçirmektir. 23 Temmuz 08/Amed B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 67 Said Elçi: Kürdistani Yurtseverliğin Mihenk Taşı --- Page Break --- Dr. Ebdulrehman Qasimlo piştî îdamkirina Qazî Mihemed, serokekî bi navûdeng ê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDK-Îran) ye. Di sala 1979an de dema ku li Îranê desthi- latdariya siyasî bi rêya "şoreşê" hate guhertin, desthilatdariya Şahê dîktator û hevalbendê Emerîkayê (DYAyê) jî hat hilweşandin, di şûna wê de Komara Îslamî, desthilatdariya Îslamî û teokrat hat avakirin. Wê demê navê Dr. Qasimlo wek serokekî PDKa Îranê der- kete pêş û li hemû Kurdistanê wek serokekî Kurdistanê hat pejirandin. Lewra di rûxandin û hilweşandina rejî- ma Şahî de tevger û muxalefeta Kurdistanê û di nav muxalefeta Kurdistanê de Dr. Qasimlo jî, ji bona ku li welatên Awrupayê xwediyê rolekî bû û li Awrupayê bi Xumeynî û bi hevalên wî re xwediyê peywendiyeka nêzik bû. Ji bona vê jî dema ku rejîma Şah hat rûxandin PDK-Îranê, Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û Hevalê Dubçek ê Çekî Îbrahîm GUÇLU (ibrahimguclu21@gmail.com) 68 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Dr. Qasimlo --- Page Break --- Komeleya Zehmetkêşan û Şêx Îzeddîn Huseynî û tevayî muxalefeta Kurdistanê bûn desthilatdar û bi xwe îdareya Kurdistanê birêve birin. Di Tebaxa 1979an de dema ku dewleta Farisan li hemberî kurdan û Kurdistanê şer îlan kirin, ew peymana ku di navbeyna kurdan û Xumeynî de hebû, ji aliyê Xumeynî û hevalên wî ve ji holê hate rakirin, li Kurdistanê serok û rêxistinên Kurdistanê mecbur bûn ku gelê xwe û Kurdistanê bipa- rêzin. Dr. Qasimlo, li Rojhilata Navîn, li Awrupayê û li dinyayê wek serokekî kurd û Kurdistanê derket pêş. Ev rewş û pozîsyona wî, ji ber xebata wî ya zan- yarî û pozîsyona bihurî dihat. Dema ku di Îlona sala 1979an de şerê pêşmergatî yê azadî û rizgariya Kurdistanê dest pê kir, her zarokekî kurd jî navê Dr. Qasimlo bihîst û jê re rêz girt. Kurtejiyana Wî Gelek serkanî û bi taybetî jî serka- nîyên PDKa Îranê dîyar dikin ku Dr. Ebdulrehman Qasimlo di 22. 12. 1930- an de li bajarê Urmiyeyê hatiye dinyayê. Malbata wî dewlemend û xudanmilk bû. Ew lawê Mihemed Axayê Wisuq bû. Wî li Urmiyeyê dest bi xwendina xwe ya destpêkî û navînî kir û pişt re jî li Tehranê dewam kir û li wê bi dawî anî. Dema ku ew hîn di 11-12 saliya xwe de bûye, ji kurdîtî re eleqe nîşan dide. Lewra di wan salan de li Kurdistanê, li Rojhilata Navîn, li Îranê, li dinyayê bûyerên gelek girîng ku çehreya dinyayê û herêmê bigu- herin hatibûn rojevê. Li bakûrê Kurdistanê; li Dêrsîmê serhildana neteweya kurd, wekî berdewama serîhildana Agrîyê di sala 1938an de dest pê dike. Li Başûrê Kurdistenê Tevgera Berzaniyan dewam dike. Li Rojhelatê Kurdistanê, di sala 1921an de di bin serokatiya Simko Axa de serhildan dest pê dike û gelek herêmên Kurdistanê azad dibin. Hezar mixabin Simko Axa dîl dikeve û li Şînoyê tê daleqandin. Piştî vê bûyera mezin û serhildana neteweyî ya Kurdistanê, li Rojhelata Kurdistanê zilm û zordariyeke mezin, heta sala 1940an didomîne. Wê demê Senandaj û Mehabad navenda tevgera siyasî ya Kurdistanê bû. Di sala 1942an de Komeleya Jiyaneweya Kurd ava dibe. Ji ber van bûyeran, baş tê fahmkirin ku çima Dr. Qasimlo di 11-12 salî ya xwe de ji siyaset û kurdîtî re eleqe nîşan daye. Di pêvajoya Şerê Cîhanî yê Duyemîn de, di sala 1941an de Îngiltere û DYAyê başûrê Îranê, Yekîtîya Sovyetê jî bakûrê wê dagir kiribûn. Ji bona ku Komeleyê wek rêx- istin nedikarî hewcedariya netewe- ya kurd li Rojhelatê Kurdistanê pêk bîne, di 25ê Tîrmeha sala 1945an de, bi destê Qazî Mihemed û 60 hevalên wî PDKa Îranê hate damezirandin. Dr. Qasimlo rewşa xwe ya wan salan di pirtûka xwe ya "Çil Salan Xebat di Rêya Peyama Azadiyê de" dike. Di heman demê de ew behsa vexwendina şanda kurd ji bo Yekîtiya Sovyetê jî dike ku çûbûn Bakûyê. Dibêje ku: "Herçend ku wî çaxî ez yanzdeh salî bûm jî, lê di nav zarokên wê demî de ji herkesî zêdetir sîyasetê B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 69 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- bala min dikişand. Bavê min yek ji endamên wê şandê bû. "Gelek baş tê bîra min, dema ku bavê min ji Bakûyê vegeriya, çend tayê qende û teypureke ciwan jî digel xwe anîbûn. Wisa xuya bû ku Sovyetiyan qend û tifeng û tiştên dinê wekî dîyarî dabûne tevayê endamên vê şandê. Wî demî bi taybetî qend gelekî bi nirx bû, çinku wî demî qend di Îranê de kêm û giran bû. Dema min ev yeka dît ez pir heyirî mam, çinku di mala me de birayên min û kurmamên min ku ji min mezintir bûn, basa vê yekê dikirin ku bavê min bi çend kesên din re çûne Bakûyê da ku basa maf û azadiya kurdan bikin, lewma min jî rast û rewan ji bavê xwe pirsî: Erê bavo mafê kurdan çi jê hat?" Dr. Qasimlo dema ku bû 15 salî, di sala 1945an de li Urmiyeyê bi avakiri- na "Yekîtiya Ciwanên Demokrat ên Kurdistanê" dest bi siyaseta xwe ya aktîf dike. Dema ku Komara Kurdistanê ya Mehabadê ava dibe, ew berpirsiyarekî tevger û rêxistina ciwanan e. Ji bona vê jî damezirandina Komara Kurdistanê ji nêzik de dişopîne, hîs dike, di nav beşên Komara Kurdistanê yê ciwanan de cî digre. Dema ku avabûna Komarê tête îlankirin, ew jî ji bona xwendinê diçe Tehranê. Piştî ku li Tehranê xwendina xwe xelas dike, ji bo dewamkirina xwendinê, diçe Parîsê. Piştî ku Komara Kurdistanê ya Mehabadê bi hevkariya hêzên rojava û xiyaneta Yekîtiyê Sovyetê têkçû, ew û gelek hevalên xwe bi rengekî nihênî û berfireh dîsa dest bi xebata siyasî dikin. Pişt re ew dibe endamê PDK a Îranê. Dr. Qasimlo û hevalên wî di kar û xebatên xwe yên siyasî û rêxistinî de, ji Mîna Qazî ku wek dayika kurdan tê binavkirin, gelek alîkarî digrin. Dr. Qasimlo li Parîs û Pragê Dema ku Dr. Qasimlo digihîje Fransayê/Parîsê di navbeyna xwende- vanên zanîngeha Tehranê û Rejîma Şahî de şer pêk tê û li zanîngehê gelek xwendevan tên kuştin. Pişt re muxale- fet û serhildana civakî li hemû Îranê dest pê dike. Dr. Qasimlo û hevalên wî, hemû xwendevanên Îranê yên li Fransayê tevgereke protesto û rûreş- kirinê organîze dikin, civîneke kutlewî û girseyî pêk diînin. Dr Qasimlo di wê civînê de li dijî rejîma Şahê Îranê axevtineke gelek dûrûdirêj dike. Di civînê de biryar tê girtin ku nameyeke rûreşkirin û protestokirinê amade bikin, vê nameyê ji Şah re bişînin. Ev çalakî û xebat dibe sedem ku rejîma kolonyalîst, faşîst, dîktator bi rêya balyozxaneya xwe zorê li ser Dr. Qasimlo çêke û jiyana wî bixin xeteriyê. Dema ku Dr. Qasimlo vê yekê tespît dike, her çiqas wek yekem bursiyerê Îranê yê "Yekîtiya Navneteweyî ya Xwendevanan" be jî, dev ji Parîsê ber dide diçe Prag a payîtexta Çekoslo- vakyayê dibe rûniştvan. Dr. Qasimlo beriya ku biçe Pragê, ew û çend xwendevanên kurd, "Civata Xwendevanên Kurd li Awrupayê" ava dikin. Dr. Qasimlo dema ku li Pragê dest bi xwendina xwe dike, di heman demê de dibe endamê "Yekîtiya Xwende- 70 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- vanên Navneteweyî" û di nav yekî-tiya navneteweyî de xebata xwe ya demokratîk, kurdayetî, enternasyonalî dimeşîne. Dr. Qasimlo di sala 1951an de li Pragê di kongreya 2emîn a "Yekîtiya Xwendavanên Navneteweyî" de dibe nûnerê xwendevanên Îranî di nav rêx- istina navneteweyî de. Ew wek nû- nerê xwendavanên Îranê li gelek civîn, konferansên Federasyona Ciwanên Navneteweyî de beşdar dibe, bîrûray- ên xwe tîne ser zimên. Ew nûnertîya Dr. Qasimlo di salên 1979an de jî bû sedema minaqeşeyê ku PDKa Îranê seksiyona TUDEHê ye, yan na? Gorî îdiaya TUDEHê û komunîstên Farisî, PDK a Îranê, piştî hilweşandina Komara Kurdistanê û daleqandina serokên Komarê, ber bi seksîyonbûna Partîya Komunîst a Îranê (TUDEHê) diçe, pişt re bi hewildana Partiya Komunîst a Sovyetê ev yeka pêk tê. Yekîtîya Sovyetê, ew hewildana xwe ya beriya ku partî ava bibe û Komara Kurdistanê ava bibe, dixwest ku Kurdistan bibe beşek ji Azerbeycana Îranê. Xuyaye ku dixwa- ze vê fikra xwe di merheleke din de û bi awayekî din pêk bîne. Vegera Wî ya Îranê Dema ku di sala 1952an de Hikumeta Dr. Musadiq desthilatdar dibe, Dr. Qasimlo jî Zanîngeha Pragê diqedîne û lîsansa zanistîya civakî û sîyasî werdigre û vedigere Îranê. Li Tehranê bi cî dibe. Wê demê di navbeyna PDKa Îranê û TUDEHê de yekîtiyek heye. Dr. Qasimlo piştî şeş mehan vedigere Mehabadê û beşdarî xebata PDKa Îranê dibe. Piştî ku li hemberî hikumeta Dr. Musadiq darbeya leşkerî pêk tê, Dr. Qasimlo mecbur dibe ku xwe veşêre û jiyana xwe ya siyasî û rêxistinî bi tevayî nihênî bimeşîne. Wê demê li Kurdistanê û li Tehranê bi aktîfî beş- darî xebata PDKa Îranêdibe. Dîsa wê demê Dr. Qasimlo berpirsiyariya roj- nameya Kurdistanê, ku Organa komîteya navendî ya partiyê bû dike. Di van şertan de di bin serokatiya wî de li seranserê Kurdistan û Îranê de Komîteya Karûxebatên Partiyê ava dibe. Vegera wî ya Iraqê Dr. Qasimlo piştî pênc salan, di sala 1957an de dîsa vedigere Çekoslo- vakyayê. Di sala 1958an de dema ku li Îraqê guhertina desthilatdarî dibe û Tevgera Kurdistanê ji nû ve radibe ser piya û xurt dibe; PDKa Îraqê legal dibe û Mela Mistefa Berzanî û hevalên wî ji Yekîtiya Sovyetê vedigerin Îraqê, Dr. Qasimlo û çend hevalên wî jî vedigerin Îraqê, dixwazin ku li rojhelata Kurdistanê û li Îranê rêxistina tevgerê bikin û ji nû ve bivejînin. Lê xuya ye ku terefên kurd jî tê de, çend teref ji B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 71 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- karên wî û hevalên wî kêfxweş nebûn. Dewleta Îraqê biryar da ku ew ji Îraqê derkeve. Cardin Vegera Wî ya ji bo Pragê Dr. Qasimlo mecbur dibe ku vegere Pragê. Ew, di sala 1962an de li Zanîngeha Pragê doktoraya zanîstiya aborî digre û heta sala 1969an li Zanîngeha Pragê dersa aboriya ser- mayedarî, aboriya sosyalîstî dide. Di van şertan de Dr. Qasimlo çend pirtû- kan jî dinivîsîne. Pirtûka wî ya bi navû- deng, "Kurdistan û Kurd" e. Beşekî vê pirtûkê, li Tirkiyeyê jî hatîye çapkirin. Orjînalê vê pirtûka Dr. Qasimlo bi zimanê çekî hatîye nivîsandin, pişt re jî bi zimanên kurdî, îngilizî, silowakî, lêhistanî, erebî; hinek beşên wê jî bi farisî hatin çap kirin. Qasimlo qîma xwe bi tenê xebatên akademîk neanî, ew entelektûel û zimanzanekî gelek baş bû. Wî zimanê kurdî, farsî, tirkî, erebî, fransî, çekî, rusî baş dizanî. Li ser zimanên din jî, wekî elmanî û zimanên silawî heta merheleyekê zan- yarîya wî hebû. Dr. Qasimlo û Xêza Yekîtiya Sovyetê Dr. Qasimlo demokratekî civakî bû. Di destpêkê de nêzîkê rêjim û îdeolo- jiya Yekîtiya Sovyetê bû. Lê dema ku Yekîtiya Sovyetê di sala 1968an de vekirî êrişî Çekoslovakyayê kir û Çekoslovakya dagîr kir, li Çekoslo- vakyayê di bin serokatiya Dubçekî de tevgereke li dijî dagirkeriyê, Tevgera Biharê hat damezirandin, Dr. Qasimlo jî bû heval û dostê Dubçekî û bû mux- alîfê Yekîtiya Sovyetê. Dr. Qasimlo û Avabûna Otonomîyê li Başûrê Kurdistanê Li gorî lênêrîna kurdperwerên rojhelata Kurdistanê, di sala 1970yî de dema ku hikumeta merkezî û desthilat- darîya kolonyalîst ya Îraqê bi kurdan re peyman çêkir û Deklerasyona 11ê Adara 1970yî hate pejirandin, biryar hat dayin ku Îraq ji du neteweyan pêk tête. Wê demê li rojhelata Kurdistanê jî, ji bona xebata rêxistinî ya kurdperw- erî derfetên nû derketin holê. Dr. Qasimlo û çend hevalên xwe ji bona ku PDKa Îranê rakin ser piya û tevgera neteweyî li rojhelata Kurdistanê zindî bikin, ji Awrupayê vegeriyan. Dr. Qasimlo di konferansa 3emîn a partiyê de (sala 1971ê) bû endamê Komîteya Navendî û piştî wê jî bû sekreterê giştî yê partiyê. Piştî wan salan jî, di hemû kongreyên partiyê de, heta şehîdketina xwe wek sekreterê giştî hat hilbijartin. Wî heta mirina xwe, 18 salan ji partiyê re serokatî kir. Di rêxistina partiyê û pêşkevtina Tevgera Kurdistanê de rolekî mezin lehîst, bi dinyayê û bi taybetî jî bi welatên Awrupayê re pêwendiyeke xurt pêk anî. Di şertên gelek zehmet yê Îranê de xebata xwe domand. Dr. Qasimlo û Mamostayîya Wî ya li Parîsê Dr. Qasimlo, ji sala 1976an heta sala 1978an di beşa ziman û bajar- 72 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- vaniya kurdan de, li Parîsê di zanînge- ha Sorbonê de mamoste bû. Wî heman demî di gelek rojname û kovarên Awrupayî de, di derheqê pirsa kurd û Kurdistanê, jiyana siyasî, dîrokî, civakî ya kurdan de nivîsand; pirsa kurd û Kurdistanê bi reya giştî ya Awrupayê da nasandin. Dr. Qasimlo li Awrupayê wek pis- porekî mesela kurd û Kurdistanê, wek serkaniyeke pirsa kurd û Kurdistanê dihate naskirin. Dr. Qasimlo, di sala 1979an de dema ku li Îranê desthilatdarî hat guhertin, Mihemed Riza Şah Pehlewî ji Îranê reviya, ew jî vegeriya rojhelata Kurdistanê. Li Kurdistanê bi aşkerayî xebata partîtîyê kir. Li rojhelatê Kurdistanê xebata xwe ya rêxistinî û siyasî bi berfirehî meşand. Tê zanîn ku piştî serhildana gelên Îranê li hemberî dîktatoriya Şah, Kurdistan jî azad bû û li Kurdistanê desthilatdarî kete destê partî û rêxistinên Kurdistanî. Piştî ku desthilatdariya Şah hat rûxandin û desthilatdariya nû kete destê hêza Îslamî, gelên Îranê li bende bûn ku desthilatdariya Xumeynî ku ew jî, ji Parîsê vegeriya bû û bi Qasimlo ve xwediyê pêwendiyeke xurt bû, dê li Îranê reforma sîyasî û civakî pêk bîne û demokrasiyê ava bike. Li Kurdistanê jî Hûkmê Zatî (Otonomîyê) qebûl bike. Li gor vê rewşa nû, dê neteweya kurd, faris, belucî, azerî, ereb Îranê hevmişterek bi rê ve bibin. Hezar mix- abin wusa nebû. Xumeynî û hevalên wî li cîyê diktatorîya Şah, dîktatoriya xwe ya îslamî ava kirin. Nexwestin ku li Îranê guhartineke demokratîk bikin, mafên gelan û mafê gelê kurd nas bikin. Lê Kurdistan defacto azad bûbû. Kurdistan di bin desthilatdariya Komeleyê û PDKa Îranê de bû, gelê kurd piştî serhildana Simkoyê Şîkakî (1920-1930), avabûna Komara Kurdistanê ya Mehabadê(1946), careke din tahma azadiyê girtibû. Kurdan, nedixwestin ku dev ji azadiya xwe û ji desthilatdariya xwe berdin. PDK a Îranê, Komeleyê, Şêx Îzzeddîn Huseynî, ji bona ku li Îranê demokrasî û li Kurdistanê otonomî ava bibe, bi desthilatdariya merkezî ya Xumeynî re gelek caran danûstandin kirin, ji bona çareserkirina pirsgirêkan hewildaneke gelek bi hêz nîşan dan, hezar mixabin ev hewildanan encam neda. Desthilat- dariya merkezî ya Xumeynî statuya heyî ya ku gelek bi xwezayî ava bibû, xwestin ku ji holê rakin û li Kurdistanê jî desthilatdarî û hegemonyaya xwe ava bikin. Ji bona vê, dewletê biryar da ku bi hemû hêzên xwe ve êrîşê Kurdistanê, serokatî û hêzên Kurdistanî bike. Xumeynî ku xwe wek rêberê cîhana îslamê dida nasandin, di 19ê Tebaxa 1979an de li dijî Kurdistanê şer û cîhad îlan kir. Piştî cîhada Xumeynî kurd wek kafir û dijberên şoreş û dînê îslamê hatin nîşandan. Hêzên şoreşa îslamî ya Xumeynî, êrîşên xwe wek çaxa Moxolan ku li ser gelên Rojhelata Navîn pêk hatibû, li dijî kurdan û şoreşa gelê Kurdistanê jî dest pê kirin. Zulm û zordariyeke gelek xerab, nemirovane û xeyrî Îslamî dest pê kir. Her roj bi dehan kurd hatin kuştin û hatin daleqandin. Hemû hepisxane- yên Îranê bûn mala welatparêz û şoreşgerên Kurdistanê. Hemû Kurdistan bû zîndaneke mezin. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 73 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- Piştî ku Komara Îslamî bi hemû hêzên xwe û bi hemû awayên nemi- rovane dest bi êrîşan û şerî kir, PDKa Îranê, Komeleyê, Şêx Îzzeddîn Huseynî biryar dan ku gelê kurd û Kurdistanê biparêzin. Di encama vê biryara hevpar de li hemû dever û herêmên Kurdistanê şerê pêşmergatî dest pê kir. Di demeke kurt de li hemberî hêzên Şoreşa Îslamî serkeftî bûn û gelek herêmên Kurdistanê hatin azad kirin û li wan herêman desthilatdariya kurd hate avakirin. Şerê gelê rojhelata Kurdistanê, di demeke kurt de li dinyayê jî deng da û giraniyeke sîyasî çêkir. Du sedemên bingehîn hebûn ku şerê kurdên rojhelata Kurdistanê anî rojeva navneteweyî. Sedemek, şexsî- yeta Dr. Qasimlo ya navneteweyî bû. Sedemê duyem jî, qerektera rejîma Xumeynî ya îslamî bû ku li dijî Awrupayê, DYAyê û Yekîtiya Sovyetê bû. Rastî û Şaşîyeke Esasî yê Dr. Qasimlo: Îlan Nekirina Dewletê Dr. Qasimlo piştî danûstandinan dît ku Komara Îslamî dê mafê gelê Kurdistanê qebûl nake, dê li Îranê demokrasî û li Kurdistanê jî otonomî- yê ava nake û dê dest bi êrîşên leşkerî bike. Ji ber vê pêşbînîyê, ew nekete nav şaşîya desthilatdariya Komara Kurdistanê ya Mehabadê, haziriya xwe kir ku li hemberî rejîma Xumeynî şer bike, gelê kurd û Kurdistanê biparêze. Di vê helwesta wî de YNK jî bû alîkar. Dema ku hêzên dewleta Îranê biryar da ku li hemberî gelê Kurdistanê û hêzên welatparêz şer bike, Dr. Qasimlo refleksa serokbûna netewe- yekî bind- est nîşan da, teslîmê rejîma Xumeynî nebû û biryar da ku li hemberî Komara Îslamî şer bike. Ji ber vê helwest û refleksa wî ya neteweyî, Komela û hêzên kurdperwer ên din jî ji wî re bûn alîkar. Lê hezar mixabin, piştî ev refleksa wî ya serokbûnê, li gorî baweriya min ji wî helwesteka serokatiyeke din dihat xwest- in. Piştî ku di navbeyna Komara Îslamî û gelê Kurdistanê de şer dest pê kir, di demeke kurt de gelek herêmên Kurdistanê dîsa azad bûn û desthilat- dariya kurdan ava bû: Hêzên kurdperwer, bi vê yekê nîşan dan ku ew hêzên xurt in, ew li hemberî Komara Îslamî alternatîfa desthilatdarîya neteweyî ya Kurdistanê ne û dîsa dîyar kirin ku dikarin li Kurdistanê desthilatdar bin, gelê Kurdistanê bi rê ve bibin. Ev perfor- mansa hêz û rêxistinên Kurdistanê ji bo dinyayê gelek girîng bû. Dinya di enca- ma vê performansê de, li hêviya helwest- ek û biryareke din ya girîng bûn. Ev hel- west û biryara jî, îlankirina dewleta Kurdistanê bû. Ji bona vê du sedemên girîng hebûn. Sedemê yekem, taybetiya rejî- ma Komara Îslamî û Xumeynî bû. Komara Îslamî dixwest ku hemû cîhana îslamî bixe bin bandor û desthi- latdariya xwe, împaratoriyeke îslamî ava bike. Bi vê împaratoriya îslamî jî, li dijî rojavayê Awrupayê, Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê şer bike. Lewra rejî- ma Xumeynî ji derveyî xwe dijminê her dewlet û her kesekî bû. Di navbey- na Îran û Îraqê de jî şer hebû. Komara Îslamî, li dinyaya demokratîk jî û li dinyaya sosyalîst jî xwediyê meş- 74 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- ruyetek nebû. Sedema duyem jî, navneteweyîbûna Dr. Qasimlo bû; ji vê girîngtir jî, Dr. Qasimlo wek serok jî dostekî Awrupayê bû û serokekî awru- payî bû. Hezar mixabin Dr. Qasimlo di vê pirsê de taybetiyeke serokatiyê nîşan neda. Ev jî bû sedem ku di nav pêva- joyê de gelê Kurdistanê û ew bi xwe jî wenda bike, Komara Îslamî qezenç bike. Eger Dr. Qasimlo dewletbûna Kurdistanê îlan bikira, li dinyayê nasandina vê dewletê hêsan dibû. Ez dikarim bibêjim ku dinyayê jî derfetek wenda kir. Wê demê pirsa Komara Îslamî çareserkirin hêsantir bû û ew jî bi rêya Kurdistanê dibû. Lê dinyayê vê derfetê baş bi kar neanî. Ji bona vê, piştî 30 salan jî dinya hîn bi Îranê re mijûl dibe û Komara Îslamî xeteriya xwe li Rojhilata Navîn û li dinyayê didomîne. Dr. Qasimlo: Çar Bûyerên Dîrokî yên Nexweş û Tehl Ez baş dizanim ku ev dema dawîyê di jiyana wî de çar bûyeran ew gelek êşand. Bûyera yekem: Di Kongreya 4emîn a PDKa Îranê de parçebûna partiyê û helwesta ew hevalên wî yên veqetî bûn. PDKa Îranêdi sala 1982an de parçe bû. Kadro û berpirsiyarên partî yên bi navûdeng ji partîyê veqetiyan. Xwe bi navê Gruba Kongreya 4an dan nasîn. Ji vê grubê re Ganî Bilûryan û M. Emîn Saracî serokatî dikir. Ganî Bilûryan serokekî partiyê bi navûdeng bû, daîma li Kurdistanê mabû û 15 salan jî di hepsê de jiyana xwe bi ser- bilindî meşandibû. M. Emîn Saracî jî li Bulgarîstanê jiyana xwe domandibû. Gruba Kongreya 4an, nêzikî TUDEHê bû û TUDEH jî bi rejima Xumeynî re di nav danûstandin û tîfaqê de bû. Gruba Kongreya 4an piştî demekê bi rejmê re bû yek û êrişî PDKa Îranêkir. Vê bûyerê Dr. Qasimlo gelek êşand. Bûyera duyemîn: Di sala 1982an de rejîma Îranê û Îraqê ji bona ku di navbeyna hêzên başûrê Kurdistanê û rojhelata Kurdistanê de nakokî û dijmi- natî pêk bînin, gorna Barzanî ji aliyê hêzên dewleta Îraqê û yan jî Îranê ve vebû. PDKa Îranê û serokê wî Dr. Qasimlo, vê bûyera bi xurtî telîn û protesto kirin. Lê ev telîn û protestoya PDKa Îranê û Dr. Qasimlo, PDKa Îraqê qane nekir. PDKa Îraqê, Pasdar- an û Gruba Kongreya 4an bi hev re êrîşê PDKa Îranê û Komeleyê kirin. Gelek herêmên azad yên Kurdistanê piştî vê êrîşê ketin destê Komara Îslamî. Vê bûyerê bi tevayî gelê kurd xemgîn kir û lê ez baş dizanim ku Dr. Qasimlo xemgîntir kir. Piştî vê bû- yerê, carekê hevdîtina me çêbû. Ew acizî û nerehetiya wî bi her awayî diyar dibû. Ev bûyera di dîroka Kurdistanê de bûyereke gelek nexweş bû û nedihat pejirandin. Me wek Ala Rizgarî biryar dabû ku bi PDKa Îraqê re hevdîtin bikin û eleqatê deynin, di çarçewa pey- manekê de li hevûdu bikin. Hezar mix- abin piştî vê bûyera nexweş û tehl me dev ji vê pêwendiyê berda. Bûyera sêyem: Dr. Qasimlo di- xwest ku bi hemû hêzên başûrê B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 75 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- Kurdistanê re xwediyê pêwendîyê be. Lê zêdetir bi PDKa Îraqê re xwediyê pêwendêyeke dîrokî bûn. Digel vê yekê, di sala 1968an de dema ku Komîteya Şoreşger a PDKa Îranê wek grubeke muxalefet li herêma Serdeştê dest bi şerê pêşmergatî kiribû, di navbeyna PDKa Îraqê û wan de bûy- erên nexweş derbas bibûn. Komele jî li ser mîrasa vê grubê ava bû. YNKê û Mam Celal jî bi Komeleyê re di nav pêwendiyeke stratejîk de bû. Dr. Qasimlo di wê nerîn û baweriyê de bû ku Komele bi destê YNKê û Mam Celal avabûye. Dr. Qasimlo ev yeka wek midaxeleyekê dinirxand û şirove dikir. Vê yekê ew gelek diêşand. Bûyera çarem: Herêma Qesima Reş di nav sînor û axa rojhelatê Kurdistanê de ye. Ev herêma, herême- ke gumrugê bû. Ev herêm ji aliyê YNKê ve dihat bikaranîn. Piştî ku li rojhelatê Kurdistanê şerê pêşmergatî dest pê kir û hêzên rojhelatêKurdistanê û bi taybetî jî PDKa Îranê hewcedarê Qesima Reş bûn, ji YNKê daxwaz kirin ku dev ji Qesima Reş berdin. YNKê dev jê ber neda. Ev bûyera bû sedem ku pêşmergeyên YNKê û PDKa Îranê bên hemberî hev û şer bikin. Ev bûyer bi xwe, bes ji aliyê herdu hêzan de ne, ji aliyê hemû Kurdistan û statuya Kurdistanê de gelek rastiyan destnîşan dike. Lê ez bi kûranî naxwa- zim vê pirsê şirove bikim. Lewra ew ne mijara vê nivîsê ye. Pêwendiya Wî ya bi Îraqê re Rastiyeke vekirî ya Kurdistanê heye ku dema li Kurdistanê şerê pêşmergatî bête meşandin, an jî ji bona şerê pêşmergatî hazirî bête kirin, bi dewletên cîran re danûstandin û eleqe, ji wan alîkarî girtin pêwîst e. Ev dewletên ku tevgera Kurdistanê jê alîkarî bigrin jî, dewletên kolonyalîst ên dagirkerên Kurdistanê nin. Ev yeka rastîyeke din derdixe holê, dema ku dewleteke kolonyalîst ji Tevgerên Kurdistanê re alîkarî kir, li gor hesabên xwe yên li ser neteweya kurd vê yekê pêk tîne. Ew dewletan dixwazin ku di navbeyna hêzên Kurdistanê de nakokî û şer hebe. Dema ku em li pêvajoya pêwendîyên Tevgera Kurdistanê û dewletên kolon- yalîst mêze bikin, ew nexweşî û tehlî û realîte xuya dibe. Pêwendiyên PDKa Îranê û Dr. Qasýmlo jî bi Îraqê re hebûn. Dr. Qasimlo di van pêwendiyên xwe de xwedîyê prensîb bû. Bi ev pêwendiyên xwe tû dem zerar neda tevgera başûrê Kurdistanê. Ji bona vê jî, li Iraqê jîyaneka dirêj nedomand. Demên pêwîst li Îraqê dima û karên xwe dimeşand. Pêwendîyên Wî yên bi Hêzên Kurdistanî û PKKê re PDKa Îranê û Dr. Qasimlo di pêwendiyên xwe de xwediyê prensîb bû û bi her rêxistinek Kurdistanê re nedida û nedistan. Pêwendiyên wî zêdetir bi rêxistinên neradîqal re hebû. Ji bona vê bi rêxistinên bakurê Kurdistanê(PSK xarîç) re pêwendîyên wî ne xurt bûn. Bi taybetî jî bi PKKê re hîç pêwendî pêk neanî. Ew mecbur 76 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- bibû ku ji wan re bibe alîkar. Piştî demeke kurt jî rastiya vê helwesta wî derket ku çima bi PKKê re danûstandin nake. Lewra PKK pişt re bi hêzên dewleta farisan re bû yek û êrîş bir ser PDKa Îranê. Di vê merheleyê de jî, PKK li rojhelata Kurdistanê pirsgirêke- ka gelek mezin e û PKK rasterast midaxeleyê tevgera rojhelata Kurdistanê dike. Qereqtera Serokatî û Awayê Siyaseta Wî Baş tê zanîn ku çend kategorî serok û serokatî hene. Dr. Qasimlo, wek kat- egorî di nav rêza kategoriya serokên demokrat û hevdem de bû. Lê aliyê wî yên kevneşopî jî hebûn. Dema ku dihat Kurdistanê çanda welatên sêye- mîn û Rojhilata Navîn li ser wî jî tesîr dikir. Dr. Qasimlo, sosyalîst bû, lê ne stalînîst bû. Di nav partiyê de pîvanên demokrasiyê bi giştî be jî pêk dianî. Ew dostê sosyal demokratên Awrupayê bû. Ji bona vê jî partiya wî di Enternasyonala Sosyalîst de çavdêr bû. Heger Dr. Qasimlo sax bûya îro, wek YNKê partiya wî jî dê bibûya endamê Enternasyonala Sosyalîst. Dr. Qasimlo ew taybetîya xwe ya demokrat û hevdem, bi projeya xwe ya navenda PDKa Îranê gelek vekirî dîyar dikir. Navenda(Baregahê) PDK a Îranê, ji çekên giran hatibû xalîkirin. Dema ku mêvan diçûn nevanda Partîyê, diviya bû ku bê çek biçin nevandê. Dr. Qasimlo ji bona Otonomiya Kurdistanê demokrasîyeke xurt pêwîst didît. Dr. Qasimlo digot: "Bawerîyekî me ya tewaw bi rolê bingehîn yê demokrasiyê heye. Bê hebûna demokrasîyeke cîhgir û qayîm, di Îranê de Otonomiya Kurdistanê dê her gav di bin tirs û givaşa ji nav çûnê de be. Tenê rêya cîhgirbûn û berdewambûna Otono- mîya Kurdistanê, di Îranê de bi hebû- na demokrasiyeke tewaw û serkevtî mimkun e." Dr. Qasimlo û partiya wî bi demok- rasîyê bawer dikir. Dr. Qasimlo, di der- heqê vê pirsê de digot: "Di Kurdistanê û di nav Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê de, baweriyekî me ya zexm û kûr bi demokrasiyê heye û em her wisan li ser wê bawerîyê ne ku bê destvehanîn û cîhgirbûna azadiyên demok- ratîk, welatê me nikare wan pirs û kêşeyên aloz çareser û safî biket ku em ji mêj ve ji dest wan dinaline." Dr. Qasimlo li dijî terorîzmê bû û ji bona vê jî demokrasî diparast. Ji ber vê bi PKKê re pêwendî pêk neanî. Dr. Qasimlo digot: "Bi baweriya min tevgerên xwedî hêz, yanî ev ên ku ji bo azadîyê dixebitin û ji alîyê xelkê ve piştevanî ji wan re tête kirin, nabe penahî bib- ine ber terorîzmê, ji ber ku çi hew- cedarîyeka wan bi terorîzmê nîne. Terorîzm, azadî û jîna xelkê sivîl û bêguneh tevî tirsê berengar dike û tenahîyê têk dide. Terorîzm, siyaseta fermî ya Komara Îslamî ye û ber- pirsên wê di salên borî de ev çende bi eyanî ragihandin û heta çend caran bi dijî me bikar anîne, lê em terorîzmê B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 77 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- mehkûm û şermezar dikin." Wî çi digot ew dikir. Ev jî taybetîya serokên hevdem û demokrat in. Di sîyaseta wî de durûtî tune bû. Li hem- berî te çi bigot, ewê jî dikir. Ne ew kes bû ku wek hinekan li pişt derîyan Kurdistana serbixwe biparêze, li ber deriyan jî ji bona ku ji dewletan re şêrîn xuya bibe, otonomîyê biparêze. Dr. Qasimlo her demê dubare dikir û digot: "Sîyaset wek huner e. Lê xala jar û qels a tevgera kurdî eva bûye ku he- tanî nûha yan hemû tiştek xwestiye yan çi tiştek, lewra sîyaset ne reş û sipî ye, belkî di navbera reş û sipî de rengê din jî hene." Bi baweriya Dr. Qasimlo, di navbeyna hêvîyan û siyaseta realîst de ferqeke mezin heye. Lewra pêwendiya siyasetê bi rastî û heqîqetên hundirîn, herêmî û cîhanî ve heye. Dr. Qasimlo di sîyasetê de bir- yardana serbixwe gelek girîng didît. Wî bawer dikir ku "divêt em di berahiyê de girîngiyê bi hêjayîyê bê dawî yên gelê kurd bidin û bi xwe û bi xebata xwe piştrast bin û xwe wek binasekî serbixwe di orta siyasî ya welat de bidin kifşê, hingî êdî pişte- vanên me dê zêde bin û zirûfa serkev- tina me baştir pêk ware." Şehîdketina Dr. Qasimlo Kurdan di hemû dîrok û jiyana xwe de her demê xwestine bi netewe- yên cîran re di nav aşitî û biratî de bi hev re bijîn. Ji bona vê jî, di demên bihurî de li rojhelatê Kurdistanê û li başûrê Kurdistanê otonomî parastine û di vê merheleya dawî de jî federa- lîzm parastine. Ev yeka ji bona roj- avayê Kurdistanê û bakurê Kurdistanê jî der- bas dibe û bi wateyeke din rastiyek e. Hezar mixabin ew dewlet- ên ku Kurdistan dagir kirine û Kurdistan kirine kolonî, tû caran nexwestine ku bi awayekî mentiqî li daxwazên neteweya kurd binêrin û ji bona çareserkirina pirsê hewildaneke aşitîxwaz pêk bînin. Dewletên kolonyalîst her dem bersîva gelê kurd û serokên wan bi şer û qatlîyaman dane. Dr. Qasimlo jî, yek ji wan serokên kurdan bû ku wî jî wekî Qazî Mihemed dixwest bi rêyeka aştîxwaz bigihîje armanca xwe. Ji bona vê jî gelek hewil da. Dr. Qasimlo cara yekem di Kanûna Pêşî ya sala 1988an de û cara duyemîn jî di Kanûna Paşî ya sala 1989an de bi nûnerên Komara Îslamî re rûnişt û xwest ku mafên neteweya kurd bi rêye- ka aşitîyane bête wergirtin. Komara Îslamî di van rûniştinan de jî xwestine ku Dr. Qasimlo bikujin, lê bi serneketin. Dr. Qasimlo cara sêyemîn jî şaşî kir, di 13/07/1989an de bi berpirsiyar- ên Komara Îslamî re rûnişt. Hevdîtin li bajarê Vîyana yê Awusturyayê pêk hat. Ew, hevalên xwe Ebdullah Qadirîazer ku endamê Komîteya Navendî ya PDKa Îranê bû, mamos- teyê zanînge- hê Dr. Fazil Resûl, bi destê berpirsi- yarên Komara Îslamî li ser maseyê bi awayekî qeleşî hatin kuştin û şehîd- kirin. Gelek aşkereye ku serokkomarê Komara Îslamî Mehmud Ehmedînecad di kuştina Dr. Qasimlo û hevalên wî de 78 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- organîzekar e. Lê dîsa jî, di sedsala 21an de dikare bibe serokkomar. Ev yeka jî dîyar dike ku hiqûqa navnete- weyî jî gelek qirêj bûye. Gorî serokkomarê yekemîn ê Komara Îslamî Ebdulhesen Ben-î Sadr, Ehmedînecad di kuştina Dr. Qasimlo de ji komandoyan re çek peyda kiriye. Ji bo çareserkirina pirsa Kurdistanê bi desthilatdarên Komara Îslamî re danûstandin helwesteka gelek xwezayî bû. Lewra PDKa Îranê û serokê wê Dr. Qasimlo, hemû kurd û hêzên din yên rojhelatê Kurdistanê xwediyê stratejî û projeya "ji bo Îranê demokrasî û ji Kurdistanê re Otonomî" bûn. Lê hîç şik tuneye ku awayê rûniştin û peyman çêkirina wan, ne makul û şeffaf bû. Ne di bin kontrola hêzek û dewleteke sêyemîn de bû. Wusa dîyar dibe ku Dr. Qasimlo gelek bawerî bi desthilatdarên Komara Îslamî kiribû. Ew jî zaafeke gelek mezin bû û ev jî bû sedem ku Dr. Qasimlo gelek bi rehetî bête kuştin. Dema ku Dr. Qasimlo ji alîyê Komara Îslamî ve hate kuştin, pêwen- dîyên YNK û PDKa Iraqê bi Îranê re gelek baş bûn. YNK û PDKa Îraqê ji bona ku pêwendiyên wan bi Îranê re xerab nebin, helwesteke Kurdistanî nîşan nedan û ji serokekî Kurdistanê re xwedî derneketin. Li Amedê ji Alîyê KURD- KOM ve Bîranîna Dr. Qasimlo Li bakurê Kurdistanê, Komeleya Kurd a Diyarbekirê (KURD-KOMê), cara yekem di sala 2005an de li derve, bi civîneke vekirî û li ber çapemeniyê Dr. Qasimlo bibîranî. Dema ku KURD- KOMê Dr. Qasimlo bibîranî, Mehmud Ehmedînecad nû bibû serokkomar. Di wê bîranînê de hat diyarkirin ku serokkomarê Îranê ji kuştina Dr. Qasimlo berpirsiyar e, divê dema ku derkete derveyê Îranê bê girtin û bê mehkemekirin. * * * Dr. Qasimlo digot: "Gelê ku azadîxwaz be, divê nirxa wê azadîyê jî bide. Tû neteweyek bê zehmet û têkoşînê, bê fedakirina xortên xwe yê hêja, negihîştiye azadîyê. Gelê me jî, partîya me jî ku pêşengê bizava gelê kurd e, ji mêjve ye dizanin ku azadî fîdekariyê dixwaze, xwe gorîkirinê dixwaze. Karwanê şehîdan dirêj e, lê renge dê hîn dirêjtir bibe. "Em di roja şehîdên xwe de, di bîranî- na şehîdên xwe de, ji mêj ve ye ku me biryar daye em negirîn. Ji mêj ve ye me biryar daye ku em tenê bikaribin karek bikin û li berçav û hizra şehîdên xwe de şermezar nebin. Ew jî ev e, ku em rêya wan ber nedin û mîna wan li ser rêya wan dom bikin, ji tû tengesiyekê netirsin û ji tû diwarêyekê xwe paşve nedin. "Xebata me, xebateke rewa ye. Xebat ji bo azadîya neteweyekî ye, xebat ji bo pêşeroja zarokan û nifşên dahatû ye. Heq e em mîna vê nifşê erka xwe bi başî bînin cîh û emê karibin hêvîxwaz bin ku di nifşa dahatû de şehîd tune bin. Her wusa eger nifşên rabirdû yan nifşên berê, erka xwe bê kêmanî bi cîh anîbana, reng e nifşê me şehîd nedibûn. Bona wê jî bîranî- B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 79 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- na şehîdên me, careke din me tîne ser vê rastîyê; divê bi bîr û bawerîyeke kûr, bi dilekî şoreşvanî, bi hêvîyeke mezin, em xebata xwe dom bikin. Di encama vê xebatê de, dê du tişt derkeve holê: Hem ji bona ku li pêşerojê şehîdên me tune bin û canê şehîdên me şa bibe û hem jî dê gelê me rizgar bibe." Ev pêyvên Dr. Qasimlo jî diyar dikin ku ew bi xwe jî bedele azadî û serxwebûna Kurdistanê ye. Lê gotin tiştekî û jiyan tiştekî din e. Divê em hem şehîdên xwe yên serok û têkoşer bibîr bînin û hem jî ji bona wan bigrîn. Amed, Tîrmeha 2008 80 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Dr. Qasimlo: Serokekî Demokrasîya Civakî û --- Page Break --- Destbidekerdişê Şerê Yewin ê Dinya ra Ver bi Hereketê Qoçgirî 28ê Temmuza serra 1914î de orduya Awistirya sînorê Sirbîstanî vêyarna û kewte ardê Sirbîstanî mîyan. Eno şer, beno destbidekerdişê Şerê Yewin ê Dinya. Rusya paştî daynê Sirbîstanî û Almanya zî paştî daynê Împeratorîya Awistirya-Macarîstanî. Navbeynê Rusya, Brîtanya û Fransa de peymanêke ameybî bestiş. Bi peymana îmzakerda gore, lazim bi ke Brîtanya û Fransa talebanê Rusya qebûl bikê, yanî Bidlîs, Wan, Qers, Ezirgan û qorî şeha- ranê bînan ê Kurdistanî bidê Rusya. Û Hewtêk beyntar de vîyartnêvîyart, her kesî terafê xo belî kerd û Şerê Yewin ê Dinya dest bide kerd. Beyntarê Almanya û Tirkiya de 2yê Tebaxa 1914î de bi limitikî îtifaqêk amebî îmzekerdiş. Îtihatçiyan û tirkçî- yanê ay wextî waştênê ke bi sayey hembazeya Almanya rewşa xo baş bik- erê û ardê vinîbiyaye ê Osmanî peyser Seyîd Rizayê Dêrsimî (1862-14/11/1937) Seîd VEROJ Seyîd Riza B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 81 --- Page Break --- bigîrê. Haya dewletanê mutefîkan bi îtifaqê Tirkîya û Almanya bînê. Vernî de her çi qas Tirkiya waşt niyetê xo bil- imno zî, nişêna dewletanê Awrupa û Rusya bixapêno. 1ê Tebaxa 1914î de Almanya vera Rusya şer îlan kerd. 11ê aşma newin a amnanî ya serra 1914î de, bi namedê Goben û Breslav 2(di) gemî Almanya Çeneqale ra kewtî Tirkiye mîyan. Tirkiye qabê ke zeman qezenc bikero, vernî de va mi enî wûrdî gemî erînay. Badîna enî wûrdî gemîyan, 29ê manga didin a Payîzî de lîmanê Rusya bombarduman kerdî. Bi eno hawa vernî de Rusya û badîna zî Brîtanya û Fransa vera hikumetê Tirkîya şer îlan kerd. Rusya da piro Qers, Agirî, Wan, Bidlîs, Ezirgan û heta ver bi sînorê Dêrsimî amey. Brîtanya û Fransa zî cografya bîn a Osmanîyan û Kurdistanî girewte. Peynî de, hem Almanya û hem zî Osmanîyan Şerê Yewin vinî kerd. Mecbur mendî ke teslîmê dewletandê mûtefîkan bibê. Peymana Mondrosî (30/10/ 1918), bî peymana teslîm bîyayîşê Osmanîyan. Îtîhatçiyan planê xo verê Şerê Yewinî hedirna bi. Xaya înan a esasî, bi destê Teşkîlatê Mahsusa, kok ra teswiyekerdişê unsurandê bînan bî. Enî unsuran ra ê vernî armenî û ê bînî zî kurdî bî. Îtihatçiyan ena armanca xo bi ena şîyar ardênê ziwan: ma 'zo'yî hal kerdî, newba 'lo'yan a." "Îtihatçiyan waştênê ke cografya Anatolya bikê welatê newe ê tirkan. Raya didine qetilkerdişê armeniyan, wesarê serra 1915î de dest bide kerd û heta peynîya serra 1916î ca cayan dewam kerd. Nûrî Dêrsimî Vîrardişanê xo de vano: "qandê ke ez serra 1915-1916 de mîyandê Ezirganî de wezîfedar bîya, ez bîya şahidê qetilkerdişê armenîyandê xeta Erzirom-Ezirgan û Trabzonî."1 Rusya de înqilabê Bolşevîkan, qabê îtihatçîyan rê bî darûyê birînda bê- darûy. Bolşevîkî, qabê ke Kemalîstan îngiliz û fransizan ra dûr fînê û ver bi sîyasetê xo ra kaş bikê, bê şert û merc paştgirîya înan kenê, mesela Kurdistan û Armenîstanê Gewrî xo çima vejenê. Ay sebab ra ne qirkerdişê armeniyan anê rojev û ne zî wazenê vengê hereketê kurdan bieşnawê. Wexto ke şoreşgerê kurdan bi namedê Cemiyeta Tealîya Kurdistanî derûdorê Qoçgirî û Dêrsimî de dest bi xebata neteweyî kenê, xeta Ezirgan- Mûş-Bedlîsî bindestê eskerandê Rusya- Bolşevîkan de bî. Her çi qas kurdî wazenê bi Bolşevîkan rey de têkilî ronê zî, Bolşevîkî nêwazenê bi kurdan rey de têkilî ronê û vengê înan bieşnawê. Çinku Bolşevîk û Kemalîstî qonaxa newa ya sîyasî sero pê ameybî. Nûrî Dêrsimî ke serok û rêberandê hereketê Qoçgirî ra yew bî, Vîrardi- şandê xo de rexne bi sîyasetê Bolşevîkan gêno û vano: "Ay dewleta Kominîst ke xelaseya însanetey û heqê înan xo rê biko armanca esasî; gama ke qet basê hiquqê miletandê mexduran nêko û hiquqê kem-miletandê mîyanê înan xo çiman vera nêgîro, heta bibo paştgir û hembazê înan(tirkandê zaliman), ke tarîxê dinya de sey mileteka zalime amey sinasnayîş, bêşik ay wext în zî benê hebazê tevgêreka neînsanî."2 1 Dr. Nûrî Dêrsimî, Hatiratim(Vîrardişê Mi), r. 86, weşanxana Doz, 1997-Îstenbol 2 Dr. Nûrî Dêrsimî, Hatiratim(Vîrardişê Mi), r. 95, weşanxana Doz, 1997-Îstenbol 82 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- Bi kilma der ma şênê vajê, ke wextê Şerê Yewin de Dêrsim ra teber, heme cay Kurdistanî bindê lingandê dewle- tandê ejnebiyan û îşxalkeran de nalaynê. Heme ca de zulim, veyşaney, nêweşey û koçberey heta qirike bî. Qifle bi qifle koçberê kurdan ziqaqan de veyşaney û nêwe- şey vera merdênê. Mêrdiman goştê mêrdiman, may û pî goştê gedan werdênê. Mim- kun nêbî ke miletperwerêk kurd vera ena dîmene, bê- veng û bêhes bimano. Şerê Yewin ê Dinya, qabê xohesyayişêya kurdan zî bî wesîle. Gelek qadroyê miletperwer ê kurdan eno şer de bî wayîrê tecrubey rêxistin- biyayîş û şerkerdişî. Ver bi peyniya Şerê Yewin de, wendox û miletperwer- anê kurdan Îstenbol de bi namey Cemiyeta Tealîya Kurdistanî rêx- istinêke viraşt bî. Serokê Cemîyeta Kurdistanî Seyid Evdilqadir bi. Sîyasetê Cemîyeta Kurdistanî; çarçova Prensîbanê Wîlsonî de û gora şertandê Peymana Sewrî qabê Kurdistanî rê otonomî waştiş bi. Serokê hereketê Qoçgirî zî vernî de ena çarçova de hereket kenê. Feqet ewniyenê ke Mistefa Kemal û hemazê ey, qet nêwazenê vengê kurdan bieşnawê. Bi pişo pişo wazenê înan bixapênê. Êdî serokê hereketa Qoçgirî zî sîyasetê xo bedilnenê û wazenê dewletêka xoser a Kurdistanî ronê. Ena armanca xo zî dost û dişmenî rê aşkira kenê. Qadro û serokê Hereketê Qoçgirî, heme zî endamê Cemiyeta Tealîya Kurdistanî bî. Nûrî Dêrsimî, Heyderê Mustafapaşezadî û birayê ey Elîşan Beg bi namedê Cemîyeta Tealîya Kurdistanî yenê wezîfedarkerdiş ke dorûnorê Sîwazî de dest bi xebate bik- erê. Nahîyandê Sîwazî de; Ûmraniye, Beypinar, Celallî, Sîncan, Hamo, Zmara û Domurca de şubey Cemiyeta Tealîya Kurdistanî abenê. Elîşan, ay wext midurê nahiya Ûmraniya yo. Elîşêr zî, sekreterê Elîşan Begî bî. Wezîfey ey zî, bi paştgêrîya Seyid Rizay eşîranê Dêrsimî mîyan de karûbarê rêxistinkerdişê bî. Şorişger û welatperwerê kurdan Qoçgirî de, di serrî sey şêr û pilingan xo vero da. Ge darba mergî danê dijminî ro û ge zî în bi xo darbanê giranan gênê. Peynî de, pênêgirewtişê eşîran, şertê sîyasî yê navbeyna dewle- Elîþêrê Qoçgirî û Zarîfe Xanim li çiyayên Dêrsimê ye B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 83 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- tan û bêwext dest bidekerişê hereketî benê sebebê esasî yê vinîkerdişî. Qoçgirî de sernêkewtişê kurdan, bawerî û moralê şoreşger û serokandê kurdan zaf nêşikneno. Nûrî Dêrsimî Vîrardişandê xo de vano: "Şerê xoserbîyayişêya kurdandê Qoçgirî, qonaxêka şerê xoserbîyay- işêya Kurdistanî bi. Ena qonax de ma tena şerêk meydan de vinîkerdo. Feqet şer nêqedîya yo. Ma bawerî pê kenê, ke peynî de ma ko şer qezenc bikerê. Ena bawerîya ma qet zayîf nêbîya."3 Wexto ke Hereketê Qoşgirî ser nêgirewt, serok û çekdarê înan verê xo danê Dêrsim. Xo ra verê zî têkiliya înan bînê. Xebata Cemiyeta Tealî ya Kurdistanî pêra beste bî, hem Qoçgirî de û hem zî Dêrsim de pêwa xebi- tyaynê. Dr. Nûrî Dêrsimî, Mehmûd Beg, Elîşan Beg bi mêrdimandê xo ra raşte raşt şinê Axdad Seyid Rizay hete. Çend rojî ra pey serok û rêberê hereketê Qoçgirî û serokeşîrê kurdandê Dêrsimî key Seyid Rizay de pêser benê, ke xêz û sîyaseta xo ya ewroy ra pey dîyar bikê. Xora Elîşêrî sere ra Dêrsim de amebî wezîfedarkerdiş. Elîşêrî qirarga- ha xo Owaciq de ronay bî. Eşîrê Dêrsimî zanê ke Elîşêr mêrdimêko kur- dperwer o. Qandê enî rê timo şinê ziyareteya ey û vanê ma hazirî ke ganê xo fedayê xosereya Kurdistanî bikê. Elîşêr zî tena Owacix de nêmendo, min- tiqa Xozat û Çemîşkezak de zî xebat 3 Dr. Nûrî Dêrsimî, Hatiratim(Vîrardişê Mi), r. 102, weşanxana Doz, 1997-Îstenbol kerda û kurdanê ewcay rey de zî têkilî ronaya û bi serokeşîranê enî mintiqan pawe civînêk girêdaya. Pêrine soz dayo vato: mesela xilasîya neteweyî de vatey ma yew o, qabê îlankerdişeya xosereya Kurdistanî ma amadey. Endamê ke ena civîne de ca girewto, qabê ke bawerî bidê Elîşêrî, adetandê xo gore Zulfiqar û Murtazay sero suwend wenê. Enî îti- faqî ra pey, nota cêrêne danê hikumetê Anqara: "1- Gelo Hikumetê Mistefa Kemalî zî sey Hikumetê Seltenat ê Îstenbolî qirarê Îdarey Otonomîya Kurdistanî qebûl keno yan nê? 2- Lazimo ke Hikumetê Mistefa Kemalî gamî aver derheqê Îdarey Otonomîya Kurdistanî de ciwab bido Dêrsimijan. 3- Hepsiyê kurdan ê ke hepisxanan- dê Elazîz, Meletya, Sîwaz û Ezirganî de amey hepiskerdiş, lazimo ke gamî aver bêrê serbestkerdiş. 4- Mintiqey ke tede kurdî vêşî, lazi- mo memurê îdarî ê tirkan ewca caverdê û cadê înan de memurê kur- dan bica bê. 5- Mûfrezey eskerî ê ke erşawiyay mintiqa Qoçgirî, lazimo pêro derhal peyser biaçarnî. (15/11/1920)”4 Hikumetê Mistefa Kemalî, qabê ke zeman qezenc biko, heyetêdo şîretker- doxan Elezîz ra erşaweno hetê kurdan. Kurdî heyetê tirkan qewirnenê û bi wesitey walîdê Elazîzî têlgirafo cêrên erşawenê hikumetê Anqera rê: "Bi Wesîtey Wîlayetê Elazîzî Qabê Reyîsê Meclîsê Mîllî yêAnqera rê, 4 Dr. Nûrî Dêrsimî, Kurdistan Tarihinde Dersim/ Dêrsim Tarîxê Kurdistanî de, r. 129, Dilan yay. 1992 86 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- Gora Peymana Sewrî lazimo ke wîlayetandê Diyarbekir, Elezîz, Wan û Bidlîs de Kurdistanêk xoser teşe- kûl bibo. Ma etya ra beyan kenê ke eger eno waztiş qebûl nêbo, ma mecbur manenê ke heqê xo bi zorê sîlehe bigîrê. 25ê Teşrîna Sanî 1336(1920) Îmza Serokê Eşîranê Rojawayê Dêrsimî"5 Hereketê Dêrsimî de programê kur- dan: "Verê Dêrsim de îlankedişê xosereya Kurdistanî û Xozat de leqnayîşê beyraxa Kurdistanî bî. Tira pey zeftk- erdişê xeta Ezirgan, Elezîz, Meletya Sîwazî ameynê. Wexto ke enî min- tiqey amey girewtiş, tirkî mecbur manê ke îstiqlaleya Kurdistanî qebûl bikê."6 Malesef wexto ke şerî(lejî) dest bide kerd û wûrdî terafî pê sûr bî, qorî eşîran sozê xo nêard ca. Paştî nêday qewdê xo û lejkeranê Hereketê Dêrsimî. Qorî eşîrî ne ke tena sozdê xo sero nêvindertî, bêbextey zî bi qewdê xo kerd, xo da terefê dewleta tirkan û vera Seyîd Rizay înan lej kerd. Vateyêk ma yê verênan esto vanê: karmê dare dare ra nêbo, dare pûç nêbena. Hereketê Dêrsimî zî, darba girane qorî eşîrandê kurdan ra gêno. 5 Dr. Nûrî Dêrsimî, Kurdistan Tarihinde Dersim/ Dêrsim Tarîxê Kurdistanî de, r. 129, Dilan yay. 1992 6 Dr. Nûrî Dêrsimî, Kurdistan Tarihinde Dersim/ Dêrsim Tarîxê Kurdistanî de, r. 130, Dilan yay. 1992 Coka Elîşêr şiîrêk xo de bêbexteya qorî eşîrandê kurdan bi enî vateyan ano ziwan: “Ovaciğın aşireti Zapt eyledi memleketi, Geriden imdat gelmedi, Hozat çekmedi gayreti. Dilo yeman, yeman, yeman Çîya girto berf û duman Me ra bişîn Şahê Merdan Ew e dermanê hemû derdan. ..... Yemin edenler elmaya, Zülükari Murtezaya Geriden teller çektiler, Biz uymayız eşkiyaya. Dilo yeman, yeman, yeman Çîya girto berf û duman Me ra bişîn Şahê Merdan Ew e dermanê hemû derdan. ....” 7 Seyîd Riza û Hereketê Dêrsimî Vateyan gore Seyîd Riza, serra 1862-63 de mintiqa Lîrtik û dewa Derî Arî ya Dêrsimî de marda xo ra beno. Pîyê ey Seyîd Îbrahîm, rojaway Dêrsimî de serokê eşîra Hesenan bî. Seyîd Îbrahîm tehsîlê xo Colikzade Mihemed Elî Efendî hete keno. Mihemed Elî Efendî bi xo Fikrê kur- dayetî dano Seyîd Îbrahîmî. Seyîd Îbrahîmî mêrdimêko zanaye, namdar û rêberê mintiqa xo bî. Riza, çar gedandê keyî ra ê peyin û lajo wûrdî bi. Wexto 7 Dr. Nûrî Dêrsimî, Kurdistan Tarihinde Dersim/ Dêrsim Tarîxê Kurdistanî de, r. 155, Dilan yay. 1992 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 85 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- ke yeno serrandê wendişî, pîyê ey, Rizay zî bi eynî mefkura Mihemed Efendî terbiye keno. Mihemed Efendî, hem ulemayêk dînî û hem jî mêrimêdo kurdperwer bî. Qabê xohesnayîşê mile- ta kurdî gelek xizmet kerdê. Riza zî, bi şagirtê şagirtê Mihemed Efendî, tealîm û per-werdeyîya xo ey fahmî ra girewt. Wexto ke pîyê ey Seyîd Îbrahîm şino rehmet, wesiyet keno ke herunda ey lajo wûrdî Riza bigîro. Wesîyeta pî yena ca û Riza wesfê "Seyîdê" gêno û qeza Axdadî de ca beno ke paştiya lewey Tûjikî da. Derheqê Seyîd Rizay de agadareya raşt û vêşî Nûrî Dêrsimî dano ma. Nûrî Dêrsimî hem xortaneya xo de ey şinasneno û hem zî pîyê ey û Seyîd Rizay dostê yewbinê. Bi vatedê Nûrî Dêrsimî gore Seyîd Riza: “Mêrdimêko latîfeweş, henekkar, bi merhemet, xebatkar û fedekar bî. Ey bi heme kesandê eşîre rey de henekî kerdê, û hetana gedanê (domananê) zî xizmet kerdiş de texsîr nêkerdê. Kam kesê ke biameynê zîyareteya ey, şînê înan vera, derd û waztişê înan goşdarî kerdê. Paştgêrîya feqîran û muhtacan kerdê û hetê madî ra hal û wextê ey bi xo zî baş nêbî. Wextê werî, bi heme kesan rey de sifrî sero roniştê, henekÎ kerdê û bi înan rey de wîyaynê. Pîlanê pîl û şinikanê zî şinik bi. Heme cematandê xo de vatê “kurdî pêro biray cê.” Seyîd Riza, hem kurdêko pîl (gewre) û hem zî mêrdimêko ruhberz bi. Ey kibîr û azamet ra qet hes nêkerdê, cil û xemlê ey zî sey ê heme şarê eşîre bî. O, yewêdo elîcenab bî, hirs û kîn û edavet dûrê ey bî. Seyîd Rizay heme civînan de vatê; kurdî heme yew ocax û yew aîle ra amey, heme birayê yewbinê, pêwa rojê baş û xirabî dî û vînenê. Ey çi qirar bigrewtê û çi kar bikerdê, mitleqa verê efradandê eşîre pêwa mişawer û mûzakerey xo kerdênê, bê erêkerdişê înan qet teşebûsêk nêkerdê. Ey ehmiyet daynê fikir û mutalaya her kurdî.”8 Wexto ke hereketê Qoçgirî tepisya û rêberanê ey verê xo da Dêrsimî, bî meymanê Seyid Rizay û dest bi xebatê- ka newa kerd, Seyid Riza ay wext 59 serre bi. Raşta dere Hereketê Dêrsimî û Hereketê Qoçgirî pê ra bestey. Heta ma şênê vajê ke Hereketê Dêrsimî verê ê Qoçgirî dest bide kerdo. Axdad de beyraqa Kurdistanî verê Qoçgirî amey bî leqnayîş, feqet sebebo ke Seyîd Rizay bawerey bi eşîrandê Xozatî nêk- erdê, nêwaşt bi aşkera û tena paştî bidero Hereketê Qoçgirî, labelê bi lim- itikî paştî daynê înan. Gama ke hikumetê Kemalî vera eşîrandê Qoçgirî sozê xo nêard ca, Seyîd Riza bi mêrdi- mandê xo ra yenê zerrey sûka Dêrisimî û qabê paştgîrêya înan têlgirafêk erşaweno hikumetî rê. Dewleta tirkan qabê ke qewetê kur- dan parçe biko û bişikno, vernî de yew bi yew eşîran xo rê kena hedef û wazena înan sero operasyonan bikê. Ena çarçova de, serra 1926 de fînena eşîra Qoçan ser. Seyîd Riza zî, qabê ke dewlete nêbişêno armanca xo bero serî, xebityeno ke eşîrê bînî paştî nêdê dewlete. Dewleta tirkan ewniyena ke Seyîd Riza gurey înan xeripneno, 8 Dr. Nûrî Dêrsimî, Kurdistan Tarihinde Dersim/ Dêrsim Tarîxê Kurdistanî de, r. 292, Dilan yay. 1992 86 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- Mifetîşê ûmumî Îbrahîm Talî, Seyîd Rizay û Nûrê Dêrsimî dawetê Diyarbekir keno ke înan reyde qisey bikero. Eno pêvînayîşê de, Îbrahîm Talî Seyîd Rizay ra vano: Lazimo Dêrsimijî sîlehanê xo teslîmê hikumetî bikê, ay mintiqa de viraştişê qişle û qeraqolan qebûl bikê, koçberanê Hereketê Qoçgirî peyser biaçarnê û teslîmê ma bikê. Seyid Riza niyetê dewleta tirkan baş fahm keno û wexto ke Diyarbekir ra agêreno, wazeno dakera û esasê pêvînayîşê xo û Îbrahîm Talî serok- eşîranê bînan ra zî vajo. Qabê ena xaye rê, key Cemîl Axay ê serokê eşîra Ferhadan de pêser benê. Seyîd Riza bi aşkera tehdîdanê dewleta tirkan heme şerokeşîran rê îzah keno, labelê nişêno îtîfaqê înan virazo. Gize giza beyn- tarêdê kurdan û dewleta tirkan dewam kena. Enî wextî mîyan de dewleta tirkan roj bi roj hem xo mîyan de û hem zî tebera qewtê xo vêşî kena û gam bi game dorûnorê Dêrsimî teng kena. Sera 1936 de dewleta tirkan waze- na ke Dêrsim de qerargahanê newan virazo û ay mintiqa bi temamî bigîro binê kontroldê xo. Vera ena polîtîka û teşwîkandê tirkan, eşîrê kurdan pêser bî û bi rojan minaqeşe kerd. Seyîd Riza sey temsîlkarê eşîranê ke nêwaştênê qerargah û qerakolî newey virazî, bi general Abdullah Alpdoganî rey de pê vînenê. Seyîd Riza wazeno ke eno qirar peyser bigîryo, feqet nişênê Alpdaganî rey de mutebeqatêk virazê. Seyid Riza wexto ke agîra, eyamo xirab heme eşîran rê aşkera kerd. Alpdoganî qîmê xo bi enî taleban zî nêard, kurdan ra va gerek şima 80 hinzar sîlehe bîyarê tes- lîm bikerê. Ena qonax ra pey êdî heme çî têzikî sero bi. Kurdan niyetê Alpdoganî baş fahm kerd bi û Seyîd Rizay ca de ciwabê Alpdoganî da, va: Qerarê xo peyser bigîrênê, heq û hiquqê ma yê mîlî nas bikerê û qebûl bikerê ke mintiqa de hikumetêko newe virazyo. Vera enî talebanê mazlumane ê Seyîd Rizay, hikumetê tirkan ca de esker sewqê mintiqa Dêrsimî kerd û mintiqa pêro girewte abluqa. Sebebo ke zimistan ame bi, hereket vindert feqet abluqa dewam kerd. Wesarê serra 1937î de senî ke vewre heliyay, hereketê tirkan dest bide kerd. Şerêko tûnd mîyandê tirkan û kurdan de qewmiya, bi des henzaran şarê dewan koçber bî û bi henzaran şerkerê kur- dan û tirkan amey kiştiş. Muha- rebeya Qozlîca de, ke ewca de bîlfîl Seyîd Rizay bi xo îştiraqê lejî kerdo, eno lej de cenîya ey a şineke Besê, lajê ey o pîl Şêx Hesen, hîrê torinê ey û nizdî hen- zar kes şehîd beno. Sey heme wextan, şerê(lejê) Dêrsimî de zî, tirkan rayna hunerê xo yê hovane û qirker îspat kerdo. Ay gede û cinîyê ke tersandê tirkan vera remay- bî koy Tûjikî, dekewtibî şikevtandê Îksore. Wexto ke eskerê tirkan fînenê ewcay ser û înan ay şikevta mîyan de vînenê, fekî ay şikevtan pêrin beton kenê û ay mêrdimî pêro tede ganîn ganî fetisyenê. Ay ke re- menê teber zî yew bi yew yenê kiştiş. Aşma amananî ya vernî ya serra 1937 de bi dawetiya tirkan sero Seyîd Riza şino Ezirgan ke pê bivînê. Hikumetê tirkan etya de bêbextey bide kenê û ey tebîşenê, kenê hepis-xane. Etya ra zî qabê mahkemekerdişî rê erşawenê Elezîz (Xarpête). B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 87 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- Wexto ke Seyîd Rizay û hemazê xo Elezîz de mahkema benê, Ataturk zî şino Diyarbekir û ewca ra zî wazeno 18ê aşma peyin a Payîzî de bêro Elezîz. Qirar amebî girewtiş ke verê ameyişê Ataturkî, mesela mahkemakerdişê Seyid Rizayî û hemazanê ey xelas bibo. Midûrê Emniyeta Ûmumî ê ay wextî Şukrî Sokmensuer vano: "Peynîya Hereketê Dêrsimî amey. Şeş henzarî kurdê tumansipî amey Elezîz pirr kerdo. Wazenê ke Ataturk heyatê Seyid Rizay û hemazanê ey bexş bikero. Lazimo ke ma vernî bi waztişandê înan bigîrê." Sawcî bi xo teklîfa Îhsan Sabrî qebûl nekeno. Ay wext walî Elezîzî Şefîq Beg, sawcî Hatemî Senîhî û midurê emnîyetî zî Îbrahîmê Serezî bi. Cagirewtoxê sawcî zî mekteb ra hem- bazê Îhsan Sabrî Çagliyangîlî yo. Îhsan Sebrî şino cagirewtoxdê sawcî hete ke mesela hal bikerê. Cagirewtoxê sawcî Îhsan Sabrî ra vano: "Ti walî ra vaje, wa sawcî rapor bigîro şiro, ez bi vatey to kena." Îhsan Sebrî vano ma waştênê ke verê ameyişdê Ataturkî, mahkema peyniya hewtî de qirarê xo bido û înfaz bikero. Ke Sawcî rapor girewt, hem- bazê Îhsan Sebrî herunda ey de bi saw- ciyê dawa. Hakimê mahkema qirar key xo de hedirna. Abdurahman Alpdogan Paşa zî ay wext ewca de kumandarê ûrfî îdarî bi. Heqê temyîz kerdişê qiraran çinî bi. Qirarê anasarênî Abdurahman Paşay bi xo tesdîq kerdênê. Ena mahkemoka tirkan de zî verê nûstişê qirarî, Abdurahman Paşay qaxizêko saye binê ye îmza keno vano: "Qiraro corên hetê mi ra tesdîq bîyo." Bi eno hawa qirarê dawa Seyîd Rizay û hembazandê ey gêryeno. Ay şerker û rêberê ke bi Seyîd Rizay ra pîya ameybî tebîştiş û hep- iskerdiş 72 tenî bî. Mahkema înan di hewtan mîyan de temam bena. Sawciyê mahkema qabê 27 tenan rê ceza îdamk- erdişî taleb keno. Peynî de qirarê mahkemoka(!) tirkan dîyar beno û qabê yewndest(11) tenan rê ceza îdamkerdişî danê ke Seyîd Riza, lajê ey û biray ey zî enînan mîyan de bî, qis- mêk zî ceza giran a hepiskerdişî danê bide û tayn zî berat benê. Îhsan Sebrî vano wexto ke qirarê mahkema belî bî, ma Seyîd Rizayî bi temafîla xo berd meydanê xeniknayîşî. Seyîd Riza navbeyna min û Îbrahîmî (midurê polîsan) de ronişt bi. Wexto ke ma qeraqolî hete de vindertî ey mi ra va: "Ti Anqera ra amey ke mi bixeniknê?" Ay game ma wûrdî zî pê rî ra ewniyay. Seyîd Riza mi ra ewniya, wîya. Sawcî ey ra va "ti do îbadet bikerê?" Ey va "nê." Ma qisa ey a peyên pers kerd, va: "çawres panot û seetê mi esto, bidê lajdê mi." Vernî de ma Findiq Hafiz îdam kerd û ti ra pey zî Seyîd Riza berd sêhpa ver. Wexto ke ma Seyid Rizay berd mey- danê dardekerişî ke bixeniknê, dorûnor xewle û hewa zimme bî. Labelê Seyid Rizayî, verê xo da ver bi meydanê vikû- valay û heze ke dorûnorê ey pirrê mêrdimî(însanî) bî û xîtabê înan bikero va: "Ma ewladê Kerbela yî, bê gune yî, ayib o, eno zulm o, qetil o." Ay game mûy mi bî heze telûy. Eno kalemêr ray kewt û rep-rep şi darda xeniknayîşî ver, celadê xo nûskî da yewkinare, helqa resnî dekerde xo mil û paşkulêke da kûrsî ro û bi xo înfazê xo kerd.9 Derheqê mahkemekerdiş û xenik- nayîşê Seyîd Rizay înan de Nûrî Dêrsimî vano: 88 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- Seyîd Rizay îfadeyê xo de vato; ez qabê armancêka neteweyî xebityena, her kar kerdiş de mi goş nayo wij- dandê xo, menfeet û hurriyetê milleta mi ra teber ti armacêka mi çinya, emrê mi hewtay serrana vêşêrî yo û eno emrdê de qabê qewmê xo merdiş şerefêko berz û wezîfeyêko neteweyî yo. Hereketê ma fitney ejnebî û teberî nîyo, qabê heskerdişeya welatê ma yo, feqet ma anka muwafaq nêbî. Wexto ke Seyîd Riza şino sêhpa îdamî ver vano: Ez 75 serre yo, şehîd bena û şina hetê şehîdanê Kurdistanî. Dêrsim Mexlub bî, feqet kurd û Kurdistan ciwiyeno, xortê kurdan ko heyfê ma bigîrê. Wa zalimî bimrê! wa zûriker û bêbextî bimrê!”10 Sey heme ray, tirkî tena bi yew ray merdişê serokandê kurdan razî nêbenê. Wazenê înan çend ray pêsero bimi- raynê; ay sebeb ra verê gedey înan vera çimandê înan xeniknenê û badîna zî înan bi xo xeniknenê ke hîna vêşî dej bidê ruhtê înan. Resik Huseynê lajê Seyîd Rizay zî, vera çimandê babê ey qeniknenê. Resik wexto ke şino sêhpa îdamî ver, agêreno bawê xo ra vano: “Bawo, bila ganê mileta kurdî weş bo!”11 9 Ihsan Sabri Çağlayangil, Anilar(Vîrardişî). 10 Dr. Nûrî Dêrsimî, Kurdistan Tarihinde Dersim/ Dêrsim Tarîxê Kurdistanî de, r. 290, Dilan yay. 1992 11 Dr. Nûrî Dêrsimî, Kurdistan Tarihinde Dersim/ Dêrsim Tarîxê Kurdistanî de, r. 290, Dilan yay. 1992 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 89 Seyîd Rizayê Dêrsimî --- Page Break --- 120 sal di pey hereketa wî de, amadekirina biyografiya Şêx Ubeydullahê Nehrî, heyecaneke xerîb dide mirovan. Ubeydullahê Nehrî, li hêla Hekariyê, - dibe ku li Nehrê be- hatiye dinyayê. Tarîxa wî ya hatina dinyayê, di derdora salên 1820î de ye. Di hin çavkaniyên ansiklopedî1 de, navê Ubeydullahê Nehrî, bi awayê Ubeydullahê Hekarî hatiye nivîsandin. Binemala Wî Ubeydullahê Nehrî, kurê Seyyîd Tahayê Hekarî ye. Seyyîd Taha, di serdema xwe de, navdarekî ilm û terîqetê bûye. Li gor rîwayetan, neseba binemala wan, seyyîd e. Ji nesla Şêx Ebdulqadirê 1Di berhema bi navê "Evliyalar Ansiklopedisi",Wş. Ihlas Gazetecilik, cild: 12, rûper: 66 de, navê Ubeydullahê Nehrî, Ubeydullahê Hakkarî ye. Geylanî tên hesibandin.2 Dibe ku rast 2 Yuksel Mufîd, Kovara Nûbihar, hej:65 sal: 1998 Þêx Ubeydullahê Nehrî Ayhan Meretowar Þêx Ubeydullahê Nehrî 90 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 --- Page Break --- be; çi heye ku ev seyyîdî, ne ji aliyê bavan ve tê. Lewre ji her milletî seyyîd hene. Kî bi keçeke ku reha ehlê beyta Hezretî Pêxember pê re hebe bizewi- ce, demarê seyyîdiyê digihîjê. Ji ber ku malbata Ubeydullahê Nehrî, ji berê ve, hema hema hemû ehlê ilm û terîqetê bûne, zarokatiya wî jî, di nav alim û murşîdan de teşe gir- tiye. Bi pîr û edebên ehlê ilmê tekiya û medreseyan mezin bûye. Jiyana wî bi pîr û pergalê alim û zanayên malme- zinan reng girtiye. Ji bav û kalan ve, mela bûne.3 Dîsan em ji çavkaniyan hîn dibin, - kovara Nûbihar, h.: 65- ku peywendiya Binemala Nehriyan, bi Binemala Bedirxaniyan re gelek baş bûye. Tehsîla Wî Ubeydullahê Nehrî, serê ewil li cem bavê xwe dest bi tehsîla ilmê medreseyan kiriye. Peyre li cem Seyyîd Ebdullah xwendiye. Seyyîd Edulah jî, mamê Ubeydullahê Nehrî ye û di ilmê dînî û hêla tesewwufê de nav û deng daye. Ubeydullahê Nehrî, li ba Seyyîd Ebdullahê mamê xwe, piştî ders, ked û sohbetên dûvedirêj, gihîştiye kemalê. Ubeydullahê Nehrî û Edebiyat Heke em bifikirin ku Ubeydullah, li cem melayên wan medreseyên Kurdistanê tehsîla xwe ya îlmî kiriye, teqez em dikarin ji kîsî aqilê xwe bawer bikin ku vî camêrî, dersa xwe ya 3 Kovara Nûbihar, hj: 65, Şecereya Nehriyan doza azadiya welat û serxwebûna gelê xwe, ji seydayê mezin, Şêx Ehmedê Xanî girtiye. Ku ne wisan bûya, ka wî çawan karibûye siyaseteke wisan mezin a di navbera dewletan û împere- toriyan de, bida meşandin? Hay û baya Ubeydullahê Nehrî, bi awayekî têrbaş, ji siyaseta cîhanê jî hebûye. Îca wî ev perwerdehî ji kê derê, bi çi awayî ji kê girtiye, bi rastî hêjayî mereqê ye. Ku Seyyîd Ebdullahê mamê wî, sala 1864an wefat dike, îca Ubeydullahê Nehrî, ji nû ve dest bi rêberiyê dike. Ciyê ku Ubeydullahê Nehrî, lê wezî- feya îrşad û rêberiyê dike, navçeya Colemêrga Nehrê û derdora wê ye. Dem û Dewrana Ubeydullahê Nehrî Hiyama Ubeydullahê Nehrî, dema gur û geş a terîqetan e. Di nav civaka kurdan de, qedr û qîmeta ehlê ilm û terîqetê, gelek mezin e. Ne tenê li welatê kurdan, her wisan li hemû welatên Rojhilata Navîn, li Îran û Iraqê û heta li nav axa dewleta Osmaniyan jî, ol, pir bi bandor e. Di serdemeke weha de, Ubeydullahê Nehrî, bûye şêxê terîqetê. Tevî şêxêtiyê, mîrîtiya wî jî heye. Nifûz û tesîra wî, wê hingê têra xwe mezin e. Bi qasî çend gundakî, di destê wî de, av û axa bav û kalên wî jî heye. Rewşa Împeretoriya Osmanî Împeretoriya Osmanî, ketiye ser- demeke xerîb. Sedsala 19an, sedsaleke wisan e ku mişt bi bûyerên ecêb dagirtî ye. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 91 Şêx Ubeydullahê Nehrî --- Page Break --- Serdema Mehmûdê 2. e. Dewleta Osmanî, ji bêgavî, di dîroka xwe de cara ewil bi Ayanan re "Seneda Îttî- faqê" îmze dike ku bi vê peymanê, cara pêşî hin serdariyên padîşêh hatine bisînorkirin. Bi Peymana Edîrneyê, gelê yûnan digihîje serxwebûna xwe (1829). Ew meseleya mezin a Misirê derdikeve (1833). Bi Peymana Bazirganiya Balta Lîmanî (1838), axa Dewleta Osmanî, dibe ciyê bazara servekirî ya Ewrûpiyan. Vê serdemê, gelek kirinên dewletî yên kultura Ewrûpî, ketine jiyana tebayên osmanî. Weke cara pêşî der- xistina rojnameyê, vekirina dibistanên modern û şandina xwendekaran bo Ewrûpayê. Padîşah dibe Ebdulmecîd. Salek bi şûn de (1839), Fermana Tenzîmatê tê îlankirin. Ev sererastkirinên qanûnî, destpêka huqûqîbûna dewletê ye di dîroka Osmaniyan de. Herbên li ser Qirimê dest pê dikin (1853-1856). Binemala mezin, Malbata Bedirxaniyan, şoreşeke mezin kiriye û pozê Împeretoriya Osmaniyan firi- kandiye. Cara pêşî, dewlet ji derve deyn digre(balkêş e, ev deyn ji dewleta Îngîltere hatiye girtin)." Fermana Islehetê tê îlankirin. Êdî dewletên Ewrûpî, têkilî karûbarên hundir ên dewleta Osmanî dibin. Tevî Îngltere, ji dewleta Fransayê jî deyn tê girtin. Ku Ebdulezîz dibe padîşah, cara pêşî, li welatên Ewrûpayê digere, seya- het dike û di dîroka dewleta Osmanî de, cara ewil darulfunûn/unîversîte vedike(1870). Dîsa cara pêşî yasaya medenî, bi navê Mecelle, bi komisyonan dide amadekirin (1876). Ha van salan, êdî Jon Turk rabûne û bi qewet bûne. Heta tên wê dereceyê ku ew bi xwe cara pêşî padîşah Ebdulezîz ji ser textê dewletê tînin xwarê. Serhildanên gelên Balkanê gur û geş dibin. Piştî ku padîşah Muradê 5an jî, hîna di sala wî ya yekê de ji ser text dadixînin, Ebdulhemîdê Duduyan tê ser hukum. Ew jî heman salê (1876) Meşrûtiyetê îlan dike. Qanûna Esasî, dide amadekirin. Cara pêşî pergala par- lementerî dikeve mer'îyetê; mixa- bin herba ku bi Rûsyayê re dest pê dike (1877), dibe sedem ku dawî li Meşrûtiyetê were. Cara pêşî, meseleya ermaniyan dest pê dike. Misir, Tûnûs û Qibris, ji destê Osmaniyan derdikeve. Ha di van rojên giran û kelegermî de, Şêx Ubeydullahê Nehrî, doza Kurdistana gewre dike. Aliyê derve yê Dewleta Osmanî, pir xedar e di dewra Şêx Ubeydullahê Nehrî de. Dewleta Îngîlîz, dewleta Fransiz û dewleta Rûsya, bi çar çavan li bendê ne ku dewleta Osmanî hilweşe û ew her yek ji aliyekî ve, weke guran pê bigrin û di nav xwe de parçe wesle bikin. Jixwe osmanî bûne deyndarê îngîlîz û fransizan. Ha di geremoleke weha têrxerîb de, Şêx Ubeydullahê Nehrî, radibe dewleta Îranê jî dixe nav vê herbê. 92 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Ubeydullahê Nehrî --- Page Break --- Bi qeweta mezhebê sunnet û cemaetê û terîqeta Neqşebendî, rêya xwe li dewleta Îranê ku li ser mezhebê Şîî ye, dibîne. Jixwe Ş. Ubeydullah jî, xelîfeyê terîqeta Mewlana Xalîdê Kurdî ye.4 Mewlana Xalid jî, di tanga xwe de, şêxe- kî zaf mezin e. Seyyîd Ebdullah bi xwe -kalê bavê Ş. Ubeydullah e- li Bexdayê, xelîfetiya Neqşebendiyê, ji Mewlana girtiye û hatiye li Nehrê bi cî bûye. 4 Mewlana Xalidê, li gor salnameya mîladî, di navbera salên 1779 û 1827an de jiyaye. Li gor berhe- ma wî ya bi navê Şemsuş Şumûs,(Roja Rojan) -li zimanê turkî hatiye wergerandin- li qezaya Qeredaxê ku 8 km. nêzî bajarê Şehrazor/Silêmaiyê ye hatiye dinyayê. Li wê derê mezin bûye. Navê eşîra wî, "Caf" e. Ev eşîr, eşîreke kurd e. Li gor berhema Emirdag Lahikasi, navê Mewlana Xalid, Ebul Beha Ziyauddîn Xelîl b. Ehmed b. Huseyn eş - Şehrezûrî el -Kurdî ye. Hîna di ciwaniya xwe de di ilmê şer-î de dibe pispor. Li medreseya Silêmaniyê, 7 salan muderrîsî kiriye. Wextê ku diçe hecê, bi navgîna heciyekî Hindistanî, bala wî diçe ser tesewwufê. Çendakî peyre qesda wê derê dike. Bi jîriya xwe ketiye nava alimên belaxetê. Li gor tarîxa hicrî, sala 1224an, çûye bajarê Cîhanabada Hindistanê. Li wê derê, li bajarê Delhê, xwe dispêre şêxê Neqşbendî, Şêx Ebdullahê Dehlewî. Ew jî jê re murşîdiyê kiriye. Li vê derê ketiye terîqeta Neqşîbendiyê. Piştî salekê gihîştiye kemalê. Şêx Ebdullahê Dehlewî îcazeta îrşadê dayêye. Peyre dere- ceya herî bilind a xelîfetiyê didê. Di pênc terîqan de dibe xelîfe. "Xîlafeta Tamme" digre. Navê van her pênc terîqan weha ye: Neqşîbendî, Qadirî, Suhrewerdî, Kubrewî û Çeştî. Mewlana Xalidê Bexdadî, ji vê demrê dadigere tê Şehrazor ku navê wê yê niha Silêmaniye ye. Piştî du salan diçe li bajarê Bexdayê bi cî dibe. Deh salan bi şûn de diçe Şamê. Li wê derê di serî de ji bajarên kur- dan, gelek mirîdên wî li nav dewleta Osmaniyan çê dibin. Dixwaze biçe hecê. Li bajarê Qudsê, bi nexweşîna webayê dikeve û sala 1827an (Mîladî) li ciyekî nêzî Şamê diçe rehmetê. Meqbera wî li Salihiyeyê ye. Ji Quds, Heleb, Iraq, Kerkuk, Cezîre, Diyarbekir, Hindistan, Afganistan û Misirê, mirîdên wî hebûne. Mewlana Xalidê Bexdadî kiriye ku binemala malmez- inên Barzaniyan jî ji terîqeta Qadirî derkevin û bikevin terîqeta Neqşîbendiyê. Jêder: Nûrsî Bedîuzzeman Seîd, Îçtîmaî Dersler, Wş. Zehra Feqî Huseyn, di gotara xwe ya Nûbiharê ya hejmara 65an de diyar dike ku malbata Nehrîyan, di nav kur- dan de, ciyekî zaf biqedr girtine. Tiştê Ku Tesîr Lê Kiriye Em ji hemû belgeyên ser vî zatê mezin fam dikin ku doza Şêx Ubeydullah, ew bûye ku her çar hêlên welatê Kurdistanê, bi temamî bigihîne hev û din. Wî zatê mezin, eynî mîna malbata mezin a Bedirxanî û mîna binemala malmezin a Barzaniyan, bi malbatî, tevî hemû lawên xwe yên şêx û seresker, xwe di rêka azadiya vî welatî de kiriye fedayî. Xwestiye ku li herêma! Kurdistanê, hukûmetekê damezrîne ku hemû xebatkarên wê, xelkê deverê bin. Ji bo vê armanca xwe, karibûye gelek şêx, alim, murşîd û serokeşîrên kurd li dor vê dozê bigihîne hev. Heta ji eşîra Barzaniyan, bi xwe jî mêrxas gihîştine eskerên wî. Em ji belgeyên ku Nazirê Herbiye Hasan Huseyîn, sala 1880 / 19ê Cotmehê, ji padîşah Ebdulhemîdê Duduyan re şandiye de pê dihisin ku armanc û meqseda Şêx Ubeydulla ew bûye ku Dewleta Kurdistanê pêk bîne. Piştî ku li Kurdistana Îranê û li hêla welatê Azerbêcanê bi qewet dibe, çavê wî lê bûye ku serxwebûn û îstîqlaliyeta xwe îlan bike. Ji bo ku serhildana Şêx Ubeydullah têkbibin, Dewleta Îran û Dewleta Osmanî, bi hev re peyman danîne. Van her du dewletan bi hev re alîkarî kirine û bi vî awayî li hember vê serhildanê, karîne li ber xwe bidin. (23 Adar 1881, Munîr) B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 93 Şêx Ubeydullahê Nehrî --- Page Break --- Hemdemîtiya Şêxê Nehrî Ubeydullahê Nehrî, bi Seyyîd Fehîm Arwasî re, çûye hecê. Di vê sefera hecê de, rastî gelek tiştên ku tesîr li kesayetiya wî kirine, hatiye. Ji ber ku murşîdekî pir mezin e û emîr e, hay û bala wî diçe ser rêveberiya dewleta Osmanî û dewleta Îranê. Çavê xwe li mezinahiyeke dewletî ku rê li ber murşîdî û emîrtiyeke zaf mezin veke, digerîne. Digel ku rojnameyên osmanî yên mîna "Weqît"ê, dijberiya tevgera Şêx kirine jî, karibûye bike ku rojnameyên Brîtanya, Rûsya û Ermenistanê, nûçeyên baş, li ser hereketa Nehriyan bidin. Navbera Şêx û Gelên Din ên Kurdistanê Sêx Ubeydullah, bi zanatiyeke gelek hêja, neketiye xeletiya Bedirxaniyan û têkiliyeke baş û aştiyane bi gelên Kurdistanê re datîne. Navbera xwe û gelê nestûrî/asûrî û gelê ermen jî xweş kiriye. Heta jê hatiye, dostaniya gelê ereb jî, li ber çavan girtiye. Xwestiye ku tevî miletê kurd, miletên mîna asûrî, ermenî û ereb jî, bikşîne nav têkoşînê. Gava lê bûye pêsîrtengî, 5000 erebên Musûl û Bexdayê, bi serê zivistana 1881ê re hatine ketine ber xîzmeta Şêx Ubeydullah.5 Nemaze bi gelê ermen re gelek jidil bûye. Ev gotinên wî, ku ji keşîşê ermnî yê Eleşgirtê re şandiye, vê rastiya radixe ber çavan. 5 Prof. Dr. Celîlê Celîl, 1880 ŞeyhUbeydullah Nehrî Kürt Ayaklanmasi, Wş. Pêrî, 1998 IStanbul, r: 110 "Ez dîsan ji fars û tirkan zêdetir, ba- weriya xwe didim ser ermaniyan. Ciyê ku em dê bi fars û tirkan re îttî- faqê/ yekîtiyê pê bînin, em bi ermeniyan re yekîtî çê bikin, baştir e. Çimkî fars, ji me nefret dikin, tirk jî, dixwazin me bikin aletê polîtîkayên xwe. Birayê min, ez ji te rica dikim ku tu baweriya xwe bi ermeniyan bînî û bi çavê ne baş li wan nenihêrî. Em kurd, bi ermeniyan re dijîn. Bihêle bila ew çawan dixwazin li hember hukûmeta turk çi bikin, serbest in. Lewre bûyerên dawî nîşan dan ku em di destê tirkan de, ji xeynî pêlêstikê, ne tu tiştekî din in."6 Ev fikrên Şêx, fikrên Seîdê Kurdî ku beriya Herba Mezin a Pêşî ku li cîhanê qewimî, ji kurdan re, li ser ermeniyan di kitêba xwe ya bi navê "Reçeteya Kurdan/munazerat" ê de beyan kiriye, tîne bîra mirovan. Bi ser de jî heta jê hatiye, navbera xwe û van her sê dewletên ku çavê xwe kutane mal û milkê Împeretoriya Osmanî, - Brîtanya, Emerîka û Rûsya- baş kiriye. Heta ji hin mezinên Îranî re jî, name şandiye da ku alîkarî bidinê.7 Xusûsiyeteke zaf mezin a Ubeydullahê Nehrî ya din jî ew e ku di doza azadkirina welatê xwe de, li rê û dirban geriyaye ku bi Osmaniyan re jî di nav aştî û dostaniyê de be. Ji ber vê yekê jî, serê pêşî, -çend pevçûnên herêmî ne tê de- tenê ji bo av û axa kur- dên Îranê herb kiriye. 6 Prof. Dr. Celîlê Celîl, 1880 ŞeyhUbeydullah Nehrî Kürt Ayaklanmasi, Wş. Pêrî, 1998 IStanbul, r: 110 7 Jêdera berê r. 93 94 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Ubeydullahê Nehrî --- Page Break --- Axirkî tevî şêniyên derdora Gola Urmiyeyê û deverên din ên Kurdistanê, sala 1880an, serî hildide. Tevgereke gelek mezin çê dike. Ji ber ku ne li gor berjewendiyên Brîtanyayê ye, serê pêşî ew dikevin metirsiyê û heta ji wan tê, rê li ber bis- erketina vê tevgerê digrin. Heta birî- taniyan, tevî serbazên Awusturyayî jî, fîîlen alîkariya artêşa Îranê kirine.8 Wekî din, dewleta Ûrus jî, heta jê tê, neyartî li hember Şêx Ubeydullah dike. Yê wê jî, kîn heye li hember bine- mala Nehriyan. Çimkî, di herbên navbera osmanî û ûrusan de, -sala 1877- malbata Nehriyan, alîkariyên gelek mezin bi osmaniyan re kirine. Nefî/Sirgûn/Ferman Bi xêra alîkariya dewletên emper- yalist û hin qewmên derdora Îranê, eskerên Ubeydullah, li Îranê têkdiçin. Xayinên kurd jî bela û qezaya ser ul û derdan e. Tevger belav dibe. Peyre ji aliyê dewleta Osmanî ve, Şêxê şerpeze, pêşî li Stenbolê, peyre li Medîneya Munewwer, peyre li Taîfê mecbûrî îqametê tê kirin. Ubeydullahê Nehrî, dike nake nikare li Stenbolê debar bike û bi pin- hanî vedigere welatê xwe. Careke din zor didinê û wî dişînin Erebistanê. Pênc lawên/gedeyên Ubeydullahê Nehrî, hebûne. Reşîd, Elaeddîn, Mezher, Ebdulqadir û Muhemmed Siddîq. 8 Jêdera berê, r: 102, 105, 106 Wefata Wî Piştî çendakî, diçe Mekkeyê. Li wê derê diçe tewafa Beytê. Kabeyê tawaf dike, radibe nimêj dike, du rekaet nimêja xwe diqedîne û li ser nimêjê, li ber Kabeyê, li ser secdeyê wefat dike. Sal 1883 ye. Şêx Ubeydullahê Nehrî, li bajarê Mekkeyê, li goristana Muella hatiye definkirin. Encam: Binamala Ş. U. Nehrî jî, mîna wan binemalên malmezin ên mîna Mala Bedirxan Begê Botan, Binemala Barzaniyan, Cemîl Paşazadeyên Dîyarbekirî, Xalid Begê Cibrî yê Serhedê, MalaEliyêÛnusêXerzanî, Mala Ûsuvê Seydo, Mala Şêx Seîdê Paloyî, Mala Ezîzên Farqînê û Mala Fewziyên Bidlîsê, Mala Berzenciyan û Şêx Mehmûdan, ji berê berê ve, heta dawiyê, mirî û rihçûyiyê azadiya welat û gelê xwe bûye. Prof. Îzady îddîa dike ku şexsiyeta Ubeydullah û Şêx Seîd, neyarê kurdên elewî û wan kurdên ku ne sunnî bûne. Baş e, bila ev tişt rast be, gelo heqê Xwedê ye ku mirov wan bi şert û mer- cên îro rexne bike. Şerê dewletan, wê hingê hema hema bi temamî, li ser bingeha ol û mezheban e. Qoce dew- leta Împeretoriya Osmanî bi xwe jî, qeweta xwe ji nirxên dînî digre û pê welatan fetih dike. Îca ev pêşengên bêpişt û bêal ên vî gelê bêxwedî, li hember wan dewletên sedsalaneyî, ka gelo dê bi çi darî xwe bigre û karibe doza azadiyê bike? Gelo heq tune ye ku mirov vê pirsê ji xwe bike? B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 95 Şêx Ubeydullahê Nehrî --- Page Break --- Bi ser de jî, jixwe carekê, ew neyar- tî û dijminahiya navbera kurdan, ji ber şer û herb û cengên bidehşet ku ji rûyê desthilatdarên Kurdistanê ve qewimî- ne, tu şiûreke neteweyî nehiştiye bi wan serok û rêber û xuyaniyên welat re. Îrşada alimekî mîna Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî jî, wisan bi rehetî negi- hîştiye her deverê welat. Heke em gazinan ji van binemalên mezin ên mîna Ş. Ubeydullah û Ş. Seîd bikin, divê em bi Seyîd Riza û rewşa tevgerên mîna yên wî jî, baş bizanibin. Tevgera Nehriyan û Hêmanên Neteweyî Tevgera Nehriyan, di dema xwe de, li nav gelê kurd, ew tevger e ku reng û rûyê neteweyîtiya kurd, bi awayê herî baş, têr, xurt û mezin derketiye pêş. Girîngiya tevgera Şêx Ubeydullah, gelek e. Lewre, wî cara ewil karibûye civîneke neteweyî di navbera gelê Kurdistanê de çê bike. Ş.U. Nehrî, dizane ku xwe bi darê sunnîtîyê ve nebigre, nikare li hember osmaniyan xwe ragre. Qeweta wî, terîqetên gelê wî, gişt sunnî ne. dewle- ta osmanî jî sunnî ye. Ê wî gotiye jixwe Mala Bedirxaniyan jî, ji ber van yekan, nekariyan xwe ragrin. Ez jî rabim ew qas ked û emek bidim û miletê xwe telef bikim, dîsan beredayî ye. A baş ew e ku ez herba xwe li ser bingeha neyartiya bi mezhebê Şîa bikim da ku Dewleta Osmanî, nikaribe sunniyên ku qeweta min in, ji min re bike neyar û nikaribe pê pişta min bişkêne. Ev teza wî rast dertê jî. Heke ne bi alîkariya dewletên din ên ewrûpî û Rûsyayê be, dê bi ser bikeve jî... Neyartiya Şeş Dewletan Jixwe piştî ku lawê Şêx, Seyyîd Ebdulqadir, li Îranê neçar dimîne vedikşe û Şêx jî sirgûnî Stenbolê dikin û ew jî ji wê derê derdikeve tê welat, êdî helwesta hemû dewletan li hember tevgera wî, aşkera û zelal dibe. Ji xeynî Îranê, îca cî bi cî eskerên osmanî bi xwe jî, derbên mezin li eskerên Şêx didin. Serê pêşî hewl didin ku hevgirti- na Şêx û gelê ermen, ereb û asûrî xera bike. Ciyê heyret û ecêba giran e ku Dewleta Osmanî, bi vê jî nasekine, heta ku jê tê, zorê dide eşîrên kurd bi xwe jî, da ku bi hev re nekevin yekîtiyê. Bi hemû hêza xwe, bi dew- letên gawir re, li hember Şêxê misil- man, dijminahiyeke kesî nedîtî nebî- nayî dike. Wekî din dewleta Brîtanya, Rûsya û Ewusturya, rasterast pê dikutin ser Osmaniyan ku wî bisekinînin. Emerîka jî, hevkariya ingilîzan dike. Bi vî awayî, Emerîka jî, hevkariya ingilîzan dike. Bi vî awayî, tevî dewleta Îranê, şeş dewletên biqewet, hemû bi hev re li hember doza azadî ya Ubeydullah dibin yek. Xîreta Şêx Ubeydullah Bi qaydeyê ku mirov ji kirin û go- tinên Nehrî fehm dike, zatekî wisan bûye ku êdî xîreta wî qebûl nekiriye ku îranî, ji aliyekî ve kurdên belengaz li hember osmaniyan telef bikin û li hem- 96 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Ubeydullahê Nehrî --- Page Break --- ber gelên din bide kuştin û îca osmanî jî, kurdên hejar, li hember ûrus û îraniyan û neyarên xwe yên din bidin kuştin. Heta ku jê hatiye, nehiştiye ku tu kes li gelê reben ên bin maîyeta wî, zilm û zordestî bikin. Bi gotina Mînorskî, tevgera Ubeydullahê Nehrî, tevgereke hemdem a rizgariya netewe- yî ye û Şêx bi xwe jî, li hember gelê xwe, zatekî gelek nefsbiçûk bûye. Rojê bi hindikî, 200-300 kesî girtiye huzûra xwe.9 Heke ev malmezinên me, bi rastî jî ne dildarên azadiya vî welatî bûna, gelo çima qedera zarok û neviyên wan bi xwe jî, heta mirinê, heyata xwe dane ser rizgarkirina vî welatî? Seyîd Ebdulqadir (1865-1925), Cemiyeta Tealî ya Kurdistanê dadi- mezrîne. Gava tevgera Ş. Seîd serî dide, ew jî xwe jê dûr nagre. Dîsan, di pey têkçûna vê tevgerê de, ew jî dibe şehîdekî dardakirî. Seyîd Taha, neviyê Ş. Ubeydullah e, sala 1908an, îdareya Şemzînanê, digre destê xwe. Heta ku Sultan Reşad wî dajo Stenbolê. Ji wê derê direve diçe Rûsyayê. Careke din xwe digihîne Şemzînanê û li hember desthilatdariya Împeretoriya Osmanî têdikoşe. Du sal di pey tevgera Ş. Seîd de, - sala 1927an - bi Şêx Elî Rizayê ku kurê Ş. Seîd e re, îca radibe Cemiyeta Tealî ya Kurdistanê ava dike. Piştî ku 70 sal bi ser Tevgera Nehriyan re derbas dibe, li Îranê, Komara Kurd a Mehabadê hatiye damezrandin, gelo tesîra tevgera Nehrî, 9 Pirtûka Pof. Dr. Celîlê Celîl, r: 80 di amadekirina zemîna wê de tune ye? Malbata Nehriyan jî Malbata Paloyiyan jî, mîna malbatên pêşeng ên vî gelî, ji zemanê berê ve serî dane ser rêka azadiya vî gelî. Nameya Şêx Ubeydullah Ku Ji Dr. Kohran Re Şandiye: Gelê kurd ku zêdetirî 500 000 mal- batî ye, neteweyeke cihê ye. Ola wan cihê, edet û kevneşopiyên wan xweserî wan in. Lewre ji aliyê gelên din ve, bi awayekî nebaş tên naskirin. Kurdistanê weha lanse dikin. Heke ji nav me, yekî nebaşiyek kiribe, unwana nebaş, li bi hezaran mirovên me datînin. Gelo hûn dizanin ku ev hemû, pêkanînên canîyane yên îqtîdarên tirk û îranî ne? Çimkî Kurdistan, di navbera van her du dewletan de ye û ev her du dewlet jî, bi behaneyên xwe, naxwazin ku baş û nebaşan ji hev cihê bikin...10 10 Prof. Dr. Celîlê Celîl, 1880 ŞeyhUbeydullah Nehrî Kürt Ayaklanmasý, Wş. Pêrî, 1998 IStanbul, r: 129 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 97 Şêx Ubeydullahê Nehrî --- Page Break --- Şîn ... şîn ... şîn… her der reş ne ma heşîn, dil bikul, can bikeser; çav bi girîn. Bang dan, Şêx Evdirehmanê Garisî ne ma, hatibû xêre, çû rehmetê ... Herê Şêx Evdirehmanê Garisî, ruh- niya çavên Kurdistanê, germiya dilên kurdên qenc, bi du berikên bêbext dest ji me kişand û çû. Bû şehîdê dîn û miletê xwe, qurbana armanca xwe. Herê bi bêbextî hate kuştin. Ji xwe wekî din kuştina wi nîn bû. Bi mêranî ne dihate kuştin. Li pey wî gelek ge- riha bûn. Ew mêrên qenc peyda ne dibûn, ne dihatin dîtin ko bikevin pêşîya wî, dor lê bigirin, pê biberizin û wî bikujin. Herê, ji kuştina wî re an bêbextî an berikekî xêlkî divîya bû. * HAWAR, hejmar: 11, pêncşema 10ê Çirîya Paşîn 1932 An ne wek mirovekî adetî di nav nivîna xwe de dê bimiriyaya. Mirina di nav cihan, ne mirina wî bû. Heyfa xwedê jî jê re dihat, pê qaîl ne dibû ko ev mêrê bi her tiştê xwe bi dîn, bi zanîn, bi destê xwe qenc, di nav cihan de wek mirovekî adetî bi bayê an bi tayê biêşînit û di pey re qasidê xwe verêkit û emanetê xwe jê bistînit. Evdirehman ne stelih bû. Jê re qatilek ji nav malê, golikê malê divîya bû ko bê tirs û lerz bikeve bin paşila wî, here destên wî û welê wî bide ber tifing û xencerê. Heke dar xirab dibe kurmê wê jê ye. Ji xwe kurmê darê ji darê mebit dar tu car xirab nabit. Welê jî bû. Dinya li Şêxê me bû hêvar. Roj çûbû ava, hevalên wî jê dûr- ketibûn, ew bi xulamekî xwe ve di nîz- ingî gundekî de li hêvîya qasidekî dima. Şêx Evdirehmanê Garisî* Celadet Alî Bedir Xan Hişyarîya me ji her sê şêran Xanî û Seîd û Evdirehman Hurmiz wekî hevriyan çu caran Nakit te di nav gunehkaran B. Ferîdûn 98 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 --- Page Break --- Hingûra şevê dest bi ketinê kiribû. Dema nimêjî jî hatî bû. Di ber wan re avekî diherikî. Şêxê delal xwe vemalt, tifinga xwe da xulamê xwe, ket pêşîyê ber bi avê ve diçû. Xulamê wî ji par re, ew da ber tifin- gê. Derb lê ket, Şêx li xencera xwe xebitî û lê zivirî, derbeke din singa wî qul kir. Xulam, yekî Sêrtî bi navê Necmo, serê Şêxê xwe bi xencera wî jêkir û bir dijminan. Herê bi xencera Şêxê xwe, ji ber ko ya xwe di singa wî ra kiribû. Necmo hate xelatkirin, em jî pê re. Hewranîyekî reş bû xelata me. * * * Herê bang dan Şêx Evdirehamn ne ma, ji bona xidmeta miletê xwe za bû, ji bona wê jî mir. Nizanim ezê çawan bikarim wesf û û pesnê wî bidim. Şêx Evdirehman ji wan mirovan bû ko dêyên dinyayê kêm di zikên xwe de gerandine. Şêx bû, mela bû, seyda bû, mêr û mêrxas bû. Şêx bû, xwedan terîqet, mirîdên wî lê wek pêxemberekî dinihêrtin. Mela û seyda bû. Di mezhebê Şafiyê de zanakî zor bû. Îslamiyet weke xwe nas dikir û dida nas kirin. Jê ne mûwek kêm dikir, ne jî wek mela- yên din, ji bona veşartina nezaniyên xwe û şêlandina xelkî, lê zêde dikir. Her çend mirovê axîretê bû, ew çend jî mirovê dinyayê, mirovê nûwînî û pêşkevtinê bû. Nav di xelkî dida ko bixwînin, her tiştî hîn bibin. Piraniya feqehên wî bi herfên latînî jî dizanî bûn. Carkê min jê pirsî bû, heke ji nivîsandina zimanê me bi herfên latînî ji alîyê şerîetê ve tu manî heye. Rûwê wî yê delal û bi nûr, bi devkenekê zelal bû û li min vegerand; - Ma çire hebît, xwedê emr û nehyên xwe ji me re ne bi herf û şiklan, lê bi qiseyê daye zanîn. Ji xwe şiklên herfên Qurana pêşîn ne ji şiklên îro bûn. Ji lewra mîrê min, te ko xwendiye û dinya dîtîye, seh bike û ji me re herfinên welê bibijêre ko miletê me zûka hînê xwen-dinê bibit. Fetwa bi min re ye. Min got mêr û mêrxas bû, Herçî mesela Berwarê seh kirine qenc dizanin, ew Şêxê delal çi mêrekî zor bû. Bi deh û panzdeh xulamên xwe ve qeza Berwarî rakiribû. Wekê xwe dida ber kevirekî, sed zilamên qenc nikarî bûn çepera wî rakin. Berî sê salan gava me dabû çîyayên Hevêrkan, li xwe ne danîbû suwar bibe, xwe vemalt, du rextên xwe havê- tin stowê xwe, tifing bi milê wî ve, bi pêncih û çend salên xwe, wek xortekî bîst salî dabû kaş û şeharan. Peyayên sist pê xurt dibûn, xelk pê disekinîn. Şêx Evdirehman kitêbek, kitêbeke mezin bipîvan bû. Lê sed heyf û mi- xabin, li ber nisxeyeke din nehate nivîsandin. Li ser Kurdistanê te her çî jê bixwesta nik wî peyda dibûn. Dîroka eşîran, mêjvemayên miletê kurd.... Di nav Kurdistanê de zahf geriha bû. Nemaze halê welatê Botan ecêb dizanî bû. Dikarî bû bibêje ser û binê her berê Botan ji çi rengî ne. Ser hakim û mîrekên Botan çîroknên nebihîstî dizanî bûn. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 99 Şêx Evdirehmanê Garisî --- Page Break --- * * * Belê Şêxê min tu mirovekî holê bûyî, lê îro tu çûyî û destên me ji te bûne. Nizanim heyfa min ji kê re bêt. Ji te re an ji me re. Tu çûyî rehmetê, em hiştin di nav derd û şînê de. Xelk dê bibêjin: Şêx Evdirehman çû, kelaşê wî di çolê de ma. Herê mala xwe guhest, bê tirb û gorn, bê rêç û şop, warkor çû..... No kurdino, ne kurdino! yarino! neyarino! dostino, dijminino! Evdirehman bi tirb û gorn û xwedan war çû. Lê veşartina wî jî wek mirin û kuştina wî ne bi awakî adetî, lê bi awakî din, bi awakî welê bû ko heta niho nenas û neçêkirî.... Belê Şêxê min, min ji te re reke- fenekî welê bijart ko hêj tu kelaş pê nehatiye pêçandin, min ji te re tirbeke welê koland ko hîn tu mirî ne ketin ê. Min kefenê te kir: Sor, sipî û kesk û zer, ala te, û min tu veşartî nav rûpelên Hawarê û li serê wî kêla te daçikan. Kefenê te kefenekî welê ye, rojkî bêt, ji te vebit û li ser kelat û bajarên welatê te re li pêl bibit. Tirba te tirbeke welê ye ko ne kêla wê bi birûskên ezmanî dişike, ne cax û dîwarên wî bi ba û bagerê hildiweşe, ne axa wê bi baran û lehîyê kul dibe û ji hev dikeve. Tirba te kitêbek e, ko nifşên miletê me deste-desta bikin û her nifş ji nifşê din re heta paşîyê, hinda roja qîya- metê, ji hevdu re dê bispêrîa. Ew tirba te a abadîn e. Min eva ha ji bona te bijart û koland. Lê te tirbeka din jî heye ko tu bi xwe bê hemdê xwe û bê hemdê min hatî û ketî navê. Ew jî dilê min, dilê min ê jar û biderd e. Lê bi hevîn û hejkirina te ew çend xurt e ko bikare laşê min û kelaşê te heya paşîya emrê min hilgire û me her du heta hingî bi xwedî bike.... * * * Şêxê min bi pêncih û çend salên xwe ve wek zarokekî ko di paşila dêya xwe de dimirît, bê ax, bê nalîn û zarîn, bê teq û req û teşxele. Belê tu diçûyî û bi te nedihesyan, bîr ne dibirin. Ji xwe bi te bihesyana kengê ew destê bêbext ê bêşerm li te radibû. * * * Bigrî Kurdistanê bigrî, bigrî Botan bigrî, bigrî Garisî bigrî, bigrî Gozgehê bigrî. Keç û bûkên Kurdistanê gulîyên xwe kur bikin, xwelî li serê xwe bikin, reşa xwe girêdin, şîn.... şîn bikin, bi ax û zarînê bigirîn. Tu jî mîro bigrî, bikeve pêşîya hemîyan bigrî û binal. Şêx Evdirehman ji kîsê hemîyan çû, lê nemaze ji kîsê te çû. bîne bîra xwe, wekê bi Şêxê xwe re rûdiniştî çawan li te fedikirî, wusan çavên wî bi hej û hevînê tu himbêz dikirî... * * * Ey axa Kurdistanê, welatê Botan, eşîra Garisan halanan di xwe bidin, pesnê xwe bidin, fortan û zirtan bikin û bibêjin: Evdirehman ji ax û toza min hatibû 100 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Evdirehmanê Garisî --- Page Break --- pê.... Evdirehman ji heşînahîya çîyayên min belgih girtibû .... Evdirehman di bin konê min da rabû bû.... Tu jî Hawarê, pesnê xwe bide û bêje: Tirba Şêx Evdirehman di min da ye, min ew vaşartiye nav rûpelên xwe, kêla wî daçikandîye raserî xwe. Ey erd ji min bidexise ko min ew şehîdê dîn û milet ji te re ne hişt û nekir para te.... * * * Şîn... şîn şîn her der reş ne ma heşîn. Dil bikul, can bikeser, çav bigirîn. Bang dan, Şêx Evdirehmanê Garisî ne ma, hatibû xêrê çû rehmetê... * * * Şêxê min, welê dixuye, te bêriya me kiriye. Ji xwe me jî ... Emê hevdu bibînin jî... Lê nizanim kengê? Rêya te rêya me ye jî. Emê bigehîne te, di neqe- bê re ko tu çûyî. Heke em xwe nalezînin ne ji wê ye ko destê me ji dinyayê nabît. Destê me ji karê ko em bi hev re pê dixebitîn, nabit. Ji xwe xebata me bi sebata me pêş ve diçe. Şêxê min tu ketî xewna Ferîdûn. Ferîdûn kurdekî hêja ye. Sezayî zîyare- ta te ye. Xwezî bi wî. Te jê re got, ji te re şînnameyek binivîsînît, navê te hildit. Ewî jî kir, navê te hilda, wesfê te da, te ji bîra deranî, anî bîra. No, tu ne anî bîra, ji ber ku tu hergav dibîra de yî. Em nikarî te ji bîr bikin, me dil hebe jî. Ji ber ko tu xwe bi xwe, xwe bi me didî hesandin, em bi kêmaniya te dihesin. Belê tu di laş û canê kurdaniyê de lebatek bûyî. laşê me, laşê her tiştî ji lebatên ji hev cihê hevedudanî ye. Û laş hewcedarî her lebatê xwe ye. Tu lebat jê re ne bêkêr in, û tu lebat nikare bikeve şûna lebatekî din. Ji lewra lebatê birî şûna xwe vala dihêle. Tu çûyî ji laşê me, ji laşê heyîna me hatî birîn. Laş hewcedarî te ye. Di mehcetê de destê xwe dibe şûna te, tu nînî. Bi neyîna te dihese, liber te dikeve. Ji lewra Şêxê min, em nikarin te ji bîr bikin. Ji ber ko şûna te vala, şop û rêça te a bixwîn, weke xwe ye. Şêxê min, em dibêjin tu mirîyî, tu mirî yî. Lê di rastiyê de tu bi xwe jîyîn î, jîyîn tu bi xwe yî. Tu ji bona Kurdistanê mirî. Kurdistan heyînek e. Ji payedarbûna heyînekê re jîyînek divêt. Jîyîn bi xwe, bi mirinê tête pê. Tu mirî, tu bûyî û tuyê ji Kurdistanê re bibî jîyîn. Jîyîneke welê ko tenê bi Kurdistanê, bi ax û dar û kevir û miletê wê re dê vemirît. Şêxê min, heye ko te dil kiribe, em navê te di rûpelên Hawarê de hildin. Tu neketî xewa min. Lê ez bi vê daxwaza te hesiyam. Min şihra Bêrîya Botan berê du salan nivîsand û pêşkêşî gîyanê te kiribû. Gava şihra Ferîdûn gîhabû destê min, Bêrîya Botan , digel navê te, ji xwe ketibû rûpelên Hawarê. Bi vê rasthatinê dilê min şa ye, xwedê gîyanê te ê bihuştîn jî şa bikit. “Şîna Şêx Evdirehmanê Garisî Yaro tu here çîyayê jorîn Pirsê bike kanî Şêxê şêrîn B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 101 Şêx Evdirehmanê Garisî --- Page Break --- Çilmisîne gul bi hêstirên zer Geştir bigerîn ji rûyê dîlber Çavê xwe bi ruhnî ke ji bînê Canê xwe xwedî bike bi bihnê Zêrax e çiyayê tê de tabût Kevirê wî ji xwînê bûne yaqût Pûş û çilowên wî sade reyhan Razaye li ser wî Evdirehman Bi navê xweşîya dil û du çava Roja me ji zû de çûye ava Bê hêvî mebe Xwedê kerîm e Azahîya kurd ne dûr e sihme Her miletî bête xwîn rijandin Nabit di cîhanê bê veşartin. * Ava ko tu şuştiye ne ez bîr Belkî jî da çavê kurdê bêbîr Qelqel ji te re pelê gula ye Ronahîya hîv û pêlê ba ye Gorîn ji te re dilê di xortan Rûpelê Hawar kûhê Botan Seyda yî li pêşberê te bilbil Mîna wî bixwendî tu sorgul Zarîn û fîxan dike li kurdan Evda vî egîtî ma li erda Gerçî di çiyê de maye avî Seyranê dikê l’samayê kovî Ew cih de bibête rokê bajar Pertalê wî duht û bûkê tatar Wêrano çiyao! ev çi av in? Ev darê bi xemil û xêz û rav in ......”* * Hawar, hejmar: 25, 19yê Tebaxa 1934 102 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Şêx Evdirehmanê Garisî --- Page Break --- 1. BI KURTASÎ JIYANA EHMEDÊ XANÎ Û SERDEMA Navê wî Ehmed, navê bavê wî Îlyas, navê diya wî Gulnîgar e. Di sala 1650- 51an de li Bayezîdê hatiye dinê û di sala 1707an anjî 1709an de li Bayezîdê wefat kiriye. Mexlesên "Xanî", "Mela", "Pepûk" û "Kurdî" bikar anîne. Lê mexlesa ku bêtir bikar aniye "Xanî" ye. Xan hem navê malbata wî ye hem jî navê gundê ku malbata wî lê bicî bûye. Beriya hezar sal berê navê "Çukur- ca"yê, ku îro naçeya Hekariyê ye, "Çalê" bûye. Li Çalê ji bo karwanên ku ji hêla Azerbeycanê ve dihatin û bi aliyê Bexda û Şamê ve diçûn xanek hatiye avakirin û li deşta dora vê xanê navê "Deşta Xanê" hatiye dayîn. Paşê li vê deştê li nêzîkê xana karwanan gun- dek bi navê "Xan" hatiye avakirin. Berê di vî gundî de malbata Xanî, paşê jî eşîrên Pinyanişî û Ertûşî bîcî bûne. Lê demek di pey re gund têra van hersê Ehmedê XANÎ û Herçar Berhemên Wî Doç. Dr. Mamoste Qedrî Ehmedê XANÎ B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 103 --- Page Break --- malbetan nekiriye. Loma berê Pinyanişî û Ertûşî jê derketine, paşê jî malbata Xanî jê koç kirine. Qismek ji Xaniyan bi rêberiya Mîr Hesen çûne Xoşaba Wanê. Niha jî li herêma Xoşabê bi qasî 50 gund hene ku dewama wan in. Piştî wefata Mîr Hesen, kurê wî Mîr Silêman kete şûna wî. Piştî mirina Mîr Silêman, kurê wî Mîr Ebdurezaq ketiye şûna wî. Piştî Mîr Ebdurezaq jî kurê wî Şêx Ebdurehman cihê wî girtiye. Piştî ku di sedsala X/XVIan de Wan û hawîdorê wê ji aliyê Sefewiyên Îranî ve hatiye îşxalkirin Şêx Ebdurehman digel malbata xwe çûye Bayezîdê û di nav qebîleya Mehmûdiyan de bicî bûye û bûye "Qadiyê Kela Sor". Piştî mirina Şêx Ebdurehman di sala 940/ 1534an de ev wezîfe ji kurê wî yê bi navê Mîr Rustem re hatiye dayîn. Piştî mirina Mîr Rustem, kurê wî Mela Iyad bûye mezinê malbata Xaniyan. Piştî Mela Iyad jî kurê wî Mela Îlyas ketiye şûna wî ku ev zat bavê Ehmedê Xanî ye. Çawa ku Ehmedê Xanî di dawiya "Mem û Zîn"ê de jî bal dikişîne ser, ew di sala 1061ê koçî (1650-51ê zayînî) de hatiye dinê: Lewra ku dema ji xeybê fek bû Tarîx-î hezar û şêst û yek bû Xanî piştî wefata bavê xwe li cem birayê xwe yê mezin Mela Qasim dest bi xwendinê kiriye û di Medreseya Muradiyeyê da bi tehsîla îlmê mijûl bûye. Li gor ku Eladîn Secadî dibêje Xanî piştî Bayezîdê ji bo xwendina medreseyê Xelatê, Bedlîsê û Rihayê. Paşê vegeriyaye Bayezîdê lê dîsa ji Bayezîdê derketiye çûye Cizîra Botan, ji wir jî derbas bûye çûye Bexdayê û Misrê. Lê wî îcaze li Xoşabê di Medreseya Ataiyeyê de li cem seydayê xwe Mela Camî sendiye. Xanî piştî temamkirina xwe vegeri- yaye Bayezîdê, li wê derê mizgeft û medreseyek ava kiriye û di vê medre- seyê de dersa feqiyan daye. Xanî ji aliyek ve bi dersdanê mijûl bûye ji aliyek ve jî di Dîwana Mîr Muhemmed de katibî kiriye. Mezhebê Ehmedê Xanî yê fiqhî "Şafi'î", mezhebê wî yê baweriyê "Sunnî-Eş'erî", terîqeta wî jî "Neqşbendî" bûye. Bi qasî ku tê zanîn Xanî jî wekî Melayê Cizîrî nezewiciye. Di sedsala 17an de, ango di serdema Xanî de, şerên di navbera osmaniyan û Sefewiyan de ketibû qonaxek girîng. Van herdu dewletan jî di şerên navbera xwe de welatê kurdan wekî pir û tam- pon bikar danîn û her tim kurdan zirar didîtin. Xanî di "Mem û Zîn"ê de der- barê van şeran û zirardîtina kurdan de wiha dibêje: Ev Rom û Ecem bi wan hesar in Kurmanc-î hemî li çar kenar in Ev qulzemê Rom û behrê Tacik Hindî ku bikin xurûc û tehrîk Kurmanc-î dibin bi xwûn mulettex Wan ji yek ve dikin mîsalê berzex Xanî di vê sedsalê de hesreta mîrek mezin ku yekîtiya kurdan pêk bîne kişandiye. Xanî vî mîrê han carina wekî "cîhanpenah", carina wekî "serfiraz", carina wekî "padîşah", carina jî wekî "xwedan" binav dike û hinek taybet- mendiyên wî jî diyar dike. Li gor Xanî divê ev padîşahê kurdan xwediyê van teybetmendiyan be: 104 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- Sahibkerem (Cuwanmêr, qencîxwaz) Suxwenewaz(Heskiroxê şê'r û retorîkê) Xwedîtac(Tac sembola serxwebûnê ye) Xemxwar(Xwedî şifqet, derdmendê bi derdê gel) Xanî li gor xwe sebebê neyekbûna kurdan û nehatina wan a cem hev di bin îdarekî de teşxîs kiriye ku ew jî hevne- girtina kurdan û bêtifaqiya wan e. Eger tifaqa wan hebûya ewê rewşa wan çawa bûya? Em bersiva vê pirsê ji Xanî bibi- hîsin: Ger dê hebuwa me ittîfaqek Vêkra bikra me înqiyadek Tekmîl-î dikir me dîn û dewlet Teshîl-î dikir me 'îlm û hîkmet Rom û 'ereb û 'ecem temamî Hemyan ji me ra dikir xulamî 2. HERÇAR BERHEMÊN EHMEDÊ XANÎ Li ser hejmara berhemên Xanî hinek nîqaş hene. Lê çar hebên ku tu nîqaş tune ye ku ew xwemalê Xanî ne. Ew herçar berhem ev in: "Nûbehara Biçûkan", "Eqîdeya Îmanê", "Mem û Zîn", "Dîwan". Xanî digel ku 'erebî û farisî û tirkî jî baş zanibûye wî di nivîsandina berhemên xwe de zimanê xwe yê zikmakî tercîh kiriye. Ango çawa ku ew jî dibêje, wî di şûna zimanên 'erebî û tirkî û farisî yên ku mîna şeraba safî birûmet bûne de zimanê kurdî yê ku wekî telpa ser av û şerabê bûye bikar aniye. Belê Xanî wiha dibêje Safî şemirand vexwarî durdî Manendê durrê Lîsanê kurdî Înaye nîzam û întîzamê Kêşaye cefa ji bo 'amê Çibkim ku qewî kesad e bazar Nînin ji qumaş-î ra xerîdar Li gor Xanî sebebê kesadbûna bazara ziman û edebiyata kurdî tune- bûna hukumdarek kurd ku xwedî li vî ziman û edebiyatê derkeve ye. Nexwe divê hukumdarek kurdan jî hebe, ev hukumdar xwedî li ziman û edebiyata kurdî derkeve, morek vî hukumdarî ya fermî hebe û ew bi vê mora xwe zimanê kurdî tesdîq bike. Heta ev hukumdar û ev mor tunebe ev ziman jî rûmet û piyaseyê nabîne. Belê, Xanî di vî warî de di du beytên Mem û Zînê de wiha dibêje: Ger dê hebuwa me serfîrazek Sahibkeremek suxen newazek Neqdê me dibû bi sîkke meskûk Nedma wehe bêrewac û meşkûk Piştî vê destpêka kurt em dikarin derbasê tehlîla herçar berhemên Xanî bibin û ji Nûbehara Biçûkan dest pê bikin. 2. 1. Nûbehara Biçûkan Nûbehar wekî ferhengek 'erebî- kurdî tê naskirin. Lê di gelek cihan de bêje û term wekî kurdî-'erebî jî hatine rêzkirin. Loma em dikarin bibêjin ku ferheng di heman demê de kurdî-'erebî ye jî. Di sala 1683an de hatiye nivîsandin. ji 13 beşan pêk tê. Tê de B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 105 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- kêm zêde 220 beyt û 1000 bêje hene. Destpêk, beşa yekem û beşa dawîn li gor sîstema "mesnewî"yê; beşên din jî li gor sîstema "xezel"ê hatine qafiyeki- rin. Ji 19 behrên weznê 7 heb hatine xebitandin. Çimkî ji bo helbesta kurdî ya kilasîk bêtir heft heb bikêr tên ku ew jî ev in: Hezec, recez, remel, mudari', besît, serî', muteqarib. Xanî di destpêkê de amanca nivîsandina vê berhemê wiha tîne ziman: Vêk êxistin Ehmedê Xanî Navê Nûbehara Biçûkan danî Ne ji bo sahibrewacan Belkî ji bo biçûkê Kurmancan (Van kelîmeyên han civandin Ehmedê Xanî Navê ferhenga xwe Nûbehara Biçûkan danî Wî ev berhem ji bo kesên taybet çê nekir Belkî ji bo tevê zarokên kurmancan çêkir) Eger em bi bergehek perwerdehî li Nûbeharê binêrin, emê bibînin ku bêjeyên ku di malikên wê de wekî 'ere- bî-kurdî yan jî kurdî-'erebî hatine pêşberkirin ne bi hawakî rasthatî û bêrêbaz, belkî li gorî rêbazên "ji nêz ber bi dûr ve"; "ji tiştên hêsan ber bi tiştên zor ve"; "ji tiştên ku tên zanîn ber bi tiştên ku nayên zanîn ve" û "ji bitûn ber bi perçeyan ve" hatine hilbijartin û pêşberkirin. Xanî di çarçoveya van rêbazan de bergehek pedagojîk/ perw- erdekariyî pêşan daye. Hinek ji mijarên ku Xanî ew li gorî rêbazên navborî gir- tine dest ev in: 1) Navên kesên ku di heman malbatê de ne yan jî merivên hev in. 2) Wesleyên canê mirovan 3) Sîfetên însanan yên xwezayî 4) Flora (nebatên welatê kurdan) 5) Fauna (heywanên welatê kurdan) 6) Hejmarên bingeh 7) Rewşa hewayê 8) Çar demsal 9) Hinek sîleh û aletên seretayî 10) Bêje û termên dijwate û hemwate 11) Bêje û termên dengnêz 12) Lêker û demên bingeh Taybetmendiyek Nûbeharê ya girîng û balkêş jî ev e ku Xanî di serê her beşek wê de beytek pend û nesîhetê wekî wecîze bi kar aniye û bi van bey- tan rasterast xîtabê zarokan kiriye. Li gor beşan ev beytên nesîhetê yên wecîzeyî ev in: Beş Wecîze 1 Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesrûf Li dinyayê tu nabî ne meşhûr û ne me'rûf 2 Perde ku rabitin ji ber 'aridê dilis- tan e xweş Dil ji xeman ku bête der bulbulê gulistan e xweş 3 'Arifê ku bi qencî me'rûf-î bit Dê helîm û sabir û mewqûf-î bit 4 Ger dê te meqsûdek hebî lazim divê lêbî bilez Xasma te me'bûdek hebî daîm di emrê wî bibez 5 Her çi bi îlmê cehl kir mubeddel Sifrê xwe wî kir bi zêr mukellel 6 Ey ku te kîbrê daîm kirye ji bo xwe merkeb 106 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- Ewwel tu "bê" bike "yê" paşê bigîre merkeb 7 Şêx û sofîtî keramet, ilim, xwendin hem 'emel Xilwet e hucre, terîqeta te şerî'et bê xelel 8 Ger te divêtin bibî mîr û ser û mu'teber Kîzb û xîlafê mebêj, ger te bikin ker bi ker 9 Herçî ku ji dinyayê berîdaşte damen bû Bê şubhe di nîv 'amê evraşîte ger- den bû 10 Ger te divêtin ku beraber nebitin kes bi te ra Îlim bixwun hem 'emel-i tu bike sin'et ji xwe ra 11 Herçî kesê îlmekî qenc xwendiye Dewlet e ger wî biesl xwendiye 12 Di fesla Nûbeharê da digel dîlber biçin geştê Ji ew xweştir 'umur nabit li min ew hal qewî xweş tê 13 Mu'ellim bila dil wekî ber bitin Divêtin ku şagirt-î dilber bitin 2. 2. 'Eqîdeya Îmanê Îlm û kitêbên ku bi kurtasî û bê beranberîkirina fikrên jihevcuda behsa şeş bingehên îmanê dikin, wekî 'eqîde tên binavkirin. Eger behskirina ji van bingehan bi hawakî berfireh û bi beramberîkirina fikrên jihevcuda yên mezheb û firqeyan be di cihê 'eqîdeyê de bêtir "kelam" tê bikaranîn. Amanc ji şeş bingehên îmanê ev in: Baweriya bi Xwedê; bi ferîşteyan; bi pirtûkên asî- manî; bi pêxemberên ku ev pirtûk ji wan re hatine şiyandin; bi roja axretê û bi qederê. Ji aliyê Şîiyan ve bingehek din jî hatiye zêdekirin ku ew jî baw- eriya bi îmaman e. Meseleyên ku di vê berhemê de cih digirin bêtir li gor rêbaza Sunnî/Eş'erî hatine nirxandin. 'Eqîdeya Îmanê di sala 1687an de hatiye nivîsandin û li gor sîstema "mes- newî"yê hatiye qafiyekirin. Hejmara beytên wê li gor nusxeyan di navbera 70 û 73an de ye. Di vê berhemê de ji aliyê weznê ve behra muteqarib hatiye xebitandin. Naverok û rêbaz û tesnîfa vê berhemê wiha ye: 1) Îlahiyyat (Meseleyên girêdayê bi Xwedê ve): Hinek meseleyên vê beşê ev in: Tewhîd (yekîtiya Xwedê); Mahiyeta îmanê; têkiliyên di navbera îman û 'emel de; tenasux (reenkarnasy- on); hulûl (enkarnasyon); îttîhad (yek- bûna du tiştan); atom û heyûla; qeder û hurriyeta însan; rewşa kesên ku gune- hên mezin kirine li axretê; tobe û îman- hanîna di dema bêhêvîbûn û dîtina 'ezab de. 2) Nubuwwat (Meseleyên girêdayê bi pêxemberiyê ve): Hinek ji mijarên vê beşê ev in: Resûl û nebî kî ne? Sîfetên pêxemberan û bi taybet bêrî- bûna wan ji gunehan; şertbûn û neşertbûna zil- amiyê di pêxemberiyê de, ango jin jî dibin pêxember yan ne? 3) Sem'iyyat (Tiştên ku hebûna wan hatiye bihîstin): Ango tiştên ku hebûna B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 107 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- wan ne li ber çavan e lê ji pêxemberan hatiye bihîstin ku ew hene. Hinek ji wan tiştan ev in: Hebûna melek û cin û şeytanan; roja axretê; di gorê de pirsên ku Munker û Nekîr ji mirî dikin; saxbûn û rabûna ji gorê; ji bo hesabday- inê civîna li mehşerê; terazûya ku emelên qenc û xirab pê tên kêşandin; pira sîratê; bihişt û doj (ango cennet û cehennem); dîtina Xwedê. Ev herdu berhemên Xanî (Nûbehar û 'Eqîde) menzûm, ango bi şiklê helbestê hatine amadekirin. Çimkî esasê perwerdeya medreseyê li ser jiberkirina metnan e û şagird metnên menzûm ji yên nemenzûm hêsantir û bizewqtir jiber dikin. Berya Xanî jî hinek 'aliman di warê ferheng û 'eqîdeyê de berhemên menzûm amade kirine û ev berhemên wan di medrese- yên osmaniyan de wekî kitêbên dersê hatine xwendin û jiberkirin. Mamoste Tehsîn Îbrahîm Doskî di şerha xwe ya li ser Dîwana Xanî ya bi navê "Cewheru'l-Me'anî" de û nivîskar Zeynelabidîn Zinar jî di pêşgotina xwe ya li ser latînîzekirina vê behremê de dibêjin ku cara yekem Nûbehar bi vî terzî menzûm hatiye amadekirin, berya wê kesê ferhengek wusa nenivî - sandiye. Lê gava em li dîroka ziman û edebiyatên Rojhilat dinêrin em dibînin ku berya Xanî jî hinek aliman hem fer- hengên menzûm hem jî 'eqîdeyên men- zûm nivîsandine. Mese- la beriya osmaniyan cara yekem nivîskarê Îranî Reşîduddîn Vatvat (mirin: 1182) fer- hengek menzûm nivîsandiye Di dema osmaniyan de jî beriya Xanî hinek 'ali- man ferhengên menzûm, hinekan jî eqîdeyên menzûm nivîsandine. Di warê ferhengên menzûm de du, di warê 'eqîdeyên menzûm de jî du alimên ku berhemên wan di medreseyên osmaniyan de wekî kitêbên dersê hatine xwendin û jiberkirin ev in: Di warê ferhengên menzûm de 1) Ferîşteoğlu/Ibnu Melek: Di dewra osmaniyan de di sala 1392an de ferhengek bi navê "Luxat-î Ferîşteoğlu" nivîsandiye. Ferheng 'erebî-tirkî ye. 2) Şahidî Îbrahîm Dede: Vî nivîs- karî jî berya Xanî ferhengek menzûm bi navê "Tuhfe-i Şahidî" amade kiriye. Ferhenga wî farisî-tirkî ye. Di warê 'eqîdeyên menzûm de 1) 'Eli b. Osman el-Ûşî (m.569/ 1173). Nivîskar ji tirkên Ferganayê ye; navê berhema wî: "Bedu'l-Emalî". Hejmara beytên wê: 68 2) İbrahîm b. Harûn el-Lekkanî (m. 1041/1632). Navê berhema wî: Cevheretu't-Tevhîd. Hejmara beytên wê: 144. Îbrahîm Heqqiyê Erzeromî ku li ser bernameyên perwerdehiya di medrese- yên osmaniyan de û li ser kitêbên dersê yên van medreseyan de berhemek bi navê "Tertîb-î Ulûm" nivîsandiye û tê de lîsteya kitêbên dersê jî daye ku herdu ferhengên navborî û 'eqîdeya Ûşî jî wekî kitêbên dersê di vê lîsteyê de cih digirin. Jixwe tiştê balkêş ev e ku Xanî hem Nûbehara Biçûkan hem jî 'Eqîdeya Îmanê li hemberî van berhemên navborî wekî kitêbên dersê yên bedîl/ alternatîf û wekî perwerdeyek bedîl/ alternatîf amade kirine. Ango çawa ku Ev ferheng û 'eqîdeyên menzûm yên berya Xanî di medreseyên osmaniyan yên fermî de 108 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- wekî kitêbên dersê hatine xwendin û jiberkirin, Xanî xwestiye ku ew jî hem di warê ferhengê de hem jî di warê 'eqîdeyê de kitêban binivisîne ku ew kitêb jî di medreseyên kurdan yên fexrî de bên xwendin û jiberkirin. Xanî bi vê amancê di sala 1683an de Nûbeher, di sala 1687an de jî 'Eqîdeya Îmanê nivîsandiye. Wî bi nivîsandina Nûbeharê zimanê kurdî kiriye "zimanê ziman", bi 'Eqîdeya Îmanê jî kiriye "zimanê dîn". Ji bo ku tirk ji %90 Maturîdî ne di medreseyên wan de 'eqîdeya Ûşî ya ku li gorî Maturîdiyan e dihat xwendin û jiberkirin. Lê ji bo ku alimên kurd ji %90 Eş'erî ne Xanî "'Eqîdeya Îmanê"ya xwe li gorî Eş'eriyan amade kiriye. Di çarçoveya ku zimanê kurdî bibe "zimanê dîn" jî em dibînin ku sîfetên Xwedê yên 'erebî ku heta dema Xanî û gelek piştî dema wî jî nehatine tirkîkirin û farisîkirin ji aliyê Xanî ve hatine kur- dîkirin. Şeş heb ji wan sîfetên resen û berdêlên wan yên kurdî ku ji aliyê Xanî ve hatine xebitandin ev in: Heyat=xweşî; qudret=şîn; îlm= zanîn; îrade=vîn; sem'=bihîstin; beser=dîtin. Xanî van sîfetên ku di îlmê 'eqîde û kelamê de wekî "sîfetên subûtî" tên zanîn di beytên 21 û 22wan de wiha tîne ziman: Sîfetê di seb'e ji bo Zulcelal Bizan heft in ey 'alimê purkemal Xweşî, şîn û zanîn û vîn û kelam Bihîstin digel dîtinê bûn temam 2. 3. Mem û Zîn Gelek derd û kul û ramanên Xanî yên olî, felsefî, civakî û siyasî hebûne. Wî xwestiye ku ji van derd û êş û ramanên wî re tiştek bibe tercuman û hincet û behane; loma wî di sala 1694an de "Mem û Zîn" nivîsandiye. Jixwe ew bixwe jî wiha dibêje: Şerha xemê dil bikim fesane Zînê û Memê bikim behane Çima bi kurdî nivîsandiye? Xanî digel ku zimanên 'erebî û farisî û tirkî jî biqasî zimanê xwe yê zikmakî zanibûye, lê wî dev ji van zimanên ku wekî şeraba xalis bi qedr û qîmet bûne berdaye û zimanê kurdî yê ku wekî telpa ser şerabê ye û kes pê 'emel nake tercîh kiriye. Çawa ku ew bixwe jî wiha dibêje: Safî şemirand vexwarî durdî Manendê durrê lîsanê kurdî Nexwe çima kurdî? Çawa ku Xanî jî dibêje, wî ji bo du amancên girîng ev berhem bi kurdî nivîsandiye. Yek jê ji bo ku miletên din nebêjin kitêbên her kesê hene, hew yên kurdan tenê tunene, kurd bê kitêb in; ya din ji bo ku neyê gotin ku kurd ji eşqê bêpar in; ne ji eşqa heqîqî fêm dikin ne jî ji ya mecazî. Belê, Xanî "Mem û Zîn"a xwe bi kurdî nivîsandiye lê cih daye zimanên 'erebî û farisî û tirkî jî. Bi vî hawayî di navbera zimanê me û zimanên cîranên me de biratî pêk haniye. Mesela kêm- zêde ji 26560 kelîmeyên "Mem û Zîn"ê 6015 heb 'erebî; 918 heb farisî; 26 heb jî tirkî ne. Em hêvî dikin ku xwediyê van zimanan jî di çarçoveya edalet û wekhe- viyê de rojek bibin bira û çawa ku Xanî cih daye zimanên wan, ew jî di helbest û nivîsên xwe de cih bidin zimanê Xanî û zimanê wî nas bikin. Belê, Xanî di beyta 2478an de wiha dibêje: Kurdî, erebî, derî û tazî Terkîb-i kirin bi hezl û bazî (Min digel kurdî ji zimanên 'erebî û B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 109 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- farisî jî kelîme hanîn Ji bo hunerê nezmê û lîstika peyvan min ew bi heve danîn) Di vê beyta Xanî de peyvên "hezl" û "bazî" derbaz dibin. Me'na "hezl"ê ya fer- hengî "henek" e û ya "bazî"yê jî "lîstik" e. Loma min li kîja şerha "Mem û Zîn"ê nêrî min dît ku şîroveker dibêje "Xanî ji bo henek û lîstinê kelîmeyên vê berhemê bi he ve danîn". Lê ev herdu peyv di me'neyên xwe yên ferhengî de nehatine bikaranîn. Belkî wekî du termên wêjeyî û hunerî hatine xebitandin. Çimkî çawa ku Ferît Develioğlu jî di ferhenga xwe ya osmanî de dibêje, "hezl" hunerê nezmê ye. Bazî jî di vir de ne me'na lîstika ku em dizanin e. Belkî lîstika peyvan ê ku di tirkî de jê re tê gotin "kelime oyunu" ku ev jî hunerek edebî ye. Nexwe divê em ji van herdu terman ne wateyên wan ên fer- hengî, belkî wateyên wan ên edebî fêm bikin. Xanî çawa ku li hemberî zimanên din ji zimanên xwe pir hezkiriye lê nijadper- estiya wî nekiriye, Wusa jî di navbera devokên Kurmancî de jî nijadperestiya devokek nekiriye. Heta karibûye ji tevê devokan îstîfade kiriye. Mesela hinek ji van devokên ku wî ji wan îstîfade kiriye ew bixwe jî 2470an de wiha tîne ziman: Bohtî û Mehmedî û Silîvî Hin le'l û hink ji zêr û zîvî Xanî bikaranîna van devokan xwes- tiye ku devokên lehçeya Kurmancî nêzîkê hev bike û ji wan zimanek stan- dart pêk bîne ku jixwe rê û rêbaza zanistî jî ev e. Nexwe îro çima di navbera Seydayê Varlî û hinek nivîskar û lêkolîn- erên din de şer û ceng li ser devoka "Mem û Zîn"ê tê kirin. Hinek dibêjin Xanî devoka Bohtî bikar aniye, Seydayê Varlî dibêje devoka Mehmedî bikar aniye û li ser vê meseleyê şerê devokan dikin. Ma ne waye Xanî bixwe dibêje min ji devoka Bohtî jî, Mehmedî jî Silîvî jî îstîfade kiriye. Mirov dibê qey Xanî zanibûye ku ewê li ser devoka "Mem û Zin"ê şer derkeve loma wî vê beyta xwe gotiye û tê de navê bohtî jî Mehmedî jî qeyd kiriye. Lê ez dinêrim ku çavên hinekan ji me Bohtî tenê dibînin, çavên hinekan ji me jî Mehmedî tenê dibînin. Lê bila li qusûra min nenêrin, çavên min herduyan jî dibînin. Hinek lêkolînerên me jî Xanî rexne dikin û dibêjin çima Xanî kurdiyek xwe rû bikar naniye ku em tev jê fêm bikin. Bi qasî ku min di gotarek nivîskarê me yê hêja Remezan Alan de xwend ew jî tiştek wusa dibêje. Ez dixwazim li vê derê tiştek bibêjim. Hûn tev Mustefa Kemal Ataturk nas dikin. Di navbera mirina Xanî û mirina wî de li gorî îro 228 yan jî 231 sal heye. We navê axafti- na wî ya bi navê "Gençliğe Hitabe" yanî "Xîtaba ji Cuwanan re" jî bihîstiye. Hûn xebatên wî yên derbarê xwerûkirina zimanê tirkî de jî dizanin. Ez dixwazim ji vê xîtabeya wî ji we re sê mînakan pêşkêş bikim, ka çend heb ên ku 'erebî nizanin ewê ji van mînakan fêm bike? Mînak 1: Dahilî ve Haricî bedhahlar- ın olacaktır. Mînak 2: Bu imkan ve şerait çok namusait bir mahiyette tezahür ede- bilir. Mînak 3: Iktidar sahipleri şahsî men- faatlerini mustevlilerin siyasî emel- leriyle tevhîd edebilirler. Nexwe divê em her nivîskarî û zimanê wî li gorî dem û esra wî binir- xînin, ne li gorî dema me. Ka em çawa bikin, eger rojnameya "Azadiya Welat" 110 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- di dema Xanî de bi vî şiklî derketa ewê zimanê wî jî xwerû biba. Lê wezîfeya "Azadiya Welat" wî bixwe kiriye. Çawa ku Xanî di "Eqîdeya Îmanê" de sîfetên Xwedê kirine kurdî. Êdî ji viya xwerûtir ewê kuda here? Ji bo ku Xanî "Mem û Zîn"a xwe li gor terza "mesnevî"yê amade kiriye, divê em jî wê li vê gorê tesnîf bikin: Çawa ku tê zanîn, mesnewî ji sê beşên bingeh pêk tên ku ew jî "destpêk", "mijara eslî" û "encam" e. Van beşan jî di nav xwe de dibin çend binbeş. Destpêk: Di bin vê beşê de binbeşên "besmele" (navê Xwedê), "tewhîd" (yekîtiya Xwedê), "munacat" (pesnê Xwedê û lavahiyên jê re), "nat" (pesnê Pêxember), "pesnê çar xelîfeyên mezin", "xwestina şefa'etê", "pesnê kesê ku berhem jê re hatiye hediyekirin"; "sebebê nivîsandina berhemê". Ev binbeş di "Mem û Zîn"ê de bi kurtasî wiha cih digirin: a) Besmele û tewhîd (navê Xwedê û yekîtiya wî): Ev beş ji 36 beytan pêk tê û bi vê beytê dest pê dike: Sernameê name namê Ellah Bê namê wî natemam e Wellah (Her kitêb di serî de divê bi navê Xwedê bê destpêkirin Wallahî kitêb kêm dimîne eger bê navê wî bê destpêkirn.) b) Munacat (pensê Xwedê û lava hiyên jê re): Ev binbeş ji beytên navbera 37-93an pêk tê û bi vê beytê dest pê dike: Ey şukrê te cewhera zebanî Wey zikrê te seyqela cenanî (Ey Xwedayê ku şukrê te cewherê ziman e. ÛeyXwedayêkuzikrêtejîcîlayadilane.) c) Na't (pesnê Cenabê Pêxember): Ev binbeş ji beytên navbera 94-160an pêk tê. Xanî di beytek ji vê beşê de Cenabê Pêxember wekî şexsiyetek ku de'wa xwe hem bi ziman û Qur'anê, hem jî bi dest û şûr dimeşîne dide nas- kirin. Ango li gor şert û mercan carina ziman û Qur'an, carina jî dest û şûr: De'wa xwu dikit bi dest û ezman Destê wî bi seyf û dev bi Qur'an (De'wa xwe hem bi dest dimeşand hem jî bi ziman Di destek wî de şûr hebû, di destê din de jî Qur'an) d) Mirac (çûyîna Pêxember a asî- mana): Ev binbeş ji beytên navbera 161-188an pêk tên. Beytek ji wan ev e: Hadir ji te ra Buraq û Refref Şatir bi te ra firişte ref ref (Ji bo suwarbûna te hazir in Boraq û Refref Melek jî hazir in ku bi te ra werin ref bi ref) e) Pesnê kesê ku berhem jê re hatiye îthafkirin: Ev binbeş ji beytên navbera 189-234an pêk tê û li gor me beşa herî balkêş ev e. Çimkî di vê beşê de ber- hem ji bo kê hatibe nivîsandin navê wî tê gotin, pesnê wî tê dayîn û berhem ji wî re tê hediyekirin. Lê em dibînin ku Xanî di vê beşê de bi giştî pesnê kurdan daye û berhema xwe ji tevê kurdan re hediye kiriye. Ji xwe ev tişt ji sernavê vê beşê jî tê fêmkirin ku sernava wê ya resen ev e: "Iş'ara medîheta tewaifê di kurdan e bi şeca'et û xîretê û îzhara B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 111 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- bedbextî û bêtali'îya wan e, digel hinde semahet û hemiyyetê" (Ev beş der barê civakên kurdan de ye. Ev civakên han digel ku xwedî cesaret û xîret û cuwamêrî û hemiyetê ne jî, dîsa tim bê talih û bê si'ûd in; talihê wan tuneye). Hinek ji beytên vê binbeşê ev in: Ez mame di hîkmeta Xwedê da Kurmanc-î di dewleta dinê da Aya bi çi wechî mane mehrûm? Bîlcumle ji bo çi bûne mehkûm? Her mîrekî wan bi bezlê Hatem Her mêrekî wan bi rezmê Rustem Goya ku li ser heddan kilîd in Her taîfe seddek in sedîd in Ev qulzemê Rom û Behrê Tacîk Hindî ku bikin xurûc û tehrîk Kurmanc-î dibin bi xûn mulettex Wan ji yek ve dikin mîsalê berzex Cuwamêrî û hîmmet û sexawet Mîrînî û xîret û celadet Ew xetm e ji bo qebîlê Ekrad Wan daye bi şîrê himmetê dad Ger dê hebuwa me îttîfaqek Vêk ra bikra me înqiyadek Tekmîl-î dikir me dîn û dewlet Teshîl-î dikir me îlm û hîkmet Ji van beytan ya ku bala min pir dik- işîne beyta ku derbarê kurdan de dibê- je: Goya ku li ser heddan kilîd in Her taîfe seddek in sedîd in Min di şerhên "Mem û Zîn"ê de rast nehatim, lê ez ji vê beytê wiha fêm dikim: Di tespîtkirina sînoran de kilît kurd in. Ango dewletên ku welatê kur- dan di nav xwe de parê kirine sînorên xwe li gorî kurdan tespît dikin. Sêsed sal berê jî wiha bû ye û niha jî wiha ye. kurd her tim kilît in. f) Sebebê nivîsandina behremê: Ev binbeş ji beytên navbera 235-285an pêk tê. Hinek ji van beytan ev in: Hasil ji înad eger ji bêdad Ev bîd'ete kir xîlafê mu'tad Safî şemirand vexwarî durdî Manendê durrê lîsanê kurdî Înaye nîzam û întîzamê Kêşaye cefa ji bo 'amê Da xelq-î nebêjitin ku Ekrad Bê me'rîfet in, bê esl û binyad Enwa'ê milet xudan kitêb in Kurmanc-i tenê di bê hesêb in Hem ehlê nezer nebên ku Kurmanc Işqê nekirin ji bo xwe amanc Bêbehre ne ew ji işqibazî Farix ji heqîqî û mecazî Mijara eslî Mijara eslî ya "Mem û Zîn"ê bûyera eşqa ku di sala 1393an de li Cizîra Botan di navbera cuwanê bi navê Mem û cuwana bi navê Zîn derbaz dibe ye. Mem kurê katibê dîwanê ye, Zîn jî xwuşka Mîrê Cizîra Botan e. Vê eşqa han berê bi hawakî mecazî dest pê kiriye, paşê bûye heqîqî û ilahî. Qehremanên din yên ku di "Mem û Zîn"ê de rol girtine ev in: 112 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- -Tacdîn: Destbirakê Memê ye, kurê wezîrê dîwanê ye, sembola başiyê ye. -Sitî: Heskiriya Tacdî ne, xwuşka Zînê ye. -Arif û Çeko: Birayên Tacdîn in -Zeynedîn: Mîrê Cizîra Botan e, birayê Zînê û Sitiyê ye. -Beko: Dergehvanê Mîr e, sembola nebaşiyê ye. -Heyzebûn: Dadoka Zîn û Sitiyê ye. -Şêx/Pîr: Yê ku Beko piştî mirina wî di cennetê de dîtêye ye. Encam Ev beş ji beytên navbera 2599- 2656an pêk tê. Nivîskarên Mesnewiyan ji bo vê beşê bêtir sernavê "xatîme" (dawî) bi kar tînin û di bin vî sernavî de cih didin binbeşên "dua", "pesinîn", "navê berhemê", "dîroka nivîsandina berhemê", "daxwaza du'ayan ji xwen- devanan" û "dîroka temambûna berhe- mê". Mesela Xanî di beyta 2654an de dide fêmkirin ku gava wî ev berhem temam kiriye temenê wî 44 bûye: Lewra ku dema ji xeybê fek bû Tarîx-î hezar û şêst û yek bû Îsal gehişte çil û çaran Wî pêşrewê gunahikaran 2. 4. Dîwan Çawa ku tê zanîn, ji kitêbên ku temamê helbestên şa'iran di wan de ha- tibin civandin re tê gotin "dîwan". Bêjeya dîwanê di zimanê erebî yê kilasîk de bi wateya "deftera qeyd û sicîlan" jî hatiye bikaranîn. Mesela Xelîfeyê duyemîn Hezretî Omer di gotinek xwe de gotiye "eş-Şi'ru dîwanu'l-'ereb" (Şê'r dîwana 'ereban e). Yanê şê'rên 'ereban ji wan re wekî deftera qeyd û sicîlan e. Ereb di wê defterê de derd û kulên xwe, civak û siyasetên xwe, tore û dînên xwe, çand û hunerên xwe qeyd dikin. Di eslê xwe de ne helbestên 'ereban tenê wusa ne, belkî helbestên temamê miletan xwediyên van teybetiyan in. Helbestên temamê miletan neynika derd û kulên wan e, bi kurtahî neynika dîn û dunyaya wan e. Aha ji we re Dîwana Xanî! Bi rastî Dîwana wî behrek kûr e; xezîneyek veşartî ye; bîrek bêbinî ye. Ji bo lêkolînerên ziman û wêjeya kurdî mijarên dewlemend tê de hene. Tê de ziman heye, civak heye, siyaset heye, felsefe heye, muzîk heye, tesewwuf heye, evîn heye; …heye û heye. Xanî di Dîwana xwe de wiha dibêje: Zînhar ey dostan weqtê dikim ez hîcretê. Van du misra'an kîtabet kin li Pergê kaxetê. (Eman ha gelî dostan, piştî ku ez ji dinê koç bûm hûn zû bikin! Van çend risteyên ku min gotine hun binivisînin û qeyd bikin!) Bi qasî ku em ji vê beytê fêm dikin Xanî xwestiye ku helbestên wî piştî mirina wî bên nivîsandin û qeydkirin. Mala wan ava be ku 'alimên kurdan wesiyeta Xanî hanîne cî û hin bi hin helbestên wî civandine û kirine dîwan. Çawa ku Xanî jî dibêje, helbestên wî digel ku wekî dur û cewheran in lê bazara ziman û edebiyatê ketiye dest Turkmen û Tataran, ziman û edebiyata wan di bazara cîhanê de pere dikin, helbestên wî ji bo ku bi kurdî ne kes bi wan 'emel nake. Belê Xanî di vî warî de jî derdê xwe wiha tîne ziman: B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 113 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- Durdane ji dev me dibarin dem û satan. Kes nîne bibit wan bifroşit li welatan. (Dem û sa'et ji devê me dibarin helbestên mîna duran. Lê kes tune ye ku wan bibe bifiroşe sendoxan li welatan.) Qet gewherekî cewheriyek nîne buha ket. Bazarê cîhan maye bi van Turkmen û Tataran. Cewhernasek nîne ku rûmetek bide van şê'rên mîna cewheran Çimkî bazara dunyayê îro ketiye destê van Turkmen û Tataran) Dilê Xanî eger çî Genc û xan e Belê qet kes nego: "Xanî bi çendan?" (Gerçî dilê Xanî her wekî xezîneyan tijî hîkmete. Lê qet kesê nego ku "Xanî! Çiqas e buhayê te?") Di Dîwanê de Xanî bal kişandiye ser hinek tiştên dîrokî jî. Mesela di şerên navbera îranî û osmaniyan de rewşa mîrên kurdan ku li Hemedanê alîkariya sefewiyên Îranî kirine wiha diyar dike: Mîrêt Hemedanê xwu di dînê de xaîn. 'Îsê ne li Mûsayê dixwûnin selewatan. (Mîrên Hemedanê di dîn û dostaniya xwe de xaîn in. Wekî însanên ku 'Îsewî bin lê li Mûsa selewatan bînin.) Ji vê beyta wî ya ku emê niha ji we re pêşkêş bikin jî tê fêmkirin ku hinek ji mîr û eşîrên Hekarî jî li dijî osmaniyan bi çek û aletên xwe alîkariya Şahê Îranê kirine: Xelqê me Hekarî weh dibêjin ku ji bo şah. Hîna seferan ew dişehînin edewatan. (Bi qasî ku ji aliyê xelqê me yên Hekariyê ve tê gotin. Dema şer û seferan ji Şah re çek û ale- tan dişeyînin.) Dîwana Xanî ji aliyê bêje û termên kurdî yên resen ve jî gelek dewlemend e. Divê zimanzanên me di vî warî de serê xwe bi Dîwanê re bêşînin û ji aliyê ziman ve lêkolînên xurt li ser bikin. Wekî mînak em dixwazin çend beytên ku di wan de hinek bêje û termên balkêş derbaz dibin pêşkêş bikin: Ten derve nebû, qet nedida bextê kuşadek. Rû da me şukur, ke'beê tali' ku duşeş hat. (Yara min qet der nediket, bi aliyê min ve qet nedihat. Şukur îro rû da me, zarê bext û talihê me îro duşeş hat.) Îlmê esma me jiber kir di dibistanê sîfat Talibê zatî me lew min şemirand baxê bihişt (Me îlmê naskirina sîfetên Xwedê jiber kir di dibistanê da. Ez zatê wî dixwazim, loma min dev ji baxê cinetê jî berda.) Sed mixabin çû ji bal min ew hebîba çavbelek, Ah û efxanê dimin daîm diçin hetta felek, Sewta hezar û qumriyan, dengê rebab û muxniyan, Teşbîhê bezma bengiyan, hevdengê hev bûn çeng û def. 114 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Ehmedê Xanî û Herçar Berhemên Wî --- Page Break --- I. Dünya Savaşı'nın sona ermesin- den ve Osmanlı Imparatorluğu'nun Itilaf Devletleri tarafından yenilgiye uğratılmasından sonra, imparatorluğ'un sona ermesinin yanında, Türk etnisitesinin bütün siyasi otoritesinin yok olması gibi bir durum da sözkonusu idi. Çok sayıda Türk siyasetçi, yüksek rütbeli subay ve aydın, savaşın gerçek sonuçlarını ve bunun gelecekleri üzerinde meydana getireceği felaketi çabuk anlamıştı. Bundan dolayı, varol- ma ve yokolma tehlikesi karşısında, devrim ve mücadelenin dışında önlerinde başka hiçbir yol kalmamıştı. Bu Türklerin gözü önündeki bir başka * Bu yazı, 2005 yılında, Süleymaniye Üniversite- si'nde düzenlenen bir seminerde sunuldu ve 2006 yılında da Koyê (Köysancak) ve Selahaddin Üniversiteleri'nde sunuldu. gerçek de, özgürlüğe ulaşmanın tek yolunun Türk milliyetçiliği düşüncesi olduğuydu. Bundan dolayı acil ve zekice kendilerini toparladılar ve geniş çaplı bir özgürlük hareketini örgü- tlediler. 4 yıl süren I. Dünya savaşında, Osmanlı Devleti'nde bulunan müslü- man milletler arasında sadece Kürtler geleceklerini düşünmemişti. Kürtler sadece bununla da kalmayıp, Genç Türk Osmanlı'ların bahtını ve tahtını korumak adına tam bir samimiyet içinde, her taraftan çaba içindeydiler. Ancak, itilaf devletleri ile Osmanlı'lar arasında 30 Ekim 1918'de yapılan Mondros ateşkes anlaşması, Kürtleri uyandırmış ve onlara bir umut bahşet- mişti. Kürt ulusalcıları arasında kendi- lerini ulusal düşüncenin mirasçısı bilen çok sayıda faal genç ortaya çıktı. 1919-1923 Yılları Arasında Mustafa Kemal Atatürk'ün Kürt Meselesi Karşısındaki Tutumu ve 1922 Tarihli Kürt Otonomisi Kanunu'nun Metni* SABAH GHALIB (Soranice Kürtçesinden Türkçeye Çeviri: Agît Xorşîd Zaher) B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 115 --- Page Break --- Bunlar bir kaç kısımdan oluşuyordu. Bunlardan bir kısmı, Türk ve dinin bağlantı sebebi olduğu Pan-Islamist Türk Partisi taraftarıydı. Bir diğer kısımı, Sultan hükümetinde Türk görevlilerle çalışıyordu ve Ingiltere'ye karşıydı. Üçüncü kısım her iki tarafa bağlıydı. Dördüncü kısım ise, hiçbir cihete bağlı değildi ve sadece Kürtlerin özgürlüğü hedefine sahipti. Bu derli toplu olmayan durum, en baştan Türk milliyetçileri, Kürtleri kendilerine destek ve Kürdistan'ı da kendilerine bir başvuru kalesi yapma düşüncesine götürdü. Çeşitli Türk milliyetçi gru- pları arasında, Mustafa Kemal'in hareketi hepsinden daha düzenli ve belirgindi. O, geçici bir süre için, Türk çıkarları için, Kürtlerle dostluk ve stratejik bir ilişki kurabildi. Bu yazı, bir taraftan durumun başlı- ca esaslarından bahsederken, diğer taraftan da tarafları çözümlemeye ve en sonunda da Atatürk'ün Kürtler karşısındaki tutumunu ve Kürtlerin kendi kaderlerini belirleme hakkını gözler önüne koymaya çalışıyor. Atatürk'ün mirasından anlamak, Türkiye'yle muamelede yer bulma konusunda Kürt siyasetçilere tam bir yardım verecektir. 1914'te, I. Dünya Savaşı başla- madan önce, yukarı Afrika'nın tama- mı, Balkan ülkelerinin tamamı, Ak Deniz ve Ege'de bulunan çok sayıda ada Osmanlı Imparatorluğu'nun elin- den çıkmıştı. Bununla beraber Ingiltere, zorbalığını Fars Körfezine dayatmıştı. Bütün bunlara ek olarak Osmanlı Devleti, Avrupa'lı devletlere olan ağır borcun altında inliyordu ve Mali-Ekonomik sistem 23 Aralık 1881'den itibaren Uluslararası Borç Komisyonu tarafından yürütülüyordu.1 Osmanlı'nın bu kötü durumu Osmanlı'yı bir kere daha savaş meydanına gitmeyi -özellikle de Avrupa'lı güçlere karşı- düşünemeye- cek duruma getirmişti. Osmanlı'nın durumu, destek almaksızın kendi ayakları üzerinde duramayacağı bir seviyeye ulaştı. Bu amaçla Avrupa'lı bütün güçlü devletlerin kapısını çalıy- ordu. Ta ki Genç Türkler hükümetinin en üst düzey üç sorumlusu Talat Paşa, Enver Paşa ve Cemal Paşa gizlice, ümitsizce ve Bakanlar Kurulu'ndan habersiz bir şekilde Almanya'ya tenez- zülde bulunana kadar, onlardan hiçbiri kapısını açmadı. Bu da onları büyük dünya savaşının cehennemine çekti. 4 yıl savaş, Osmanlı Devletini parçalayıp Osmanlı'yı ayakları üzerinde duramay- acak hale getirdi. Osmanlı'ların Basra, Bağdat, Musul, Filistin, Şam ve Halep cephelerindeki yenilgisi, beyaz bezle teslim olmalarını, ümitsiz ve yenilgiye uğramış bir halde 30 Ekim 1918'de ateşkes anlaşmasını imzalamalarını beraberinde getirdi. I. Dünya Savaşının sonunda, Genç Türkler iktidarı sona erdi ve bu aşama devleti, Itilaf güçlerinin bütün şart- larını kabul etmeye mecbur duruma getirdi. Bu açıdan ateşkes anlaşması, savaşta yenilen Türk için çok sert bir 1 Show, Stanford J.and Show, Ezel K., history of Ottoman Empire and Modern Turkey, Volume 2,The Rise of Modern Turkey 1808-1975, Cambridge University Press, Cambridge, Reprinted in 2002, p.223. 116 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- tehdit ve çok ağır bir anlaşmaydı. Bu anlaşmanın yedinci maddesi, ''Itilaf Devletlerine, güvenliklerini tehdit ede- cek bir durumun ortaya çıkması halinde herhangi bir stratejik yeri işgal etme hakkı vermişti''2 Savaşın sona ermesi barışı temin etmedi. Savaştan sonraki felaket, siyasi otoritenin kalmaması ve Türk varlı- ğının ortadan kaldırılması tehlikesi günden güne daha çok ortaya çıkarken bu durum, Hüseyin-Mc Mohan Mutabakatı, Sykes-Picot Anlaşması ve Belfor Sözleşmesi gibi gizli anlaş- maların uygulanmasının yolunu açtı. Elbette bu anlaşmalar, Osmanlı Imparatorluğu'nun yeniden tasfiye edilmesi ve paylaşılması için yapıl- mışlardı. Bu açıdan, Osmanlı subayları ve siyasi bürokratların zihnindeki başlıca kaygı, nasıl halk ve devlet olarak kalmaktı!? Bunun cevabı için çok sayıda düşünce ve inanç vardı. Bazıları o kadar ümitsizliğe düşmüş- lerdi ki Amerika Başkanı Wilson'un 14 maddesinin sayesi altına girmeyi düş- ünüyordu. Türk-WilsonTopluluğu'nun iki önerisi vardı: Bunlardan ilki, Amerika'nın Türkleri kendi vesayeti altına almasını talep etmekti. Çoğu da Amerika'nın onları Avrupalı güçlerden korumasını talep ediyordu. Aşırı Türk milliyetçileri ise bunu kabul edemi- yordu. Felaketler yavaş yavaş daha da yakınlaşıyor ve daha da genişliyordu. Italya, 1919'un Nisanı'nda,Antalya'dan ta Konya'ya kadar olan yerleri işgal etti. Yunanistan, aynı yılın Mayıs'ında 2 British Documents on Foreign Affairs, Part 2,Series H, Volume 4, The First Worl War 1914-1918, Diplomacy and War Aims, july-November 1918,p.403. Paris'te, Yüksek Konsey'in teşviki ve kararı ile Ingiltere, Fransa ve Amerikan savaş gemilerinin gözetimi ve koru- ması altında, Izmir'i işgal etti ve burayı kendi toprağı olarak ilan etti. Mustafa Kemal, 17 Nisan 1919'da Padişah tarafından Osmanlı'nın doğu vilayetlerindeki güçlerinin müfet- tişliğine getirilir. Mustafa Kemal, bura- da aynı zamanda yerel halk ve diğer direnişçi cemiyetlerle ilişki kurdu.3 Şam ve Halep'in işgal edilmesinden sonra, ki Mustafa Kemal Osmanlı'nın oradaki güçlerinin başındaydı, Osmanlı Devleti'nin yıkılışının yakın- laştığını çok iyi biliyordu. Patrik Kruz'un dediği gibi, "Mustafa Kemal, günün yaklaştığını biliyordu. Kemal, Şam ve Halep cephelerindeki yenilgi- den çok endişelenmedi zira bu sonucu bekliyordu. Yeni bir Türk ulusunun doğuşunun yolda olduğunu ve bunun köklerinin, Itilaf Devletleri tarafından yeni işgal edilen Suriye'de olmadığını biliyordu. Onun için önemli olan Anadolu'nun, yani Türkiye'nin mer- kezinin, selamette olması ve selamette kalmasıydı. Orası ve bu dağ silsilesinin arkası, eski günlerin beşiği ve Türk'ün geleceğinin devletidir.''4 Mustafa Kemal'in yeni Türkiye hakkındaki düşüncesi, Kürdistan bölgelerini de içine alacağını gösteriyor ki ona göre, buralar yeni Türkiye Devletinin bir parçası olmalı. 3Lewis, B.,The Emergence of Modern Turkey, 2ed Edition, Oxford University Press, London, 1968, p.246. 4 Kinross, Patric, Atatürk: The Rebirt of a Nation, 4 th Impression, London,1999, p.124. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 117 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Mustafa Kemal, Türk olanlarla Türk olmayanlar arasındaki çizgiyi açık bir şekilde çizmişti. O, Türk için yaşıyordu. Türk olmayanlar için her hangi bir hesap yapılmıyordu. Ancak bu düşünceyi, toplum içinde açık bir şekilde ifade etmiyordu. Başta Türk olmayanları, hepsinden önce Kürt ve ondan sonra da Islam'ı, kurulacak yeni Türk devleti için kullanmak istiyordu. Atatürk, yorulmadan, doğuda ve Türkiye'nin diğer parçalarında Osmanlı güçlerinin yeniden örgütlenmesi gayreti içindeydi. Aynı zamanda, orta- da olan diğer milli güçleri kendi amaçları etrafında toplamaya çalışıyor- du. I. Dünya Savaşı'ndan sonra ortaya çıkan seçilmiş Türk heyetinin, Osmanlı sisteminin Türkleri kurtarabileceğine, müslümanların ve de müslüman olmayanların imparatorluğun hayatta kalmasını sağlayabileceğine dair inancı kalmamıştı. Bundan dolayı onlar, Türkiye'ye tek ulus olarak bakıyor- lardı. Bu ulus da Türk ulusuydu. Türk ordusu ve halkının dışında, ilk adımdan itibaren, Mustafa Kemal, Kürt halkını kendi tarafına çekmek istiyor ve Kürd'ün gerekli olduğunu çok iyi anlamıştı. Mustafa Kemal'in bilgisi ve bece- rikliliği, Osmanlı'ların Diyarbakır'daki ikinci orduya bağlı bir tugayın başına geldiği 1916'nın Nisan ayına dayanıy- or. Daha sonra bu ordunun komutanı olur ve 1917'nin Temmuz'una kadar orada kalır. Bu süre içinde, Osmanlı'nın Kürdistan'daki ordusunun üst düzey komutanı Kolonel Litvan Izeddin, Kürtler hakkında tam bir uzmanlık edinir ve onların ulusal savaştaki önemi kendisi için ortaya çıkar. Bu cesur halkın Türkiye topraklarının korunmasında öne çıkarılmadığını görür. Onların, aynı zamanda, aşiret reislerini dinlediklerini görür ve onları güvenilir bir müttefik olarak anlar. Bundan dolayı onlarla kuvvetli bir iliş- ki kurar ve onları Osmanlı ordusunun saflarında organize eder.5 Elbette Kürt, Osmanlı Devleti'nin 400 yılı boyunca bu devlete askerlik yapmamıştır ve resmi olarak Osmanlı ordusunun saflarına katılmamıştır. Ama belli ki bu durum, her zaman Osmanlı'ların hizmetinde olan az sayı- daki Kürt subayı içine almıyor. Ancak, I. Dünya Savaşı'nda, müslümanlık ruhu Kürtleri, Türklerin imdadına koş- masını sağlayarak ve orduya katılacak duruma getirdi. Kürt-Osmanlı ilişkileri işlerinin Ingiliz uzmanlarından biri olan W. J. Childs, Sivas ve Iskenderun körfezini dola- şmış, 15 aydan fazla bir sürede 1500 mil ayakla gezmiş, Kürtler hakkında iyi bir uzmanlık edinmiş ve çok iyi bir bilgi toplamıştı. Ingiltere'de, Kral Meclisi'nde, 12 Nisan 1916'da düzenlenen bir konfer- ansta yaptığı konuşmada şöyle diyor: "Kürt halkı, nizami Osmanlı ordusuna katılmaz. Bunun açık sebebi, devletin kendisi için onları askerlik yapmaya mecbur bırakmamasıdır. Meselenin harcama ve parayla ilgisi yoktur. Türkiye Savaş Bakanlığı, Kürtleri kendi ordularının saflarına katmaktan mutlu olur. Ancak bunun için, bu işi yapsa o zaman bir iç savaşa bulaşır. Çünkü Kürtler, Türk 5 Mango, Andrew, Ataturk and Kurds, Middle Eastern Studies, Vol.35, No.4, 1999, p. 2. 118 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- otoritesi için öyle kolay bir şekilde öne çıkmazlar. Doğu Anadolu'da, çok sayı- da Kürt topluluğu arasında, Sultan'ın yazılı emirleri uygulanmaz ve okun- maz. Bu bölgelere, yanında bir Türk memurun ya da yardımcının olması yerine yalnız olarak yolculuk yapman çok daha iyidir. Resmi Türk memurun- dan duydum ve şunu diyordu: "3-4 bin Dersim Kürdü'nün silahsızlandırılması planı vardı. Bunun için, bizim 50 bin askere ihtiyacımız vardı. Diğer Kürtler'den hiç bahsetme, onların iste- nen duruma getirilmesi çok daha zor- dur.'' Bundan dolayı Kürtler, gidip Osmanlı Devletinin resmi ordusuna katılmak için asla tenezzülde bulun- madı. Devlet, onları aşiretler yoluyla gayr-ı nizami süvari yapıyor. Bu da, her zaman istedikleri kolaylıkta başa gitmedi. Gayr-ı nizami oldukları zaman da çoğunlukla öyle bir hizmette de bulunmadılar''6 Izmir'in ve çevresinin Yunanlı'lar tarafından işgal edilişinden 4 gün sonra, 19 Mayıs 1919'da, Mustafa Kemal, Samsun limanında, Karadeniz'de7 demirler ve Türk milliyetçilik hareketi- ni örgütlemeye başlar. Mustafa Kemal'in verdiği mücade- le, Türk'ün kurtuluşu ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması içindi. Atatürk, bu amacın gerçekleşmesi adına şöyle: "Dış siyasetin temeli dahili siyasi gücün üzerinde kuruldu. 6 Childs,W.J., Asia Minor and The War, Journal of the Central Asia Society, Volume. 3, Parts 2-3, Published by The Central Asia Society, 1916,p. 61. 7 Lewis, B., The Emergence of the Modern Turkey, 2nd edition, Oxford University Press , London, 1968, p.242. Bu da, dahili idari güç ve dahili örgütlenmeyle gerçekleşir. Bu açıdan bakıldığında, dahili siyaset ile dış siyasetin her zaman birbirine bağlan- ması gerekiyor."8 Bu konuda, Mustafa Kemal'in hareketinin iç siyaseti, hareketle ilişki kurmaları ve Türkiye'nin kurtuluşu amacıyla beraber mücadele etmeleri için, Kürtlerle ilişkiye geçmeye başlar. Mustafa Kemal, yapacağı her çalış- madan önce, 28 Mayıs 1919'da 4 Kürt aşiret reisine, ki bunlardan biri Hacı Musa Mutki'ydi, bir telgraf çeker, ken- disinin Sultan tarafından atandı- ğını ve yakın bir zamanda Kürdistan'ı ziyaret etmek istediğinden bahseder ve aynı zamanda Türkiye'nin işgalci Avrupa'lıların elinden kurtuluşu için, Türkiye Kurtuluş Savaşı'nda onlardan destek ister.9 Ve yine aynı gün, Osmanlı Parlamentosu'nda Kürt üye olan ve Diyarbakır'daki Kürt Derneği'nin üyelerinden biri olan Kamil'e bir tel- graf çeker. Mustafa Kemal, telgrafta, Kürt ve Türk arasındaki her nefret ve düşmanlığın felaketle sonuçlanacağı konusunda Kamil'i haberdar eder ve bundan dolayı da iki millet arasındaki birlik ve kardeşliğin korunmasını ister.10 8 Makovsk, Alan and Sayari, Sabri, edited by, Turkey's New World: Changing Dynamics in Turkish Foreign Policy, Published by The Washington Institute for Near East Policy, Washington DC, 2000, P.10. 9 Ghalib, Sabah, The Kurds between Sevres and Laussanne: to what extend does the Treaty of Sevres justify the Kurds' nationalism aspiration? University of London, History Department, MA in Near and Middle East Studies, p.26. 10 Ibid. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 119 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Bundan da fazlası, 11 Haziran 1919'da, Diyarbakır'lı Cemil Paşazade'nin yoluyla Kürtlere bir mesaj gönderir ve onlara açıkça şunu yazar: "Ingiltere, bağımsız Kürdistan haritasını Ermenilerin çıkarına kurban ediyor. Kürtler ve Türkler birbirlerinin gerçek kardeşle- ridir ve birbirlerinden ayrılmaları mümkün değildir. Bizim varlığımızın Kürtlerin, Türklerin ve bütün Müslü- manların yardımına ihtiyacı var. Genel olarak hepimiz bağımsızlığımızı koru- malıyız ve ülkemizin bölünmesine izin vermemeliyiz. Ben Kürtlere, Osmanlı Devletinin parça-lanmaması şartı ile, onların gelişmesine ve ilerlemesine vesile olacak bütün hak ve ayrıcalığın (Hukuk ve Imtiyaz) verilmesinin yanın- dayım.11 Mustafa Kemal'in bu mesajdan mak- sadı, bir taraftan Ingiltere'nin Kürtleri etkilemesine yol vermemek ve onları Ingiliz iktidarının elinin altından çıkar- mak bir diğer taraftan da onları, Ermeni'lere destek vermeyecekleri bir hale getirmek ve en sonunda da onları Türk ulus devletinin kurulmasına destek vermeleri için kullanmaktı. 18'den ta 22 Haziran 1919'a kadar, Mustafa Kemal güvenilir dostlarıyla, mücadele hareketinden bahsetmek üzere Amasya'da toplanır. Orada, ken- disi, Türkiye'nin kurtuluşu için baştan başa bir ayaklanmaya geçilmesi kararı- nı yayar. Aynı zamanda, eğer gerekirse Ankara'da geçici bir hükümet kurmaya karar verirler. Ali Fuad'ın deyişiyle bu, kurtuluşun ve Türk devletinin kuruluşu- nun başlangıcıydı.12 11 Ibid. 12 Sonyel, Sabahi, Ramsdan, Turkish Diplomacy 1918- 1923, SAGE studies in 20th Century History, Volume 3, 1919'un kışında, Kemal'in hareketi, iç ve dış düzeyde çok yönlü bir ilişki kurmuştu. Hareketin gelişmesinin en önemli sebeplerinden biri Kemal ile Bolşevik'lerin dostluğunun kurul- masıydı. Sovyetler, Anadolu'da Ermenistan ve Kürdistan devletlerinin kurulmasına müsaade edilmemesi için müttefiklere karşı Türkiye'ye gizli bir söz vermişti. Kürtler, Bolşeviklerin ve Türklerin yardım etmesini bekleye dur- sun, bu durum, Ingiliz'ler için bir korku meydana getirdi. Ve sonuçta her ikisi de Kürtlerin içinde yayıldı ve durum öyle bir hal aldı ki Nusaybin ve Nusaybin'in etrafındaki halk açıkça şunu diyordu: "Biz, Bolşevikiz ve biz kendi kendimizi yöneteceğiz. Yabancı güçler (Ingiliz ve Fransa- S. G) bura- da hükümdarlık yapamaz"13 Türk-Kürt Ulusal Paktı Mustafa Kemal, Kürtlerden 23 Temmuz 1919'da Erzurum'da yapılacak Doğu Vilayetleri Kongresi'ne hazır olmalarını ister. Bitlis, Van ve Erzurum'un birçok bölgesinden temsil- ciler gider ancak bunlar önemli insanlar değillerdi. Bunlar daha çok Osmanlı'lar tarafından oralara yerleş- tirilen molla ve memurlardı. Bir diğer anlamda, Kürtlerin gerçek temsilcileri değillerdi. Bu Kongre, başlıca iki görev üstlenmişti. Bunlardan biri temsilciler komisyonun ve Mustafa Kemal'in rehberi olacağı başkanlık seçimiydi. Ikincisi de, Ulusal Pakt'ın (National Pact) yayımlanmasıydı. Bu paktın ilk maddesi aşağıda geçtiği şekilde başlıyor: 13 FO 371/5067 Civil Commissioner to India Office, Baghdat, 22 February 1920 120 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- "Erzurum, Trabzon, Samsun, Sivas, Diyarbakır, Mamuretulaziz, Van ve Bitlis vilayetleri tek parçadır ve hiçbir şekilde Osmanlı topraklarından ayrıla- maz."14 Bundan daha fazlası Kongre, azınlıklara hiçbir özel hak verilmeye- ceğini bundan dolayı Avrupa'lı ülkelerin Türkiye'nin bölünmesinden elini çekmesi gerektiğini bildirdi.15 Sözkonusu pakt, bazı haklar elde etme umudunda olan Kürtler için, kötümserliğe ve endişeye neden oldu. Bunun içinde, onlar için hiçbir şey yoktu. Bu Mustafa Kemal'in arzusuyla tam uyuşuyordu. Kuzey Kürdistan'ın bütün topraklarını Türk ulusu olarak kaydediyordu. Mustafa Kemal açısın- dan önem verilmesi gereken, 30 Ekim 1918 yılında imzalanan ateşkes anlaş- masından önce Osmanlı'ların hükmü altında kalan Musul Vilayeti'yle bera- ber bütün bu bölgelerin korunmasıydı. Kürt siyasetinin başındakilerin kafası Atatürk'ün ve Avrupa ülkelerinin siyase- tini almıyordu. Onlar daha çok onun- bunun sözlü sözüyle yetiniyorlardı. Mustafa Kemal'in en yakın yaveri Ismet Inönü bir zaman diyordu ki: "Türkiye'nin gelecekteki cumhuriyeti, Kürt-Türk ulusudur."16 Kürtler buna inanıyorlardı ve Türkiye'nin özgür- lüğü için ellerinden geleni esirgemiy- orlardı. 14 Sonyel, op.cit, p.15. 15 Knudsen, Erik Lance, Great Britain, Constantinople, and the Turkish Peace Treaty 1919-1923, Garland Publishing Inc, New York and London, 1987, p.112. 16 Gunter, Michael, The Kurds and the Future of Turkey, London, 1997, p.5. Hileyle karışık sözlerinin yanında Mustafa Kemal, Kürd'ün çıkarını etki- sizleştirmek için hiçbir fırsatı elinden kaçırmıyordu. Ingiltere, 1919'un yazın- da, Kürtlerin kapasitesi ve uygun- luğundan uzmanlık edinmek niyetiyle, Kürt Lawrance olarak tanınan E.W.C. Noel'i Kürdistan'a gönderir, ki eğer mümkünse Kürtler için bir devlet kurulsun.17 Noel, Kürdistan Devleti'nin kurulması adına elinden geldiğince en fazla çalışan Ingiliz subaylardan biriy- di. 13 Haziran 1919'da, Ingiltere'nin Bağdat'taki üst düzey yüksek temsil- cisinin organizatörü Kolonel Wilson, Bağımsız bir Kürdistan Devleti'nin kurulması için Ingiltere hükümetine bir öneride bulunur. Öneride bağımsız Kürdistan devleti Van, Bitlis, Diyarbakır ve Elazığ vilayetlerinden ibareti. Noel, Wilson'a danışarak Istanbul'a gitmeye karar verir, ki Bedirhanlar ailesiyle toplansın ve onlardan bir ikisi ve güç sahibi bazı Kürtlerle, Pan-Islamist Türklerin, Kürtleri Ingiliz'lerin Ermeni'lere onların topraklarına el koyması için yardım ettiği bahanesiyle, Ingiliz'lere karşı çıkmaya teşvik eden propagan- dalarına karşı çalışmak için beraberce Kürdistan'a gitsinler.18 Aynı bakış açısıyla Noel, Türklerin Diyarbakır, Van ve Bitlis'te oturanların 17 Helmreich, Paul C., From Paris to Sevres: The Partition pf the Ottoman Empire at the Peace Conferance of 1919-1920, Ohio State University Press, Columbus, 1974, p.204. 18 Noel, Major Edward M., Dairt of Major E. M. Noel, or Special Duty in Kurdistan, From June 14 th to September 21, 1919, Printed and Engraved by Superintendent, Government Press, Basrah, 1920, p.1. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 121 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- büyük bir çoğunluğunun Türk oldu- ğu ile ilgili inancını takip etti. O ki Kürdistan'ın bütün bölgelerini dolaş- mış ve kendinden emin bir şekilde Türklerin inancının yanlış olduğunu, bu bölgelerde tek bir tane Türk köyü- nün olmadığını ve şehirlerde bazı Türk memur ve bazı dükkan sahibi olanların dışında başka hiçbir yerde Türk olmadığını bildiriyordu. Noel, 1919'un Haziranı'nda, Osmanlı İmparatorluğu- nun geleceği konusunda iki öneride bulunur: Bunlardan biri şuydu: Ingiltere'nin gölgesi altında Kürdistan devleti tanınsın ve bu devlete Ingiltere tarafından yol gösterilsin.19 Başlangıçta Noel'in en öncelikli işi Kürtleri Kemalist'lere karşı yürek- lendirmek, Mustafa Kemal ve yardım- cılarını yakalamaya çalışmaktı.20 Noel'in bu gezisi, Kemalist Türklerin sert şikayet ve yakınmalarına neden olur. Onlar açısından Kürt meselesi dahili bir meseledir ve Noel'i de Kürtler arasında ayrılık ruhunu yay- mayı istemekle suçladılar.21 Noel'in, Kuzey Kürdistan'daki ziyaretine özel- likle Celadet Bedirhan ve Kamran Bedirhan başta olmak üzere Bedirhaniler yardımcı olur. Bu haber Mustafa Kemal'e ulaştığında onlara çabucak hücum eder, bu girişimden birşey çıkmasına izin vermez ve bununla beraber Noel ve arkadaşları- nın tutuklanması için emir çıkarır. Bu işte bazı Kürt aşiret reisleri de Mustafa 19 Kurdistan: Policy and Future 1918-1920, File 36 /1919, parts 1 & 2, Noel, Major E. W. C., Aleppo, 24th June 1919, L/PS/10/781, p.367. 20 Knudsen, op cit, p. 98. 21 Helmreich, op.cit, p. 98. Kemal'e rehberlik ve yardım ederler. Onlar, emrin çıkmasından sonra Sivas'ta bulunan Mustafa Kemal'e bir destek mesajı gönderirler.22 Noel ve arkadaşları da her biri bir yerden geçer- ler. Mustafa Kemal, 16 Haziran 1919'da, Osmanlı'ların Erzurum'da bulunan 15.Tugay Komutanı General Kazım Karabekir'e gönderdiği bir tel- grafta Kürtlere karşı düşmanca tepkisi- ni ifade eder ve şunu yazar: "Ingiltere'nin desteği ile Kürdistan Devleti'ni kurmak isteyen Diyarbakırdaki Kürt Derneği kapatıldı. Kürt Derneği kaç tane serseri tarafından kuruldu ve Kürtleri temsil etmiyor." Mustafa Kemal daha da ileri gider ve Kürtlere gerçek bir kardeş olarak kucak açmaya ve hep beraber savunma saflarında ve ulusal hak için çalışmaya karar verdiğini söyler.23 Iki gün sonra, Edirne'de bulu- nan 1. Milli Tugay Komutanı Cafer Tayyar'a bir telgraf yollar ve mesajında şöyle yazar: "Ingiltere'nin sayesinde, Bağımsız Kürdistan'ın kurulması pro- pagandası ve bu projeye destek tam olarak ortadan kalktı ve Kürtler de tamamıyla Türk güçlerine bağ- landılar."24 Mustafa Kemal, 23 Haziran'da da, Istanbul'da bulunan Osmanlı güçlerinin Genelkurmay Başkanı Cevat Çobanlı'ya bir telgraf yollar ve bu telgrafta, Ingiltere gözeti- minde kurulacak Bağımsız Kürdistan projesinin bozulduğu müjdesini verir.25 Burada çok açıkça görülüyor ki 22 Mango, A., op. cit,p. 10. 23 Ibid, p. 7. 24 Ibid, p. 8. 25 Ibid. 122 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Mustafa Kemal, Türk Milletinin yük- selişi için merkezi devletle ilişkilerini tamamıyla koparmamıştır. 1919'un 4 Eylülü'nde, Sivas Kongresi açıldı ve Kongre'de Mustafa Kemal ve arkadaşlarıyla beraber sadece 38 kişi hazır bulundu. Kongre'ye Osmanlı'lar döneminde eski bir yönetici olan Mezhar Mufti'nin dışında, ki o da Hakkari'yi temsilen katılmıştı, hiçbir Kürt temsilci katılmadı. Diyarbakır temsilcisi adına giden Ihsan Hamid de oraya yetiştiğinde Kongre sona ermişti. Ihsan Hamid, Sadullah Efendi ve Hacı Musa Mutki, 12 üyeden oluşan başkan- lık konseyine üye oldular.26 Mustafa Kemal, çok sayıda Kürt aşiret reisini kendi tarafına çekebildi. Aynı zaman- da, orada burada cereyan eden Kürt hareketlerini de ortadan kaldırdı. Mustafa Kemal, yerini güçlendir- dikçe Istanbul'dan daha büyük talep- lerde bulunuyordu. İstanbul Başbakanı Ali Rıza Paşa, 1919'un Ekimi'nde, Mustafa Kemal ve arkadaşlarını gör- mesi için Deniz Bakanı'nı Amasya'ya gönderdi. 20-22 Ekim'de yapılan görüşmelerin sonucunda, Amasya Protokolü olarak bilinen bir protokol imzalarlar. Buna göre, Merkezi hükü- met Erzurum ve Sivas Kongreleri'nin bütün maddelerini kabul edecek.27 Elbette bu iki Türk tarafın tutumu Kürtlere hiçbir umut bırakmadı. Her ikisi de Kürtlere karşı düşmanca bir düşünce içine girdiler. Kürtler de bu konudan habersizdi. 26 Ibid, p. 9. 27 Kili, Suna, Kemalism, Mentes Matbaası, Istanbul, 1969, p. 16. Değil sadece bu, belki Kemalist Türkler, Sultan hükümeti ve özellikle Ingiltere ve Yunan başta olmak üzere müttefikler arasında da bölündüler. Bunlar birkaç taraftılar ve hiçbiri bir- biriyle anlaşmıyordu. Aralık 1919'da, Sultan'dan, Istanbul Parlamentosu için gerçek bir seçim yapılması talebinde bulundu. Sultan 6. Muhammed buna razı oldu. 1920'nin ilk ayında, en çok parlamento üyesi Mustafa Kemal'in taraftarlığını yapan ulusalcılardan çıktı. Ilk iş olarak, Sivas ve Erzurum anlaşmala- rını temel alan Ulusal Paktı çıkardılar. Kürtlerle doğrudan bağlantısı olan Pakt'ın ilk maddesi şöyle diyor: "Çoğunluğu Osmanlı müslümanla- rının oturduğu bölgelerin beraberce kader birlikleri var. Ancak yabancıların işgali altında bulunan Arap bölgelerinin durumuna genel bir oylama ile karar verilecek.28 Mustafa Kemal, bununla, Türkiye'nin bugün- kü sınırlarını sabitleştirdi. Arap toprak- ları dışında, Kürtler dahil genel olarak müslümanların topraklarını gelecekte- ki Türk devletinin sınırları içine aldı. Mustafa Kemal, bu şekilde, Kürt meselesine büyük bir darbe vurabildi. Kürdistan topraklarını ve Osmanlı Kürdü'nü Türkiye ve Türk olarak kaydederken Kürtler için en zor ulusal sorunu meydana getirmeyi de başara- bildi. Her ne kadar Kürdistan toprak- larının hepsi Türkiye olmadıysa da ancak en büyük parçası Türkiye tarafından işgal edildi. 28 Zurcher, Erik, Turkey: A Modern History, I. B. Tauris & Co Ltd, Revised Edition, London, 1997, p. 144. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 123 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Ve yine bu dolaylarda, yani 1919'da, Kürt Teali Cemiyeti, ki 12 Aralık 1918'de kurulmuştu, Kürdistan Devleti'nin kurulması için uluslararası destek bulmaya çalıştı. Damat Ferit Paşa hükümeti, onlara bir takvim sun- mak için, bu organizasyonun temsilci- leriyle toplanma isteğinde bulundu. 1919'un 10 Temmuz'unda, Osmanlı Devleti'nin temsilcileri Deniz Kuvvetleri Bakanı Avni Paşa, Önceki Şeyhulislam Haydar Efendi (Ibrahim Efendi Heyderi-S.G) ve önceki Savaş Bakanı Ahmet Abuk Paşa, Kürdistan Teali Cemiyeti'nin üyelerinden Şeyh Abdulkadir Şemzini, Emin Ali Bedirhan, Mevlanazade Rafet, Yüzbaşı Emin ve Kolonel Avni ile toplandı. Ingiltere Dışişleri Bakanlığı'nın bir bel- gesine göre, 21 Temmuz 1919'da cemiyetin Ingiliz'lerle yaptığı bir toplantıda onlara, Osmanlı Devleti'nin izni olmadan onlarla nasıl toplandıkları soruluyor. Buna cevaben Mevlanazade Rafet şöyle diyor: "Wilson ilkelerine göre, bütün ulusların kendi mutlulukları için çalışmaya hakkı var... Kürt, sadece bir gücün Kürd'ün özgürlüğünü ve güvenliğini temin edebileceğini düşünüyor. Ingiltere büyüktür. Bundan dolayı, bu niyet için Ingiltere'ye talepte bulunmayı olumlu görüyor. Mevlanazade Rafet Ingiliz'ler karşısında şunu soruyor: Türkiye hükü- meti, kendi geleceğinden emin değilken Kürd'e nasıl otonomi verebilir" 29 Mustafa Kemal, 20 Nisan 1920'de, Ankara'da Büyük Millet Meclisi'nde 29 Great Britain Foreign Office, {112773/ 3050/ 44A}, Letter from Mr Hohler to Sir Tilley, Constantinople, 21st luly 1919, British Foreign Documents on British Foreign Policy, 1919-1939, p.696. yapılan ilk toplantıda yaptığı konuşma- da, düşüncesini genel bir çerçeve içine koyar ve orada Osmanlı'dan kalan, 30 Ekim 1918 yılında yapılan ateşkes anlaşmasından önceki bütün bölgeleri ve Musul'u da içine alan Türkiye sınır- larını yeniden belirler. Orada Kürd'ün ismini anmaz. Ancak 1 Mayıs 1920'deki Büyük Millet Meclis'inde şunu diyor: "Bizim toprağımızda Türk, Kürt ve Çerkez ortaktır. Musul Vilayeti'nde Kürt var. Türk de Kerkük'ün yukarısında var. Biz onların arasında farklılık gözetmeyiz."30 Elbette bağımsızlık savaşında Mustafa Kemal, Kürtlere çok dikkatli bir muamelede bulunuyordu ve her zaman "Kardeş" olarak isimiyle dile getiriyordu. Mustafa Kemal, 10 Ocak 1920'de, Şeyh Ziyadin Garzan'a gön- derdiği bir telgrafta şunu yazıyor: "Türk ve Kürt birbirlerinin kan kardeş- leridir ve aynı dinleri var. Elele vererek vatanı korumaya karar verdik"31 Mustafa Kemal, aynı zamanda, Kürtler konusunda Cezire Cephesi komutanı Nihat Anılmış'a bazı tavsiyeler yollar ve bu tavsiyelerde şunu söyler: "Bizim iç siyasetimiz, bütün ülkede yavaş yavaş geniş düzeyde bütün oturanları içine alacak bölgesel idareler kurmak- tır. Kürt bölgelerine gelince, dahili ve dış siyasetimizin ışığı altında onlar için bölgesel yönetim oluşturulmalı"32 30 Mango, op.cit, p. 12. 31 Mango, Andrew, Ataturk, John Murray, London, 2001, p. 622. 32 Mango, Ibid, Note. 26. p. 622. 124 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- İki Belge Lozan Anlaşması imzalanmadan önce, Atatürk'ün Kürt meselesi konusundaki tutumunu daha da aydın- latan iki belge var. İkisinin tarihi ve siyasi değerinin olduğu ve bunların Mustafa Kemal'in Kürtler hakkındaki korku ve endişelerinin bir parçası olduğu malumdur. Mustafa Kemal, 7 gazeteci ile yap- tığı bir toplantıda, Kürtlerin bir tür otonom bölgelerinin olabileceği öner- isinde bulunur. Bu toplantı 6 saat sürer ve Ocak 1923'de 16'yı 17 bağlayan gecede, İzmit'te gerçekleşir.33 Toplantıya aşağıda belirtilen isimler katılırlar: Halide Edip ve kocası, Büyük Millet Meclisi'nin (Parlamento) Istanbul temsilcisi Adnan Bey, Vakit'in başyazarı Mehmet Emin Bey, Tenkid-i Efkar'ın başyazarı Velid Bey, Ileri'nin başyazarı Subhi Nuri Bey, Ikdam'ın başyazarı Yakup Kadri Bey, Tanin'in başyazarı Ismail Müştak Bey, Akşam'ın başyazarı Falih Rıfkı Bey ve Ileri gazetesinin raportörü Kılıçzade Hakkı Bey. 4 din adamı da Ankara'dan gelip toplantıya katılmışlardı. Toplantıya, Atatürk'ün, not tutan bir yardımcısı da katılır. Toplantıda konuşulanların ve bahs- edilenlerin bir bölümü aşağıda yer aldığı gibidir: Atatürk: Öncelikli olarak üzerin- de konuşmak istediklerimizi belir- leyelim. 33 Olsen, Robert, Kurds and Turks: Two Documents Concerning Kurdish Autonomy in 1922 and 1923, Journal of South Asia and Middle Eastern Studies, Vol. XV, No.2, Winter 1991. p. 20. Ahmet Emin Bey: (Yüzünü Atatürk'e çeviriyor) Öyle görünüy- orki Kürt meselesinden bahsetmek istiyorsunuz. Elbetteki daha iyi olan mesele için bir çerçeve belirlenme- sidir. Bu meseleyle bir iç mesele olarak muamelede bulunmanız daha iyi bir iş olacak. Atatürk: Kürt meselesinden sade- ce Türk'ün çıkarı açısından bahs- edilemez. Bildiğiniz gibi Kürt, Türkiye'nin içinde çok yerde yer- leşiktir ve çok yerde de Türklerle karışmışlar. Eğer biz bu bölgelerin Kürt oluşları için bir sınır koymak istersek o zaman bu bölgeleri Türk ve Türkiye olarak adlandırmalıyız. Örneğin: Kürt ulusunun sınırını çizmemiz için ta Erzurum, Erzincan ve Sivas'a kadar gitmeliyiz. Doğru, Konya'nın etrafındaki kırsal alan- larda bulunan Kürt aşiretlerini de unutmamalıyız. Bundan dolayı, Kürd'ün bağımsızlığından bahsede- ceğimize, anayasamıza göre Kürd'ün otonomisinin olması mümkündür. Bu anlamda, içinde Kürd'ün olduğu her vilayetin otomatik olarak otonomileri olabilir ve kendilerini yönetebilirler. Bundan da fazlası, Türk halkından bahsedildiği her vakit, Kürt halkın- dan da bahsedilmeli. Eğer bahset- mezsek, böylelikle Kürt meselesi her zaman doğrulacak ve bizim için sorun yaratacak. Şimdi, Büyük Millet Meclisi'nde Türk ve Kürt üyeler de var ve bu iki halkın kaderi birbirine bağlıdır. Türk ve Kürd'ün Türkiye'de ortak kardeş olduklarını da söyleyebiliriz. Bu yüzden onlar B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 125 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- için bağımsız bir devletin kurulması doğru değildir.34 Atatürk'ün Kürtlerden bahsettiği durum, Izmir'in Eylül 1922'de kurtu- luşundan 4 ay önce ve Türk devletinin oluşturulması düşüncesi aşamasın- dadır. Bununla bir taraftan Kürt ve Yunanlı'ları birbirinden uzaklaştırmak isterken bir diğer taraftan da bu tutu- mu, Lozan görüşmeleri ve anlaşması- nın süresince Türk çıkarı için kullan- mak istedi. Bu konuyu yayınlayan 2000 Ikibin'e Doğru gazetesi, sonda şunu soruyor: "Ne oldu? Otonomiden bahsedildiğinde ve içinde Kürd'e hiçbir işarette bulunmayan 20 Nisan 1924 Anayasası'na karar verildiği zaman, ne oldu da Kürt meselesi unutuldu? Gazete, bu soruyu cevapsız bırakıyor! Basın toplantısı ile Türkiye anayasası kararı arasında en büyük ve en tehlike- li olay öne çıktı ki o da Lozan Anlaşmasıydı. Mustafa Kemal, orada, hedeflerinin çoğuna ulaşır. Müttefikler ve dünya ülkeleri Türk devletini resmi olarak tanıdılar. Türk, endişeden kur- tuldu ve Kürd'e gereksinimleri kalmadı. Kürtler için otonomiden uzun uzadıya bahseden bir diğer belge daha var. Bu belge, araştırma ve 10 Şubat 1922'de Büyük Millet Meclisi'nde otonomi kanununun şekli meselesi bahsinden ibarettir. Otonomi Kanunu taslağının metni Ingiltere'nin Istanbul temsilcisi Horace Rumbold tarafında resmi bir yazıyla Ingiltere Dışişleri Bakanı Lord Curzoun'a gönderildi. 34 Ibid, p. 22. Kanun, 18 maddeden oluşuyor. 1. maddede, "Büyük Millet Meclisi, ulus- larının örfüyle uyumlu olacak şekilde Kürt milleti için otonom bir yönetim kur- maya başlayacak" deniyor. 3.,4.,5.,6. ve 7. maddeler, başlıca idari birimlerin seçimi ve Kürt Ulusal Meclisi'nin (Kürt Parlamentosu) kurulmasından bahsediyor. 9. madde, Van, Bitlis, Diyarbakır vilayetlerini ve çok sayıda kaza ve nahiyesiyle beraber Dersim sancağı gibi bölgeleri içine alan Kürdistan sınırlarının belirlenmesinden ibarettir. 10., 11., 14. ve 17.maddeler adalet sistemi, gümrük ve vergiden bahsediyor. 12. ve 13. maddeler, Kürt jandarması oluşturmak ve Kürt subay- ları Türkiye ordusundan çıkarmak için koyuldu. 15. madde Kürt dilinin kul- lanılması yönünde çok sayıda şart koyar ve şunu söyler: "Türk dili, Kürt Ulusal Meclisi'nin tek dili olacak ve dairelerde de yine Türkçe kullanıl- malı." Yani Kürt dili, okullarda eğitim için kullanılacak. Valiler, gelecekte hükümetin resmi dili olmasını talep etmemeleri şartı ile Kürt dilinin kul- lanılmasını teşvik edebilirler. 16. madde, bilimsel yerler, hukuk ve tıp fakültelerinin açılmasından bahs- ediy- or. 18. madde, Kürt Ulusal Meclisi'nin hiçbir kararının, önceden Ankara Büyük Millet Meclisi'nin üzerinde onayı olmadan, kanun olmayacağı şartı getiriyor. (Bu yazının sonunda yer alan anlaşmanın metnine bakınız). 1922'de, Büyük Millet Meclisi'nin üye sayısı 438'di. Bunlardan 72'si Kürt'tü. Sir Horaca Rumbold resmi mektubunda şunu der: "Kürt üyelerden 64'ü, kanun projesinden razı değildi. 126 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Bunun dışında, bazı üyeler hiç bir tarafa oy vermemişti. Kürt üyelerin razı olmaması, projenin onların bek- ledikleri ve istedikleri düzeyde çıkma- masından kaynaklanıyordu. Bundan dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde büyük bir kargaşa meydana geldi. Bu konu başka bir otu- ruma ertelenir ve böylece oturum sona erer. Robert Olson'in dediği gibi: "Haberdar olduğum kadarıyla, Büyük Millet Meclisi'nde bir daha bu mesele- den bahsedilmez."35 Kürt meselesinin ve otonomi kanu- nunun öne çıkarılması, Kürdistan Teali Cemiyeti'nin mücadelesi ve Dersim'de 1920'nin Ocak ayında başlayıp 1921'in Nisan'ında başarısızlığa uğratılan Koçgiri isyanının sonucuydu. Neticede, Ankara'daki Büyük Millet Meclisi, Kürtlerin hoşnutsuzluğunu araştırmak için bir komisyon oluşturur ki ayaklanmanın ve Kürtlerin istekle- rinin sebeplerini bulsun ve bunları takip etsin. Koçgiri Ayaklanması Üzerine Bir Özet 1919 Eylül'ünün başında, Harput vilayetinin valisi Ali Galip Bey, Osmanlı hükümetinin emriyle Kürt süvarilerden Sivas'a saldırmalarını, Mustafa Kemal ve meclis üyelerini tutuklamalarını ister.36 Bundan önce, Istanbul'un haberi dahilinde, Ingiltere'nin bir planının uygulamaya 35 Ibid, p.24. 36 Knudsen, po. Cit, p. 133. geçirilmesi niyetiyle Major Edward Noel Kürdistan'a gider. Ingiltere'nin Istanbul hükümeti ile planı, gayr-ı nizami Kürt güçlerinin Malatya'daki Sultan güçlerinin yardı- mıyla, Kemalist Türk milliyetçileri hareketten düşürmesi ve Türkiye'nin bütününde başarısızlığa uğratmasıydı.37 1919'un Ocak ayında, Major Noel, Malatya'da tesadüfen Ali Galip Bey'le karşılaşır. Bu ikisinin görüşmesi, Mustafa Kemal ve arkadaşlarını tutuk- lamaya çalışmakla hiçbir ilgisi olmaz. Ancak, temelde her iki tarafın çabası Kemalistlere karşıdır. Atatürk, bu meseleyi, kendi hareketinin maslahatı için kullanır. Atatürk, bundan sonra, birkaç tane Dersim ve etrafındaki Koçgiri aşiret reisiyle toplanır. Bunlardan biri Koçgiri'lerin aşiret reisi Mustafa Paşazade'nin oğlu Alişandır. Onlardan, Ali Galip Bey'e yardım etmemeleri isteğinde bulunur.38 I. Dünya savaşının sonunda, Kürdistan Teali Cemiyeti Istanbul'da kurulur. Mustafa Paşazade, oğlu Alişan Bey ve Nuri Dersimi'den oluşan bazı Koçgiri aşiret reisi buna katılırlar. Büyük savaştan sonra Kürtlerin hak- larının gerçekleşmesi için kendi böl- gelerine dönerler ve mücadeleye devam ederler. Ali Galip Bey mese- lesinin sona ermesinden sonra, Alişan Bey ve Koçgiri'lerin bir kaç başkanı Mustafa Kemal'le topla- nırlar. Mustafa Kemal onlara, Kürt ve Türk'ün tehlikede olduğunu çünkü müttefiklerin Kürdistan'ı Arap ve 37 Ibid, p. 121. 38 Hesretyan, M, Turkiye'de Ulusal Mesele, Kamışlo, 1991, s. 21. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 127 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Ermeni'ler arasında bölüştürmek iste- diğini bundan dolayı da her iki tarafın Türkiye Konfederasyon Birliği için çalışması gerektiğini bildirir. Mustafa Kemal, burada, onlara Kürtlerin çıkarı için her işi yapacağı sözünü verir ve beraber siyasi bir sözleşmeye varırlar.39 Koçgirililer de Kemalist'lere yardım için her şeyi yaparlar. Mustafa Kemal, 1920'nin Eylül'ünde, Ankara'daki Büyük Millet Meclisi'nde bulunan 72 Kürt üyeden, Amerika Başkanı Wilson ve Paris'te bulunan bütün Müttefik güçlerinin büyükelçiler- ine bir mektup göndermelerini ve onlara Kürtlerin Bağımsız Kürdistan talebinde bulunmadıklarına ve Türkiye'de Türk kardeşlerle beraber yaşamak istedikler- ine dair güven vermelerini ister. 1920'nin Aralık ayında, Kürdistan Teali Cemiyeti'nin kaç tane şubesi Alevi'lerin içinde açılır. Atatürk'ün, Millet Meclisi'ndeki tutumu ve Cemiyetin teşviki, Alişan Bey ve Koçgirilileri çok kızdırır. Buna tepki olarak, Kürdistan Teali Cemiyet ile beraber, Istanbul'da bulunan Avrupa ülkelerinin büyükelçilerine ve mütte- fikler konseyine bir telgraf yollarlar. Bu telgrafta, Atatürk'ü bu işi Kürt tem- silcilerin haberi olmadan yapmakla suçlarlar. Elazığ, Diyarbakır, Bitlis, Van, Sivas ve Erzurum'da bulunan Kürt reisleri adına Kürdistan'ın bağım- sızlığı talebinde bulunurlar ve Kürt- lerin haklarına destek verme adına bütün çabaları vermeye söz verirler.40 39 Şaweys, Ismail Hakkı, Koçgiri Savaşı, Rojî Nwe -Süleymiye (Yeni Gün-Süleymaniye) Dergisi, Sayı 3, Yıl 2, Birinci Bölüm, Haziran 1961, s. 96. 40 Aynı Kaynak Bu şekilde, Koçgiri reisleri ayaklan- maya hazırlanırlar. Kürtler, Hasan Baba'nın mezarında, Türk milliyetçiler- ine karşı mücadele etmek için Imam Ali üzerine yemin ederler. Alevi, Sünni, Nakşibendi ve Kadiri'siyle bütün Kürtlerin birliği çağrısında bulunurlar. 25 Ekim 1920'de aşağıda geçen telgrafı Ankara'ya gönderirler. "Sevr Anlaşmasına göre, Türk hükümeti ve hilafet, Erzurum ve Sivas kongreleri de Kürdistan'ın bağımsızlığını tanıdılar. Diyarbakır, Van, Elazığ, Bitlis, Sivas ve Erzurum bölgelerinde bağımsız bir Kürdistan kurulmalı."41 Ankara'daki Millet Meclisi'nde bulunan Kürt tem- silciler yoluyla, Dersim'li Seyid Rıza'yı bütün Kürtlerin başkanı yapmaya ve Alişan Bey'e de iyi bir paye belirlem- eye söz verir. Ancak her ikisi de bu öneriyi önemsemezler. Ayaklanmacılar, büyük miktarda silah ve patlayıcı ele geçirirler. Erzincan-Sivas arasındaki yolu tutar- lar. 1921'in Mart ayında, Koçgirililer ve Dersimli'ler biraz üstünlük elde ederler ve Ümraniye kenti Kürt ayak- lanmacılar tarafından kurtarılır. Orada Kürt bayrağını dalgalandırırlar. Bu başarının sayesinde Sivas, Arapgir ve Erzincan'ın çevresindeki bölgeler Kürt otoritesinin kontrolü altına geçer ve Türk askerlere ancak Kürtçe kağıt ve belgelerle evlerine gitmelerine yol ver- iliyordu. Mustafa Kemal buna çok öfkelenir. Atatürk'ün isteği üzerine Sivas Valisi, 10 Mart'ta, Dersim Kürtlerine bir mektup yazar. Isteklerini göndermeleri ve yanlarındaki 41 Aynı Kaynak, Ikinci Bölüm, Sayı 4, Yıl 2, Temmuz 1961, s. 5. 128 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Ermeni'leri teslim etmeleri konusun da yardım etmeleri ricasında bulunur. Onlar da telgrafa şu şekilde cevap verir: "Temiz bir kalple görüş ve düşün- celerimizi aşağıda geçtiği şekilde size sunuyoruz: 1- Savaş ve kan dökmek Kürt ve Türk'ün çıkarına değil. 2- Mustafa Paşa, Sivas ve de Erzurum kongrelerinin kararı üzerine Kürdistan'ın sınırlarının büyük bir ölçüde ayrılması gerekiyor. 3- Hükümetin kararıyla Kürdistan idari, ekonomik ve bilgi açılarından bağımsız olmalı ve Türkiye ile aynı olacak şekilde bakılmalı. 4- Osmanlı'nın eski siyaseti Kürdistan için canlandırılmamalı. Kürd'ün hakları tanınmalı. Türk nasılsa Kürde de o şekilde bakılmalı ve devlet işlerine katılmalı. 5- Koçgiri Kürtlerinin isteklerine karşı güç kullanmanın sonucu kötü olur. Değil sadece Koçgiri, ağır vergi yükü altında hepimizin hayatı zehir oldu. Biz, bütün Kürtler, okulsuz, hastahanesiz ve doktorsuzuz. Dünya savaşı evimizi viran etti. Bundan dolayı Kürdistan'ın yeniden yapılan- maya ihtiyacı var. 6- Bütün mahkumlar serbest bırakıl- malı. Türk askeri Kürd'e düşman gözüyle bakmamalı. Biz meşru olmadığı sürece kan dökmeyiz. 7- Yanımızdaki Ermeni'lerin hepsi çocuk, kadın ve yaşlılardır. Silah- sızlar ve bize sığındılar ve de masum- durlar. Bundan dolayı onları teslim etmeyiz.42 42 Aynı Kaynak, Üçüncü Bölüm, Sayı 5, Yıl 2, Ağustos 1961, s. 26. Bu hassas aşamada, Mustafa Kemal, Kürtler karşısında hiçbir şey yapamaz. Koçgiri ve Dersimlilerin Kürdistan'ın bağımsızlığı için ortak mücadele içinde olduğunu bilir. Bundan dolayı, onları kandırmak için Kürdistan'a çok sayıda heyet gönderir. Onlar, Dersim ve çevresine ulaştık- larında Kürtlere Türklerin de onlar gibi Alevi olduğunu, Mustafa Kemal'in kendisinin de Alevi oldu- ğunu Kürtleri de çok sevdiğini söylerler. Aynı zaman- da, müttefikler Türkiye'den çıkarıldık- tan ve Türkiye bağımsızlığını elde ettikten sonra, Kürd'ün de erteleme olmaksızın otonomisini alacağı sözünü verirler. Bu yüzden Türk-Kürt arasında hiç kargaşa olmasına gerek görülmez. Mustafa Kemal'in emri ve tavsiyesi üzerine özel bir heyet oluşturulur ve bu heyet Kürt reislerin yanına gidip onlara şunu der: "Biz, Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle geldik. Onun size selamları var ve O, Kürt otonomisi hükmüne karar verdi. Savaşı durdurun. Kürt dili resmi olacak ve Kürdistan'ın ekonomisi ayrılacak. Tabii kay- naklar Kürdistan için harcanacak ve Kürdistan'ın yöneticilerinin hepsi Kürt olacak diyor."43 Kürt ayaklanmacılar, 1921'in Mart ayında, Ankara'daki Büyük Millet Meclisi'ne başka bir telgraf daha yol- larlar ve bir Kürt hükümdar'ın iktidarı altında bir Kürt otonomisi talebinde bulunurlar. Bu da, otonomi peşinde olan ve müttefiklerin yardımını bekle- 43 Aynı Kaynak, s. 28. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 129 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- yen aşiret reislerinin yolunun tutulması içindir. Mustafa Kemal, cevabında, Kürt aşiret reislerini kendi tarafına daha fazla çeker ve kaç tanesini Ankara'da Büyük Millet Meclisi'ne üye yapar. Bir diğer taraftan da Alevi olan Koçgirililer, Sünni Kürtler arasın- da ayaklanma olmaması için çaba gös- teriyordu. Koçgirililerin hükümetin isteği üzerine silah bırakmaya hazır olmadıkları bir zamanda, Merkezi Güçler Komutanı Nurettin Paşa komu- tasındaki süvari birlikler ve büyük sayıda gayr-ı nizami (caş) askerlerle Koçgiriye saldırır ve 23 Nisan 1921'de hareketleri dayanmaz ve sona erer.44 Türk saldırısı o kadar acımasızcaydı ki bu konuda Büyük Millet Meclisi'nde büyük bir kargaşa meydana geldi. Üyelerden biri şunu der: "Dersimlilere karşı gerçekleştirilen vahşet "Afrika'lı barbarlar" tarafından da kabul edile- mez." Büyük Millet Meclisi, bir heyet gönderilmesine ve Nurettin Paşa'nın mahkemeye verilmesine karar verir. Daha sonra, 1921'in Kasım ayında, Nurettin göre- vinden alınır ve Mustafa Kemal bırakmaz bundan daha fazla cezalandırılsın.45 Lozan Konferansı'na Doğru Paris'te 1919'un Ocak ayından ta 1920'nin Ağustos ayına kadar devam eden barış görüşmelerinin sonucunda Sevr Anlaşması meydana gelir. Bu anlaşma, 433 maddeden oluşuyor. 62. 63. ve 64. Maddeleri içine alan üçüncü 44 Mango, Andrew, Atatürk, John Murray Publisher Ltd, London, 2000, p.330. 45 Ibid. bölüm Kürdistan adı altındadır. Osmanlı Devleti adına bunu imzalayanlar General Hadi Paşa ve Rıza Tevfik Bey idiler, ki her ikisi de Bern'de Osmanlıların temsilcisi olan Reşad Bey'le beraber senatördüler.46 Müttefik ülkelere nazaran diplomatik temsilcilik- leri en alt düzeydeydi. Bu konu için önemli olan şu ki Osmanlı Devleti Parlamentosu, Kemalist hareketin baskısı altında, bu anlaşmayı asla kabul etmez ve bu konudaki onayını vermeye rıza göstermez. Sevr'in imzalanmasıyla Türkler, yorulmaksızın bu anlaşmanın etkisizleştirilmesi için çalıştılar. Bu plandan da akıllı bir şekilde başarıya ulaştılar. Kemalist'lerin savaştığı bir diğer cephe de diplomasi cephesi idi. Bu gün- lerde Kemalist'ler için en önemli adım, 12 Mart 1921'de Sovyetler Birliği ile bir anlaşma imzalamalarıydı. Bu anlaşma, Kürt özgürlüğünün geleceğini iki yön- den tehlikeye attı. Bir defa bununla, Kürtlerin bütün ulusal ve insani hak- larını inkar eden Türk Ulusal Pakt'ını resmi olarak tanıttı. Iki, Sevr Anlaşması'nı geriye atar ve Türkiye'nin de buna bağlı olması konusuna hiç bir önem verilmez. Anlaşmanın ilk mad- desinde, iki taraf da yeni Türk hüküme- tinin uluslarası hiçbir anlaşmayı tanı- mayacağı konu- sunda anlaşacaklar. Yani yeni Türkiye Milli Hükü- meti buna bağlı değil ve bunun uygulanması da mümkün değil.47 Sovyet'lerle Türkiye arasındaki anlaşma, 46 Treaty of peace with Turkey. Singed at Sevres, August 10, 1920, Treaty Series, No. 11 (1920), Published by H.M.S.O., London, 1920, p.6. 47 Anderson, M. S., The Great Powers and The Neat East 1774-1923, Edward Arnold Publishers Ltd, London, 1970, p. 175. 130 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Kemalistler için büyük bir güç, daha büyük bir umut meydana getirdi ve Sevr Anlaşması'nın bozulması için oldukça tehlikeliydi. Bu aynı zamanda, Türk ulusal sorununun evrensel-leştir- ilmesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kurul- ması için ilk sağlam temeldi. 11 Ocak 1921'de yapılan savaşta, Yunanlılar yenilir. Kemalistler bunda büyük bir askeri başarı kaydederler. Yunanlılar Izmir ve çevresinden tama- men çekildiler. Diplomatik düzeyde de Kemalistler, Sovyetler Birliği, Italya, Fransa ve Amerika Birleşik Devlet'leri ile çok güçlü ilişkiler kurarlar. Bunların tümünde de yollarını Kürtlere bağlıyorlardı. Aynı zamanda, Sultan hükümetini de kenarda bıraka- bildiler. Kürtler, bu olaylardan haber- dar olmuyor ve Kemalistler dikkatli ve güvenli bir şekilde hedeflerini elde edene kadar gözünün önünde sadece yüzeysel olan şeyler oluyordu. Sonuç olarak onlar, Lozan'da Türklerin tek temsilcisi oldular ve Sevr Anlaşması'nı uygulanamaz bir sayfa yapmaya ve dünya güçlerinin yaklaşık 18 aylık diplomatik çabalarını düşünme aşa- masına koymayı başardılar. Onlar, içte de, 1921'in başından itibaren Türk gençlerinin, gelecekte yabancıların çağrısıyla Türkiye'ye karşı çalışan azınlıklara karşı durması için şimdiden hazırlanması gerektiğini tekrarlıyor- lardı.48 Kemalistler, burdan, Kürtlerin asimile edilmesi için planlarını tam olarak aşikar hale getirdiler. Öyle aşikar 48 Oke, Mim Kemal, The Armenian Question 1914-1923, University Printing House, Oxford, 1988, p.200. hale getirdiler. Öyle görünüyor ki Kürtler, tüm bölgelerinde bütün taraflarıyla, hepsinden önce de Şeyh Mahmut, o kadar minnetsizdiler ki Kemalistlerin faaliyetleri ve niyet- lerinden haberdar değillerdi. Şeyh Mahmud'un etrafı Türk yanlılarıyla örülmüştü. Kendisi de dostunu düş- manını tanımayanlardan biriydi ve Kürtlerden samimi ve uygun olanları kendisinden uzaklaştırmıştı. Bir vakit, Özdemir olarak adı yayılan Ali Şefik'in az bir gücü Revanduz'a gider. Şeyh Mahmut, güya Musul Vilayeti'nin Türkiye'ye bağlanacağı şeklinde ona inanır. Bundan dolayı elinden geldi- ğince ona yardım eder. Şeyh Mahmud'un en tehlikeli ve büyük hata- larından biri, Kemalist'lere tam bağlılık için Musul Vilayeti adına Millet Meclisine üye olmaları amacıyla Ankara'ya kaç tane temsilci gönderme- siydi.49 Kemalistler, bunu iyi bir fırsat olarak gördüler ve bunu, Lozan'da daha fazla başarı elde etmek için bir araç yaptılar. Öyle görünüyor ki İngiltere'nin Bağdat ve Ingiltere hükümetindeki yüksek temsilcisi Şeyh Mahmud'un bütün bu ilişkilerinden haberdardı. Şeyh'in Kemalist'lerle ilişki- leri ışığında, Ingiltere hükümetinin Şeyh'e hiç güveni yoktu. Bundan ola- cak ki Yük- sek Temsilci Şeyh için bir sınır belirler ve 2 Mart 1923'te Süleymaniye'yi uçaklarla bombalar.50 Atatürk, bununla, Şeyh Mahmud'un ikinci hükümdar lığının çökmesi ve 49 Taki, Ahmed, Kürt Halkının Mücadelesi, Salman el- A'zamn Matbaası, Bağdat, 1970, s. 82-83. 50 Report on Iraq Administration: April 1922-March 1923, Published by H.M.S.O., London, 1924, p. 40. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 131 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- GüneyKürdistan'ın şu ana kadar da gerek- li olduğu şekilde kendisini toparlama- ması için büyük bir bahane meydana getirdi. Mustafa Kemal'in çabası, müttefik güçlerin bölünmesi için tuttu. Başlan- gıçta, ikinci en önemli güç olan Fransa'yı Ankara'nın dostu yapar. Millet Meclisi'nin 1 Mart 1922'deki toplan- tısında Atatürk, Sevr Anlaşması'nı imza- layan en büyük güç olan Fransa Devleti'nin, ulusalcı Türklerle tama- mıyla farklı bir mutabakata vardığını ve Sevr Anlaşması'nın hiçbir öneminin olmadığını ve anlaşmanın üzerinde yazıldığı kağıdın hiçbir değerinin olmadığını bütün dünyaya kanıtladığını açıkça bildirir.51 Kısaca, Sevr ile Lozan arasında Atatürk, müttefik ülkeleri tek tek kendi dostu yapabildi. Sadece Ingiltere kalmıştı. Onun da kapasitesi günden güne azalıyordu ve tek başına Sevr üzerinde hakim olamıyordu. Milliyetçi Türk Hareketi'nin Lozan Konferansı'na Ismet Inönü başkanlığın- da katılacak heyet, 2 Kasım 1922'de seçildi. Sıkı bir görüşmenin ve isteklerin ardından, onlardan başlıca iki madde üzerinde ayak diretmeleri istendi. Bu iki madde de şunlardan ibaretti: 1- Türk çıkarlarının hesabı üzerin- den ulusal bir Ermeni Devleti'nin kurulması için hiçbir önerinin kabul edilmemesi. 51 Inclosure in Doc 35, Soeach by Mustapha Kemal in the Grand National Assembley, Angora, March 1st, 1922, British Documents on Foreign Affairs, Part. II, Series B, Turkey, Iran, and the Middle East, 1918-1939, Vol.3, The Turkish Revival 1921-1923, University Publication of America, London, 1985, p.45. 2- Süleymaniye, Kerkük ve Musul. Aynı zamanda, Türkiye'nin istekler- ine destek vermesi karşılığında Ingiltere'ye petrole has ekonomik çıkarların korunması sözünün verilm- eye çalışılması.52 Bu yukarıdaki maddeler, Kemalist'lerin bütün Osmanlı Kürdistanı'nın işgali için vurdukları en ağır darbeydi. Ancak, Musul Vilayetini ellerine alamadılar. Elbette eğer Türkler, bütün Osmanlı Kürdistanı'nı korusaydılar, böylelikle bu, uzak yada yakın Kürt stratejisinin çıkarı yönünde sonlanacaktı. Lozan görüşmesinde Kürt meselesi, azınlıklar meselesi ile beraber gün- deme geldi. Bundan bahsedildiğinde Türk heyeti, Türkiye'deki bütün müslü- man azınlıkların Türk olarak hesaba katılması üzerinde ayak diretti. Onlar, azınlık statüsünün sadece müslüman olmayan dinleri içine aldığı konusunda ısrarlıydılar. Müttefikler açısından bu tutum, acayip ve garipti. Çünkü onlar azınlığın ırk, dil ve dini içine aldığını bundan dolayı da Kürt, Arap ve Çerkez'lerin azınlık olarak sayılması gerektiğini düşünüyorlardı. Türklere bunu hiçbir şekilde kabul ettiremediler. Yani, şunu kanıtlayabildiler: Türkiye'de yaşayan herkes, ırk açısın- dan Türk'tür. Sonunda Müttefikler, bunun üzerinde fazla durmanın önemli olmadığını düşün- düler. Bu şekilde, mesele, Türklerin üstünlüğüyle sonuç- landı.53 Lozan Anlaşması, Ulusal Türk Devletini tanıdı. Öyle bir devlet ki, 52 Sonyel, Salahi Ramsdan, op. cit, p. 187-8. 53 Ghalib, Sabah, op. cit, p. 74. 132 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- içinde tek millet ve tek dilin dışında başka hiçbir şeyin varlığı yok. Bu ölçüyle, Türkiye'nin yapacağı her hüküm, Kemalist'lerin Lozan'da planını kurdukları siyaset ve düşünce çerçevesinin bir parçasıdır. Elbetteki bu düşünce ve program tasfiye olmadıkça, Türkiye'de Kürt mese- lesinin çözümü zordur. Bu mesele, isla- mi, laik yada başka bir partinin orda iktidarda olması meselesi değil, önem- li olan, Atatürk'ün yolunu uygula- masıdır. Lozan'da Kürt için büyük sorun, orda temsilcisinin olmamasıydı. Ora- da, insan haklarına inanan ve onları savunan kimse de yoktu. Müttefikler, aynı zamanda, Atatürk'ün çabası ile kendi aralarında uyuşmuyorlardı. Bu üç sebep, Türkiye'nin işini kolaylaştır- mıştı. Ismet Inönü'nün yavaşlığı, kendine güveni ve sabrı Türklerin görüşmelerde öne çıkmasının bir başka sebebiydi. Ulusal Türk Devleti'nin kurulmasının dışında başka hiçbir şeye razı olmuyorlardı. 16 Ocak 1923'de gazetecilerle yaptığı toplantı Müttefik'lerin, gelecekteki Türkiye Cumhuriyeti'nde Kürd'ün otonomi elde edebileceğini bilmeleri açısından cesaret vericiydi. Türkiye'nin belirlenen sınırlarının korunması için heyetleri, Musul meselesinin Milletler Cemiyeti ve ilgili yerlere götürülmesine ve de kendilerinin bunun üzerinde görüşmel- er yapmalarına razıydı. Uzun süren bir görüşmenin sonucunda, Millet'ler Cemiyeti'ne bağlı Musul Özel Komisyon'u, Musul'un Irak'a verilmesi ve Kürtlerin istek ve arzularının göz önünde bulundurulması şartı ile 25 yıl için Ingiltere'nin gözetimi altına bırakılması önerisinde bulundu. Ingiltere, 1925'in Eylül ayında, bu şart- lara razı oldu.54 Daha sonra, 1925'in Aralık ayında Musul, Irak'a bağlandı.55 Güney Kürdistan, O zaman, Arap mil- letine ait bir devletin parçası yapıldı. Sonuç 19 Mayıs 1919'dan 23 Temmuz 1923'te Lozan Anlaşması'nın imzalan- masına kadar olan bu aradaki süre tari- hte, Türk milletinin oluşumunun en önemli, en temel ve en zor aşamasıdır. Ancak bu, yeni bir anlayışla ve insan haklarını tanımayla değil damardan bir milli hisle, büyüklenme ve şoven bir ruhlaydı. Bu sürede Atatürk, iç siyasi çıkarlar için, vakıi bir dış siyaseti göz önünde bulunduruyordu. Hareketin dış siya- setini uluslararası değişikliğe göre yürütüyordu. Türkiye topraklarının bağımsızlığı ve egemenliği gerçek- leştirmek için dünya güçlerinin ortak sorunuyla çok dikkatli bir şekilde muamele ediyordu. Öyle görünüyor ki hepsinden daha çok Kürdü dar bir çerçeveye koyuyordu. Atatürk için Kürdün gerekliliğinin önemini başlıca iki sebepten dolayı öne çıkarmıştı. Bunlardan biri: Mustafa Kemal'i destekleyen Osmanlının başlı- ca askeri gücü Kürdistan'daydı. Elbette orada başka bir mücadele ceph- esi açmak istemiyordu. Gerçi 54 Evans, Stephen F., The Slow Rapprochment: Britain and Turkey in the Age of Kemal Atatürk 1919-38, Eothen, London, 1982, p. 89. 55 Ibid, p. 75. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 133 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- o zaman Koçgiri hareketi başlamış ve Kürdistan Teali Cemiyeti de mücadele ediyordu ancak Atatürk'ün becerikli siyaseti ve Kürtlerin saflığından dolayı silahlı hareket sonuç alınamadan bo- zuldu. İki: Yeni Türk devletinin kurul- ması sürecinde, işgalci Müttefik'lere karşı kullanmak üzere cesur ve savaşçı Kürtlerin katılımına ve desteğine ihti- yaç duyuyordu. Atatürk, güç ve bece- rikliliğinden dolayı Arapların toprak- larını Türkiye'nin bir parçası yapamay- acağını erken anlamıştı. Daha önce de Kürdün siyasi oyundan başarı ile çıka- mayacağı onun yanında sabit hale gelmişti. Bundan dolayı, Kürdistan topraklarının çoğundan vazgeçmeye mecbur olduğunu ve işgal edemeyece- ğini biliyordu. İktidara geldiğinde Kürtlerin önündeki bütün yolları tuttu. Sevr Anlaşmasının bozulmasının esas sebebi Atatürk'tü. O, bundan önce siyasi hacmi olmayan tek siyasetçidir. Uluslararası siyasetle mücadele edebil- di ve bu siyaseti bozabildi. Bununla Türkü otoritesinin kalmaması tehliksinden koruyabildi. Lozan'da, Ismet Inönü aracılığıyla maddelerde Kürdün yer almasını bırakmayan da yine o idi. Sonuç olarak, Kürd ulus sorunu, Kürdistan'ı işgal eden ülkelerin bir iç meselesi oldu. Mustafa Kemal 1927'de, Türkiye Millet Meclisi'nde, Lozan Anlaşması'nın Türkiye için öneminden bir defa daha bahseder ve şunu der: Artık, Lozan Barış Anlaşma'sını başlıca ilkelerini bundan önceki önerilerle karşılaştır- mamıza gerek olmadığını sanıyorum. Bu anlaşma, yani bu belge, Sevr Anlaşması'nda Türk milletini yıkmak isteyen bütün çaba, düşünce ve önce- den yapılan hazırlıkları boşa çıkardı. Öyle bir diplomasi ki buna bütün Osmanlı tarihinde yol verilmedi.56 Mustafa Kemal, Burada, Türk tarihini kendisinin eliyle kurulan Türk Ulusal Devletinin tarihine bağladığını tam bir açıklıkla gösteriyor. Bir başka anlam- da, çok uluslu olan Osmanlı Imparatorluğu'nun kaç yüz yıllık tari- hinin onun yanında öyle bir önemi yoktu. Türkiye'de Türk için milli devlet'in oluşması, Irak ve Suriye'de Araplar için milli devletlerin oluş- masıyla-Iran için de böyle bir durum oluştu- Kürt meselesi 20.yy'daki en karışık ulusal meselelerden biri oldu. Kemalizm inancı üzerinde kurulan Türkiye Cumhuriyetine bakıldığında, ömrü boyunca, bir taraftan Kürt mese- lesi, bu devletin varlığı için büyük engel olurken, bir diğer taraftan da bu Cumhuriyet, Kürt için başlıca bir tehlike ve Kürdistan'ın bütün parçalarındaki Kürt hareketi için korku verici bir tehditti. Türkiye, Kürdün yok edilmesi ve ilerlememesi amacıyla gerek bölgede olsun ve gerek dünyada olsun fark etmez, her yerde çok yoğun bir çalışma içindedir. Kürtler, Atatürk ve milliyetçi Türk hareketinin diğer liderlerinin gerçek olmayan sözlerinden hiçbir şey öğren- emedi. Bunun dışında da organizasy- onun, ulusal bir Kürt hareketinin olmayışı, işi iyi bilen ve becerikli olan ve de birlik içinde bir liderliğin olma- 56 Atatürk, M. Kemal, The Great Speech, www.mfa.gov.tr/grupe/ed/eda/edaa/default/htm., p. 1. 134 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- yışı Kürdün yükünü bir o kadar daha ağırlaştırmıştı. Kaç kişi ve kaç tane farklı cemiyet lider ve liderlik adına ortaya çıktı. Birbirleriyle ilişkileri, fikirleri ve planları olmaksızın her birinin yüzü başka bir yerdeydi. Elbetteki bu, Atatürk ve Arapların kendi arzularına ulaşmaları ve her bir tarafın Kürdistan'ın bir parçasını işgal etmesi şeklinde, Kürt düşmanlarının işini daha da kolaylaştırdı. Kürt tarihinde birbirine benzeyen ve birden fazla tekrar eden çok sayıda tutum ve tablo vardır. Eski ve yeni olayların karşılaştırılmasıyla, Kürt hareketinin ulusal hareket bakımından, Fars, Türk ve Arap uluslarının hareket- lerinin hepsinden daha geri ve daha güçsüz olduğu ortaya çıkıyor. Değil sadece bu, belki karşılaştırılamaz bile. Türkiye Cumhuriyeti, Türkiye'de Türk olmayan Müslüman ırkı inkar ediyor. Her ne kadar laik bir ülke olsa da, ancak oradaki bütün Müslüman- ları Türk sayıyor ve haklarını vermiyor. Tek devlet, tek dil ve tek millet temeli üzerinde kurulmuş bir cumhuriyettir. Atatürk'ün devlet konusundaki bu görüşü, Türkiye için en tehlikeli sorunu meydana getirmiştir. Bu devletin 82 yıldır var olduğu doğrudur ancak, dış ve iç siyaset düzeyinde karışık ve belir- siz bir tanım var. Ne Islami ne Asyalı ne Avrupalı, ne demokratik ne de liber- al... Var olan şey şu: Bu kadar yıllık boyunca sert askeri otorite ve şoven ruhu yürütüyor. Bölge ve dünya düzeyindeki önemli olaylar yöneti- cilere, değişiklikliği gerçekten düşün- meleri için öyle bir cesaret bahşetmedi. Bu anlamamazlıktan gelme, herkesten daha önce bildikleri korkularına dayanıyor ki bu korku da ne kadar tanımsız ve çağdaş ruhla uygunluk göstermeyen bir zorlama birlik oluştur- duklarıdır. Bu açıdan Kürt Ulusal Hareketi'nin gücü, kendinde olan bir halk hareketi, bece- rikli ve içten bir liderlik, Kemalizm'in kökünün çürütülmesi için en değerli sebeptir. Emin bir şekilde Müslü- manlar da çok büyük iş yapabilir ve Kemalizm'in direğini kırabilirler. O zaman da Kürtler kendilerinde olmalı. Milliyetçi Türk Müslüman kardeşlerinin ya da Türkiye'yi yöneten başka her gücün elinde kurban yapılmamalı ve olma- malı da. "1922 TARIHLI KÜRT OTONOMISI KANUNUNUN METNI* 12068/82 42. BELGE E65/96/3553 SAYI /308 ISTANBUL, 29 MART 1922 Sir Rumbold'dan Lord Curzoun'a (3 Nisan'da ulaştı) Lord'um 1- Kürtler hakkında, geçen 12 Ocak'taki 53/ sayılı yazı ve önceki mektuplarıma işarettir. Güvenilir bir kaynağın raporundan, araştırma ve otonom bir Kürt yönetiminin kurul- ması için "Türk Kemalistlerin" Büyük Millet Meclisinin bir heyeti- * Dışişleri'nin Ingiliz Belgeleri: Dışişleri Bakanlığı'ndan Rapor ve Evraklar, Gizli Matbua: Bölüm 2, Sıra B, Cilt 3, Türk Dirilişi 1921-1923, Editör Robin Bidwell. S.62-64. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 135 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- nin oluştuğu konusunda sizi haberdar etmekten bahtiyarım. Bu yakınlarda, bir raporla bereber bir kanun projesi hazırlığını Meclis'e sundular. Kanun Meclis'te görüşül- meye ve araştır- maya açılır açılmaz birden, Salih Efendi (Erzurum Temsilcisi), Yusuf Izzettin Paşa (Bolu Temsilcisi), Rakip Bey (Amasya Temsilcisi), Hakkı Hamid Bey(Sinop Temsilcisi) ve Selahaddin Bey'den (Mersin Temsilcisi) oluşan düşman ve kızgın bir taraf meydana geldi. 2- Yusuf Izzettin Paşa, Rakip Bey, Hakkı Hamid Bey, Koçgiri Kürtlerinin hareketini araştırma için gönderilen heyetin temsilcileriydiler. 3- Düşman tarafın görüşü, çoğun- luğun oyuyla alındı. Toplantının 10 Şubat'a ertelenmesine ve üzerinde gizlice görüşme yapılmasına karar verildi. Hazırlanan bu plana göre iş yürüdü. Ulusal Savunma Partisi'nin çok sayıda üyesi buna karşı durdu. Kanun taslağına karşı olan üye sayısı 74 idi. Bazı üyeler de ne tarafa oy vereceklerinden emin değildiler. Ulusal Savunma Parti'si lideri, bütün üyelere acil olağanüstü bir nota gön- dererek hepsinin oylamada hazır bulunmalarını ister. 4- Salih Efendi oturumu açtı ve konuşmasında sert bir şekilde, öner- ilen kanunda istendiği gibi Kürt meselesinin bu basitlikte çözüle- meyeceğini ifade etti. Bu da, bazı kârlı tarafların gerçekleri perde arkasında saklamaları konusunda üyelerin çoğu için şaşırtıcı değil. Eğer istekler Kürtler tarafından tahrik edilmişse o zaman iyi olan Mustafa Paşa'nın onlarla (Atatürk- S.G) ses- siz bir şekilde muamelede bulun- masıdır. Koçgiri isyanı sebebiyle hapsedilenlerin hepsinin serbest bırakılması gerekiyor. Ülkenin çıkar- ları hatırına, Inceleme Komisyonu'nun yaptığı önerilere kanunda tam bir önem verilmesi gerekiyor. Öyle görünüyor ki Cevdet Paşa, Koçgiri Kürtlerine karşı her türlü düşmanlığı yaptı. Bizim, Yunanlılara karşı savaşta olduğumuz bir zamanda bu meselenin bu şekilde çözülmesi mümkün değil. Hareket, Ingiltere Devlet'nin yönetimi ve tutu- munun zorbalığına tepki olarak Hilafet karşısında meydana geldi. Şiddetin kullanılması, meseleyi sadece daha da karışık hale getirir. Kürdistan'da isyan olduğunun bilin- memesi bilgisizliktir. Artı yeter bu kadar köyün yakılması! Hareket, Emir Faysal ve Ingiliz'ler tarafından destekleniyor. Ülkenin çıkarları için bu mesele, şiddetin kullanılmasından uzak bir şekilde çözüme kavuşturul- malı. 5- Salih Efendi'nin konuşmaları anın- da Ulusal Savunma Partisi üyeleri, konuşmalarını ifade ediyorlardı ancak, diğer üyeler tarafından destek- leniyorlardı. Bunlardan bazı- ları şun- lardı: Lafit Bey (Malatya), Haydar Bey (Van), Abdulgaffur Bey (Kars), Emin Paşa (Sivas) ve Rasim Bey. Bunların konuşmaları bezginlik yaratmaktan öteye gitmedi ve bu, Erzurum temsil- cisi Durek Bey'in hoşnutsuzluğuna neden oldu ve şunu der: "Meclis, tam olarak çocuk okuluna benziyor." 6- Gürültünün sona erdirilmesi için bazı üyeler, Salih Efendi'nin görüşleri üzerindeki görüş ve inançları değiştirme ve Cevdet Paşa'dan daha fazla rapor ulaşana dek toplantının 136 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- ertelenmesi önerisinde bulundular. 7- Öneri alındı ve oturum sona erdi. 8- Aşağıda gelen, 1922 tarihli Kürt otonomisi kanunu taslağının özetidir. (1) Türkiye Büyük Millet Meclisi, medeni isteklere göre Türk ulusunun ilerlemesinden emin olmak mak- sadıyla, Kürt ulusu için kendi çıkar- ları, adap ve duygularıyla uyuşacak otonom bir yönetim kurmayı kendi görevi bilir. (2) Ikamet edenlerin çoğunluğunun Kürt olduğu bölgelerde, bu ulustan olan uygun şahsiyetler tarafından genel bir otoritenin seçilmesi mümkündür. Genel Vali'nin yardım- cısıyla beraber, Büyük Millet Meclisi tarafından Türk ya da Kürt olması mümkün olan bir müfettişe karar ver- ilmesi. (3) Büyük Millet Meclisi'nin, idari işlerde becerikli, toplumda ismi duyulan ve genel olarak Kürt ulusu tarafından saygı gösterilen biri olması şartıyla Genel Vali'yi seçme yetkisi var. (4) Genel Vali, 3 yıl için seçilir. Bu üç yılın sonunda, ya ölüm ya görevden alınmasıyla Kürt Ulusal Meclisi tarafından yeni bir Genel Vali belir- lenir. Eğer Kürtlerin çoğunluğu önce- ki Genel Vali'nin kalmasını isterse aynı kişi görevinde kalabilir. (5) Ve yine Büyük Millet Meclisi, Genel Vali yardımcısı (Türk ya Kürt olabilir) belirler. Bununla beraber bu, doğrudan Kürt Ulusal Meclisi tarafın- dan da seçilebilir. Genel Vali, Genel Vali Yardımcısı ve de müfettişin onayı için Ankara hükmetine ver- ilmesi gerekiyor. (6) Ulusal Kürt Meclisi, Doğu Vilayetleri'nde genel seçimle oluştu- rulur. Meclis, üç yıllık bir süre için görevde olacak. Her yıl 1 Mart'ta açılacak ve toplantıları 4 ay boyunca devam edecek. Eğer Meclis, bu süre içinde işlerini tamamlayamazsa, bu süre üyelerin çoğunluğu ve Genel Vali'nin isteği üzerine uzatılır. (7) Büyük Millet Meclisi'nin, sivil ve idari kurumların görevlileri tarafın- dan haksızlık yapılmaması için doğu bölgelerinin idari gelir ve harcama bütçesine bakma hakkı vardır. Meclis, ülkede gelişme ve ilerleme konusunda tam bir karar verme hakkına sahiptir. Bütün bu kararlar, Büyük Millet Meclisi'nin haberdar olması için Ankara hükümetine ver- ilmeli. (8) Genel Vali ile Kürt Ulusal Meclisi arasındaki anlaşmazlık ve farklılıkta, Büyük Millet Meclisi son kararını verir ve her iki taraf bunu uygulamalı. (9) Sınırlara, ortak bir komisyon tarafından karar verilecek. Kürdistan Bölge Yönetimi Van, Bitlis, Diyarbakır vilayeteri, Dersim Sancağı ve kaç tane daha kaza ve nahiyeden oluşacak. (10) Kürdistan Idaresi için, bölgelerin adap ve örf özelikleriyle uygunluk gösterecek bir adalet sistemi kurula- cak. Bu sistem şimdiden resmi uzmanlardan oluşacak. Bunun yarısı Türk yarısı Kürt olacak. Türklerden birinin emekliliği durumunda bir Kürt bunun yerini alabilir. (11) Bu kanunun uygulandığı gün- den, savaş yardımı adına ya da ne şekilde olursa olsun hiçbir vergi yük- lenmeyecek. Bölge halkının üzerin- deki bütün resmi vergiler, bugünden itibaren yasaklanacak ve vergi, yılda bir defa toplanacak. Büyük Millet B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 137 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- Meclisi ve Ulusal Kürt Meclisi'nden ortak bir komisyon tarafından belir- lenen gelirin bir bölümü Ankara hükümetine verilecek. (12) Doğu vilayetlerinde, kanun ve anayasanın uygulanması için bir jan- darma tugayı oluşturulacak. Kürt Ulusal Meclisi, bu kurumun idaresi kanununu koyacak. Ancak jandarma idare başkanlığı yüksek rütbeli Türk subayların elinde olması gerekiyor ta ki hizmetlerine ihtiyaç olacak vakte kadar. (13) Türk ordusundaki Kürt ve Türk subay ve askerler, barış gerçekleşene kadar yerlerinde kalacaklar. Bundan sonra isteyen herkes kendi bölgesine ve yerine dönebilir. (14) Barış gerçekleştikten sonra, savaş zamanında ve savaştan sonra el koyulan çiftlik hayvanları ve malze- meler, değerine göre, vergisi alınacak ve vergi, 12 aylık süre içinde ver- ilmeli. (15) Türk dili, Kürt Ulusal Meclisi, Genel Valilik ve hükümetin idare- sinde kullanılacak tek dil olacak. Her halükarda, Kürt dili okullarda kul- lanılması mümkün. Genel Vali, gele- cekte Kürt idaresinin resmi dili olarak tanınması konusunda bunun bir temel olmasını talep etmemeleri şartıyla Kürt dilinin kullanılmasını teşvik edebilir. (16) Kürt Ulusal Meclisi'nin üyeleri bilim yerleri, hukuk ve tıp fakülteleri kurabilirler. (17) Kürt Ulusal Meclisi, Genel Vali'nin onayı olmadan hiçbir vergi şeklini uygulayamaz. (18) Ankara'daki Büyük Millet Meclisi'ne danışılmadan ve oranın onayı olmadan önce hiçbir kanun çıkarılamaz ve hiçbir karar verile- mez. Bu özetle, Kürt temsilcilerin kanun projesini niye olağan dışı bir şekilde geriye attıklarını ve bu projenin karşısında durduklarını anlıyoruz. Saygılarımla... Horace Rumbold Yüksek Temsilci" Londra- Mart 2005 138 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Kurd Otonomi Kanunu --- Page Break --- ÖZET: Bu çalışmada tanımlama sorunları ve sınıflandırma gereği üzerinde durulmaktadır. Azınlık hak- larının, her azınlığın özgün doğasına ve durumuna bağlı olduğu ve bu durumun haklarda farklılaşmayı gerektirdiği (A, paragraf 1-6) ileri sürülmektedir; bunu, 1992 tarihli Azınlık Bildirgesi ince- lenerek azınlık haklarında bu tür bir farklılaşmaya gitmenin hukuksal temelleri (B, paragraf 7-13) izlemekte- dir; daha sonra bir haklar merdiveni sunulmakta (C, paragraf 14-19) ve bu haklar merdive- ninin, azınlık ve grup olma durum- * Birleşmiş Milletler İnsan Hakaları Komisyonu'na bağlı Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu altında faaliyet gösteren Azınlıklar Çalışma Grubu toplantısına sunulan rapor. E/CN.4/Sub.2/AC.5/1996/ WP.2, 6 MART 1996 larının sınıflandırılmasında kullanıl- ması (D, paragraf 20-37) anlatılmak- tadır. Amaç, soyut bir tanımlamanın zorluğuna takılıp kalmaktan ziyade, bu alandaki tartışmaların teşvik edilmesi ve farklı ihtiyaçlara ve azınlık durum- larına ilişkin yapıcı yaklaşımların ben- imsenmesidir. A. Tanım Sorunları ve Sınıflandırma Ihtiyacı 1. Birleşmiş Milletler'in ve BM Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu'nun azın- lıkları tanımlama çabaları uzun sürmüş ve sonuçsuz kalmıştır. Tek bir tanım üzerinde uzlaşma sağlanmasında zor- luklar yaşanmasının bazı geçerli nedenleri vardır. Azınlık sorunları, özgün koşulları ve gereksinimleri Azınlıkların Sınıflandırılması ve Azınlık Haklarında Farklılaşma* Asbjørn Eide Norveç İnsan Hakları Merkezi Eski Direktörü, Birleşmiş Milletler Azınlıklar Çalışma Grubu Eski Başkanı (1995-2004) İng. çeviren: Zeri İNANÇ B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 139 --- Page Break --- bakımından büyük ölçüde farklılıklar gösterir. Eğer seçilmiş bir tanım çerçevesine giren tüm gruplara aynı hakların uygulanmasını ve bu tanım dışında kalanların bu haklara sahip olmamasını kabul edersek, yapılmış olan tanım bir ihtilaf kaynağı haline gelir. BM Genel Kurulu, azınlık olma durumlarının çeşitliliğini uzun süre önce kabul etmiştir. Genel Kurul, azın- lıklar konusunda almış olduğu ilk kararlardan birinde -İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 10 Aralık 1948'de kabul edilmesiyle bağlantılı olarak alınmış bir karar- ( BM Genel Kurul Kararı 217(c) (III)) şöyle demek- tedir: "Birleşmiş Milletler'in azınlıkların geleceği konusunda kayıtsız kala- mayacağı göz önünde bulunduru- larak, Her ülkede farklı biçimlerde ortaya çıkan bu karmaşık ve son derece hassas soruna ilişkin tek bir çözüm bulmanın zorluğu göz önünde bulundurularak..." 2. Böylece, BM Genel Kurulu, azınlık sorunlarını, İnsan Hakaları Evrensel Bildirgesi'nde özel bir maddeyle ele almamaya karar vermiş ancak bu konuda kendisine sunulmuş belgeleri Ekonomik ve Sosyal Konsey'e havale etmiştir ve "BM'nin ırksal, ulusal, dinsel ve dilsel azınlık- ların korunması için etkili önlemler alabilmesi için, İnsan Hakaları Komisyonu ile Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu'nun azınlık sorunları hususunda kapsamlı bir çalışma yap- ması"nı talep etmiştir. 3. Genel Kurul, Aralık 1992'de kabul edilen Ulusal veya Etnik, Dinsel veya Dilsel Azınlıklara Mensup Kişilerin Hakları Bildirgesi'yle, hangi azınlık sorunlarının ele alınacağının çerçevesini belirlemiştir. Yapılması gereken, farklı koşullar altındaki farklı grupların, Bildirge'de yer alan çok genel hükümler kapsamında yarar- lanacakları hakların en uygun anlamını ve özünü ortaya koymaktır. 4. Tanımlar ve Sınıflandırma Sınıflandırma iki farklı amaca hizmet edebilir: birincisi, hangi katego- rilerin kapsam dahilinde hangilerinin dışında kalacağının açıklığa kavuştu- rulmasına yardımcı olmak suretiyle tanımları kolaylaştırmaktır. Bu, haklar bakımından temel bir dikotominin var- lığına işaret eder: tanım dahilinde olan herkes aynı haklara sahiptir, tanım dışında kalanların bu hakları yoktur. Oysa bir ihtimal daha var: makul bir farklılaşmayı haklı kılan objektif kriterlere dayanarak, farklı nitelikteki gruplar için farklı bir haklar dizisi tasarlamak. Sınıflandırma, farklı haklar dizisinden yararlanması gereken farklı kategorideki grupların netleşmesini sağlayabilir. Böylesi bir derece- lendirilmiş farklılaşmanın en yapıcı yaklaşım olduğunu ve Birleşmiş Milletler'de gelişmekte olan pratiğe uygun olduğunu ileri sürüyorum. Bu raporda ayrıntılı olarak bu konu üzerinde duracağım. Sınıflandırma, özel bazı sorunlar doğuran ve özel ön- lemler alınmasını gerektiren durum- ların tespit edilmesine de yardımcı ola- 140 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- bilir. Sadece grupların haklarıyla ilgilenmemeliyiz; uluslararası barışın korunması ve dolayısıyla azınlıkların yaşadıkları ev sahibi devletin içişler- ine, akraba bir devletin dış müda- halesinin önlenmesi de dahil olmak üzere, Birleşmiş Milletler'in diğer hedefleri üzerinde de durmalıyız. 5. "Azınlıklar" ve "Azınlık Konumunda Olma" Sayısal bakımdan azınlık, bir ülke- nin toplam nüfusunun yarısından daha az sayıda bir grubu ifade eder. Yine de bu demek değildir ki bu durumdaki bir grup her zaman azınlık konumundadır. Bazı hallerde, bir azınlık başka bir azınlıkla koalisyon oluşturup üçüncü bir azınlık üzerinde hakimiyet kura- bilir. Bu durumda, üçüncü azınlık ken- dini azınlık konumunda bulur diğer iki azınlık ise azınlık konumunda değildir. Bu nedenle "azınlıklar" ile "azınlık kon- umunda olma"yı birbirinden ayırmak gerekir. Belirli bir azınlık konumunda olan gruplara en uygun hakların neler olduğunu ancak birbirinden farklı azın- lık konumlarını yakından inceleyerek belirleyebiliriz. Bu, sadece tanımlamayı değil sınıflandırmayı de gerektirir. 6. Birbirinden farklı azınlık olma durumlarının farklı nitelikte haklar gerektirdiğini kabul etmeliyiz. Bu nedenle en önemli mesele, genel ve soyut bir tanım aramaktan çok, azınlık olma durumlarını ihtiyaca göre sınıflandırmaktır. Bu yazıda böyle bir sınıflandırmaya katkıda bulunulmak- tadır. B. Azınlık Haklarında Farklılaşmanın Uluslararası Hukuktaki Temelleri 7. Azınlıklara mensup kişilerin hak- larını küresel düzeyde düzenleyen temel uluslararası belgeler, Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin 27. maddesi ile 1992 tarihli Ulusal veya Etnik, Dinsel veya Dilsel Azınlıklara Mensup Kişilerin Hakları Bildirgesi'dir. Azınlıklar Çalış- ma Grubu (Working Group on Minorities), 1992 Bildirgesi'ni temel almaktadır. Bu Bildirge'de yer alan hakların ve yükümlülüklerin kısaca gözden geçirilmesi yararlı olacaktır. 8. Varlığın ve Kimliğin Korunması ve Geliştirilmesi (Madde 1) Devletler kendi ülkelerindeki azın- lıkların varlığını ve ulusal ya da etnik, kültürel, dinsel ve dilsel kimliklerini korurlar ve bu kimliklerin geliştir- ilmesinin koşullarını teşvik ederler. Madde 1(2)'ye göre, devletlerin, bu amaca ulaşmak için uygun yasal ve diğer önlemleri almaları gerekir. 9. Azınlıklara Mensup Kişilerin Hakları (Madde 2) Madde 2(1), temel olarak daha önce Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin (International Covenant on Civil and Political Rights-ICCPR) 27. mad- desinde mevcut hakları içermektedir: kendi kültürünü yaşama, kendi dinini açıklama ve uygulama, kendi dilini özel ve toplumsal alanda özgürce kul- B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 141 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- lanma hakkı. Bildirge'nin 2(2). Maddesi, azınlıkların içinde bulunduk- ları koşullara bağlı olarak büyük ölçüde farklılık gösterebilecek olan katılım haklarını ele almaktadır; ancak bu haklardan ulusal mevzuata aykırı olmayacak biçimde yararlanılacaktır (Madde2(3)). Azınlık mensubu kişiler Madde 2(4)'e göre, kendi kurumlarını kurma ve yönetme hakkına; Madde 2(5)'e göre, sınır komşusu oldukları devletlerin, ulusal ya da etnik, dinsel ya da dilsel bağlarla bağlı oldukları vatan- daşlarıyla ilişki kurmak da dahil, mensu- bu oldukları grubun diğer üyeleriyle ilişki kurma hakkına sahiptirler. 10. Haklardan Yararlanma veya Yararlanmama Nedeniyle Herhangi bir Ayrımcılığa Uğramamak veya Olumsuz Bir Sonuçla Karşılaşmamak (Madde 3) Madde 3, Madde 2'de listelenen haklar ile diğer azınlık haklarından hem bireysel olarak hem de grubun diğer üyeleriyle bir arada ve herhangi bir ayrımcılığa maruz kalmadan yarar- lanılabileceğini ve Bildirge'de yer alan haklardan yararlanma veya yararlan- mamaları nedeniyle azınlık mensubu hiç kimsenin olumsuz bir sonuçla karşılaşmayacağını ifade etmektedir. 11. Devletlerin Yükümlülükleri Madde 4'de, devletlerin azınlıklara mensup kişiler lehine alacağı önlemler sıralanmaktadır. Buna göre, devletler ilk olarak, toplumun diğer bireyleri kadar azınlık mensubu kişilerin de ayrımcılığa uğramadan insan hakları ve temel özgürlüklerden tam ve etkin bir şekilde yararlanabilmelerini ve yasalar önünde tam bir eşitlik içinde olabilmelerini güvence altına almakla yükümlüdür. Azınlık mensubu kişileri her türlü ayrımcılıktan korumayı da içermek üzere, toplumun tüm bireyleri arasında eşitlik ve ayrım gözetme- me temel prensibi, devletlerin azınlık men- subu bireyler lehine alacağı önlem- lerin, üzerinde inşa edilmesi gereken temeli oluşturmaktadır. Devletler, azın- lık üyelerine toplumun diğer kesim- lerinin sahip olmadığı imtiyazlar ver- mekten de kaçınmalıdırlar. 12. Madde 4(2)' ye göre devletler, azınlık mensubu kişilerin kendi özel- liklerini ifade edebilmeleri ve kendi kültürlerini, dillerini, dinlerini, gelenek ve göreneklerini geliştirmeleri için uygun koşulları yaratma amacıyla önlemler alırlar. Madde 4(3)'de, azın- lıkların anadillerini öğrenmelerini veya anadillerinde eğitim görmelerini sağlayacak olanaklar ele alınmaktadır. Madde 4(4)'de ise devletlere, gerek- tiğinde, kendi ülkelerindeki azınlık- ların tarih, gelenek, dil ve kültürleri konusunda bilgilenmesini sağlayacak önlemler alma çağrısı yapılmaktadır. Son olarak Madde 4(5)'e göre, devletler, azınlık mensubu kişilerin, ülkenin ekonomik gelişimine ve kalkınma sürecine katılabilmelerini sağlayacak uygun önlemler almayı düşünmelidirler. 13. Azınlıklar ve Kalkınma Planlaması (Madde 5) 142 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- Madde 5'te, ulusal politika ve pro- gramlar planlanır ve yürütülürken, azınlıklara mensup kişilerin meşru çıkarlarının dikkate alınacağı ifade edilmektedir. Aynı şekilde, devletler arası işbirliği ve yardımlaşma pro- gramları da, azınlıklara mensup kişi- lerin meşru çıkarları gözetilerek plan- lanmalı ve yürütülmelidir. C. Haklar Merdiveni 14. Bu temelde, azınlıkların geç- mişine, durumuna ve koşullarına ve ayrıca bir azınlığın kendine özgü duru- muna bağlı olarak bir haklar merdi- veninden söz etmek mümkündür. 15. Ortak Temeller: Evrensel İnsan Hakalarıyla Koruma, Eşitlik ve Ayrım Gözetmeme Herkes, ayrım gözetilmeksizin insan haklarından yararlanma hakkına sahiptir. Bu temelde, her azınlık men- subu çoğunluk mensuplarıyla eşit muamele görme hakkına sahiptir. Bu, herkes için geçerlidir. Azınlık sorun- larının birçoğu, yalnızca azınlık üyeler- ine medeni, siyasal, ekonomik ve sosyal konularda ayrımcı davranıl- masından doğmaktadır. Bu tür ayrım- cılık politikaları tasfiye edildiğinde birçok azınlık sorunu da çözümlenmiş olur. "Herkes" sözü ile, yasal olarak bir devletin topraklarında bulunan ve söz konusu devletin yargı yetkisi altında olan herkes anlaşılmaktadır (Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi, Madde 2). Bir ülkenin vatandaşları ile yasal olarak o ülkede ikamet edenler arasında, çok sınırlı düzeyde ayrım yapılabilir. Genel olarak, yalnızca vatandaşların seçme ve seçilme hakkı varken ve bir kimsenin ülkesine geri dönme hakkı o ülkenin vatandaşlarıyla sınırlıyken, İnsan Hakaları Evrensel Bildirgesi'nde ve diğer sözleşmelerde yer alan haklar, vatandaş olup olmadık- larına bakılmaksızın o ülkede ikamet eden herkes için geçerli haklardır. Ayrıca özel gruplar özel araç- larla korunmaktadır: Mülteciler, Mültecilerin Statüsüne Ilişkin Sözleşme ile. Henüz yürürlükte olma- masına ve düşük sayıdaki kabul oylarının sözleşmenin yürürlüğe girip girmeyeceğini, ne zaman gireceğini tahmin etmeyi zorlaştırmasına karşın, gelecekte bir gün, göçmen işçilerin de Tüm Göçmen Işçilerin ve Ailelerinin Haklarının Korunmasına Ilişkin Sözleşme ile korunması muhtemeldir. Vatandaş olmayanların, büyük oranda temel insan hakları belgeleriyle korunuyor oldukları da unutulma- malıdır. 16. Ayrı Kimlik Hakkı: Ayrı kimlik hakkının asgari ölçütü, Azınlık Bildirgesi'nin 2(1) maddesinde de tekrar edilmiş olan, Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin 27. maddesinde mevcuttur. Bu hak günü- müzde, uluslararası örf ve adet hukukunun bir parçası olarak değer- lendirilmelidir. Herkesin, grubunun diğer üyeleriyle kendi dininin gerek- lerini yerine getirme ve bu dini öğret- me hakkı, İnsan Hakaları Evrensel Bildirgesi ile Uluslararası Medeni ve B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 143 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin 18. maddelerinde daha önce yer almış olan bir haktır. Kişinin, kendi dilini, o dili bilenlerle iletişiminde kullanma hakkı, Evrensel Bildirge ile Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin 19. maddelerinde yer alan ifade ve bilgi alma özgürlüğü kapsamında ele alın- mış bir haktır. Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin 27. maddesi ile Evrensel Bildirge'nin 2(2) maddesi bu haklara açıklık kazandırılmasına yar- dımcı olmaktadır. Bu nedenle, azınlık mensu- plarının kendi dillerini kullanma, kendi kültürlerini yaşama ve kendi dinlerini açıklama ve dini ibadetlerini yerine getirme haklarına saygı göstermek, devletlerin asgari yükümlülüğüdür. 1992 tarihli Azınlık Bildirgesi'nin 1. maddesine göre devletler, azınlık gru- plarının varlığını ve kimliğini koru- yarak ve bu kimliğin geliştirilmesini teşvik edici koşulları yaratarak bu asgari ölçütlerin ötesine geçmelidirler. Bildirge'nin 4. maddesine göre devletler, azınlıkların durumuna uygun birtakım adımlar atmakla yükümlüdür- ler. Azınlıklar Çalışma Grubu'nun görevlerinden biri, azınlık gruplarının varlığı ve kimliği bakımından anayasal ve meşru koşulların kar- şılaştırmalı bir incelenmesinin yapılması gibi, mevcut veya hayata geçi-rilebilir yapıcı düzen- lemelerin özünü ve içeriğini incelemek olmalıdır. 17. Eğitim Dil ve kimlik açısından en önemli mesele, kişinin, en azından ilköğretim düzeyinde bildiği dilde veya anadi- linde eğitim görmesidir; bu, eğitimin daha ileri aşamalarında yerini kademeli olarak ulusal dile veya dillerden birine bıraksa bile çok önemlidir. Bir azınlık dilini kullanan kişi sayısının büyük olduğu durumlarda dil haklarının bir üst düzeyi, kişiye, kamu görevlileriyle (mahkemelerde, idari birimlerde ve diğer yerlerde) iletişiminde kendi dilini kullanma ve o dilde yanıtlanma hakkı tanınmasıdır. Burada da Azınlıklar Çalışma Grubu'nun, eğitime ilişkin farklı düzenlemeleri ve konunun çeşitli azınlık olma durumlarıyla ilişkisini incelemesi faydalı olacaktır. 18. Daha Ötesi: Hak Kapsamının Genişletilmesi Azınlıkların kendi kimliklerini korumaları ve geliştirmeleri bakımın- dan iki husus çok önemlidir: Yaşamla- rını sürdürebilmelerinin maddi temel- lerinin varlığı ile bu temellerin korun- ması ve devlet ile söz konusu azınlık arası ilişkilerde yapıcı kurumsal, hukuksal ve idari düzenlemelere gidilmesi. Azınlıklar Çalışma Grubu'nun, azınlıkların yerel ve ulusal düzeydeki faaliyetlere etkin katılımı konusunda, farklı toplumlardaki düzenlemeler arasında bir karşılaştırma yapması yerinde olacaktır. Kapsamın genişletilmesi bakımın- dan asgari seviyenin üstündeki haklar şu şekilde sıralanabilir: - özel okul açma hakkı; - azınlıklarca yürütülen okullar için devletten sübvansiyon alma hakkı; - azınlıklarca yürütülen faaliyetlerin vergilendirilmesinde denetim hakkı; - azınlıkları etkileyen karar, proje ve programlarda (kalkınmada işbirliği 144 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- dahil) danışılma hakkı; - bu tür proje ve programların azınlık- ların özgür iradeleriyle ve bilgileri dahilinde yapılması hakkı; - azınlıkların yaşadıkları bölgelerdeki doğal kaynakları denetim hakkı; -son olarak ve istisnai durumlarda geçerli olmak üzere, yerel bölgesel otonomi hakkı. 19. Kültürel otonomiden farklı olarak bölgesel temelde otonomi oldukça tartışmalı bir konudur ve özel- likle, söz konusu bölgedeki azınlık ile komşu bir ülkenin çoğunluğu arasında etnik bir bağ olması halinde, azınlığın yaşadığı ülke açısından ciddi güvenlik sorunları yaratır. Eskiden beri ciddi gerilimlere neden olmuş böylesi durumlara büyük bir ihtiyatla yaklaş- mak gerekir. Uluslararası hukukta azın- lıkların bölgesel otonomi hakları yok- tur ama bazı özel durumlarda otono- minin, merkezi yönetim ile yerel grup arasındaki ilişkilerde yapıcı bir işlevi olabilmektedir. Yerli halklar söz konusu olduğunda, sorunların çözümü çok daha kolay olabilmektedir. Yerli halkların hakları konusunda Alt Komisyon'un İnsan Hakaları Komisyonu'na sunduğu son taslak Bildirge'nin (Yerli Halkların Hakları Bildirgesi) 31. maddesinde yerli halk- lara, "kültür, din, eğitim, iletişim, medya, sağlık, barınma, istihdam, sosyal refah, ekonomik faaliyetler, arazilerin ve kaynakların işletilmesi, çevre, yabancıların söz konusu bölge- de serbestçe dolaşımı, ve ayrıca otonom yapıyla ilgili faaliyetlerin finansmanında seçilecek yol ve yön- temler de dahil, yerli halkların iç ve bölgesel ilişkilerini ilgilendiren konu- larda otonomi veya kendi kendini yönetim hakkı " tanınmaktadır. D. Azınlık ve Grup Olma Durumları:Uygulanabilir Haklar ve Yükümlülükler 20. Göçmen Işçiler, Yabancılar ve Azınlıklar Tartışmalar, göçmen işçiler azınlık tanımına dahil edilmeli mi edilmemeli mi sorusu etrafında şekillenmektedir. Soyut tanımlamalardan çok ihtiyacın ne olduğuna baktığımızda bu soruya cevap vermek çok zor değildir. Asgari düzeyde bile olsa, azınlıkların korun- ması sadece vatandaşlarla mı sınırlı olmalıdır yoksa bu koruma söz konusu ülkede sürekli ikamet edenleri, hatta daha da ileri giderek, o ülkede geçici olarak bulunanlar dahil, herkesi kap- samalı mıdır? Geçmişte azınlıkları tanımlama çabaları sırasında en tartış- malı konulardan biri bu olmuştur. 21. İnsan Hakaları Komitesi, 27. Madde'ye ilişkin genel yorumunda, Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin 27. maddesinde yer alan hakların, vatandaş olmayanların ve hatta geçici bir süre o ülkede bulunanların da yarar- lanacağı haklar olduğu sonucuna var- mıştır. Bu, herkesçe kabul edilen bir görüş olmamıştır. İnsan Hakaları Komitesi'nin bu konudaki yorumunu hatırlamak yararlı olacaktır: "5.2: 27. Madde, bir taraf Devlet'te "bulunan" azınlık mensubu kişilere B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 145 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- haklar tanımaktadır. Bu madde ile düzenlenen hakların niteliği ve kap- samı dikkate alınarak "bulunma"nın ifade ettiği süreklilik derecesinin belirlenmesi gerekmez. Bu haklar, bu azınlıklara mensup kişilerin, gru- plarının diğer üyeleriyle birlikte kendi kültürlerini yaşama, kendi din- lerini uygulama ve kendi dillerini konuşma haklarının engellenmemesi gerektiğini ifade eder. Bu kişilerin aynı ulustan veya o ülkenin vatandaşı olmaları, o ülkede sürekli ikamet etmeleri gerekmez. Böylece, taraf bir Devlet'te bu tür azınlıkları oluşturan göçmen işçilerin veya hatta ziyaretçi- lerin bu hakları kullanmaları engel- lenemez. Bu nedenle bu kişiler de, taraf bir Devletin topraklarındaki her- hangi bir birey kadar genel haklara, örneğin örgütlenme, toplanma ve ifade özgürlüğü hakkına sahiptirler. Taraf bir Devlette etnik, dinsel veya dilsel bir azınlığın varlığı o Devletin kararına bağlı değildir, bunun nesnel ölçütlere göre belirlenmesi gerekir." (İnsan Hakaları Komitesi, Genel Yorum 23, Ellinci Oturum, 1994, Rapor, Bölüm1, Genel Kurul Resmi Kayıt, Kırkdördüncü oturum, Ek No. 40 (A/49/40, sayfa 107-110)) 22. Komite'nin burada, belli bir ülkedeki herkesin yararlanabileceği görece zayıf azınlık hakları ile, azın- lık konumları bazı ek haklar tanı- mayı gerektiren grupların yarar- lanacağı daha güçlü haklar arasında bir ayrıma gittiği görülebilmektedir. İnsan Hakaları Komitesi, 27. Madde'yi "Yerli Halklar" açısından yorumlarken, kültürlerinin maddi temellerinin korunması dahil, bazı pozitif önlemler alınması gerektiğini ifade etmiştir. 23. Bir ülkenin bağımsızlığını kazandığı dönemden beri o ülkede "çoğunluk" olanlarla uzun süre bir arada yaşayan büyük azınlıkların, devletin sağladığı olanaklarla kendi dillerinde öğrenim görme ya da en azından kendi dillerini öğrenme hak- larının olması gerektiğini düşünmek akılcı bir yaklaşım iken, o ülkeye göç eden herkesin, her göçmen grubunun aynı haklara sahip olacağı düşünüle- mez. Bu grupların, o ülkedeki azınlık hakları hukuku çerçevesinde kendi- lerinin finanse edeceği ek bir eğitim sistemi oluşturma hakları vardır ama devlet bu tür bir eğitimi finanse etmek zorunda değildir. 24. Açıktır ki, bir ülkeye yakın bir zamanda göç edenlerin ve o ülke vatan- daşı olmayanların, kendi ara- larında ve o dilde iletişim kurmak isteyen herkesle kendi dillerini kullanma hak- ları vardır. Herkes, farklı nedenlerle (hukuki süreçler), mahkemenin kul- landığı dili bilmiyorsa, yargılanma süreçlerinde, bir çevirmenin ücretsiz yardımını alma hakkına sahip ise de, bu, söz konusu kişilerin kamu görevlileriyle ilişkilerinde kendi dil- lerini kullanma hakları oldu- ğu biçi- minde yorumlanamaz (Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi, Madde 14(3)(f)). 25. Benzer şekilde, yakın bir zamanda bir ülkeye gelmiş olan göç- menlere kendi dinlerinin gereklerini yalnız veya mensubu oldukları grubun 146 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- diğer üyeleriyle birlikte topluca yerine getirmeleri hakkı tanınmıştır. Çoğun- luğun dini de dahil, herhangi bir dinin gereklerinin yerine getirilmesine ilişkin bu hakkın kullanımı, ancak kamu güvenliğini, düzenini, sağlığını, ahlakını ve başkalarının temel hak ve özgürlüklerini korumak amacıyla kısıt- lanabilir. 26. İnsan Hakaları Komitesi'nin varmış olduğu sonuçlar doğrultusunda, eğer 27. Madde "vatandaşlar"la, hatta bir ülkede sürekli ikamet edenlerle sınırlı bir şekilde yorumlanmayacaksa, göçmen işçilerin de azınlık grupların- dan birini oluşturacağı ve dolayısıyla en güçlü biçiminden değilse bile azın- lık haklarından yararlanacağı açıktır. Göçmen işçiler arasındaki farklı gru- plar, belirli bir azınlığın bir parçasını oluşturabilmektedirler. Örneklemek gerekirse, bir ülkedeki Müslüman göç- men işçiler o ülkenin Müslüman azın- lığının bir parçasını oluşturur. Bir ülkenin Çinli göçmenlerinin o ülkedeki Çinli azınlığın bir kısmını oluşturması gibi, bir ülkede Ispanyolca konuşan göçmenler bu ülkedeki Ispanyol (veya Ladino) azınlığın bir kısmını meydana getirirler. Bununla birlikte, haklarda bir derecelendirmeye gidilmesi anlaşılır bir durumdur: kendi istekleriyle ülkelerinden göç etmiş olanlar kendi kültürlerini korumak için, nesiller boyu o ülkede yaşayan azınlıklara tahsis edilen kamu fonlarından aynı düzeyde yararlanmayı bekleyemezler. 27. Sayısal Sınıflandırma Daha önce de ifade edildiği gibi, toplam nüfusun yarısından azını oluş- turan tüm grupların azınlık haklarından yararlanmaları gerekmeyebilmektedir. Bazen bu gruplar, büyük bir nüfusa sahip diğer gruplarla bir arada yaşarlar ve grupların hiçbiri tek başına toplam nüfusun çoğunluğunu oluşturmaz. Bu gibi durumlarda gruplar birbirlerini dengeleyebilir ve hiçbirinin özel bir azınlık hakları talebi olmaz. Azınlıkların bir kısmı çok büyük, bir kısmı orta büyüklükte bir kısmı da çok küçüktür. Bu durumda, büyüklüğe bağlı olarak haklarda farklılaşmaya git- mek haklı ve akılcı bir tutum gibi görünmektedir. Büyük bir grup, kendi dilini konuşma hakkına sahip olduğu kadar kendi dilinde eğitim görme ve resmi ilişkilerde bu dili konuşma hakkına da sahip olabilir. Küçük gru- plar tüm bu haklara sahip olmayabilir- ler ama temel haklara sahiptirler. 28. Yoğun Olarak Bir Arada Yaşayan Gruplar (Sınırdaş Olarak) ve Dağınık Gruplar Bazı durumlarda bir azınlık, bir ülkenin belirli bir coğrafi bölgesinin hemen hemen tüm nüfusunu veya en azından o bölge nüfusunun en büyük kısmını oluşturabilmektedir. Böyle bir azınlığa, söz konusu bölgeyle sınırlı olmak üzere, özellikle eğitim ve kendi dilini konuşma alanlarında bazı özel haklar tanınabilir; bu haklar dağınık bir şekilde yaşayan azınlıklarca talep edilemeyeceği gibi söz konusu bölge dışında da talep edilemezler. Bir ülkenin belirli bir bölgesinde bir arada yaşayan ve o bölge nüfusunun çoğun- luğunu oluşturan azınlıklarla o ülke sınırları içerisinde dağınık bir şekilde B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 147 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- yaşayan azınlıklar arasında birçok düzeyde farklılıklar olabilir. Pratik nedenlerle, sınırdaşlığın dikkate alın- ması anlaşılır ve haklı bir yaklaşımdır. 29. Devletin Etnik veya Kültürel Yapısından Kaynaklanan Azınlık Olma Durumları Tek bir etnik veya kültürel bileşime sahip devletler ile çoklu etnik ve kültürel yapıya sahip devletlerde yaşayan azınlıklar arasında haklı bir farklılaşmaya gitmek mümkündür. Isviçre ve Hindistan, çoklu etnik ve kültürel yapıya sahip federal devletlere örnek gösterilebilecek ve kendi sınır- ları içindeki çeşitli etnik ve dilsel gru- plara dengeli yaklaşımlar geliştire- bilmiş devletlerdir. Tek bir etnik, dilsel veya kültürel yapının egemen olduğu ulusal toplumlarda yaşayan azınlıklar, kendilerini diğerlerinden farklı kılan özelliklerinin korunmasına yönelik özel önlemler alınması konusunda daha ısrarcıdırlar. 30. Azınlığın Yaşadığı Ülkedeki Köklerine ve Varlığına Bağlı Azınlık Olma Durumları "Yerleşik" ve "yeni" azınlıklar ara- sında, azınlığın sahip olacağı hakların düzeyi bakımından bir farklılık olması makul görünmektedir. Bu farklılık, söz konusu azınlıklardan herhangi birinin azınlık hakları dışında bırakılacağı anlamına gelmemektedir; bu sadece, "yerleşik" azınlıkların "yeni" azınlık- lardan daha güçlü haklara sahip olacağı anlamına gelir. "Yerleşik" azınlık kavramı ile; a) içinde yaşadıkları devletin kurul- masından önce o bölgede yaşamakta olan grupların soyundan gelen azın- lıklar, b) bir devletin sınırları içinde yaşa- yan, ama daha sonra, örneğin savaş sonrası bir dönemde sınırların yeni- den çizilmesi gibi bir nedenle başka bir devlete bağlanmış topraklarda yaşamakta olan grupların soyundan gelen azınlıklar anlaşılmalıdır. 31. Yerel nüfusun, yaşadığı toprak- lar üzerinde kontrolünün olmadığı sömürge veya uzun süreli işgal dönem- leri gibi bir zaman diliminde o toprak- lara gelmiş olan gruplar için özel sorun- lar ortaya çıkar. Genel kabul görmüş bir kural olarak, bir devletin sınırları içerisinde kalan bir bölgeye, o devletin bağımsızlığını kazanmasından ya da devletlerarası anlaşmalar gereği ülke sınırlarının yeniden çizilmesinden önce gelen ve yasal olarak oraya yerleşen kişiler "yerleşik" azınlık olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle bu azınlıklara tanınan haklar, kendi ülkeleri olmadığını bilerek o ülkeye gelmiş ve yerleşmiş olanlara göre daha fazladır. Burada da altı çizilmesi gereken, bu durumun, onların azınlık hakları dışında tutulduğu anlamına gelmediği; kendi- lerine tanınan haklar bakımından bir derecelendirmeye gidilmesinin makul olduğudur. 32. Azınlıklar, Yerli Halklar ve "Halklar" Ilkesel olarak, "yerli halklar" ile "azınlıklar" arasında ayrım yapılması konusunda anlaşma sağlanmıştır. Yerli halklar, Uluslararası Iş Örgütü (ILO- International Labor Organisation) 148 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- Sözleşmesi'nin 169. maddesi hükümleri kapsamında korunmaktadırlar ve gele- cekte, içerik bakımından mevcut taslak metinden muhtemelen farklı olacak Yerli Halkların Hakları Bildirgesi kap- samında da korunuyor olacaklar. Hem ILO Sözleşmesi hem de taslak Bildirge, toprak hakları, yerel öz-yönetim hakkı ve hatta otonomi hakkına büyük önem vermektedir. Bu haklar, normal azınlık haklarından daha güçlü haklardır. Bununla birlikte, iki dizi sorun bu nok- tada da keskin ayrımlardan kaçınmayı gerekli kılmaktadır: Birincisi, şimdiye kadar "yerli halklar" tanımı yapıl- mamıştır. Bu durumda hem "yerli halk- lar" hem de azınlıklar kapsamında değerlendirile- bilecek durumlar söz konusu olabilmektedir. Bazı gruplar, yaşadıkları ülkelerin ulusal mevzuatları çerçeve- sinde yerli halk olarak değil azınlık olarak kabul edilmektedirler. Ikincisi, Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin 27. Maddesi kapsamında faaliyet yürüten İnsan Hakaları Komitesi, yerli halkların bu madde altında, "normal" azınlıklardan daha güçlü haklara sahip olabilecekleri tespitinde bulunmuştur; ama yine de, yerli gruplar, açıkça azınlıklarla ilgili olan 27. madde kapsamında ele alın- maktadırlar. Üçüncüsü, yerli halklara ilişkin taslak Bildirge'nin temel amacı, bu halkların haklarını, geleneksel olarak yaşadıkları yerleşim alanlarında koruyabilmektir. Oysa, yerli halklara mensup birçok kişinin kendi doğal yer- leşim alanlarından yaşadıkları ülkenin kent merkezlerine göç etmiş olduklarını biliyoruz. Bu durumda, kent merkez- lerinde ve geleneksel yerleşim alan- larının dışında yaşayan yerli halklar açısından azınlık koruması daha uygun olabilmektedir. 33. Diğer "halklar" azınlıkların sahip oldukları haklardan daha fazlasına sahiptirler. 1966 tarihli İnsan Hakaları Sözleşmeleri'nin (iki sözleşme: Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi, ç.n.) ortak 1. maddesi gereğince her halk kendi kaderini belirleme hakkına sahiptir. "Yerli halklar" da azınlıklardan daha fazla haklara sahiptirler. Şu anda, Yerli Halkların Hakları Taslak Bildirgesi, İnsan Hakaları Komisyonu'na bağlı bir çalışma grubu tarafından ele alınmak- tadır. Bu bildirge, şimdiki biçimine göre biraz değiştirilmiş olarak son şeklini alacaktır; özellikle kendi kaderini belir- leme hakkının bildirgeden çıkarılması ya da bu hakka daha sınırlı bir anlam yüklenmesi söz konusu olabilir. Öte yandan, azınlıkların sahip olduğu haklar çok daha sınırlıdır. Sonuç olarak "halk", "yerli halk" ve "azınlık" terimlerinin ayrı ayrı değerlendirilmesi uygun ola- caktır. 34. Fakat pratikte, soyut bir tanım- dan çok, azınlık grubunun içinde bulun- duğu durum, sahip olunan hakların içer- iğini daha somut olarak belirlemektedir. Halkların kendi kaderini belirleme hakkı, sadece, çok net tanımlanmış bazı durumlarda siyasal bağımsızlık hakkı sağlar; burada da "halk" sözcüğünün, etnik temelde değil, bölgesel temelde yorumlanmak zorunda olduğunu görmek gerekir. Birleşmiş Milletler, bir bölgenin kendi kendini yönetmemesi B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 149 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- veya yabancı işgali altında olması duru- munda, o bölgede yaşayan "halk"a tek taraflı politik bağım- sızlık hakkı tanı- maktadır. Bir bölge ancak sömürgeci bir yönetim altında olduğunda kendi kendi- ni yönetmeyen (non-self-governing) olarak tanımlanmıştır. O halde tek taraflı politik bağımsızlık hakkından yararlanan "halk"la, o bölgede sürekli yaşamakta olan nüfusun bir bileşimi anlaşılmaktadır. "Halk", bazıları küçük bazıları büyük birkaç etnik gruptan meydana gelebilir ama politik bağımsı- zlık talebinde bulunabilecek olan etnik bir grup değil bir bütün olarak o toprak- larda yaşayan nüfustur. 35. Öte yandan, etnik bakımdan kendilerini başka bir halka mensup hisseden kişiler, çoğu kez egemen bir devletin sınırları içinde azınlık konu- munda olabilmektedirler. Bu durumda, tek taraflı siyasal bağımsızlık hakları yoktur; sadece azınlıklara tanınan hak- lara sahiptirler. Içinde bulundukları koşullara bağlı olarak bu haklar sınırlı veya geniş kapsamlı olabilir ama bu konumdaki gruplar yaşadıkları ülkenin bağımsızlığını tanımak zorundadırlar. 36. Sorunlar, "halk" sözcüğünün bölgesel değil de etnik temelde tanım- lanmasıyla ortaya çıkmaktadır. Ortak bir dile, ortak bir tarih ve gelenek anlayışına sahip ve bu nedenle tek bir halk olduklarını düşünen bir grup insan, bağımsız devletler arasında çizilen sınırlarla ayrıldıklarında, bu "halk"ın veya "ulus"un bir parçası, söz konusu devletlerin birinde azınlık haline gelir. Bu tür gruplar, çoğunlukla "ulusal azın- lık" terimi kullanıldığında kastedilen gruplardır. Başka bir etnik çoğunluğun yaşadığı bir ülkedeki bu azınlıklar, kendilerine ayrımcı davra- nılması, kendi kimliklerini koruma, sınır ötesi akrabalarıyla ilişkilerini sürdürme konusunda haklı kaygılar taşırlar. Ancak, yaşadıkları ülkenin toprak bütünlüğüne ve siyasal bağımsızlığına saygı göstermek zorundadırlar. 37. Azınlıklar ve çoğunluklar arasın- daki veya farklı gruplar arasındaki ilişk- iler çoğu zaman gerilimlere neden olur; hukukun ve düzenin korunmasında zor- luklar yaratır. Barış- çıl bir şekilde bir arada yaşamak, büyük ya da küçük her- hangi bir gruba özel bir takım imtiya- zların tanınmaması demek olan çoğulcu bir düzen anlayışıyla, toplumun tüm üyeleri arasında tam ve somut bir eşitlik sağlamayı gerektirir. Bir ülke orada yaşayan herkesin ortak evi olmak zorundadır. Belirli azınlık olma durum- larına en uygun hakların ne olması gerektiği sorununun ötesin- de, bir ülkede uzlaştırıcı ve çatışmaları çözüm- leyici yöntem ve mekanizmaların olması da gerekir. Çalışma Grubu'nun üzerinde durması gereken bir başka konu da budur. 150 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 Azınlıkların Sınıflandırılması ve ... --- Page Break --- Özet 1990'lı yıllarda Türkiye'nin Güneydoğu ya da Kürdistan bölge- sinde1 köylerin boşaltılması, tarihteki 1 Bu çalışmanın hazırlanması süresince önemli bir isimlendirme sorunuyla karşılaştım: Araştırmaya dahil ettiğim geniş bölgeyi ve örnek olay inceleme- sine konu olan köylerin yer aldığı coğrafyayı nasıl tanımlayacaktım? Tanımlama aslında tarafsız bir eylem değildir ve seçilen kavramlar kastedilenin dışında anlamlarla yüklüdür. Kısacası ve konumuz açısından da isimlendirme, yerleşim alanlarının (space) politik olarak tanımlanmasını kapsayan bir süreçtir. Işte bu nedenle, burada, 'Kürt bölgesi' teri- minden uzak durmayı yeğledim, çünkü bu terim belli bir coğrafya veya bölgeye hemen belirli bir sosyal kimlik kazandırmaktadır. Halbuki yerleşim alanlarında sosyal kimlikler kesin çizgilerle birbir- lerinden ayrılmış halde ve kendi içinde homojen olarak bulunmazlar. Yerleşim alanlarının tanımlan- ması, örneğin Türk, Kürt, Ermeni, Çerkez veya Laz bölgesi diye adlandırılması, bu yerlerin bu mil- liyetler tarafından sahiplenilmesini, belli bir etnik grubun hakimiyetini ve diğerleri üzerindeki boyun- duruğunu ima etmektedir ve potansiyel olarak tehlikelidir (bu tür tanımlamalar, belli bir bölgeyle bağlantılandırılan kültürel kimliğin hakimiyetine itaat etmeyen veya bu hakim kimlikle uyuşmayan- ların etnik temizliğine davetiye çıkarabilir). Bu yüz- den araştırmamda Kürt bölgesi terimini kullanmam söz konusu olamazdı. Ayrıca Türkiye'de Kürtlerin yaşadığı bölgelere, Doğu (1980'li yıllara kadar) veya Güneydoğu (1980'li yıllardan bu yana) da denmekte ve bu isim- ler iki ayrı idari bölgeyi tanımlamaktadır; bunlardan birincisi Doğu Anadolu Bölgesi ve diğeri de Güney Doğu Anadolu Bölgesi'dir ve kısaca Doğu ve Güneydoğu olarak ifade edilmektedir. Dolayısıyla Doğu ve Güneydoğu terimleri, şüphesiz birbirinden oldukça farklı olan hem beşeri coğrafyayı hem de idari bölgeyi içine alır ve bu çalışmanın kapsamın- dan tamamen farklıdır. Daha da ötesi, bu bölgenin doğuda ya da güneydoğuda olması sadece Türklerin perspektifinden baktığınızda geçerlidir. Kürtlerin bakış açısına ve politik tahayüllerine göre ise bölge Kürdistan'ın kuzeyinde ya da kuzeydoğusunda yer almaktadır; zira Kürt milliyetçileri bölgeyi genellik- le Kuzey-Batı Kürdistan olarak adlandırmaktadırlar. Kürdistan konusunda karşılaştırmalı bir araştırma yapan herhangi birisi için farklı bölgelerdeki (Türkiye, Iran, Irak ve Suriye) devletlerinin sınırları içerisinde kalan topraklarının Kuzey, Doğu, Güney ve Batı Kürdistan olarak isimlendirilmesi uygun olabilir. Ancak biz bu araştırmada bölge ile ilgili ter- minolojiyi seçerken Güneydoğu ve Türkiye'deki Kürdistan Bölgesi terimlerini kullanmaya karar verdim. 20. Yüzyýl Baþlarýnda Diyarbakýr'da Olaylar: Ermeniler, Hamidiye Alaylarý ve Bölge Ýleri Gelenleri JOOST JONGERDEN B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 151 --- Page Break --- diğer köy boşaltma olaylarını yeniden canlandırmıştır. Bu makalede, 1990'lı yıllarda yaşanan zorunlu göç deneyimi ile birlikte, bundan çok daha önce, 20.yüzyılın başlarında yaşanmış olan ve sözlü kaynaklara dayanarak elde edilen, Ermeni ve diğer Hıristiyan köylülerin yaşamış olduğu deneyimler birlikte tartışılmış ve 1895 ile 1915 tar- ihleri arasında Diyarbakır'da yaşanan şiddet ve yıkım olaylarının mikro tarih- sel boyutta yeniden tarif edilmesine çalışılmıştır. Bu çalışmanın temel öner- mesi geliştirilirken, şiddet olaylarının kaynağı ve nasıl geliştiğinin tam anlamıyla kavranabilmesi için o dönemde bölgenin ileri gelenleri ile onların devletle olan ittifakları arasındaki değişen güç dengeleri ve bunların yerel uzantılarının etkilerinin dikkate alın- masının öneminin vurgulanması ve mikro araştırmalarda ortak araştırma pro- jelerine duyulan ihtiyacın altının çizilme- si amaçlanmıştır. Giriş Kürdistan'daki köylerin çok büyük bir bölümü, 1990'lı yıllarda, özellikle 1991 ile 1995 tarihleri arasında Türk Silahlı Kuvvetleri ve silahlı 'köy koru- cuları' tarafından sistemli olarak insan- sızlaştırılmış ve yakılmıştır. Daha sonra devlet tarafından ilan edilen geri dönüş projeleri genellikle gerçek- leşmemiş, buna rağmen yerlerinden edilmiş nüfus 1999 yılından itibaren kısmi olarak boşaltıkları yerlere geri dönmeye başlamıştır. Yayınlanacak olan bir başka makalede dört köyü kap- sayan örnek olay incelemesinde (case study), adına 'köye dönüş' denen bu sürecin nasıl çok boyutlu bir olgu olduğunu ve bu sürecin sonunda bölgede ortaya çıkan yeni yerleşimin seyrini ve bu seyrin oluşum biçimini ortaya koy- muştum. Örnek vaka incele- mesinde yer alan bu dört köy Diyarbakır ve yöresinde bulunmaktaydı. Araştır- mam sırasında edinmiş olduğum bilgilere göre araştırma için seçmiş oldu- ğum bu dört köyde eskiden Hıristiyanlar yaşıyordu. Çoğun- luğunu Ermenilerin oluşturduğu ama aralarında Süryanilerin de bulunduğu bu Hıristiyan nüfus 1895 yılındaki Ermeni karşıtı isyanlar sırasında tahliye edilmiş, kalanlar da 1915 olayları sırasında ya sürülmüş ya da öldürülmüşlerdi. Sonuç olarak bu süreç bugün Türkiye'nin güneydoğusunda eskiden yaşamış olan Ermeni nüfusun eliminasyonuyla sonuçlanmıştır. Araştırmamın başında, örnek olay incelemesi için seçmiş olduğum köy- lerde daha önce Hıristiyanların yaşa- mış olduğundan haberdar değildim. Ancak köye dönüş olgusuyla ilgili çalışmalarım ilerledikçe, köylülerin, Hıristiyan nüfusun bu topraklardan sürülmesi ve yok edilmesiyle sonuç- lanan tehcir2, katliam ve jenosit3 olay- larından sık sık bahsettiklerine şahit 2 Bugünkü Türkçe'de 'sürgün' ya da 'göçe zorlama' anlamı- na gelen 'tehcir' kelimesi genellikle 1915 ta-rihinde yaşanan olayların tarifi için kullanılmaktadır. Tehcir, geçmişte bir Osmanlı politikası olarak ortaya çıkmış, ve Mayıs 1915'te yasalaşmıştır. Bilindiği gibi, bugün Türkiye'de 'Ermeni katliamının' kabul edilmesi, sürgünle katliamlar arasındaki ilişkiler ve soykırımın uluslararası tanımı önemli bir tartışma konusu olmaya devam etmekte- dir. 3Jenosit terimininin, Fransızcadan gelmesine ve Türkiye'de genellikle aydınlar tarafından kullanılmasına rağmen, köylüler tarafından da kullanılıyor olması, 1990'lı yıllarda köylerinden sürülmüş ve daha sonra köylerine dönmüş, kendilerini uzun süre politik bir şiddetin ortasın- da bulmuş bu köylülerin oldukça politize olduğunu akla getirmektedir. 152 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- oldum. Tarihte daha önceden yaşanmış olan sürgün ve katliamlar, daha yakın zamanda, yani 1990'lı yıllarda Türk Silahlı Kuvvetleri'nin zorla boşaltmış olduğu köylerle birlikte yeniden gün- deme geldi. Yaşadıkları yerlerin boşaltılması -yani Hıristiyan nüfusun 1895 ya da 1915'te boşaltmak zorunda kalmış olduğu yerler, Kürt kökenli köylülerin içinde yaşadıkları ussal evrenin bir parçasıydı ve bu kez yer- lerinden zorla çıkarılan kendileri olmuştu.4 Işte Diyarbakır'da 1895 ve 1915 tarihlerinde yaşanan Ermeni karşıtı şiddet olaylarını da köy araştır- malarıma dahil etmeye karar vermiş olmam, farklı zamanlarda ve farklı etnik gruplardan insanların aynı topraklar üzerinde benzer bir trajediye maruz kalmış olmaları nedeniyledir. Bu çalışmanın çıkış noktası yüz yüze görüşme yaptığım köylülerin sözlü ifadelerine dayanmaktadır. Elbette bu sözlü ifadelerin gerçekliği, ikincil kay- naklar ve arşiv kayıtlarından araştırıl- mış ve araştırma sonunda bu ifadele- rin bir kısmının doğruluğu teyit edilmiş, bir kısmı ise doğrulana- mamıştır. Bu konuda asıl çarpıcı olan, 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyıl başlarında- ki şiddet olaylarını konu alan araştır- maların büyük bölümünün, kısır bir tartışma olarak süregiden 'soykırımdır', 4 1990'larda Kürtlerin maruz kaldığı olayların eski- den yaşanmış olan Ermeni karşıtı olayları yeniden canlandırması aslında sık karşılaşılan bir durum haline gelmiştir. Kürtlerin ve Ermenilerin iki ayrı zaman diliminde yaşamış olduğu olaylar pek çok yayın ve makalede sanki tek bir toplumsal dünyanın acı ve kederi olarak ele alındığı görülmektedir (bkz. Aslan, 2006). 'soykırım değildir' monoloğunun bir parçası olmasıdır. Bu tartışmaların, genel olarak samimi bir diyaloğa hizmet etme eğiliminden uzak olduğu inancındayım, çünkü görünen odur ki bu tartışmaya katılan araştırmacıların hedefi sanki genel teoriler ve öneriler üretmektir (Deringil, 1998, s. 69).5 Bazı istisnalar dışında (bkz. Wiessner, 1997), bu konuda 'mikro araştırmalar' neredeyse yok denecek kadar azdır. Oysa, Anadolu'daki Ermeni nüfusun büyük oranda öldürülmesi ve yok edilmesiyle sonuçlanan süreci tam anlamıyla kavrayabilmemiz için, mikro düzeyde monografi araştırmaları zaruridir. Bölgede yaşanan ve kırılma noktası olarak adlandırabileceğimiz bazı olayları tam olarak kavrayabilmek için oradaki değişim sürecinde yer alan sosyal ilişkileri bölgesel çerçevede (örneğin köy bazında) incelemek gerekir (Deringil, 1998, s. 69). Araştırmada incelemek üzere ele almış olduğum dört köyün tarihi, bu köylerin 1990'lı yıllardaki 5 Örneğin Vahakn Dadrian tarafından yapılan ve jenositi ince detaylarıyla anlatan çalışmaları (Dadrian 1993, 1999), yakın geçmişte Guenter Lewy tarafından eleştir- ilmiş (Lewy, 2005a), tesadüfi bir şekilde Dadrian bu konudaki baş yapıtını aynı yıl içinde yayınlamıştır (Dadrian, 2005a). Lewy'nin eleştirisinin bir özeti The Middle East Quarterly'de yayınlanmış (Lewy, 2005b) ve akabinde Dadrian'dan zehir zemberek bir cevap Ermeni Soykırım Forumu adlı web sitesinde yayınlanmıştır. Örneğin Dadrian şöyle demiştir: Insan bu durumda ken- dini (bu kişinin), nereden ve nasıl yardım almış olabile- ceğini merak etmekten alıkoyamıyor (Dadrian, 2005b).' Bu 'tartışma' Quarterly'de yer alan Lewy'nin cevabi yazısıyla devam etti (Lewy, 2006). Bu tartışmanın belki de en çarpıcı yanı tartışmaya katılan taraflardan birinin diğerini birden çok defa tamamen ve kesinlikle yanlış olmakla suçlamasıdır ki belki aslında iki taraf da yanlıştır (belki de gerçekten bir taraf 'doğru' diğer taraf 'yanlış'tır) ancak tartışmada taraflar birbirlerinin fikirlerini 'abesle iştigal'olarak değerlendirilmektedirler. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 153 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- boşaltılma ve yıkımından bir süre sonra yaşanan geri dönüşler kapsa- mında ele alındığı için, benim bu köy- lerin mikro tarihini yazma teşebbüsüm tabi ki sınırlı kalmıştır. Buna rağmen, elde edebildiğim veriler bizi bölgedeki farklı nüfus grupları ve bu gruplar arasında değişen güç denge- sinin, Diyarbakır ve yöresindeki Hıristiyan nüfusun katledilmesinde çok önemli bir rolü olduğu ve yaşanan olayların kavranmasında bu ilişkilerin kritik öneme sahip olduğu sonucuna götürmektedir. Bu makalede, ilk olarak, Diyarbakır vilayetindeki nüfu- sun özelliklerini tarihsel çerçevede ele alacak. Diyarbakır (Diyarbekir), altı Otoman(Osmanlı-Y.N)vilayetlerin- den birisi olup, yoğun bir Ermeni ve Hiristiyan nüfusuna sahiptir (Karpat, 1985, s. 51). Bu da açıklıyor ki bu bolgedeki köylerin tarihini incelelers- eniz Ermeni ve Hiristiyan sorunu ile karşılaşmanız ihtimali büyüktür. Daha sonra seçmiş olduğum köylerin tarih- lerini 20.yüzyıl başlarından itibaren Hıristiyan nüfusu açısından inceleye- cek ve sonuç bölümünden önce de 1895 olayına daha geniş (bölgesel) bir perspektiften, Diyarbakır vilayeti üzerinden bakacağız. Bu çerçevede Hamidiye Alayları üzerinde de dura- cağiz. Hamidiye alayları üzerine epey yazılmıştır. Amacımız bu yazılanları burada değerlendirmek değildir. Bu makaledeki amaç, mikroanaliz bir per- speftikten konuyu yeniden tanıtmak. Bunun yolu da tarihi genel olarak değil mikro düzeyde incelemektir. Diyarbakır Ilindeki Nüfusun Özellikleri: Nüfusun Bileşimine Genel Bakış Diyarbakır nüfus kayıtlarını incele- diğinizde, buradaki nüfus bileşiminde ciddi dalgalanmalar yaşandığı görül- mektedir. Bu dalgalanma, hem genel nüfus hem de Müslüman ve Hıristiyan nüfus oranları bakımından ciddi değişimler olarak gözlenmektedir. Bu değişimlerin bir kısmı gerçek değişim- ler iken bir kısmı da farklı nüfus kayıt yöntemlerinin uygulanmasından kay- naklanmaktadır. Bu kayıtları detaylı bir şekilde incelemek tabi ki bu çalışmanın sınırları dışındadır; ancak makaleye katkı yapacağına inandığım için burada sadece ilk Osmanlı nüfus etütleri olan 1518 ve 1540 tarihli tahrirler ve 19. yüzyıl sonunda Diyarbakır merkez, vilayet ve sancaklarının nüfus özellik- lerini gösteren kayıtlar ele alınmıştır. 1507 yılında, Şah Ismail, Diyarbakır'ı, Anadolu'yu bir asırdır yönetmekte olan Akkoyunlu Hükümdarlığı'nın elinden alarak Şii Safevi Devleti'ne katmıştı. Sünni Kürtlere güvenmeyen Şah, buralara Şii mezhebine mensup valiler atadı. Safevilerin buradaki hükümdarlığı ancak sekiz yıl sürdü ve 10 Eylül 1515'te Diyarbakır şehri (o zamanki adlarıyla, Diyarbekir, Diyar-i Bekir veya Amid) bölgede Osmanlı Hükümdarlığı (Sünni) ile işbirliği içinde olan Sünni birlikler tarafından ele geçirildi. Diyarbakır'ın fethedilme- sinin zemininin, nihayet Diyarbakır'dan atılmış olan Akkoyunlu hükümdarının bir zamanlar vezirliğini yapmış olan 154 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- Kürt lider Idris Bitlisi tarafından hazır- landığı söylenmektedir (Bruinessen, 1988, s.14; Ilhan, 1981, s. 415). Mardin Kalesi'nin de 1516-17 yılların- da düşmesiyle, Diyarbakır ve yöresinin Osmanlılar tarafından fethi tamamlan- mış oldu. Diyarbakır, Osmanlı Impartorluğu tarafından ele geçirildikten sonra, 1518 ve 1540 yıllarında, vergi amaçlı arazi ve nüfus kayıt çalışmaları yürü- tülmüştür. Bu çalışmalara göre, Diyarbakır vilayeti, kuzeyde dağlık Hani (Hini), Tercil ve Kulp, güneyde Mardin'in batısındaki dağlara kadar uzanan Tilek Ören (bugünkü Yollarbaşı) şehri, batıda Siverek ve Aşun, doğuda ise Beşiri'den oluşuyordu. 1518 tarihli Osmanlı tahrir defterlerine göre, Diyarbakır sancağı 470 köy ve 144 metruk mahalden oluşmaktaydı. Diyarbakır şehri hariç, sancakta üç kasaba bulunuyordu; bunlar Hani, Tilek Ören ve Satı Kendi idi. Osmanlı kayıtlarına göre, 1518 yılında Diyarbakır vilayetinin nüfusu yaklaşık 60,000 kişiydi ve bunun yüzde 20'sini Hıristiyanlar oluşturuyordu. Rakam- lara yakından bakıldığında Hani (769 kişi), Tilek Ören (608 kişi) ve Satı Kendi (625 kişi) gibi bazı kasabalarda Hıristiyanların az farkla da olsa çoğun- luğa sahip olduğu görülüyordu. En az elli haneli toplam 17 köyü inceledi- ğimizde, beş köyün tamamen Hıristiyanlardan, üç köyün hem Hıristiyan hem Müslümanlardan, üç köyün aşiret bağı olmayan Müslü- manlardan ve kalan altı köyün de Kürt aşiretlerine bağlı (Basiyan, Berazi, Bociyan, Reşi ve Zeylan aşiretleri ken- dilerine ait bir kaç köy ve mezraya sahip- tiler) Kürt köylülerinden oluştuğunu görmekteyiz (Ilhan, 1981, s. 423). Bu tabloya yansıyan kayıtlara göre, Osmanlıların yapmış olduğu iki tahrir arasında geçen yaklaşık yirmi senede Diyarbakır şehrindeki Hıristiyan nüfus dikkat çekici bir oranda artmıştır (bkz.Tablo 1). Bu belirgin artışın sebe- bi, köylerden kente göç olamazdı, çünkü Hıristiyan nüfus bütün bölgede yüzde 64 ile yüzde 420'lik bir sıçrama göstermişti. Bu arada, daha yavaş bir seyir izlemekle birlikte, Müslüman nüfusta da önemli bir artış gözlen- miştir. Örneğin Hani'de toplam nüfus 1518'de 769 iken, 1540'a geldiğimizde yüzde 350'lik bir artışla 3,512'ye yük- selmiştir. Demek ki, geçen süre zarfın- da hem Müslüman hem de Hıristiyan nüfus artış göstermiş, ancak Hıristiyan nüfustaki artış daha dikkat çekici olmuştur. Hani'deki Hıristiyan nüfus önceden toplam 395 kişi iken, yüzde 400'ün üzerinde bir artışla 2,052 kişiye yükselmiş; yani Hıristiyan nüfusa 1657 kişi daha katılmıştır. Öte yandan Müslüman nüfusta 1,166 kişi artmış, burada yaşayanlar 1518'de 374 kişi iken bir sonraki nüfus kayıtlarında neredeyse yüzde 300'lük bir artışla 1,540'a yükselmiştir. Bu türden yüksek oranlı ve dikkat çekici nüfus artışları sadece Hani gibi büyük yerleşimlerde değil, küçük yerleşim birimlerinde de gözlenmektedir (Ilhan, 1992-1994, s. 62). İlhan'a göre bu ani nüfus artışlarının asıl nedeni Diyarbakır'ın Osmanlı İmparatorluğu kontrolüne geçmesinden sonra güneyde Safevilerin kontrolünde kalmış olan B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 155 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- nüfusun buraya göç etmesinden kay- naklandığı yönündedir. Diyarbakır şehir nüfusu kayıtları, burada yaşayan nüfusun bileşiminde de büyük dalgalanmalar yaşandığı izleni- mini vermektedir. Belki genel olarak ele aldığımızda, Osmanlı kay- naklarının yabancı kaynaklara kıyasla nüfus kayıtlarını daha düşük göstermiş olduğu sonucuna varabiliriz. Öte yan- dan, farklı kaynaklardan alınan kayıt- ların karşılaştırılmaya çalışılması kolayca yanlış bir tarife de neden ola- bilmektedir. Buna rağmen aynı kay- naklardan alınan (Diyarbakır Salnamesi, bölgeyle ilgili devlet kayıtları) kayıtlar da aynı büyük dalgalanmaları göster- mektedir. Örneğin; 1880'li yıllarda Diyarbakır şehir nüfusunun üç kat bir- den arttığı görülmektedir, halbuki 1870'li yıllarda nüfusta küçük ama önemli bir azalma gözlenmiştir (bkz.Tablo 2). Burada değinmiş oldu- ğumuz Safevi ve Osmanlı hanedanlığı arasındaki el değişimine bağlı olarak değişen çıkar dengelerinin etkilemiş olduğu nüfus hareketlenmeleri hariç, genel olarak, bu büyük nüfus dalga- lanmalarına açlık (1757) ve salgınların (1762, 1799/1800, 1815/1816, 1846) yol açtığı sanılmaktadır. 19. yüzyıl sonunda, Diyarbakır şehir nüfusunun hala heterojen oldu- ğu ve burada Sünni Müslümanlar, Katolik ve Gregoryen Ermeniler, Süryaniler, Yakubiler, Keldaniler, Protestanlar, Ortodoks ve Katolik Rumlar, Yezidiler, Yahudiler ve Çin- genelerin (Kıptî) yaşadığı bilinmekte- dir (Yılmazçelik, 1995, s.115). Tuncer'e göre (2002, s.191), 1890 yılında Diyarbakır şehir nüfusu 27,000 kişiydi. Tuncer'in verilerine göre dini grup olarak en büyük nüfusa Sünni Müslümanlar sahipti (10,000 kişi), ancak bütün Hıristiyanları tek bir grup olarak ele aldığımızda çoğunluk Hıristiyandı (17,000 kişi). Hıristiyanların kendi içinde ise en büyük çoğunluğu sırasıyla Ermeniler (9,900), Süryaniler (2,500), Rum Ortodokslar (1,800), Keldaniler (1,600) almakta ve en son sırada protestanlar (1,000) bulunmaktaydı. Oysa başka kaynakların verilerine göre Diyarbakır'daki toplam nüfus 44,000 idi ve bu nüfusun içindeki, Hıristiyan sayısı 20,000 civarındaydı. Bu kay- naklara göre (19. yüzyılın sonunda), 20,000 Hıristiyanın 14,000'i Ermeniydi ve bu rakamlardan görüldüğü gibi Hıristiyanlar burada küçük bir farkla azınlığa düşerek (%45) en büyük 'azın- lık' grubunu oluşturuyordu. Diğer başka kaynaklar ise bunun tam tersinin doğru olduğunu, Diyarbakır şehrindeki Hıristiyan nüfusun 10,000'den daha fazla olmadığını ve toplam nüfusun ancak % 30'unu oluşturduğunu iddia etmektedirler.(Bulut, 2001; Yılmazçelik, 1995, s. 115). Diyarbakır vilayet nüfusuyla ilgili devlet kayıtları da Müslüman ve Hıristiyan nüfus oranında büyük fark- lılıklar göstermektedir. 1901-02 Salname-i Diyarbekir kayıtlarına göre, 19. yüzyıl sonunda Diyarbakır vilayetindeki toplam Müslüman nüfus 314,720 iken, gayrimüslimler (çoğun- lukla Hıristiyanlar) 84,065 idi, yani nüfusun yaklaşık % 80'i Müslüman, % 20'si de gayrimüslimlerden oluşuyor- 156 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- du. Aynı kaynak, bu tarihte Diyarbakır sancağındaki toplam nüfusun 161,237 kişi olduğunu, bunların 121,587'sinin Müslüman, 39,640'ının gayrimüslim- lerden oluştuğunu ve bu toplam içinde Müslüman ve Hıristiyan nüfus oranının sırasıyla yaklaşık %75 ve %25 olduğunu göstermektedir. Bu kayıtlar- daki Ermeni nüfus, vilayet için 46,237, sancak genelinde ise 26,784 kişi olarak verilmektedir. Bu da oran olarak sırasıyla yaklaşık %16'ya ve %12'ye tekabül etmektedir (bkz. Tablo 3). Mc Carthy'ye göre, 1895 ve 1912 yılları arasında Diyarbakır vilayetinde Ermeni nüfusu'nun oranı %14 ve %16 arasında değişmektedir (Mc Carty, 1983, s. 69). Karpat'in rakamları biraz daha farklıdır. Onun verilerine göre 1897 yılında Diyarbakır vilayetinde Ermeni nüfusu % 14.4 ve Diyarbakır sancak'in Ermeni nüfusu % 18.1 idi (bkz. Tablo 4) . Ermeni Patrikhanesinin sağlamış olduğu verilere göre, 1878 tarihinde Diyarbakır vilayetindeki Ermeni nüfus 150,000 kişi (toplam nüfusun yaklaşık %40'ı) ve Diyarbakır sancaklarındaki toplam Ermeni nüfus da 53,590 (yak- laşık %33) kişidir. Patrikhanenin rakamları Salname kayıtlarına kıyasla, Diyarbakır'daki Ermeni nüfusun belir- gin bir şekilde daha fazla olduğunu göstermektedir. Hatta Patrikhane rakamları Salname'deki vilayet-sancak arasındaki oran farkını da tersine çevirmektedir. Şöyle ki; devlet rakam- ları Diyarbakır sancaklarındaki Ermeni nüfusun genel nüfusa oranını daha fazla gösterirken (%16'ya karşılık, % 12, yani dörtte bir oranında daha fazla), Patrikhanenin rakamları da vilayetteki Ermeni nüfusun sancaklara göre daha yüksek bir orana sahip olduğunu (%33'e karşılık %40 oranı ile yaklaşık dörtte bir oranında bir fazlalık söz konusudur) göstermektedir.6 Devletin Salname-i Diyarbekir kayıtları ile Ermeni Patrikhanesinin kayıtları arasındaki farklar belki bu kayıtların toplanma biçiminden kay- naklanıyor olabilir. Şöyle ki, her iki tarafta da kayıtların oluşumuna bak- tığımızda bu kayıtların aslında bir sayım sonucunda değil, idari kayıtlar- dan edinilen bilgilerin toplanmasıyla elde edildiğini görüyoruz. Üstelik her iki tarafın temel aldığı idari kayıt tür- leri birbirinden çok faklıdır. Bunu biraz daha açıklayacak olursak, örneğin Osmanlı kayıtlarının genellikle vergi, meslek ya da nüfus kayıtlarında yer alan hane reisi ve hane halkı bilgilerine dayandığı görülmektedir. Patrikhanenin verdiği rakamlar ise kilise kayıtlarına ait vaftiz ve ölümser- tifikalarındaki bilgilere dayanmaktadır. Bu kayıtların politize olmuş olma olasılığını bir yana bıraksak bile, bu 6 Kayıtlardaki Müslüman ve gayrimüslim yerleşim yerleri ile ilgili rakamlar da büyük farklılıklar göster- mektedir. Diyarbakır vilayeti 1691 cizye vergi kayıt- larında sadece 62 köy yer alırken (Erpolat, 2004, s.198-199), vilayette sadece bu 62 köyün gayrimüs- lim nüfusu olduğunu işaret ediyordu (cizye Osmanlıların gayrimüslimlere uyguladığı bir vergi türüydü). Ancak, Ermeni gazetesi Agos'un yayınlamış olduğu istatistiklere gore ise 18'inci yüzyıl sonunda Diyarbakır vilayetindeki Ermeni yerleşimi sayısı yak- laşık 180 idi ve 2,000'den fazla insan şehir civarında- ki 24 köye dağılmıştı. (Tütenk, 1956/1957/1958). Not: Ermenilerin yaşadığı bu 24 kırsal yerleşim bir- imleri Diyarbakır'ın Kuzey ve Güneydoğu böl- gesinde, Alipınar ve Kıtırbil yöresinde bulunmak- tadır-Jongerden. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 157 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- rakamlarda gerçek rakamlara göre çarpıklıklar olmasını beklemek doğal- dır. Çünkü Osmanlı kayıtlarındaki zayıflık, kayıtların tutulması ile ilgili yapılaşma zayıflığından ya da bu kayıt- ları tutacak kurumların hiç olmamasın- dan kaynaklanıyordu. Diğer taraftan Patrikhanenin de Ermeni olmayan (Müslüman) nüfusla ilgili fazla bir kayıtları yoktu. Patrikhane resmi kayıt- ları kabul etmiyordu ve Müslüman nüfusunu sayma imkanları olmadığı için de Müslüman nüfus sayımı kayıt- ları sadece tahmin üzerinedir. Patrikhane sadece tahmin ettigi Müslümanların sayısını daha az göster- diğinden Ermeni nüfus oranı fazla görünüyor (McCarty, 1983, s.50-51). Konu ile ilgili farklı kaynaklar dikkat çekici değişiklikler gösterse de en düşük istatistiki veriler bile 19. yüzyılın sonlarında Diyarbakır'da önemli bir Hıristiyan ve Ermeni nüfusun yaşadığı sonucunu vermekte- dir. Burada referans almış olduğumuz en düşük oran, yani Diyarbakır vilayetindeki toplam Ermeni nüfusu- nun % 12'lik oranı ile en yüksek oran olan Patrikhanenin %40'lık oranı arasındaki fark çok ciddi bir boyuttadır. Ancak günümüzde Diyarbakır'da yaşayan ve neredeyse toplam nufusun %1'ini bile bulmayançok az sayıdaki Hıristiyan nüfusla kıyasladığımızda yukarıda değinmiş olduğumuz ciddi oran farkı bile önemsiz görünmektedir. Örnek Olay İncelemesi: Geri Dönüşün Yaşandığı Köylerde Durum Daha önce de açıklamış olduğumuz gibi, araştırma çerçevesinde dört köy, 'örnek olay' incelemesi için seçilmiş ve halen Kurdistan'nın kırsal kesimlerinde yaşanmakta olan 'geri dönüş' sorunu ile ilgili bu çalışmanın çerçevesi bu şek- ilde çizilmiştir. Bahsi geçen köylerdeki yeniden yerleşim sorunlarını ve 20. yüzyılda bu köylerde yaşamış olan Hıristiyan nüfusu etkileyen olayları kısaca ve köyleri tek tek ele alarak inceleyeceğiz. Önce Beruk ve Mira köyleri ile başlayacağız; ancak maale- sef ki bu köyler hakkında çok sınırlı bir bilgiye ulaşabildik. Arkasından biraz daha fazla bilgiye ulaşmış olduğum Islamköy ve Matrani köylerini ele ala- cağız.7 İlk köyümüz Beruk, orada yaşayan, yani 1991 yılındaki boşaltılmadan önce köyde yaşamış olan köylüler tarafından 'eski Ermeni köyü' olarak anılmaktadır. Ancak köylülerin bu konuda bütün bildikleri 'eski Ermeni köyü' bilgisin- den ibarettir, çünkü onların ataları, Beruk'a 1935 yılı civarında, yani Ermeni nüfusun Güneydoğu Anadolu'dan elimine edilmesinden yaklaşık yirmi yıl sonra yer- leşmişlerdir. Hıristiyan nüfusla ilgili bu bilgiye, çalışmamın sonlarına doğru ulaşmış olduğum için bu konuyu araştırmaya fazla vaktim kalmamıştı. ' 7 Beruk' ve 'Mira' köylerin gerçek isimleri değildir. Araştırmaya konu olan köylere araştırmacı tarafından bu çalışma için verilmiş isimlerdir. 158 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- Mira ise 15 haneli, toplam 135 nüfuslu küçük bir Ermeni köyü. Köy, 1915'ten önce büyük bir nüfusa ve yük- sek oranda Ermeni yerleşimine sahip olmuş olan Garzan kazasına yakındır.8 Anlatılanlara göre komşu köylerden birinde yaşayan bir şeyh, Mira'yı Ermenilerden oniki öküz karşılığında satın almış. Yaklaşmakta olan karışık- lık ve terör olaylarını öngören bölgede- ki Ermeniler taşınamayan varlıklarını satarak Suriye'ye kaçmaya başladığın- da, bu durumu fırsat bilen şeyh de Ermenilerin topraklarını yok pahasına ele geçirmiştir. Araştırmaya dahil ettiğim üçüncü köy olan Islamköy, dört ayrı mahalle- den oluşan birleşik bir köydür. Islamköy, Kuyu, Vank, Huş ve Tur adlı mahallereden ve bağlı birkaç mez- radan oluşuyor. Islamköy'ün bugünkü sakinlerinin çoğunluğunu Bingöl (özel- likle Solhan ve Genç kazalarından gelen) ve Muş'tan buraya göç eden Kürtler oluşturmaktadır. 1994 yılında İslamköy'ün boşaltılmasından önce muhtarlık binası ve okul, köyün mer- kezi sayılan Kuyu'da bulunuyordu. Köyde bugün yaşayan köylülerin anlattıklarına göre, 1915 yılındaki sürgün ve katliamlardan önce Islamköy'de Ermeniler yaşamaktaydı. O zaman köyün merkezi sayılan ya da (sembolik olarak) merkez işlevi gören mahallesi büyük ihtimalle köyün dini merkezinin bulunduğu Vank idi. Bugün burada yaşayan köylüler eski 8 Garzan'ın nüfusu 18,636 olarak biliniyordu, bu nüfusun 8,282'sinin Ermeni, 7,599'unun Kürt ve 1,600'ünün de Keldani (Bunun %45'i Ermeni, %50'den fazlası Hıristiyan) olduğu söyleniyordu (Kévorkian & Paboudjian, 1992, s. 502). den Vank'ta bir kilise olduğunu an- latıyorlar. Ancak vank kelimesi Ermenicede manastır anlamına geldi- ğinden köylülerin kilise dediği yapının aslında bir manastır olduğu ve buraya adını verdiği tahmin edilmektedir. Başlangıçta ben Vank'ı 50 aileden ve yaklaşık 472 kişiden oluşan Kehirvank olarak teşhis etmiştim (Kevorkian & Paboudjian, 1992, s. 495). Ancak Içişleri Bakanlığı yayınlarında (1959) Kehirvank eski adı Nerçik, yeni adı Karabulak olan ve Kulp'un doğusunda bulunan bir köy mezrası olarak tespit edilmektedir. Oysa Islamköy Kulp'un kuzeyindedir. Patrikhane çalışanlarının Haziran- Temmuz 2004 yıllarında bana vermiş oldukları bilgilerde ve Istanbul Patrikhanesi'nin 1912-1913 yıllarında yaptırmış olduğu sayımlarda da Vank (veya diğer üç mahalle) yer almamıştır. Bu kaynakların hiçbirinde, hatta Kevorkian ve Paboudjian doküman- larında (1992) bile Vank'la ilgili her- hangi bir referansa rastlanmamaktadır. Tabi ki bugün orada yaşamakta olan köylüler köylerinde bir zamanlar Ermenilerin yaşadığı konusunda tama- men yanılıyor olabilirler. Ancak orada halen bulunan kilise (manastır) kalın- tıları ve Hırıstiyan mezarlığının varlığı nedeniyle, bu hiç de inandırıcı bir ihti- mal olarak görünmemektedir. O halde geriye bir kaç olasılık kalıyor. Bu olasılıklardan biri şudur: Vank, Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olduğu halde 1915'ten önce, yani 1895 yılındaki olaylar sırasında Ermeni nüfusu katledilmiş ve bu yüzden de 1912-13 yıllarındaki kayıtlara Ermeni B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 159 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- yerleşim birimi olarak girmemiştir. Yine de bu pek mümkün gözükmüyor, çünkü öyle olsaydı Kevorkian ve Paboudjian'ın kitaplarında Vank'a değinmeleri gerekirdi. Bir başka olasılık da Vank'ın Ermeni yerleşimi olduğu halde Patrikhane kayıtlarına girmemiş olabileceğidir (Patrikhane o dönemdeki bütün Ermeni yerleşimleri hakkında tam bir bilgiye sahip olmamış olabilir, ya da bu bilgi bugünkü Patrihkane kayıtlarında yer almıyor olabilir veya herhangi bir sebeple Patrikhane çalışanları bu bil- giye ulaşamamış olabilir). Hatta bir başka olasılık da burada yaşayan Ermenilerin Islamköy'e komşu bir başka köy olan Tiyakis (T'iakhs ya da Tias), bugünkü adıyla Narlıca köyüne kayıtlı ya da bağlı gösterilmiş olabilir ki Narlıca'nın eski Ermeni yerleşimi olduğu kesin olarak bilinmektedir (Kevorkian & Paboudjian, 1992, s.495). Sınırlı bir zaman diliminde yapmış olduğum araştırmalar ne yazık ki beni kesin bir sonuca götürmedi. Bu konu, esas araştırma konumdan farklı, tali bir konu olduğu için, ben de araştırmayı daha fazla derinleştirmeden bu noktada bırakmaya karar verdim. Böylece Islamköy'ün bir asır önce Ermeni yer- leşimi olup olmadığı konusu açıklık kazanmamış olarak kaldı. Araştırmamıza konu olan son köyümüz Matrani, Diyarbakır'ın güneydoğusunda, 1895'ten önce (1895 olayları aşağıda tartışılmıştır) yüksek oranda Hıristiyan nüfusun yaşamış olduğu Kıtırbil yakınlarında bulun- maktadır. Bügün Matrani'de yaşayan halk, buraya eski Ermeni köyü demek- tedir. Köylülerin ısrarla matran kelimesinin Ermenice'de kale demek olduğuna inanmalarına rağmen aslında bu doğru değildir. Söylentilere göre, bir zamanlar Matrani'de bir Ermeni aristokrat yaşıyormuş ve bu kişinin Dicle nehrinin karşı kıyısında, bugün adını Mustafa Kemal'den alan ve onun 16. kolordu komutanıyken Diyarbakır'a geldiği 1917 yılında 11 ay ve 1937 yılında ise iki gün kalmış olduğu ihtişamlı Gazi Köşkü'nün yakınlarında küçük bir kalesi varmış. Köylülere göre, bu efsane kale o zamanlardaki karışıklıkta harap olmuş ve bugün yeniden inşası için arke- ologların üzerinde çalışması gereken bir yıkıntı halinde duruyor. Araştırmalarım sırasında Matrani' nin eski bir Ermeni yerleşimi olduğuna dair hiç bir kanıt bulamadım. Köyün adına Istanbul Patrikhanesi arşiv- lerindeki kayıtlarda da rastlanmamıştır. Hatta Kevorkian ve Paboudjian'in Osmanlı İmparatorluğunda Ermeniler (Armenians in The Ottoman Empire, Kévorkian & Paboudjian, 1992) adlı kapsamlı kitaplarında yer alan detaylı köy listelerinde de Matrani ismine rast- lanmamaktadır. Kaldı ki, Matrani kelimesi aslında Ermenice değil Aramice bir kelimedir. Süryaniler (ve Keldaniler) matran kelimesini, metro- politan kelimesine gönderme yapmak için kullanmaktaydılar. Onlara göre, matran piskoposluk makamı ve konu- tuna eşdeğer dini makam anlamınday- dı. Biraz daha detaya indiğimizde, matran ünvanının keşişler için ayrılmış olup, keşişlikten yükselip, pisko- posluğun kendi dinlerinde karşılığı 160 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- olan makama ulaşan ve evli olmayan din adamları için kullanıldığı, aynı mevkiye ulaşıp da evli olan din adamlarına da uskof (piskopos) dendiğini görmekteyiz (Anschütz, 1984, s. 38). Matrani köyü Diyarbakır'daki en eski köylerden biridir. Köyün adı 1518 yılındaki Osmanlı nüfus ve arazi kayıt- larında geçmektedir. Bu kayıtlara göre köy, toplam dokuz çiftten ve 72 kişilik nüfustan ibaretti (Ilhan, 1981, s. 431). Osmanlı Imparatorluğu, bu nüfus çalış- masını vergi toplama ama- cıyla yaptır- mış olduğu için kayıtlar bize aslında köyün zirai üretimiyle ilgili bilgiler vermektedir. Bu yüzden biz bu kayıt- lara dayanarak Matrani' deki hububat üretiminin çiftçi hanesi başına yıllık 306 kilogram, köyün toplam üretiminin de yaklaşık üç ton civarında olduğunu biliyoruz. Bura- daki çiftçilerin hubu- battan başka, hayvancılık ve besicilik yaptıkları anlaşılmaktadır. Latin harfleriyle yazılışı biraz farklılaşmakla birlikte (Metranlı, Metrani, Matran kullanılan isimler), köyün adı 1747, 1817 ve 1846 tarihli diğer bazı araştır- malarda da geçmek-tedir (Yılmazçelik, 1995, s.144-67). Haritalarda ise köy iki faklı alanda yer almaktadır, ancak bun- lar birbirine oldukça yakındır ve köylü- lerin yeni evlerini eski, harap evlerin yakınlarında inşa etmesi nadir görülen bir durum değildir. Bu yüzden köyün eski yerinden bir miktar 'kaymış' olması olasıdır. Yaptığım yüz yüze görüşmelerde ve arşiv taramalarında, Matrani'de eski- den yaşamış olan halkın dinsel kimliği ile ilgili bilgi edinmeye çalıştım. 2005 yılında Matrani yakınlarında, Dicle Nehri kıyısındaki bir köyden göç etmiş Süryanilerle görüştüm. Görüştüğüm insanlar bana Diyarbakır şehrinin doğu ve kuzeydoğusunda (Matrani'nin civarında), yakın geçmişte Hıristiyanların yaşadığı köylerin isim- lerinden bahsettiler, ancak Matrani'ye ya da Matrani'de Hıristiyanların yaşamış olduğuna dair bir şey söylemediler. Bu da bende Matrani'nin büyük ihtimalle, en azından yakın geçmişte Hıristiyanların yaşadığı bir köy olmadığı kanaati uyandırdı. Üste- lik, eğer Matrani'de bir matran makamı olmuş olsaydı bu çok büyük ihtimalle dini kuruluşlarla ilgili kayıtlarda (Vakıf Defterlerinde) bulunurdu; halbuki kayıtlarda böyle bir bilgi yok. Hatta, 1691'den beri gayrimüslimlerden zorunlu olarak alınan vergi kayıtlarını gösteren Cizye Defteri'nde de (Erpolat, 2004, s. 198-99), Matrani ismi geçmiy- or. Bu da yine köyün 18. ve 19. yüzyıl- larda gayrimüslimlerin yaşadığı bir yer olmadığı kanaatini güçlendirmektedir. 1564 tarihli, Diyarbakır ve yöresine yönelik Osmanlı İmparatorluğu tara- fından tutulmuş olan vergi ve nüfus tahrir defterinde (Defter-i Mufassal-ı Liva-ı Diyarbekir) köyün ismi ve köyde yaşayan ve vergi veren erkek nüfusun isimleri yer alıyor, ama bu isimlerin hiçbiri bizi köyde gayrimüs- limlerin yaşamış olabileceği sonucuna götürmüyor. Çünkü bu defterlerde kayıtlı isimler Müslümanların sıkça kullandığı isimlerdir (Ör; Ali, Mehmed, Mustafa, Mikail, Ismail, Cebrail, Hamza, Ramazan, Murad ve Niyazi gibi). Bir ihtimal olarak köy hem Müslüman hem B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 161 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- de Hıristiyanların beraber yaşamış olduğu bir yer olabilir; ancak büyük ihtimalle burada sadece Müslümanların yaşadığı sonucu daha olası görünmektedir. Kısacası, bugün Matrani'de yaşayan köylülerin sözlü ifadelerinde belirttikleri, köyün 1895'li yıllarda Hıristiyanların yaşadığı yolundaki iddialarına rağmen benim gözden geçirmiş olduğum ikin- cil kaynaklarda ve arşiv taramalarında bu iddiayı doğrulayacak bir bilgiye ulaşılmamıştır. Sonuç olarak, araştırma için seçmiş olduğum bu dört köy de eskiden Hıristiyan nüfusun yaşamış olup olmadığı ile ilgili bilgiler kesin bir sonuca varmak için yetersiz kalmıştır. Zaten bu köylerde eskiden Hıristiyan nüfusun yaşamış olup olmadığı konu- sunun dikkatimi çekmesinin nedeni, bu köylerde eskiden Ermenilerin yaşadığı iddiası ve köylülerin 1915 yılındaki olaylara değinirken kullan- mış oldukları terminolojiydi. Köylüler, yani 1990'lı yılların ilk yarısındaki köy boşaltmalarından önce burada yaşamış olanlar, bu topraklarda eskiden yani tehcir / katliam/ fermana fila/ jenositten önce Ermenilerin yaşamış olduğunu söylüyorlardı. Bu benim için dikkat çekiciydi9. Ancak köylü 9 Fermana fila (gavurların fermanı): Anlatılanlara göre, jenosit terimi yaygınlaşmadan önce, Ermenilerle ilgili şiddet olaylarına değinirken köylüler 'fermana fila' ifadesini kullanıyorlarmış. Bu kavramın kaynağına dair kesin kanıt buluna- masa da köylülerin bu terimi Ermenilere (ve diğer Hiristiyanlara) yönelik bir ölüm ya da sürgün emri anlamında kullandıkları sanılmaktadır. lerin iddialarını araştırmaya başladı- ğımda, bu iddiaların doğrulanmadığı- nı gördüm. Mesela Beruk'ta iddialar tamamen ikinci ağızdan duyulmadır, çünkü köyde halen yaşamakta olan köylülerin aile tarihleri 1930'lardan öteye geçmemektedir. Diğer taraftan, Mira'nın boşaltılması (ki burada dolaylı bir boşaltmadan söz ediliyor) ile ilgili sözlü kaynakların verdiği detaylar başka kaynaklarla karşılaştırı- lamamıştır. Her ne kadar da Islamköy'ün mahallelerinden biri olan Vank ismi Ermenicede manastır anlamı- na gelse ve burada eskiden Hırıstiyanların yaşamış olduğuna dair açık arkeolojik kalıntılar bulunsa da köylülerin Ermeni yerleşimi olduğunu iddia ettikleri Islamköy ismine ne Ermeni Patrikhanesi kayıtlarında ne de Kévorkian ve Paboudjian'ın, son derece detaylı hazırlanmış köy listelerinde rastlanamamıştır. Öte yandan Matrani ismi Süryaniler tarafından (ya da Keldaniler) piskoposluk makamına eşdeğer bir dini mertebe anlamında kullanılsa da bu kelimenin burada yaşayan Süryaniler tarafından bu anlamda kullanıldığına ya da buraların eskiden Hıristiyan yerleşimi olduğuna dair herhangi bir bilgiye benim ulaşa- bildiğim Diyarbakır Vakıf ve Cizye Defterleri'nde veya nüfus ve vergi kayıtlarının tutulduğu diğer kaynaklar- da (Defter-i Mufassal-ı Liva-ı Diyarbekir) rastlanmamıştır. Altını tekrar çizerek belirtmek isterim ki benim bu konuda yapmış olduğum araştırma daha önce de bahsetmiş olduğum nedenlerle, hiç bir şekilde detaylı ve derinlemesine bir araştırma değildir. 162 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- Benim için şaşırtıcı olan, yakın geçmişte ve içinde yaşadığımız mod- ern zamanda yaşanan zorla yerinden edilme deneyiminin geçmişte yaşanmış olan başka bir yerinden edilme olayını 'kolektif bir bellek' gibi aynı şekilde hatırlaması ancak 'topluca hatırlanan' ve iddia edilen gerçeklerin, yerinde yapılan araştırmalarla açık şekilde doğrulanamamış olmasıdır. Tabi ki belli bir yerde yaşayan insanlarda oluşan zihinsel dünya ile nesnel tarihi gerçekler birbirine tıpatıp uymayabilir ve aslında bu gibi durumlar bize o kişinin sosyal çevresi ile ilgili daha çok bilgi verir. Açıkçası araştırmanın bu kısmının plansız bir biçimde gelişmiş olması da köylülerin iddialarının doğruluğunun teyit edilememesine katkıda bulunmuştur. Buradan hare- ketle diyebiliriz ki bölgesel, köy bazın- da yapılacak kapsamlı 'mikrotarihsel' çalışmalar için iyi planlanmış ve etüt edilmiş araştırma planlarına ihtiyaç vardır. Öte yandan köylerin tarihleri ile ilgili yapılan araştırmalar her zaman şehirlerle ilgili araştırmalara göre daha karmaşık olagelmiştir; sosyal ve politik yaşamın şekillendiği kaynak, askeri gücün temelidir ve hatta idare şeklinin merkezindeki yerler şehirlerdir. Burada yaşadığımız deneyim de bunu kanıt- lamış, Hıristiyanların tehciri konusunda Diyarbakır şehir ve ili bazında yapılan araştırmalar, köy çalışmalarına nazaran daha fazla ışık tutmuştur. 1895'te Yaşanan Şiddet Olayları 1895 yılı, Diyarbakır'da (merkez, vilayet ve sancaklarda) yoğun Ermeni karşıtı olayların, ayaklanma ve öldür- melerin yaşandığı bir dönemdi.10 Olaylara karışan çeteler, Ermenilerle diğer Hıristiyanlar arasında pek bir ayrım gözetmiyordu. Diyarbakır şeh- rinde Hıristiyanlara ait evler ve dük- kanlar ateşe verilerek yerle bir edilmiş, köylerde ve civar yerlerdeki Ermeni ve Hıristiyanlar 'ayıklanmış' ve insanlar öldürülmüştü. Bazı kaynaklara göre, 1895 yılında Diyarbakır şehrinde yaşa- nan olaylarda 3,000 Ermeni (Hıristiyan) ölmüş, 2,000 ev ve 2,500 dükkan ve işyeri kundaklanmıştı.11 Başka kaynak- lara göre ise 300 Ermeni (Hıristiyan) öldürülmüştür. Müslüman ölü sayısı ise 70'tir (Beysanoğlu, 2001, s.729).12 1884 ile 1910 tarihleri arasında Hadim-i Terrakki Mektebi13 Diyarbakır şubesi müdürlüğünü yapmış ve aynı zamanda milliyetçi cephe, Ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin önde gelen üye- lerinden olan Mustafa Akif Tütenk, geriye içinde Diyarbakır'ın tarihi ile ilgili notlar bulunan el yazısı ile yazılmış dört defter bırakmıştır. Bu notlarda, 1895 yılında yaşanan Ermeni karşıtı şiddet olaylarına da yer veril- miştir. Tütenk'e göre, Alipınar (Diyarbakır'ın kuzeyi) ve Kıtırbil (Diyarbakır'ın güneydoğusu, Matrani'yi 10 Bu kıyımlar sadece Diyarbakır ve civarında yaşan- mamış, diğer bölgelere, örneğin Lice, Silvan, Palu, Ergani ve Çermik'e de yayılmıştır (Beysanoğlu, 2001a). 11 Agos arşivi, bilgiler elektronik posta yoluyla 22 Eylül 2004 tarihinde alınmıştır. 12 Burada benim için ibret verici olan Beysanoğlu'nun hala, hatta Diyarbakır tarihi hakkında yayınlanan en son kitabında (2001) bile Ermeni kayıpları; 300 Ermeni ölü, fakat müslüman kayıpları 70 müslüman şehit olarak telaffuz etmiş olmasıdır. 13 Hadim-i Terrakki Mektebi: Osmanlı Imparatorluğu döneminde Müslüman ilkokulu. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 163 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- de içine alan bölgede, Hıristiyan nüfu- sun yoğun olduğu bu iki yerleşim yeri de, 4 Kasım 1895'te başlayan katliam olayları ile Ermeni (Hıristiyanlardan) nüfustan bir iki hafta içinde 'temizlen- miş'ti. Olayları yatıştırıp, tekrar düzeni sağlamak isteyen padişah, Erzurum bölgesi komutanı Zeki Paşa'yı ve onun emri altındaki Hamidiye Alayı'nı Diyarbakır'daki olaylar için görev- lendirir (Diyarbakır'daki Hamidiye Alayı ile ilgili açıklamaya aşağıda yer verilmiştir). Bölgenin ileri gelen- lerinden Arif Pirinççizade'nin Hıristiyan karşıtı olayları körükleyen- lerden biri olduğu tespit edilir ve Musul'a sürülür. Ancak daha sonra İstanbul'a çağrılan Pirinççizade bir yıla kalmadan tekrar Diyarbakır'a döner (Tütenk, 1956/ 1957/1958; Beysanoğlu, 2001, s.732). Ağızdan ağıza anlatılan hikayelerle günümüze kadar gelen bölge tarihi ile ilgili iddialara bakılırsa, katliamın başlarında, Milan aşireti birliği reisi ve aynı zamanda bir kaç Hamidiye Alayı'nın komutanı olan Mıli Ibrahim Paşa, süvari birliklerinden birini Diyarbakır bölgesine göndermiştir. Süvari birliğinin görevi şiddet ve yağ- malama olaylarında taraf olmak değil, şiddete maruz kalan Hıristiyanları korumak ve katliamı kışkırtanlara karşı önlem almaktır. Bu süvari birliği Hedrik aşireti mensuplarından oluş- maktaydı (Hedrik aşireti, Milan aşiret- ler birliğinin çekirdeğini oluşturan birkaç aşiretten biriydi) ve Milli Ibrahim Paşanın oğullarından birinin komutası altındaydı. Birlik, Diyarbakır'ın 100 kilometre güneyindeki Malabadi Köprüsü'ndeki stratejik mevkiinden ayrılarak Diyarbakır şehir merkezine hareket etmişti. Ibrahim Paşa, birliğin şehrin doğusundan geçen Dicle nehri kıyısında karargah kurmasını emretmiş ama tam bir yer belirtmemişti. Günümüzde Matrani'de yaşayan köylüler ve köy korucuları kendilerinin işte bu Hedrik Hamidiye süvari bir- liğinin soyundan geldiklerini iddia etmektedirler. Bu iddialara göre, 1895 yılında Matrani'de karargah kuran bu alayın daha sonra boş bulunan karargâhı Diyarbakır'dan gelen eşkiyalar tarafından talan edilmiştir. Bölgenin İleri Gelenleri ve Onların Devletle Olan İşbirliğinde Değişen Dengeler Ermeni (Hıristiyan) karşıtı olayların yaşandığı dönemde, Diyarbakır böl- gesinde yaşayan iki önemli grup göze çarpıyordu ve her iki grup da etnik anlamda Kürtlerden oluşuyordu. Ancak bu gruplardan biri daha çok Osmanlı yanlısı, diğer grup ise mil- liyetçi veya milliyetçi unsurlar taşıyan bir karakter göstermekteydi. Bölgede Osmanlı yanlısı diye nitelendirebile- ceğimiz grup, kendilerini padişaha ve padişahın bölgedeki gücünü temsil eden Hamidiye süvari alayına sadık hisseden ve daha çok aşiret halinde yaşayan göçebe ve köylülerden oluş- maktaydı. Bu grup, Ibrahim Paşa'yı kendi liderleri olarak görüyorlardı. Öte yandan Türk milliyetçisi unsurlar taşıyan grup ise esasen kentli bir karak- tere sahip olmakla birlikte kırsal kes- imde önemli mal varlığı ve ticari men- 164 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- faatleri olan ve bölgede saygın Kürt şahsiyetlerden ve nufüzlu ailelerden oluşuyorlardı. Bu seçkinler grubu mil- liyetçi Jön Türkler hareketine ve Ittihat ve Terakki Cemiyetine daha yakındılar. Bu grubun lideri Arif Pirinççizade idi. Kısacası (bu konu ile ilgili) benim temel tezim, ya da belki daha uygun bir ifadeyle önermem, aşağıda açıklandığı gibidir; Diyarbakır bölgesinde yaşayan ve Osmanlıya, dolayısıyla Hamidiye Alayı'na sadık olan Osmanlı seçkinler grubu farklı dinler ve farklı etnik gru- plardan oluştuğu için esas olarak Ermenilere ve Hıristiyanlara karşı bir düşmanlık beslemiyordu. Daha da ötesi Diyarbakır'daki Hamidiye Alayı'nın başında olan Ibrahim Paşa'nın asıl düşüncesi, Viranşehir'i bölgenin önem- li bir şehir merkezi haline getirmekti. Ibrahim Paşa'nın Viranşehir'i önemli bir merkez haline getirme düşüncesi onun iş ve meslek kollarını büyük ölçüde ellerinde tutan Ermenileri (ve diğer Hıristiyanları) neden şehre yer- leşmek için davet ettiğini ve onlara konukseverlik gösterdiğini de açıkla- maktadır. Öte yandan milliyetçi seçkin- ler grubu müstesna bir gruptu ve Türk milliyetçiliği onların etnik köken- lerinden dolayı değil (bu grubun Diyarbakır'lı üyelerinin çoğunluğu Kürttü), Müslü- man kimliklerinden dolayı aidiyet hissettikleri bir unsurdu. Hamidiye Alayları Hamidiye Alayları, 1891 yılında Kürt aşiret milislerinden kurulmuş, II. Abdülhamit'e bağlı (Adını da Sultan Hamit'ten alan) ve 1909'da dağıtılan süvari birlikleridir.14 Hamidiye Alayları paralel bir kontrol mekanizması oluş- turmak amacıyla, diğer askeri birlikler- den ve sivil bürokrasiden bağımsız, doğrudan sultana ve onun eniştesi ve aynı zamanda da bölgedeki Osmanlı ordularının komutanı olan Zeki Paşa'ya bağlı olarak kurulmuştu. 19. yüzyıl sonunda, herhangi bir birliğe bağlı olmadan ve normal hiyerarşiyi izleme- den görev verilmiş ve kendi aşiret reis- leri tarafından yönetilen 55 süvari bir- liği bulunuyordu. En küçük süvari bir- liği 500, en büyük birlik de 1150 kişi- den (erkek) oluşuyordu. Sadece Kürt, Türkmen ve Arap (Sünni-Müslüman) aşiretlerine bu süvari birliklerini kurma izni verilmiş- ti, ama gayrimüslimlerin kurduğu birimlere de rastlanmaktaydı. Mesela, Milan Aşiretler Topluluğu Başkanı Ibrahim Paşa tarafından kuru- lan alaylardan biri Torînan aşiretindeki Yezidiler'den oluşuyordu ve alayın başında da yine bir Yezidi olan, Bişarî Kolaz adında bir komutan bulunuyor- du. 1895 yılında Matrani'ye yerleşmiş olan Kürt milisleri, Milan Aşiretler Topluluğu'nun çekirdeğini oluşturan 14 1910 yılında Hamidiye Alayları'ndan, 29 aşiret süvari alayı oluşturulmuş ve bunlar daha sonra nor- mal orduyla kaynaştırılmıştır. Bu alaylar 1913 yılında ordu içinde tekrar sınıflandırılmış ve bu kez Osmanlı ordusunun ihtiyat süvarileri olarak görevlendirilmiş, 1914'te dört tümen olarak yeniden gruplandırılmışlar ve Ağustos 1914'te de Ihtiyat Süvari Müfrezelerine katılması düşü- nülmüş ise de başarılamamıştır. Ericson'a göre, 'bu süvarilerin taktik performansları berbattı, disiplin- sizdiler ve savaş becerileri düşüktü'. Sonuç olarak, 29 süvari alayından 7'si hariç tamamı dağıtılmıştı (Erickson, 2006). B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 165 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- aşiretlerden biri olan Hedrik (Hedrikan) aşiretine bağlıydılar ve kendilerinin, Hamidiye Alayları'nın önemli bir komutanı olan ve daha sonra paşa (general) rütbesine kadar yükselmiş bulunan Milli Ibrahim'in soyundan geldiklerini iddia ediyor- lardı. Milli Ibrahim Paşa, Milan toplu- luğuna bağlı aşiretlerden, kendi komu- tası altında altı alay kurmuş, bölgedeki diğer aşiretleri de kendi birliklerinin kontrolü altına almayı başarmış ve sonunda kendi emrindeki alay sayısını yirmi civarına yükseltmişti (Arslan, 1992, s.49; Idikurt 1995, s.71). Kariyerinin başında, alay komutanı olarak Milli İbrahim, Viranşehir, Siverek, Derik ve Diyarbakır'da otoritesini kabul ettirmiş, 20.yüzyıl başlarında, gücünün doruklarına vardığında da bugün Mardin, Urfa ve Diyarbakır olarak bilinen bölgedeki çok büyük bir alanı kontrolu altında tutmuştu (Idikurt, 1995, s. 49). Milli İbrahim Paşa ve Diyarbakır Diyarbakır ve civarında yaşanan olaylarda öne çıkan en önemli isimlerden olan Ibrahim Paşa ve ailesi ile şehir ileri gelenleri arasında çok fırtınalı bir ilişki yaşanmış olduğunu görüyoruz. Milli Ibrahim Paşa'nın büyükdedesi Eyüp Bey, 19.yüzyıl başlarında, Cizre'de hüküm sürerek Bingöl havzası ile Sincar arasın- daki bölgeyi yönetmişti. Eyüp Bey'in hükümranlığındaki alan doğuda Muhammet Bey'in, güneyde ise Bedevi şeyhinin yönetimi altındaki topraklara komşu olan bir bölgeydi. Bu bölgedeki aşiret reisleri ile şehrin ileri gelen lider- leri bir birleri ile sürekli savaş halindeydi ve bunlar aslında Osmanlı yönetimini fazla dikkate almıyordu. Bu duruma bir son vermek isteyen Osmanlı Devleti bir süre sonra harekete geçti. Eyüp Bey tutuklanıp Diyarbakır'daki hapishaneye götürüldü ve burada asıldı (Muhammet Bey de yakalanıp öldürüldü, tutuklanan Bedevi şeyhi de hapishanede öldü). İbrahim Paşanın dedesi Timavi Mardin'de karargâh kurmuş olan Osmanlı birliklerine karşı yürüyüşe geçmişti. Timavi'nin başını çektiği Milanlılar şehri ele geçirmeyi başarması- na rağmen burayı ancak kısa bir süre ellerinde tutabildiler. Timavi Bey, Mardin'i ele geçirdikten kısa bir süre sonra bir çatışmada öldürüldü. Timavi Bey'in oğlu Mahmut Bey (Ibrahim Paşa'nın babası) idareyi ele aldığında Aşiretler Birliği çaresizlik içindeydi ve dağılmaya başlamıştı. Düşman aşiretler, dağılmakta olan Aşiretler Birliği'nden geriye kalanların peşine düşmüş ve onları Diyarbakır ile Urfa arasındaki Karacadağ'a çekilmeye mecbur bırak- mıştı. Bu zor duruma rağmen çabuk toparlanan Mahmut Bey, aşiretini Viranşehir'de bir araya toplamayı başar- mış ve birkaç yıl içinde yeniden zengin- lik ve refaha ulaşmıştı. Mahmut Bey büyüyen gücünün sembolü olarak Viranşehir'de bir kale yaptırmış ancak kale Diyarbakır'dan gelen birlikler tarafından yakılıp yıkılmıştı. Ibrahim Paşanın babası daha sonra yakalanıp Diyarbakır'da hapsedilmiş ve ancak yıl- lar sonra Sultan Abdülaziz'in fermanıyla salıverilmişti. Uzun süren mahpusluk yıllarına dayanamayan Mahmut Bey hapisten çık- tıktan kısa bir süre sonra öldü. Mahmut Bey'in ölümünden sonra Milan'ların kon- 166 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- trolü Ibrahim Paşaya geçti. Büyük dedesini asan ve babasının hayatını mahveden bu şehre İbrahim Paşa dostça davranmadı, hatta bazen Diyarbakır'dan gelen tüccarların kervanlarını yağmalat- tırdı. Sonunda İbrahim Paşa da yakalanıp diğer altı aşiret liderleri ile birlikte Sivasa'a sürgüne gönderildi. Burada bulunan yedi aşiret lideri bir araya gel- erek, Milan aşiretler birliğinin çekirdeği- ni oluşturdu. Bu aşiretler; Hedrik (Hedrikan), Torînan, Hacikan, Kuran, Kumnehşan, Çemikan, ve Sîkan aşiret- leriydi. Aşiret liderleri yaklaşık altı ay sonra, peşlerine düşen askerlere rağmen Sivas'taki sürgünden kaçmayı başardılar ve tehlikeli bir yolculuktan sonra Viranşehir'e ulaştılar (Sykes, 1915, s.302-319- 321). Hamidiye Alayı'na katılan Ibrahim Paşa (Ibrahim'e paşa ünvanı yani o zamanki tuğgeneral rütbesi, 1902 yılın- da Istanbul'da ziyaret ettiği Sultan Abdülhamit tarafından verilmişti), babasının ülküsünü gerçekleştirmek; Diyarbakır'a rakip olacak yeni bir merkez yaratmak ve Viranşehir'i bölgede önemli bir merkez haline getirmek için çalışmalara başladı. Ibrahim Paşa Viranşehir'de bir çarşı kurulmasını sağladı ve çoğunluğu zanaatçi veya ustalık hüneri olan Hıristiyanları (Ermeni ve Keldanileri) şehre yerleşmeleri için teşvik etti. Viranşehir hızla büyüdü ve İbrahim Paşa da kendisini şehrin kurucusu olarak ilan etti (Idikurt, 1995, s. 70- 71). Viranşehir'in öneminin artmasıyla birlikte şehre gelen kervanların kon- trolünün Ibrahim Paşa'ya geçmesini sağladı ve Ibrahim Paşa kısa zamanda para ve servete kavuştu. Ermeni katliamının yaşandığı ve on binlerce insanın öldüğü 1895 yılında, İbrahim Paşa, hangi mezhepten olursa olsun, bütün Hıristiyanları korudu. Katliam- ların yaşandığı sırada İbrahim Paşanın hayatlarını kurtardığı Ermeni sayısının 10 binleri bulduğu tahmin edilmekte- dir (Idikurt, 1995, s.324). 'Ibrahim Paşa, şüphesiz Cizre'deki en önemli şahsiyettir. Daha 10 yaşın- dayken babası Diyarbakır'da hapis- teydi ve kendisi de Mısır'da metelik- siz bir sürgün hayatı yaşıyordu. Şimdi ise Türk Ordusu'nda bir tuğgeneral, 14 bin mızraklı ve atlı süva- rinin komutanı, 22 önemli aşiretin lideri ve Milli Kürtlerin reisi olarak karşımız- da durmaktadır. […] Ibrahim aynı zamanda pek çok düşmanı olan, bulunduğu mevki gereği komşuları ile sürekli savaşmak zorunda kalan, aşiretinden korkmasalar, Arap ve Kürt aşiretlerinin onun ölmesini dört gözle bekledikleri bir adamdır. Böyle olmasına rağmen ben kendisi hakkın- da hiç bir zaman utanılacak bir durumdan bahsedildiğine veya haysiyetsiz bir suçlama ile karşılaştığına şahit olmadım. Gerçekten, Ibrahim Paşa Ermenilerle kişisel bir bağı olmamasına rağmen, Ermenilerin katledilmesi halinde Siverek'i yok edeceğini söyleyip, Sivereklilere gözdağı vermekten bir an bile çekinmemiş ve böylece yüzlerce hayat kurtarmıştır. Diyarbakır ve Urfa'daki olayların en şiddetli zamanında binlerce insana yardım elini uzatmış, onları Viranşehir'deki karargâhında hiç bir karşılık beklemeden doyurmuş ve B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 167 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- olaylar yatıştığında da bu insanlara eğer isterlerse üstünde sulh içinde çalışıp yaşayabilecekleri bu toprak- larda kalma seçeneği sunmuştur. Ben eminim ki hiç kimse ona hükmettiği topraklar ve elde ettiği servet için kin duymamaktadır ve kendisinin de işaret ettiği gibi, hükümranlığı altınd- ki topraklarda yaşayanlara koşmuş olduğu şartlar makul şartlardır. Her yıl Viranşehir'e göç eden Ermeni sayısının artması da bunu kanıtla- maktadır (Sykes, 1907, s.385-386).' Kanıtlar göstermektedir ki Diyarbakır bölgesinde konuşlanmış bulunan Hamidiye Alayı ve özellikle de Ibrahim Paşa buradaki Ermeni ve Hıristiyan nüfusu korumaya çalışmış- lar ve hatta onları Viranşehir'e yer- leşmeleri için teşvik etmişlerdir. Hatta bu yüzden daha sonraları İbrahim Paşa Türk milliyetçileri tarafından Ermeni ihtilalcilerin tarafını tutmakla suçlan- mıştır.15 Bölge İleri Gelenleri Diyarbakır'da Milli Ibrahim Paşa'nın komutasındaki Hamidiye Alayları ile bölgenin ileri gelenlerini temsil eden Arif Prinççizade önder- liğindeki Pirinççizadelerle bölgedeki 15 Ericson Hamidiye alayının şöyle açıklanacağını düşünmektedir; Hamidiye alayı ve bağlı aşiretlerine tahsis edilmiş olan 10 bin atlı süvarinin büyük çoğun- luğu 1914 yılları sonuna doğru terhis edilmiş, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'ya yayılan bu işsiz ve dağınık insanlar köylerine döndüğünde yani 1915 baharında, Ermenilerin sürgün edilmesini kendilerine cazip bir iş edinme gibi görmüş olabilirler (buradaki sürgün aynı zamanda katliam olarakta farzedilmiştir (Ericson, 2006). gücü elinde tutmak için sürekli bir mücadele yaşanıyordu. Ibrahim Paşa, Arif Pirinççizade'nin otoritesini üç yönden tehdit etmekteydi: i) Diyarbakır'a giren ve çıkan ticaret yol- larını kontrol altında tutuyordu, ii) şehrin etrafını çevreleyen topraklar ve burada bulunan köyler üzerinde belli bir hakimiyet sağlamıştı, iii) Viranşehri bir kent merkezi haline getirmeye çalışıyordu. Milli Ibrahim Paşanın yük- selen gücü, servetlerini ticaretten kazanan ve aynı zamanda da kırsal kes- imde dikkate değer mal-mülk sahibi olan, hatta Tanzimat döneminde bölgede toplanan tımar ve zeamet vergilerini toplama hakkını elde eden Diyarbakır'ın ileri gelenleri (zenginleri) için büyük bir endişe kaynağı haline gelmişti (1839- 1876). Yörenin zengin ve etkili şahsiyet- lerinden biri olan Arif Pirinççizade bu dönemde topraklarına toprak katmış (Arslan, 1992, s.52) ve Diyarbakır yakınlarında 30 köyün sahibi olmuştu (Kıran, 2003, s.188).16 Arif Pirinççizade'nin yeğeni olan Ziya Gökalp ve ailesi de şehrin güneydoğusunda bulunan beş köyün sahibiydi. Bu köyler Gökalp'in büyükbabasına, askerde yapmış olduğu hizmetlere karşılık tımar olarak ver- ilmiş, Gökalp de bu toprakları dedesin- den miras olarak devralmıştı. 16 Arif Pirinççizade Diyarbakır vilayeti matbaasında çalışmış ve 1877 yılındaki istifasına kadar Diyarbakır Gazetesi başyazarlığını yapmıştır. Bu tarihten itibaren ziraatçılık ve ticaretle uğraşarak servet kazanmış, toprak ve bir kaç çift satın almıştır. Takip eden yıllarda Vilayet Meclisi (Meclis-i Idar-i Vilayet) üyeliği, Diyarbakır Bayındırlık ve Ticaret Odası Başkanlığı (Nafia ve Ticaret Riyasetleri )ve Istinaf Mahkemesi üyeliği de yapan Pirinççizade daha sonra Diyarbakır Belediye Reisi ve 1908 yılında da Mebus seçilmiştir (Kara Amid, 1909). 168 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- Gökalp ailesinin sahip olduğu bu timar köylerinden en az ikisinde Hıristiyanlar yaşıyordu ve bunlardan biri de Şükürlü (bugün Diyarbakır'ın Çınar kazasında bulunan) köyüydü. Arif Prinççizade'nin oğulları, Ziya Gökalp ve Fevzi, ailenin daha genç üyeleri olarak daha sonraları hem yerel siyasette hem de ülke siyasetinde önemli rol oynayacaklardı. Ziya Gökalp, Ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin hem bölgesel hem de merkez komitesinde liderlik konumuna kadar yükselecekti (daha sonra, Gökalp, bilindiği üzere Türk milliyetçi düşünür ve yazarlar arasındaki en tanımış ve en nüfuzlu şahsiyeti olmuştur). Diğer kardeş Fevzi Pirinççizade ise Nafia Vekilliğine (Bayındırlık Bakanı) kadar yükselmiş ve 1921 ile 1925 yılları arasında Fevzi Çakmak (1921-1922) ve Ali Fethi Okyar'ın başbakanlığında- ki (1923-1925) üç ayrı hükümette de aynı görevi sürdürmüştür. Ancak bun- dan önce ve konumuz açısından da asıl önemli olanı Fevzi Pirinççizade' nin, Teşkilat-ı Mahsusa'nın Diyarbakır şubesinin yönettiği operasyonlarla, Ermenilerin kitlesel katliamı ve sürgüne gönderilen Ermenilerin belli bölgelerde tasfiye edilmesinde çok büyük bir rol oynamakla suçlanmak- tadır (Dadrian, 1993).17 17 Erickson'a göre Teşkilatı Mahsusa, gönüllü katılım- cılardan oluşan ancak profesyonel askerler tarafından yönetilen çok amaçlı bir örgüttü ve modern anlamdaki gizli istihbarat teşkilatı gibi işlev görmekteydi. Düşman tarafında ayaklanmaları kışkırtmak, gerillaya karşı savaşmak, kendi topraklarındaki ihtilalcileri ayaklanmaları için deteklemek, casusluk ve karşı casusluk yapmak ve askeri güçlerin yetki ve görev alanlarına uymayan diğer başka görevleri yerine getiriyordu. Pek çok tarihsel olaya göre Teşkilatı Mahsusa direktiflerini Ittihat ve Terakki'den Bir yandan Hamidiye Alayları'nın terhis edilmesi ve Ziya Gökalp'in Ittihat ve Terakki'nin gizli kanadı ile olan bağı yerel politikada önemli bir rol oynamış, öte yandan bölgede seçime gidilmesi ve seçimde Arif Pirinççizade'nin Diyarbakır Belediye Başkanı seçilmesi buradaki ileri gelen- lerin daha da güç kazanmasına yol açmıştır.18 Yukarıda değinildiği gibi, Arif Pirinççizade 1895 yılındaki şiddet olaylarını tahrik edenlerden biri olarak saptanmış ve Diyarbakır'dan sürülmüş ve hatta oğlu Fevzi de aynı türden suçlamalara maruz kalmıştı. Bu olay- ların ışığında bölgedeki seçkinler arasında hangi grubun, Hamidiyeli- lerin mi yoksa diğer ileri gelenler grubunun mu 1915 yılında Diyarbakır yöresinde yaşanan Ermeni (Hıristiyan) sürgünü ve katliamından sorumlu olduğunu kestirmek zor olmasa gerek. yada Içişleri Bakanlığından aldığı ileri sürülüyorsada arşiv kayıtları Teşkilatı Mahsusanın 1. Dünya Savaşı zamanında Savunma Bakanlığı tarafından yönetildiği- ni göstermektedir. Öte yandan, Teşkilatı Mahsusa'yı Ittihat ve Terakki'nin üst düzey yöneticilerinden Bahattin Şakir'in de yönetmiş olduğu bilinmektedir. Erickson'a göre Kafkas Cephesi birliklerinin görevlendirme alanları ve görev yerlerine bakıldığında Teşkilatı Mahsusa birimlerinin bu cephedeki yer- lerinden alınmadığı ve dolayısıyla Ermenilerin sürülmesi ve katledilmesi olaylarında görev almadığı anlaşılmaktadır. Ericson'un bu tezi bu çalışmada altını çizmek istediğimiz görüşü desteklemekte ve tarihte yaşananların yeniden inşa edilmesi ve tarihsel olay- ların tarifinde kaba genellemelerden ve milliyetçi ayak diremelerden kurtulabilmek için bir dizi mikro araştır- manın gerekliliğini bize tekrar göstermektedir. 18 5 Ekim 1877 tarihinde kabul edilen belediye kanununa göre (Dersaadet ve Vilayet Belediye Kanunu, 27 Ramazan 1294). Belediye Meclisi üyeleri her dört yılda bir yapılan yerel seçimlerle belirleniyor- du. Meclis üyelerinin sayısı her belediyenin nüfusuna göre 6 ile 10 kişi arasında değişiyordu ve belediye başkanını hükümet bu üyeler arasından seçerek ata- masını yapıyordu. B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 169 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- Bu olayların ışığında, 1915'te Diyarbakır yöresinde yaşayan Ermenilerin (Hıristiyan) sürgünü ve katliamından, bölgede öne çıkan gru- plar arasında hangisinin, seçkinlerin oluşturduğu bölge ileri gelenlerinin mi yoksa Hamidiyelilerin mi sorumlu olduğunu kestirmek zor olmasa gerek. Siyaseten, bahsi geçen iki seçkinler grubu ve onların lideri konumundaki kişiler arasında derin farklar vardı. Bu farklılıkları kavramak için impartor- luktan, ulusa dayalı bir devlete dönüş- me sürecindeki bir politik zeminden bahsettiğimizi unutmamalıyız. 18. yüzyılda bütün büyük imparatorluklar ve siyaset teorisyenleri, disipline edilmiş, üretken bir nüfusu hükümdar- lığın en önemli serveti olarak kabul ediyordu. Bu imparatorlukların hedefi, evlilik ve fetih yoluyla nüfuslarını art- tırmaktı ve bunu yaparken de insan- ların (kültürel) özeliklerine önem ver- ilmiyordu. Ancak, 20. yüzyılın baş- larında, milliyetçi akımlar Türkiye'ye yayılmış, politik yapı (devlet) ile kültürel (millet) beraberliğin uyuşması gerektiği, bir devletin gücünün, yönet- tiği insanların belli bir kültürel kim- liğin ideallerine ne derecede sahip çık- tığına bağlı olduğu fikri önem kazan- mıştı (Koehl, 1953, s.231). O dönemde devletlerin sınırları ile 'kültürel birim- ler' nadir olarak birbiriyle koşut olduğundan, insanları başka yerlere yerleştirmek, sınır dışı etmek ve bölge- den temizlemek yöntemiyle bu duru- mun düzeltilebileceği ve var olan hari- taya göre kültürel birimlerin de ayarlanabileceği fikri itibar görmeye başlamıştı. İşte burada birbiriyle çatışan iki fikir olarak karşımıza çıkan emperyalist ve milliyetçi fikirler Ibrahim Paşa ile Ziya Gökalp arsındaki farkların temelinde yatıyor. Bir başka deyişle, Diyarbakır'ın önde gelen bu iki şahsiyeti arasındaki müca- dele aynı zamanda iki faklı dünya görüşünün çarpışmasını da temsil ediyordu. Milli Ibrahim Paşa'yı Osmanlı Imparatorluğu politik sisteminin tipik bir temsilcisi olarak ele alabiliriz. Onun boyunduruğu altındaki aşiretler birliği, farklı dinsel ve etnik kökenler- den gelen insanların bir arada yaşadığı bir aşiretler birliğiydi. Onun siyasi otoritesi 'etnik gruplar ve dinler üstü' bir otoriteydi ve kendilerine, etnik olarak Kürt, Zaza ve Arap diyen ve dini olarak da Sünni, Alevi ve Yezidi olarak ayrılanlar tarafından (Milan'da olduğu gibi) kabul görmekteydi. Bu türden bir siyasi otorite ve yönetim tarzı tabii ki homojen bir toplumu hedefleyen ideal ulus-devlet tarzı otoriteden çok farklıy- dı ve zaten daha sonraları da bu iki yönetim anlayışı kendi aralarında büyük bir çatışmaya neden olacaktı. Mark Sykes'in dediği gibi, 'O'nun şah- sında [Ibrahim Paşa] öyle bir karakter […]görüyoruz ki böyle bir adama çok yakın zamanda Türkiye'de bile yer olmayacaktır' (Sykes, 1915, s.326). Öte yandan Ziya Gökalp'in karak- terinde ise hayatı milliyetçi fikir ve ideallerle yoğrulmuş bir kişilik görülmektedir. Ziya Gökalp'in nazarın- da, nasıl ki bir insanın iki farklı kişiyi aynı ölçüde sevmesi imkansızdı, işte faklı din ve etnik gruplardan gelen insanların ortak bir anayurdu ve ortak bir ulusu olması da aynı ölçüde imkan- 170 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- sızdı. Bu yüzden de devletin tek bir ulus tarafından (Türk ulusu tarafından) ele geçirilmesi, hayati önem taşıyan bir süreçti. Daha da ötesi, Gökalp, laik bir devlet ve çağdaş uygarlığı savun- masına rağmen Islam dinini Türk kültürünün yaratılmasında temel bir unsur addediyordu (Gökalp, 1959, s. 81). Ibrahim Paşa ile Diyarbakırlı ileri gelenler arasında zaman zaman alevle- nen zıtlaşma, yıllarca içten içe devam etti. 1905 yılında ise Arif Pirinççizade liderliğindeki Diyarbakırlı bazı önemli şahsiyetler, şehirdeki telgrafhaneyi işgal ederek imparatorluk ile doğudaki vilayetler (Musul da dahil diğer bir çok vilayet) arasındaki ana haberleşme yolunu kontrol altına aldılar. Padişaha bir telgraf gönderen işgalciler, Ibrahim Paşa'nın kanunsuz işlere karıştığını (soygun ve hırsızlık) bildiriyor ve padişah tarafından cezalandırılmasını istiyorlardı. Telgrafı imzalayanlar arasında Ziya Gökalp de vardı.19 Bu işgalden iki yıl sonra, 1907'de, bu kez hem valilik makamının hem de telgrafhanenin işgal edilmesini plan- layanlardan biri yine Ziya Gökalp idi ve padişahı Ibrahim Paşa'ya karşı önlem almaya zorlamayı hedefliyordu. Iddiaya göre, sözde Ibrahim Paşa 16 bin silahlı askerle Diyarbakır'ı kuşat- mıştı ve hücuma hazırlanıyordu.20 19 Ziya Gökalp'in ilk kitabı olan Şaki Ibrahim Destanı'nda Gökalp, Ibrahim Paşa'yı yerden yere vuruy- or ve onu bir eşkiya ve hırsız olarak tasvir ediyordu. 20 Diyarbakır'daki siyasi ortam çok kritik bir döne- meçteydi. Telgrafhanenin işgalini planlayanlar burayı korumak ve Osmanlı kuvvetlerine geçmesini önlemek için 400 kişilik bir silahlı birlik oluşturmuşlardı. Diyarbakır valisinin yabancı konsolosluğa sığınması da krizin ortaya çıkmasına yardımcı olmuştu. Padişaha gönderilen bu telgrafta, İbrahim Paşa'ya yöneltilen suçlamalar- dan biri de İbrahim Paşa'nın Ermeni komitacılara yardım ettiği yolundaki iddiaydı (Hanioğlu, 2001). 1908'de Osmanlı ordu birliklerine Ibrahim Paşa'ya karşı harekete geçme emri ver- ildi. Bu sırada Arif Pirinççizade belediye reisi olmuş ve aynı yıl içinde mebus olarak Meclis-i Mebusan'a seçilmişti (Bir sonraki yıl da ölen babasının yerine Fevzi Pirinççizade mebus seçilmişti (Kansu, 1997, s. 282- 283). Arif Pirinççizade Ibrahim Paşa'ya karşı Osmanlı birliklerini desteklemek için 2 bin gönüllüden oluşan bir ordu kurdu. Kurulan bu orduya gönüllü olan biri de Ziya Gökalp'ti, ancak aile ve arkadaşları kötüye giden sağlığı nedeniyle Gökalp'e orduya katılma- ması için baskı yapınca o da bu fikird- en vazgeçti (Beysanoğlu, 1956, s. 154- 171; Göksel, 1956, s.128). Sonuç Bu araştırmada elde edilen bulgu- lar, bize, Ermenilere karşı uygulanan şiddet olaylarında yöredeki kentli (Türk milliyetçisi) ileri gelenler grubunun önemli bir rol oynadığını, öte yandan köylü-göçebe ileri gelenler grubu diye tanımladığımız grubun ise bu şiddet olaylarına karşı Ermenileri koruyucu bir rol üstlendiğini göster- mektedir. Zaman içinde kentli ileri gelenler grubu, biraz da ITC ile olan bağları nedeniyle güç kazandı. 1908'de ITC devlet kontrolünü ele geçirince, köylü seçkinler grubu ele geçen her fır- satta ezildi, seçkinlerin katıldığı ya da B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 171 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- des- teklediği orduyla ilgili her türlü devlet gücü veya gönüllü güçlerle ilgili seferberliklerde saf dışı bırakıldı. Bu tarihten sonra Diyarbakır'daki Ermeniler artık korunmasız kalmış ve 1915 yılında gelişecek olan olaylara karşı muhafazasız yakalanmıştı. Ancak, bu araştırmanın asıl hedefi ve umuyorum ki değeri, bir tarihsel önermenin başka bir önermeye karşı doğruluğunu ispat etmek değil (jenosit tartışmasına katılmak hiç değil), fakat 1850 ile 1920 tarihleri arasında Anadolu'da yaşanmış olan acı olayların kavranmasına mikro araştırmaların nasıl katkıda bulunabileceğini göster- mektir. Bu araştırmanın mikro ölçekli tarih yazımına (historiography) yapa- bileceği katkı, başka bir araştırma pro- jesinin araladığı bir kapı olduğu için, kapsam olarak sınırlı kalmak zorun- daydı. Bilindiği üzere mikroaraştırma çalışmalarında konu bütünüyle ve detaycı bir anlayışla ele alınmalıdır. Ben Deringil'in dileğine tamamen katılıyorum; tarihçiliği, üstüne çökmüş olan ağır milliyetçi tabakadan kurtar- malıyız (Deringil, 1998, s. 69-70). Benim bu çalışmada elde etmiş olduğum güncel veriler, Deringil'in ortak bir projeyle eldeki verilerin karşılaştırılması ve birleştirilmesi suretiyle derlenen yeni bilgilerin mikro düzeyde özgün bir inceleme çalış- masının, yani bu konudaki bir mono- grafinin temelinin oluşturulması tek- lifine bir katkı olarak sunulmuştur. 19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyılın ilk on yılında Osmanlı buyruğundaki Iç Anadolu ve Doğu Anadolu toprakların- da, yani çökmekte olan bir imparator- luğun bu çok kültürlü cemiyetinde neler yaşandığına dair gerçek fotoğrafı ancak bölgesel çerçevede yapılacak araştırmalarla gün ışığına çıkarabilir ve yaşanan girift olayları gerçek anlamıy- la ancak bu şekilde kavrayabiliriz. Aksi takdirde kendimizi olayları tek yanlı ve tekrar tekrar tasvir etmekten alıkoya- maz, yaşanan olaylar ve sosyal ilişki- lerin iç yüzünü otantik bir şekilde ortaya çıkarmayı ve özellikle Hıristiyan nüfusun maruz kaldığı korku buhranını anlamayı başara- mayız. Not: Bu yazının eki olarak döret tablo vardı, ancak sayıfa düzeni nedeniyle bu tabloları ekliyemedik.(BÎR) 172 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- Kaynakça ANSCHÜTZ, Helga. Die Syrischen Christen vom Tur 'Abdin, Würzburg: Augustinus Verlag 1984. ARSLAN, Rıfkı. Diyarbakır'da toprakta mülkiyet rejimleri ve toplumsal değişme. Diyarbakır Tanıtma, Kültür ve Yardımlaşma Vakfı, Diyarbakır 1992. ASLAN, Günay. Yeni Özgur Politika gazetesi, 1 Nisan, Cumartesi. Medya Pres - Und Werbeagentur GmbH, Neu Isenburg 2006. BEYSANOĞLU, Şevket. Ziya Gökalp'ın ilk yazı hayatı. Diyarbakir Tanıtma Derneği. 1956. BEYSANOĞLU, Şevket. Diyarbakır tarihi, anıtları ve kitabeleri ile Cumhuriyet Dönemi Cilt 2. Diyarbakir Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları. Diyarbakır 2001. BRUINESSEN, Martin van and Boeschoten, Hendrik (eds.). Evliya Çelebi in Diyarbekir (Evliya Çelebi Diyarbakır'da). E.J. Brill. Leiden, New York, Copenhagen, Koln 1988. BULUT, Mustafa, Yabancı Kaynakları göre Diyarbakir Vilayetinde Sosyo Ekonomik Yapı 1870-1900. Yanınlanmamış Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Iktisat ABD. Istanbul 2001. DADRIAN, Vahakn. 'The Role of the Special Organization in the Armenian Genocide during the First World War' in Panikos Panayi, ed., Minorities in Wartime: National and Racial Groupings in Europe, North America and Australia in Two World Wars, s.58-63. Oxford: Berg 1993. DADRIAN, Vahakn. The Key Elements in the Turkish Denial of the Armenian Genocide: A Case Study of Distortion and Falsification. Cambridge, MA ve Zoryan Institute, Toronto 1999. DADRIAN, Vahakn.. History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus. Providence, Berghahn Books. Oxford 2005a DADRIAN, Vahakn. 2005b. Dr. Vahakn Dadria'ın Guenther Lewy'ye cevabı. http://www.armeniangenocide.com/forum/show thread.php?t=1079. Dahiliye Vekâleti. Vilâyetler Idaresi Umum Müdürlüğü, Diyarbakir Vilayeti (yayın- lanmamış kurum içi döküman). Ankara 1959. DERINGIL, Selim. 'In Search of a Way Forward: A Response to Ronald Grigor Suny', in Armenian Forum, Summer 1998, s.69-71 ERICKSON, Edward J. 'Armenian Massacres: New Records Undercut Old Blame. Reexamining History'.'The Middle East Quarterly' gazetesi (Summer 2006, XIII.3) Philadelphia 2006. http://www.meforum.org/article/991. ERPOLAT, Mehmet Salih. 2004. "Cizye defter- lerinin sosyal ve iktisadi tarih araştır- maları açısından önemi: Diyarbakir örneği." Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 2: 189-204. GÖKALP, Ziya. 'Şehir Medeniyeti, Köy Medeniyeti' in Küçük Mecmua, Sayı 30, 10 Ocak 1923, pp. 4-7 (yeniden basılan Gökalp. 1992.) Kürt Esîretler hakkında Sosyolojik Tetkikler. Istanbul. Sosyal Yayınları. Istanbul 1923 (1992). -. Turkish Nationalism and Western Civilization. Ingilizceye Çeviren N. Berkes. Columbia Universitesi Yayınları. New York 1959 -.Türkleşmek, Islâmlaşmak, Muasırlaşmak. Bordo Siyah Yayınevi. Istanbul 2004. GÖKSEL, Ali Nüzhet. Ziya Gökalp hakkında Makale ve Ön Fikkra. Yenilik Basımevi. Ankara 1955. GÖKSEL, Senihe.'Annem Vecihe Ziya Gökalp', Ziya Gökalp ve Açılan Ziya Gökalp Müzesi. Diyarbakir Tanıtma Derneği. Istanbul 1956. HANIOĞLU, M. Şükrü. Preparatuons for a Revolution. The Young Turks 1902- 1908. Oxford University Press.Oxford 2001. JONGERDEN, Joost. 'Contested Spaces in Landscapes of Violence. Displacement and Return in Diyarbakir at the turn of the 20th Century', in Kurdische Studien, Volume 4-5, s. 61-89. Berlin 2004- B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 173 20. Yüzyıl Başlarında Diyarbakır'da Olaylar --- Page Break --- 2005. IDIKURT, Hasan. Geçmişten Günümüze kadar Viranşehir. (kendi yayını). Viranşehir 1995. ILHAN, Mehdi.'Some notes on the settlement and population of the Sancak of Amid according to the 1518 Ottoman Cadastral survey', in Tarih Arastirmalari Dergisi 14:415-36. Ankara 1981 ILHAN, Mehdi. "XVI Yüzyılın ilk yarısında Diyarbakir Şehrinin nüfusu ve vakıfları: 1518 ve 1540 tarihli tapu tahrir defter- lerinden notlar." Tarih Araştırmaları Dergisi 1992-1994 16:45-110. KANSU, Aykut. The Revolution of 1908 in Turkey. Brill: London, New York, Köln 1997. KARA Amid. 'Memleketimizce Çok Acı Bir Kayıp ve Büyük bir Üzüntü' ('Memleketimizce Bir Diya-i Elim ve Teessüf-ü Azim'), Amid-i Sevde (Kara Amid) Gazetesi, 3. sayı, sayfa: 39, Diyarbakır 1909. KARPAT, Kemal. Ottoman Population 1830- 1914. Demographic and Social Characteristics..The University of Wisconsin Press. Wisconsin 1985 KEVORKIAN, Raymond H. and Paboudjian, Paul B. Les Armeniens dans l'Empire Ottoman. ARHIS. Paris 1992 KIRAN, Eyüp.. Kürt Milan Esîret Konfederasyonu, ekolojik, toplumsal ve siyasal bir inceleme. Elma. Ìstanbul 2003. KOEHL, Robert L. "The Politics of Resettlement." The Western Political Quarterly 6: 231-242. University of Utah.1953 LEWY, Guenter. The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide. University of Utah Press. 2005a. LEWY, Guenter. 'Revisiting the Armenian Genocide', in The Middle East Quarterly, Fall 2005, XII.4. Philadelphia 2005b LEWY, Guenter. 'Correspondence. Revisiting the Armenian Genocide. Guenter Lewy responds' in The Middle East Quarterly, Winter 2006, XIII.1). 2006. http://www.meforum.org/article/895. MCCARTHY, Justin. Muslims and Minorities, the population of Ottoman Anatolia and the end of the Empire. New York University Press. New York and London 1983 Salname-i Diyarbekir 1286-1323 (1869-1905), Dördüncü Cilt, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Diyarbakır 1999. SYKES, Mark. "Journeys in North Mesopotamia". Geographical Journal 30: s. 384-398 SYKES, Mark. The Caliphs' Last Heritage. MacMillan and Co. Londra 1915. TUNCER, Orhan Cezmi. Diyarbakir Kiliseleri. Büyük Şehir Belediyesi. Diyarbakir 2002. Içişleri Bakanlığı. Dahiliye Vekâleti, Vilâyetler Idaresi Umum Müdürlügü. Ankara. 1959. TÜTENK, Mustafa Akif. 'Diyarbekir son 60 yıl- lık (1892-1952) Vakaları', Kara Amid: 311-358. Diyarbakır 1956-1957-1958. WIESSNER, Gunnar. Hayoths Zor - Xavasor. Ludwig Reichert Verlag. Wiesbaden 1997 YILMAZÇELIK, Ibrahim. XIX Yüzyılın ilk yarısında Diyarbakir (1790-1840) - fizi- ki, idari ve sosyo-ekonomik yapısı. Türk Tarihi Kurumu. Ankara 1995. 174 B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 9 HAVÎN 2008 175

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 9

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3