Kovara BÎR – Hejmâr 8

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 30 YTL Bo derveyê welat salek 80 $ Çapxane/Matbaa: Barış Matbaa Mücellit Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 274, 275, 276 IST/Topkapı Tel:(0212) 6748528-29 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: Inönü caddesi Magül Iş Merkezi No: 49 Daðkapı /DIYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Berpirsyariya her nivîsê yê nivîskar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nûşteyî ê nuştoxî bi xo ya Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 20ê Sibata 2008 Bûha: 10 YTL BÎR Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Mehmet KONUK Redakte: Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA -İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Ziya AVCI Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ (1543-1604) .................................................. 7 Seîd VEROJ Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: Kemal FEWZÎ (1891(92)-1925) ...16 Îbrahîm GUÇLU Serokkomarê Yekem ê Kurdistanê: Pêşewa Qazî MIHEMED ...................25 Sait AYDOĞMUŞ "Tertele"ye İnadın Bir Politik Dehası: Dr Şıvan(Sait Kırmızıtoprak) ........ 39 M. ÇÎYAYÎ Evdirehmanê Eliyê Ûnis .............................................................................. 64 Eyub KIRAN Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî ………………………….....…….……….70 Mehmûd M. E. XERZÎ Yek Ji Doza 49an: Bînbaşî Şewket TURAN…………….……….………...81 Aram GERNAS Ferzende Beg …………………….…………….…………………………..92 M. ÇÎYAYÎ Mihemedê Elîyê Unis …………………………………...….……………. 97 Metin AKTAŞ Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi ................................................................. 103 Receb DILDAR Qedrîcan ………………………………………….……………..……….. 117 Ali BURAN Malatya Pötürgeli Hamal: Örfi AKKOYUNLU ………...………………..125 --- Page Break --- Halit Çetin YALAP Ergün KOYUNCU ……………………...………..……………………… 130 FERNAND DE VARENNES İngilizce'den çeviren: Zeri İNANÇ İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları …..…………..139 Nezîrê CIBO Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-5 ……………………...….…….……..149 Rohat ALAKOM Pîr Dîma, Lêkolerekî Kurd ji Gurcistanê …………….……..…………… 169 Dr. Ömer ULUÇAY Kürtçe Kur'an Çevirisi …………..……………….………..………..….. 174 --- Page Break --- Pêşgotin Bi derçûna ev hejmara kovara BÎR, hejmara duyemîn a dosyaya "Danasîna 100 navdarên Kurd" digîje ber destê we. Her wekî hejmara beriya wê, di vê hejmarê de jî hun dê jînenîgariya gelek şexsiyetên kurd ên xebatkar, fedekar, têkoşer û roşinbîr binasin û bixweynin. Bîranîna van şexsiyetan wezîfeyeke netewî û civakî ye û heta ku ji destê me bê, em dê hejmara wan zêdetir bikin. Xwendevanên hêja, babeta(mijara) nivîsên me bi pirranîn dîrokî û kul- turî ye, lêbelê ev nayê vî wateyê ku em di derbarê hinek bûyerên germ û rojevê de, dîtin û şiroveyên xwe pêkêş nekin. Di vî çarçovê de, em dixwazin derbarê hinek bûyerên di rojevê de, dîtin û şiroveyên kovara BÎRê bi we re parve bikin. Di roja 03.01.2008 de li Amedê teqînekî çêbû û di dawîya vê teqînê de, heşt kesên siwîl hatin kuştin û şêstûpênc kes jî birîndar bûn. Ya herî xerab jî ku teqîna wê bombeyê çend deqîqeyên din jî bi derengî biketa, dê bi sedan zarokên sava yên kurd bihatana kuştin. Ev teqîn bi çi sedem û armancê hatiye kirin, yan jî bo vê yekê çi sedem tête nîşandan bila bête, bûyer bi naveroka xwe ve çalakiyeke terorî ye. Tenê li bajarê Amedê di nav salek û nîv de, ev teqîna duyemîn e ku li ser xelkê siwîl tête kirin. Bûyerên wisa, tu demekî bi armanceke civakî û siyasî nayin îzahkirin. Tenê armanceke bûyerên wisa heye ku ev jî: ji bo pêkanîn û berdewamkirina desthilatiya li ser civakê, di dilê mirovan de peydakirina tirs û xof e û her weha terorîzekirin û bêîstiqrarkirina civakê ye. Ev cûre bûyer ji aliyê kî ve têne kirin bila bê, em bûyerên bi vî awayî ku xelkê siwîl bikin hedefa xwe şermezar dikin. Bûyereke din jî, ku ji salekî zêdetire di rojevê de germe germ tête girtin û gengeşîkirin, di xeta sînorên başûrê Kurdistanê de berhevbûna bi sed hezaran leşkerên tirk e. Di vê pêvajoyê de, bi hewldanên dîplomatîk û siyasî yên herêmî û navneteweyî, destûra hêrîşên hewayî ji bo çiyayê Qendîlê(li ser pkkê) ji Dewletên Yekîtiya Amerîka(DYA) hate wergirtin û belkî biqismî yê reşayî jî bête wergirtin. Ev operasyonên bi îcazet, ji aliyê rayedarên Turkiyê ve wekî serkevtineke pirr mezin û têkbirina helwêst û têzên Mesud Barzanî hate nîşan- dan. Ku teşbîh bi xeltî neye têgehîştin, li gor rayedarên Turkiyê di hedefê de qulek(kûnek) hatibû vekirin û diviya Turkiye bi manewre û hostatiya xwe vê kûnê fireh bikira. Mînak; ew êrîşên ku bi sê balafiran çêdibûn, bi sîh balafiran hatin kirin û ev yek di rojname û têlevîzyonan de wekî tearuzekî gelek mezin hate pêşkêşkirin. Her çi qas di xuyayî de pkk wekî hedef û armanca esasî ya ev hêrîşan dihate nîşandan jî, di nav gotar û rêzik û gengeşiyên rayedar û çape- meniya Turkiyê de, hedef û armanca esasî ya vê hêrîşê, têkbirina îradeya sîyasî ya serokatiya Herêma Federal a Kudistanê bû. Turkiye baş dizane ku êdî li herêmê rewşa berê ya Iraqa-erebî venagere. --- Page Break --- Ji ber vê yekê, evro armanca tehdît û hêrîşên stratejîk ên Turkiyê ev in: 1- Rewşa siyasî û cografî ya Herêma Federal a Kurdistanê di çarçova heyî de bimîne. 2- Rewşa Kerkûkê, ku derbarê vê pirsgirêkê sê pêşniyar di raya giştî ya turk de têne gengeşîkirin: a) Kerkûk nekeve bin desthilatiya Herêma Federal a Kurdistanê, b) Kerkûk wek hêrêmeke federal a cûda bi Bexdayê ve bête girê- dan, c) ya din, xewneke xerab e, ku Kerkûk bi herêma Federal a Kurdistanê ve bête girêdan jî, divê mafê ereb û turkmanan di bin garantiya peymaneka navnetewî de bête parastin û hinek dewlet jî bibin garantorê parastina mafê wan(bêşik Turkiye bi vê pêşniyarê dixwaze bibe garantorê parastina mafê tuk- menan). 3- Desthelatiya li ser dewlemendiyên xwezayî yên binerd; bi taybetî jî mafê derxistin û firotina li ser petrolê. Turkiye naxwaze mafê derxistin û firoti- na petrola li Herêma Kurdistanê, di destê Hikumeta Herêma Federal a Kurdistan de be. 4 -Ji hêzên leşkerî yên hikumeta Iraqê cûdatir û serbixwe, hebûna hêzên leşkerî yên Herêma Federal a Kurdistanê. Belê, armanca hêrîş û tehdîdên esasî yên Dewleta Turkiyê ev in, ku serkirdayetiya Herêma Federal a Kurdistanê derbarê xalên li jorê hatine diyarkirin de paşve gav bavêje. Pirr bi vekirî diyare ku rewşa aloz a di herêma Rojhelatanavîn de berde- wam dike. Her çiqas dewletên awrupayî nêzîkê têzên DYA bibin jî, Dewleta Urius, Sîn û dewletên herêmî li hemberê hevpeymaniya dewletên rojavayî ne. Naxwazin statuquya heyî ya Rojhelatanavîn biguhere. Dewletên heremî li ser bingeha vê nakokiya siyaseta navnetewî dixwazin li hemberê vê pêvajoya guherînê bibin asteng. Miletê kurd wekî neteweyekî herî mezin ê bêdewlet, ji alîkî ve rûbirûyê durûtiya dewletên mezin e û ji aliyê din ve jî mexdurê dewletên dagirker ên herêmê ye. Ji 1990î vir ve li dinyayê nêzîkê bîst dewletên nû hatin damezirandin. DYA û dewletên Awrupî, bi kêmtirîn tiştê ku di van rojan de ji arnawidên KOSOWAyê re rewa dibînin, divê ji bo çil mîlyon kur- dên di ser axa xwe dijîn re jî rewa bibînin. Divê em jibîr nekin ku ji aliyê din ve jî, miletekî ku yekîtiya xwe pêk neyîne û li miqabilê dinyayê daxwazên xwe yên rewa dîyar neke û bo vê yekê ranebe ser piyan, hêzên navnetewî wan ber çavê xwe re nagrin. Xwendevanên hêja, meha adarê, ji aliyê civakî û netewî ve bi qewimî- na bûyerên xweş û nexweş ve di dîroka kurdan de meheke girîng e. Divê em bi bîranîna ev qewimîn û bûyerên girîng, bîra xwe ya netewî bihêztir bikin, bo dirist têgehîştina evro û pêşniyarên rast ên bo dahatû, jê ders werbigrin. Em bi hêvîya hevdîtina di hejmareka nû ya BÎRê de, roşana we ya NEWROZÊ ji dil û can pîroz dikin. BÎR --- Page Break --- Dema ku mirov bixwaze di derbarê Mîr Şeref Xanê Bedlîsî de tiştekî binivîse, hewceye mirov hinek paşde vegere û bi kurtî be jî hinek behsa dîro- ka Konfederasyona Rojkî û bûyerên hatin serê bavê Mîr Şeref Xan, Mîr Şemseddînê Rojkî û polîtîkaya dewleta Osmanî ya li hemberî mîr û mîrektiyên Kurdistanê destpê bike. Mîr Şeref Xan ku di Sefheya Çaran a Şerefnameyê ya di derbarê malbata xwe de nivîsandiye, koka Mîrên Bedlîsê digihîne Qiralên Kisrayê. Ew dibêje ku wekî di nav xelkê de belav e, ew ji nesla Nûşîrewan û nevîyên wî ne. Lê rastî ew e ku Camasbê kurê Feyrûz ku pêncemîn qiralê Kisrayê bûye, di dema Nûşîrewan de li ser navê Qubad desthilatdarê wilayeta Êrmenîstanê û Şêrwanê bûye. Dema ku Camasb mir, sê kur li pey xwe hiştin û navên wan: Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ (1543-1604) Ziya AVCI Mîr Şeref Xanê BEDLÎSÎ B ˛R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 7 --- Page Break --- Nersî, Surxab û Behwad bûn. Nersî, rêvebiriya Geylanê girt destê xwe û sînorên desthilata xwe fireh kir. Surxab jî kar û barên birêvebiriya Şêrwanê meşand û wî jî wekî birayê xwe kewşenên desthilata xwe fireh kir. Lê kurê sisiyan Behwad, li Xelatê bicih bû û bi eksê herdu birayên xwe neket li pey firehkirina sînor û kewşenên wilayeta xwe. Belê, li gor Mîr Şeref Xan, ew ji nesla vî mîrê han in. Cardin li gor Mîr Şeref Xan, dema ku nivîsandina Şerefnameyê temam dike, ku sala 1597ê zayînî (1005ê koçî) ye, dibêje ku bi ser bidestxistina desthi- lata wilayeta Bedlîsê re, 760 sal derbas dibin. Ji vê jî tê xuyakirin, ev desthilat teqabûlê destpêka sedsala 9an dike. Eşîreta Rojkî, ji yekîtiya 24 eşîretên kurd pêk hatiye. Li gor Mîr Şeref Xan, ev 24 eşîretên han, rojekê li ciyekî navê wê Tab ê li dora Xwêtê berhev dibin û vê yekîtiyê pek tînin. Ev yekîtiya han, pişt re bi ser du şaxên girîng parve dibe. Ji şaxê yekê ya ji 12 guruban pêkhatî re Bilbasî û ya duduyan re jî Qewalîsî hatiye gotin. Ev herdu navên han jî, navê du gundên mîrekên Hekkariyê ne. Li gor rîwayeteke din jî, ev herdu navên han, navê du qebîleyên ji Eşîreta Baban in. Tesnîfa van herdu şaxan û ya van 24 eşîretan, di çavkaniyan de bi awakî cihê cihê tên kirin. Em ê li vir tesnîfa ku ji alîyê Mam Hejar ve hatîye kirin werbigrin û pêşkêşî xwendevanan bikin: Rojkî, du şaxên mezin û 24 eşîret in. Pênc ji wan, ku Qeysanî, Bayekî, Modkî, Zoqeysî û Zeydanî ne, rûniştiyên Bedlîsê yên qedîm in. Dehên wan jî ku ji beşê Bilbasî ne: Keleçîrî, Xerbîlî, Balekî, Xiyartî, Korî, Birêşî, Şekrî, Garisî, Bêdorî û Belagerdî ne. Ew neh eşîretên din jî ku: Zerduzî, Endakî, Pertavî, Girdikî, Suhrewerdî, Kaşaxî, Xaldî, Wastukî û 'Ezîzan in, ji beşê Bilbasî ne. Niha, gelek bi kurtî be jî piştî behsa dîroka malbata Mîr Şeref Xan, em ê vegerin li ser bûyerên destpêka sedsala 16an û îttîfaqa ku bi riya Mewlana Îdrîsê Bedlîsî bi Yawuz Sultan Selîmê Osmanî re hat girêdan. Bêguman, bûy- erên sebebê vê îttîfaqa han û rewşa kur- dan a wê demê, ne di daxilê çarço- veya maqalekê de ne ku bê behskirin. Ji ber vê em ê tenê wan bendên vê îttî- faqê pêşkêş bikin. Li gor wê: 1- Dê serxwebûniya mîrektiyên kurd bê parastin, 2) Dê meqamê mîrektiyê ji bav derbasî kurê wî be, weya gor 8 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- usûla mehellî bê tenzîm kirin. Sultan dê bi fermanekê tayîna cihgir tesdîq bike, 3) Dê kurd di hemî şeran de alîkariya osmaniyan bikin, 4) Dê osmanî li hemberî êrîşên derve alîkarîya kurdan bikin, 5) Dê kurd risûmê (bac) şer'îye bidin beytû'l- mala xelîfe. Belê ew peyman an îttîfaq an jî navê wê çi dibe bila bibe, ji van mad- deyan pêk hatibû. Lê mixabin, hê tenê bîst sal bi ser vê lihevhatina bi navberiya Mewlana Îdrîsê Bedlîsî pêk hatibû, ku di navbera mîr û mîrektiyên Kurdistanê û Yawuz Sultan Selîm ê sultanê Osmanî de çêbûbû, derbas nebû, dijîtî û dubendî ket navbera wan mîr û mîrektiyên Kurdistanê û Yawuz Sultan Selîmê osmanî. Sebebê vê jî, bêguman ji polîtîkaya dewleta Osmanî ya roja yekê ya di derbarê kurdan de destpê dike. Mele Mehmûdê Bayezîdî (hezar rehmet li gora wî be) di cihekî de, piştî vegera Yawuz Sultan Selîm ji vê seferê, axavtinên navbera wî û diya wî de derbas dibin, neqil dike û wiha dibê- je: "Dema ku Yawuz ji sefera xwe ya rojhilatê vedigere, diya wî jê dipirse: 'kurê min, sefera te çawan derbas bû'. Ew jî dibêje: 'Dayê, min li ser sînorê xwe yê rojhilatê, ji laşan sedek çêkir, êdî ji vir şûn de Sefewî nikarin ji wê sedê derbas bibin û min aciz bikin'. Diya wî jê re dibêje: 'Kurê min, ma ne guneh bû te ewqas însan qetil kirin'. Yawuz dibêje: 'Dayê, min kesekî qetil nekiriye, lê min kurdan wekî sedekê danî li ser sînorên xwe yên rojhilatê, ew dê wekî sedekê ew sînor biparê- zin". Belê, tu tişt, tu gotin û tu bûyer qasî vê axavtina navbera Yawuz û diya wî, polîtîkaya Osmanî ya li hemberî mîr û mîrektiyên Kurdistanê, nikare îzah bike. Ev bi awakî ronî, ku rojên pêşde bi zelalî hat dîtin, ji Şerê Çaldiranê heta Sultan Mehmûdê Duduyan, ku bi awakî resmî selahiyet û îktîdarê di merkezekê de berhev kir û bi vê jî dawî bi desthilata mîr û begên kurdan anî, netîceya ew polî- tîkaya ku Yawuz ji diya xwe re gotine bûye. Cardin, roja ku Osmaniyan bi kurdan re îttîfaqê kirin û heta ku ew îttîfaq xera bû, polîtîkaya Dewleta Osmanî ya li hemberî kurdan, her tim fêlbazî, kûrki- rina dijîtiyan di navbera beg, mîr û mîrektiyên kurdan de bûye. Ya herî girîng jî, tim û tim li hemberî mîrek- tiyên bi hêz û xurt, pişta mîrektiyên jar û qels girtiye. Bila şaş neyê fehimkirin, vê ne ji bo bicihanîna edalet û pişt- giriya jaran kiriye, tam bi eksê wê, ji bo jarkirina wan mîr û mîrektiyên kurdên xwedî desthilat û xwedî hêz bikar aniye. Belê, me got hê bîst sal bi ser lihevhatina Amasyayê re derbas nebû- bû, osmanî li ser ehdên ew maddeyên ku di lihevhatinê de derbas bûbûn, nesekinîn. Wekî me li jorê behs kir, destê xwe têkirin nav kar û barên mîrektiyên Kurdistanê yên herî xurt û bihêz. Vê jî bi Mîrektiya Bedlîsê dest- pê kirin. Ji ber ku wî wextî ev mîrektî di nav hemî mîrektiyên Kurdistanê de ya herî xurt bû. Piştî bûyera di navbera Mîr Şemseddîn ê bavê Mîr Şeref Xan û Ulame de derbas dibe, bi fermana sul- tanê osmanî, mîrektiya Bedlîsê ji destê Mîr Şemseddîn tê wergirtin û mîrektiya B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 9 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- wilayeta Meletiyê jê re tê dayîn. Lê ew vê li hemberî xwe leyzek hesêb dike û naçe ser birêvebiriya vê mîrektiyê. Ji ber ku ev kirina han li dijî lihevhatina di navbera wan de heye dihesibîne û di sala 1536an de, bi nêzî- kî 600 mal- batên Eşîreta Rojkî re berê xwe dide seraya Şah Tehmasb. Li wir ji aliyê Şah ve pêşwazîyek bi qedir û qîmet jê re tê kirin û unvana "xan"tîyê jê re tê dayîn û dibe Şemseddîn Xan. Ew kesên pey re jî li ser wezîfeyên awa awa yên bilind dihêne tayînkirin. Wekî em ê di rêzên bên de behs bikin, ev çûna han heta sala 1579an dewam dike. Şemseddîn Xan, li wir bi keça Emîr Xan Mûsillû yê kurê Gûlabî Begê kurê Emîr Beg re dizewice. Belê em ê ji vir şûn de vê ji qelema Mîr Şeref Xan bi xwe neqil bikin: "Heft salan piştî koça bavê min a vî welatî, ev bêtalih, feqîr û hejarê han, di 20ê meha zilhîcceya sala 949ê koçî (1543yê zayînî) de, ku teqabûlê 'Sala Tuşqan' dike, li qesebeya Kerherudê ya girêdayî Quma Iraqê ji keça Emîr Xan hatiye dinê. Ciyê ku ez ji dayîka xwe bûme, mala jinên Kerherudê bûye. Nesla wan a paqij û mezin diçe digihîje Qadî Şûreyh El-Kufîye ku di nav zana û kesên xwedî fezîlet de xwediyê payekî bilind, nav û dengekî mezin bûn... Xwedayê mezin, min ji roja zaroktiya min heta van rojên han, ku ez ketime pêncî salîyên xwe û heta ji pêncî saliyê jî derbas bûme û hatime gihîştime sînorê salên xwe yên şêstî, bi ketina di nav zanayên li gor zanyariyên xwe hereket dikin û bi rabûn û rûniştina kesên kamil ên xwedî fezîlet re bi ser xist... "Yek ji wan ûrf û adetên qenc û sipehî yên rehmetiyê Şah Tehmasb, ku wekî riyeke baş dabû li ber xwe û li ser dimeşiya, ew bû ku: zarokên beg û yên fermanderên xwe hê di zaroktiya wan de dikir nav herema xwe ya tay- betî... Xwedê rehma xwe lê bike, Şah, hinek caran wiha digot: 'Ji bo tenik- tiya zewqên we, vebûna zekayên we û derketina qabîlîyetên we li holê, hewce ye hûn eleqe ji hînbûna resim çêkirin û neqaşê re jî bidin nîşan'... "Belê, li gor vê prensîba pîroz, dema ez jî ketim neh saliya xwe, di meheke sala 958ê koçî (1552yê zayînî) de, ez ji bo Herema Taybetî hatim hildan û bi ketina nav meclîsa pisporan ser- bilind bûm...". Pişt re, di sala 1555ê zayînî de, dema ku bavê wî dev ji wezîfeya xwe ya di seraya Şah de berdide, li ser daxwaza bi yekdengî ya Eşîreta Rojkî, hê di 12 salîya wî de wezîfeya mîrek- tiyê jê re tê dayîn û rêvebiriya herê- mên Salyan û Mehmûdabadê yên girê- dayî Şêrwanê jê re tên sipartin. Sê salan li van herêman li ser meşandina kar û bar dimîne. Pişt re rêvebiriya van herêman ji destan tên girtin û li seraya Şah tê bicihkirin. Pişt re jî wî didin ba walîyê Hemedanê Mihemmed Beg ê xalê wî. Sê salan jî li vir dimîne û vî navî re bi keça xalê we re dizewice û di eynî wextî de kar û barên Eşîreta Rojkî ji wir dimeşîne. Pişt re walîtiya Geylanê didin des- tan û tam heft sal vî karî dike. Di bin fermanderiya wî de gelek şerên biser- ketî tên meşandin. Lê ji ber hewayê Geylanê yê ne xweş û nexweşiya webayê gelek kesên ji Eşîreta Rojkî li wir telef dibin. Ew di firseteke bi destketî de daxwaz ji Şah dike ku ji vir 10 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- bê hildan. Ev daxwaza wî qebul dibe û diçe Qezwînê li ba Şah bicih dibe. Lê wî wextî di nav qizilbaşan de têkelhevî peyda dibin û hinek kes dixwazin ji kalbûna Şah Tehmasb îstîfade bikin û textê saltanatê têxin destê xwe. Li ser vê, Mîr Şeref Xan dixwaze xwe ji van dek û dolaban dûr bixe û bi îzna Şah diçe li wilayeta Şêrwanê bicih dibe. Di vî navberê de Şah Tehmasb dimire û Îsmaîl Mîrza derdikeve li ser textê şahîtiyê. Daxwaz ji Mîr Şeref Xan dike ku ji Şêrwanê derkeve û biçe Qezwînê li balê. Mîr Şeref Xan fer- mana Şah bicih tîne û diçe Qezwînê li ba Şah bicih dibe. Şah, Mîrêmîrantiya kurdan dide destan û rêvebiriya kar û barên mîr û fermanrewayên Kurdistanê, Loristanê, Goranê û eşîretên kurdan ên din dispêre wî. Lê ev Şah Îsmaîlê han, ji bo ku kesekî af- yonkêş bûye û di meşandina kar û barên saltanatê de bêîstîqrar bûye, nekariye têkelhevîyên di nav welat de rû didin bide sekinandin. Gelek kes dane kuştin û gelek kes jî li ser karên wan hildaye û xwestiye Mîr Şeref Xan jî ji paytext dûr bixe û li ser vê, rêve- biriya kar û barên hukumeta Nahcîwanê daye destan. Belê em ê cardin ji vir şûn de, ji Mîr Şeref Xan bi xwe seh bikin ka çi qewimîne: "Bêguman, ew hereketên hêvî jê nedihat kirin, ji alîyê Xwedayê mezin ve ji min re mizgîniyek an îşaretek û yek ji wan 'ewrê berê barîna baranê yê Xwedayê mezin bû. Çunkî ev hati- na han, di demeke lihevhatî de mecala vegera min a ji bo welatê bav û bapîrên min û meskenê min dê bidaya destê min. Belê bi rastî jî her wiha derket. Piştî ku salek û çar mehên min li ser meşandina kar û barên hukumeta Nahcîwanê derbas bûn, mizgîniya ji min re dayîna Eyaleta Bedlîsê ji alîyê sultanê mezin û dadmend, padîşahê bi qudret û birêz, siyasetmedarê xwedî tecrube û mahir, rehmetî û cennetmekan Sultan Murad Xan ve hat dayîn. Ev jî bi saya serê xebat û hewildana Xusrew Paşa yê Mîrê- mîranê Wanê, Zeynel Begê Fermanrewayê Hekkariyê û Hesen Begê Mehmûdî çêbû. Wan ji min re ev cewab şandin: "Dilovanî û dadmendiya padîşah a xusrevî û esîl, qenciyên wî yên padîşahtî yên bêser û bin, tu girtî bin bask û çengên parêzgeriya xwe û mafê te yê bav û bapîran, wilayeta ji te ji malbata te ya mezin hatî wer- girtin, ji bo te paş de hat dan. Êdî di nav hêminî û dilekî rehet de paşde vegere welatê xwe yê eslî...". Belê, bi vî awayî ew di sala 1579ê zayînî (986ê koçî) de, bi 400 kesên bi wî ve girêdayî û 200 kesên ji Eşîreta Rojkî ji Nahcîwanê derdikevin û tên Wanê. Pişt re ji alayê Sultanê Osmanî ve, jê re Mîrêmîrantî tê dayîn û ew jî gelek xizmetên hêja jê re dike û di sala 1604ê zayînî de koçê dawîyê dike û diçe ser dilovaniya xwe. Lê dixuyê, Mîr Şeref Xan hê li ser saxîya xwe, rêvebiriya kar û barên hukumeta Bedlîsê, daye destê kurê xwe. Ew di vî warî de wiha dibêje: "...îro ku tesadufê dawîya meha zilhîc- ceya sala 1005ê koçî (1597ê zayînî) dike, bi saya dewlet û hereketê Haqanê mezin... min vê wezîfeya han daye destê kurê xwe yê ser riya rastî û bi exlaqê xwe yê baş bi nav û deng, Ebû'l-Me'alî B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 11 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- Şemseddîn Beg, Xwedê temenê wî dirêj bike û qedir û siyaneta wî qat, qat zêde bike...". Her wekî em dizanin, ev Mîr Şemseddîn Begê han, bavê Mîr Evdal Xan e. Ew Mîr Evdal Xan ê ku Ewlîya Çelebî bûye mêvanê wî û dûr û dirêj pesnê wilayeta wî, kitêbxaneya wî, xweşî û sipehîtiya welatê wî kiriye. Cardin wî behsa dagîrkirina welatê wî, talan, wêrankerî û birina kitêbxaneya wî ya gelek dewlemend, ji alîyê walîyê Wanê Melik Ehmed Paşa ve, dûr û dirêj raxistiye ber çav. Dema mirov behsa Mîr Şeref Xanê Bedlîsî bike, ger bi kurtî be jî behsa berhema wî ya hêja Şerefnameyê neke, ew baş nayê fehimkirin. Ji ber vê bi çend rêzan be jî, em ê behsa hinek milên girîng ên vê berhema han bikin. Belê wisan dixuyê Mîr Şeref Xan di van salên xwe yên ji desthilata mîrek- tiya xwe dûr de, bi nivîsandina kitêba xwe ya hêja "Dîroka Kurdistanê ya Qedîm, Şerefname"yê re mijûl bûye. Cardin em dikarin bêjin ku wî haziriya karekî wiha hê li Îranê bûye kiriye û îhtîmaleke gelek mezin e ku ji vê dîrokê re hê li wir bûye, materyal peyda kirine. Li gelek ciyan geriyaye û bi gelek kesan re li ser vê mijarê pey- wendî danîne. Ew kitêbên di vî warî de hatine nivîsandin berhev kirine. Bi vî awayî jî di dema dûrketina ji birêve- biriya hukumeta xwe de, amadekariya afirandina karekî wiha kiriye. Ew beriya ku dest bi nivîsandina vê berhema hêja bike, naverokekê jê re amade kiriye û li gor vê neverokê dest bi vî karî kiriye. Ev naverok, kiriye çar sefhe. Ev sefheyên han jî li gor rewşa siyasî, îdarî û statûya mîrektiyên kurdan bûye. Sefheya Yekê: Di derbarê fer- manrewayên mezin ên Kurdistanê de ne ku ala saltanat û serxwebûniyê bilind kirine û dîroknivîsan ew di rêza sultanan de hesibandine de ye. Vê sefheya han jî kiriye pênc beş. Sefheya Duduyan: Di derbarê fermanrewayên mezin ên Kurdistanê de ye ku her çendîn negi- hîştine dereceya serxwebûniyeke temam, lê bi xwe jî xwe hukumdar nehesibandine, lê di serbestî û azadiyê de gihiştine dereceyek wisan ku hinek ji wan hetta li ser navê xwe sikke lêdane û xutbeyên rojên înîyan li ser mînberên mizgeftan li ser navên xwe dane xwendin. Vê sefheya han jî cardin kiriye pênc beş. Sefheya Sisiyan: Di derbarê hinek mîr û fermanrewayên Kurdistanê de ye. Vê jî dike du qisim û qismê yekê dike neh beş û qismê duduyan jî dike duwanzdeh beş. Sefheya Çaran: di derbarê serpêha- tiyên fermanrewa û begên Bedlîsê de ye, ku dibin bav û bapîrên nivîskarê Şerefnameyê, Mîr Şeref Xan. Ev sefheya han jî ji destpêkek, çar qisim û dawîyek pêk tê. Mîr Şeref Xan, sebebê nivîsandina Şerefnameyê bi vî awayî daye xuyakirin: "...Vêca ew kesên di bazara nivîsand- inê de cewherfiroş û dûrnas in, ew dîrokzanên ku lehengên nav şekerîs- tana serpêhatî, çîrok, deng û behsan in, heta niha riya xwe ber bi Kurdistanê ve nekirine, behsa dengê gernas û sernasên kurdan nekirine bin devê pênûsê, ew dîroka gelek bi şanazî û xweşiyê ku di tam û bîhna xwe de wek hingivîn û gezoyê ye, gelek mixabin ji alîyê wan ve nayê 12 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- naskirin û ketiye bin piyan û bi tu awayî dest û devên xwe lê nêzîk nekirine. Ez î jar, bêtaqet, bêdest û zimanketim ser wê xeyalê ku vê mijara han a ji taqet û qudreta min gelek der; behs û serpêhatiyên mi- rovên mezin, kesên bi nav û deng, serdar û fermanrewayên kurd û Kurdistanê berhev bikim... binivîsim û navê wê deynim: ŞEREFNAME. Hemî daxwaz û armanca min jî ew e ku xanedanên mezin ên Kurdistanê navê wan di nav navan de bimîne û ji bîr neçe..." Wekî em dibînin, ruhekî û giyanekî ew han daye ku vê berhema han binivîse û biafirîne. Vêca bêguman ew jî, wekî di ciyekî din de bi xwe behis dike, "ruh û giyanekî qewmî ye". Xala duduyan ku ji alîyê Mîr Şeref Xan ve di Şerefnameyê de behsa wê hatiye kirin, danexuyakirina sînorê coxrafîk ê Kurdistanê yê wî wextî ye. Em ê wê jî cardin ji Şerefnameyê werbigrin: "Sînor û kewşenê welatê kurdan ku navê wê Kurdistan e, ji ser qeraxên Behra Hurmuzê -ku dikeve ser Okyanusa Hindî- dest pê dike û ji wir xetek rast dikêşe û tê heta digihîje herêma Meletiyê û Mereşê. Welatê Faris, Iraqa 'Ecem, Azerbaycan, Êrmenîstana Biçûk û Êrmenîstana Mezin dikevin milê bakurê vê xeta han. Iraqa 'Ereb, Mûsil û Diyarbekir dibin başûrê vî sînorê han. Ji derveyî vê jî, gelek ji eşîret û qebîleyên kurd ber bi alîyê herêmên rojhilatê ve belav bûne û serên wan çûye gihîş- tiye herêmên rojavayê..." Xaleke din a girîng ku Mîr Şeref Xan di Şerefnameyê de ronî kiriye, tes- nîfa eşîret û zaravayên Kurdî yên wî wextî ne. Mîr Şeref Xan di vî warî de wiha dibêje: "Eşîretên serekî yên kur- dan, di warên ziman, ûrf û adet û rewşên xwe yên civakî de dibin çar beş: Beşa yekan: Kirmanc (Kurmanc) Beşa duduyan: Lor Beşa sisiyan: Kelhur Beşa çaran: Goran." Lê sed mixabin, beşa sisiyan tam helîyaye. Ji beşa duduyan jî, Lora Mezin ku dibin Bextîyarî, ji binî ve wenda bûne û îro xwe faris dizanin. Ji vê jî, tenê Feylîyên ji Lora Biçûk mane, ku xwe kurd dizanin. Wekî em dizanin, Kurmanc jî: Soran û Kurmanc in. Goran jî Kirmanc (Dimilî/Zaza) û Goran (Hewreman) in. Bêguman, wekî min di pêşî de jî da xuyakirin, gelek milên girîng û awa awa yên Şerefnameyê hene ku mirov li ser bisekine û her yek ji wan mijara lêkolînên serbixwe û nameyên dok- torayê ne, di çarçoveya maqalekê de, ne mimkun e mirov bikare li ser bisekine. Ji ber vê, em ê li vir bi kurtî be jî derbasî behsa berhema hêja ya Mîr Şeref Xan, Şerefnameyê bibin. Cardin bi kurtî be jî behsa wergerên Şerefnameyê yên bi ser zimanên cihê cihê de hatine kirin, ew kitêbxaneyên destnivîsên Şerefnameyê tê de hatine parastin û tabloyên Şerefnameyê yên minyatûran bikin. Wergera Şerefnameyê ya yekem, di sala 1667/1668 zayînî (1078ê koçî) de, bi zimanê tirkî, ji alîyê mîrekî Bedlîsê yê navê wî Mihemmed Begê kurê Ehmed Begê Mîrza ve hatiye kirin. Wergera duduyan cardin bi zimanê tirkî ye û di sala 1681ê zayînî de, ji alîyê kesekî nasnavê wî "Şem'î" ve, ji B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 13 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- bo mîrekê kurd ê navê wî Mustefa Beg re hatiye kirin. Du wergerên wê yên din ên tirkî hene; yek jê ku tê gotin ji alîyê dewletê ve hatiye kirin, di sala 1930î de ji alîyê mamosteyekî Diyarbekirî yê navê wî Suleyman Savci ve bi alfabeya latînî hatiye kirin. Wergera din jî ya Seydayê M. Emîn Bozarslan e. Wergera wê ya almanî, di sala 1853-1859an de, li paytextê Avusturyayê Vîyanayê ji alîyê G.A.Barbe ve hatiye kirin. Wergera fransî, di navbera salên 1868-1875an de ji alîyê farisîzanê mezin F.B.Charmoy ve li St: Petersburgê hatiye kirin. Pêşgotinên van herdu wergeran û ya bi rûsî jî, kesên ku pisporê vê mijarê ne, gelek bi qîmet û hêja dihesibînin. Du wergerên wê yên 'erebî hatine kirin. Yek di sala 1948an de, ji alîyê M. 'Elî 'Ewnî Begê ve û ya duduyan jî di sala 1953an de ji alîyê Mele Cemîl Bendî Rojbeyanî ve hatiye kirin. Wergera rûsî jî, cilda yekê di sala 1967an de û cilda duduyan jî di sala 1976an de, ji alîyê Yefgina Vasiliva ve hatiye kirin. Wergera kurdî ya bi lehçeyê soranî ji alîyê Mam Hejar ve hatiye kirin. Wergereke wê ya bi kurdî û bi zaravayê kurmancî ya bi destnivîs, ku ne temamê Şerefnameyê ye, kurtiya wê ye, di sala 1858-1859an de, bi handana Aleksander Jaba, ji alîyê Mele Mehmûdê Bayezîdî ve hatiye kirin. Wergera Şerefnameyê ya duduyan a bi zaravayê kurmancî, ji bo çarsedsalîya temambûna nivîsandina cilda yekê ya Şerefnameyê, di sala 1997an de ji alîyê min ve hat amadekirin û ew li Stockholmê ji alîyê Weşanxaneya Apecê ve hat çapkirin. Çapa duduyan jî di çarsedûdeh salîya wê de hat pêşkêş kirin û di sala 2007an de, li Stenbolê ji alîyê weşanxaneya Avestayê ve hat çapkirin. Gelek nusxeyên bi destnivîs ên Şerefnameyê di kitêbxaneyên cîhanê yên cur bi cur de hene. Dr. Kemal Mezher Ehmed behsa 22 liban dike. Lê wekî dê di îlaweya ku me di dawîya rûpelên Şerefnameyê de weşandiye bê dîtin, behsa 39 liban tê kirin. Ev karê han ji alîyê mamoste Enwer Sultanî ve hatiye kirin û me jî kurtiya wê wekî îlawe di dawîya rûpelên Şerefnameyê de weşan- din. Di vê xebatê de bi kurtî navên ew kitêbxaneyên ev destnivîs tê de hatine parastin bi kurte agahdariyên di derbarê wan de hatine dayîn, hene. Ji wan kesên ku bixwazin di vî warî de lokîlînê bikin, çavkaniyeke gelek hêja ye. Bêguman, bi çend rêz û maqaleyan, ne mimkune ku mirov bikaribe agah- dariyeke fireh têxe ber destê xwende- vanan. Ji ber ku, her sefhe, her beş, her şax û çiqekê Şerefnameyê bi serê xwe dikarin bibin mijarên lêkolîn û nameyên doktorayê. Beriya ez dawî bi van kurteagahdariyên di derbarê Şeref- nameyê de bidim, ez dixwazim behsa tabloyên minyatûr ên di nusxeya yekê ya bi destxetê pîroz ê Mîr Şeref Xan bi xwe ye bikim. Wekî me behis kiribû, dema ku Mîr Şeref Xan di seraya Şah Tehmasb de dest bi perwerde û hîn- dekariyê kiribû, hînê sen'etê resim kêşan û neqaşîyê jî bûbû. Ji ber vê, di esnayê amadekirina Şerefnameyê de, hinek bûyerên dîrokî, bi minyatûran teswîr kirine. Ew bi ser hev 20 tablo ne. 16yê wan di cilda yekê ya Şerefnameyê 14 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- de ne û çarên wan jî di cilda duduyan de ne. Ev nusxeya Şerefnameyê ya bi destxetê wî bi xwe, bi çi riyê be, min nekarî ez agahdariyek di vî warî de bidestbixim, çûye ketiye Kitêbxaneya Bodleian a Zanîngeha Oxfordê û niha li wir bi awakî nazik tê parastin. Mamoste 'Ebdurreqîb Yusif, li ser van tabloyan lêkolîneke hêja kiriye û min jî di wextî wê de ew bi dest xistin û di kitêbeke xumalî de, bi zaravayê Kurmancî û bi alfabeya latînî ji çapê re amade kir. Çapa yekê ji alîyê weşan- xaneya Jîna Nû ve li Swêdê û çapa duduyan jî ji alîyê weşanxaneya Avestayê ve li Stenbolê hatiye kirin. Di dawîyê de, bi riya vê maqaleyê û kovara BÎRê re, ez dixwazim li vir noqteyek ku hewce bû di çapa dudu- yan a Şerefnameyê de bihatibûya diyarkirin, lê ji ber jibîrkirinê be yan îhmalê, nehatiye kirin, dixwazim bidim xuyakirin. Ew jî bibîranîna bi rêz û bi hurmet du kesên ku keda wan di Şeref- nameyên kurdî de heye û niha herdu jî ne di nav me de ne û ji nav me mala xwe barkirine. Yek jê Mele Cemîl Bendî Rojbeyanî ye û yê din jî M. Aslan Kaya (Sidîq) ye. Mele Cemîl Bendî Rojbeyanî, redakteya Şerefnameya bi zaravayê Soranî kiriye û ji serî heta binî ew bi jêrnotên xwe yên gelek bi qîmet xemi- landiye û bi vî karî, li gor baweriya min Şerefnameyê hê jî dewlemend kiriye. Ew di salên 2000î de di temenê xwe yê ji 80yî derbasbûyî de ji alîyê celladên Sedam ve hat qetilkirin. Bila gora wî tijî nur be. Aslan Kaya yê nefsbiçûk û fedekar jî di esnayê amadekirina Şerefnameya bi zaravayê kurmancî de, hem bi alîka- riya xwe ya di hêla teknîkî de û hem jî bi pêşniyarên xwe yên di cih de yên li ser çend xalan, keda xwe têkir nav amadekirina vê berhemê. Bi vê munasebetê ez van herdu însanên ku îro ne di nav me de ne, bi rêz bibîr tînim. Bi hêviya ku em bi vê berhema hêja û keda giranbiha ya mîrê xwe, Mîr Şeref Xanê Bedlîsî xwedî derke- vin û wî mîrê mezin jibîr nekin. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 15 Mîr Şeref XANÊ BEDLÎSÎ --- Page Break --- Kemal Fewzî di sala 1891-92 de ji dayik bûye û bi eslê xwe ji qeza Hîzanê ya girêdayê Bedlîsê ye. Ji malbateke muhterem û navdar e. Navê bavê wî Reşîd e. Bavê wî demeke dirêj sawcîtî (dozgerî) kirîye. Kemal Fewzî ji sê zarokên lawîn yek bû û yek jî xwişka wî hebû. Di 13 salîya xwe de bo xwendinê ji welatê xwe dûr dikeve û bi mebesta xwendina Mekteb-î Herbîye diçe Stenbolê. Piştî xilaskirina Mekteb- î Herbiye, di sala 1912an de dema ku bi tevî şerê Balqanan dibe, emrê wî nêzîkê bîst salî ye. Di wî şerî de birîndar dibe û ji ber seqetiya xwe teqawut dibe. Kemal Fewzî xwendevan û lêkolî- nerek zîrek bû. Di tezeyîya jîyana xwe de dest bi nivisîna helbestan dike. Naveroka helbestên wî yên destpêkî bi hesreta dûrketina ji malbat û welat û Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ (1891(92)-1925) Seîd VEROJ Dilo bêje Kemal Fewzî tu kanî?/Tu dilxweş be, bi van rojên ciwanî Dizanim ku divî wextî tu rabî/ Welatê me ji xwînrijan cida bî. Cîgerxwîn Kemal FEWZÎ 16 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- evînê têne honandin. Her wiha ji ber ku di Mekteb-î Herbiye de dixwend, li destpêkê propagandaya îttihatcîtîyê jî tesîr li wî dike. Ev yek, di naveroka helbestên wî yên ji wê demê ve mayî de bi zelalî xuya dibe. Di helbesteka xwe ya bi navê "Di Bin Alayê De" weha dibêje: Nûra vê alayê hîlal e, rengê wê jî soriya sipêdê ye/ Pêlên li ser dihejin ji xwîna Ertoxrulî ye!/ Li ser burcê wek perîyeka bi perr e, devilken e/ Ey ala bilind hebûna te nîşanê welatê xoşewîst e!.1 Bi gotineka gelêrî, berê rojê bi bêjingê nayê girtin, yanî rastî nayin veşartin. Kemal Fewzî jî pêre rastiya xwe ya dîrokî û netewî têdigîje, ber bi dawî- anîna mektebê re, xwe ji tesîra propaganda û derewên îttîhatciyan xelas dike û dibe kurdperwerekî xas û çalak. Ahmet Ozcan ku bi navê "Imparatorluk Çökerken Yeni Bir Ulusun Tahayyülü /Di Dema Têkçûna Împeratorîyê de Xiyalkirina Pêkhatina Neteweyeke Nûh" lêkolînekî li ser kovara JÎNê kiriye û di beşê nivîskarên kovarê de, helbesta wî ya li jorê destnîşan dike û di derbarê guherîna Kemal Fewzî de weha dibêje: Çîroka guherîna Kemal Fewzîyê “Turkperwer” bo Kemal Fewzîyê “Kurdperwer” hêjayê lêkolînê ye. Di nav demeke kurt de kîjan pêvajoya dîrokî dikare ramanên merivekî ew qas biguherîne. Di derbarê netewetîyê de, lêkolîna vê pêvajoyê bo dîyarkirina pozîsyona elîtên kurd dê bibe diyardeyeke girîng."2 Her çiqas Ahmed Ozcan, pêvajoya 1Ahmet Özcan, Imparatorluk Çökerken Yeni Bir Ulusun Tehayyülü Di Dema Têkçûna Împeratorêyê de Xiyalkirina Pêkhatina Neteweyeke Nûh), r. 41, weşanên Lotus, Nîsana 2007-Anqere 2 Jêdera berê, r. 41 guherîna Kemal Fewzî hewaleyê demeke nedîyar bike jî, em dikarin sedemên esasî yên guherîna wî ya ji aliyê fikr û ramanê ve wisa diyar bikin: Beşdarbûn û pratîka wî ya di Şerê Yekemîn ê Cîhanê de, xwendekarî û zîrekiya wî û piştî teqawutbûna mecburî pêkanîna têkiliyên germ û nêzîk ên bi xwendekar, roşinbîr û rêx- istinên kurd ên li Stenbolê re. Dema ku Komeleya Tealî ya Kurdistanê tête avakirin, Kemeal Fewzî dibe yek ji damezrêner û endamê çalak ê komelê. Heman demî di lijna derhênerên kovara JÎNê de cîh digre û dibe yek ji nivîskarê wê yê berdewmî. Di gelek hejmarên kovara JÎNê de li ser hev çardeh nivîsên wî derketine. Têgehîştina ramyarî û fel- sefî ya Kemal Fewzî, di nivîsên wî de wisa xwe dide der: “Di kaynatê de rewş û bûyer bi berdewamî diguherin…”3 Kemal Fewzî di çarçova vê têgehîştina felsefî ya materyalîst de, di derbarê guherîna civakê de jî weha dibêje: “Her wextek, feyza xwe ji wexta beriya xwe werdigre, bi têgehîştina fikr û raman û felsefeya xwerû ya dema xwe jî, jê vediqete. Di berde- wamiya vê pêvajoya dewrûdaim a bêdawî de, nîzamî nebûna guherîna civakan di çarçova şiklekî diyarkirî de nehatiye destnîşankirin. Dîrok hîç wextekî nebûye şahidê hev- kariyeke giştî ku ji bextiyariya (kami- raniya) mirovatiyê re bibe temînat û ji ber vê yekê bindestiya netewî he-tanî vê wextê jî berdewam dike.”4 3JÎN (kovara kurdî-tirkî(1918-1919)), Cild: I, r. 233, werg- er û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng- Sewêd-1985 4 Jêdera berê, r. 235 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 17 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- Kemal Fewzî di çarçova vê lênêrîna felsefî ya li jorê diyarkirî de, dused salên dawî yên pêşkevtina civakî jî wisa şirove dike: “Di nav lênêrîn û ramanên hizirkar- ên sedsala XVIII. de, esasên desthi- latiya netewî yên ku ji aliyê Rousseau ve hatibûn destnîşankirin, tenê nebûn sedemê amadekirina pêkhatina Şoreşa Fransizî, divê bête qebûl- kirin ku esasên sosyalîzma evroyî jî ta digîje sedsala XVIII.ê. Sedsala XX., ji alîkî(layekî) ve bi xwîn û agir derketiye rûyê dîrokê, ji aliyê din ve jî esasên hiquqî yên azadiya pêşkevti- na neteweyan û azadiya mirovatiyê dirist kiriye.”5 Bêguman guherîna fikrî ya Kemal Fewzî, di jîyana wî de dibe sedemê destpêka pêvajoyeke nûh. Têkiliyên wî yên bi rêxistin û roşinbîrên kurd re, bi taybetî jî têkoşîna azadî û serxwebûna miletên di bin nîrê Împeratorîya Osmanî de, pirr tesîr li wî dike, ku heman tiştî bo miletê xwe jî rewa bibîne û pêk bîne. Piştî vê guherînê êdî ew ne Kemal Fewzîyê berê ye. Pê re fikra netewî ya kurdî peyda dibe û êdî ew dahatûya jiyana xwe di nav dahatûya miletê xwe de dibîne û bo hişyarbûna netewî deng li wan dike, dibêje “Hûn çi qas lez ji riya zerarê veg- erin ew qas bikêr e, eger hûn vî karî di gavekî leztirîn de pêk neînin, dê qirnên (neslên) dahatû ji we pirs bikin û bibê- jin: Çavê we kor û guhê we kerr bû?”6 5Jêdera berê, r. 235 6 JÎN (kovara kurdî-tirkî(1918-1919), Cild: III, r. 629, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng-Sewêd-1985 Dr. Fuad Berxo(Dr. Fuad), di nameyeke xwe yê bo hejmara 5. a kovara JÎNê de, kêfxweşî û mem- nuniyetiya xwe ya derbarê guherîna kesên wekî Kemal Fewzî dike û dibêje: “Ev e, gelek hevalên me yên ku bi hemû ruhiyet û naveroka xwe ve kurd bûn lêbelê xwe nêzîkê kurdayetî nedi- kir û ji gengeşiyên derbarê kurdan jî dûr diketin, evro bi hişyarî û bawe- riyeke dilsoz tevî tevgerê dibin.”7 Ji vê pêvajoyê şûn de, di jîyan û mejîyê Kemal Fewzî de êdî fikra netewî û têkoşîna doza Kurdistanê di beriya her tiştî de tête. Wekî ku tête zanîn piştî Şerê Yekem ê Cîhanê, hinek rêxistinên siwîl ên kurd ji aliyê roşinbîr, xwendekar û kur- dperweran ve li Stenbolê hatibîn damezrandin. Cemiyeta Tealî ya Kurdistanê, yek ji wan rêxistinan bû, ku di 30ê Kanuna 1918 de hatibû damezrandin û heman demê kovareke bi navê JÎN diweşand û belav dikir. Kemal Fewzî jî dibe endamekî çalak ê Cemiyeta Tealî ya Kurdistanê. Hem karûbarê katibiyê û hem jî digel Memduh Selîm, mesûliya rêvebirina xebata çapemenîyê digre ser milê xwe. Her wiha bi nûkila qelema xwe ya tûj û bihêz jî, di nav rûpelên kovara JÎN de dibe tercumanê derd, armanc û daxwazên miletê kurd. Cûr bi cûr nivîsên wî di nav rûpelên hejmarên- cûda yên kovara JÎNê de hatine weşan din. Mijara (babeta) nivîsên Kemal Fewzî îro jî di rojevê de ye û girîngiya xwe dipê. Kemal Fewzî, di nivîsa xwe 7 JÎN (kovara kurdî-tirkî(1918-1919), Cild: I, r. 321, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng-Sewêd-1985 18 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- ya bi sernavê "Derd Xelas Nabe"8 de diyar dike ku di wexta Şerê Yekem de digel jenosîda ermenan, gelek kurd jî hatine kuştin û ji cih û warê xwe hatine dûrxistin û koçberkirin. Ew vê fikrê xwe, di hevdîtina 28 Çiriya Pêşî ya 1923ê de ji konsolosê Rusî yê Ûrmiyê re jî dibêje. “Tirk dixwazin li Kurdistanê hîn bêtir hêzên xwe bicî bikin û siyaseta xwe ya berê dubare bikin. Ew dixwazin beşekî mezin ê niştecihên kurdistanê û bi taybetî jî kurdên hawîrdora Wan û Bedlîsê bişînin bajarên rojavayê Tirkiyê.”9 Û dibêje ew ên ku ji vî şerî herî zêde xusar dîtin kurd in. Her weha ew, encam û serûvena hewl- danên derbarê dîroka kurd û pêvajoya Şerê Yekem ê Cîhanê, ji gelê kurd re wisa diîne ziman. “Lê mixabin kes serûvena gilîya we ya ku mirovatiyê dixe nav dehşetê û gilîya serûvena we ya ku dîrokê şermezar dike nayîne bîra xwe.”10 Kemal Fewzî di nivîseke xwe ya dî de jî sedsala bîstan wisa şirove dike, “Di vê sedsalê de her çi qas ji aliyê şare- zayî û teknolojîyê ve, ji alîyê zanistî û sinayîyê ve berhemên herî zîrek hatibin afirandin jî, lêbelê sedsala bîstan bi wij- dana xwe her daketî ye, guhên wê kerr û çavên wê kor bûne!”11 K. Fewzî, di nivîseka xwe ya bi navê “Kurdistan'daki Kent Sakinleri 8 JÎN (kovara kurdî-tirkî(1918-1919), Cild: V, r. 1015, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng- Sewêd-1985 9 Belgelerle Şeyh Said Hareketi, Bolşevikler ve Kemalistlerin Suç Ortaklığı, bn. www.Newroz.com 10JÎN (kovara kurdî-tirkî(1918-1919), Cild: IV, r. 872, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng- Sewêd-1985 11JÎN (kovara kurdî-tirkî(1918-1919), Cild: III, r. 628, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng- Sewêd-198 Türk Müdür?/Gelo Rûniştvanên Bajarên Kurdistanê Turk in?” de, aîdiyeta etnîkî ya rûniştvanên bajarên Kurdistanê, bi referansên dîrokî û civaknasî gengeşî dike û bersîva yên ku nifusa van bajaran tirk dibînin wisa dide: “Evro yên ku dijberê kurdbûna nifusa van bajaran derdikevin, di van bajaran de ji aliyê rûniştvanên bajêr ve axaftina zimanê turkî, wekî îspa- tekî diyar dikin. Ev îddîayên wan ji gelek aliyan ve pûç in. Me li jorê bi berfirehî diyar kir ku turk di dîrokeka nêzîk de hatine li van deveran bicî bûne. Ji aliyê dîrokî ve hatina turkan bo van deveran bi kurdan re muqa- yesekirin, îddiayeke pûç e. Ji aliyê din ve, axaftina zimanê civakekî, nabe îspata aîdbûna li ser wê civakê. Mînak: Axaftina zimanê turkî bibûya îspata turkbûnê, dê parvekirina cuhûyan di navbera dewletên dest- helatdarên ku lê dijîn de gelek zahmet bibûya. Evro heman tişt bo rum û ermenan jî wisa ye.”12 Ji nivîsa Kemal Fewzî ya bi navê “Çîrokên Kurdan” jî diyar dibe, ku Fewzî li ser edebiyata gelêrî ya kurd jî xebitiye û xebata di vî warî de wek wezifeyeke netewî û parçeyeke ji xeba- ta dîrokî qebûl kiriye. Ji bo vê yekê dibêje “wekî her tiştê wî, ew efsaneyên xoşevîst û baş ên neteweya bêçare jî li bin xweliya jibîrbûnê de mane. Ew ên ku min bihîstine bêyî ku ez tiştekî li ser zêde bikim, wekî eslê 12 JÎN (kovara kurdî-tirkî(1918-1919), Cild: II, r. 355, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng-Sewêd-1985 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 19 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- wan ê xwerû pêşkêşî we dikim.”13 Di berdewamiya heman nivîsa xwe de dibêje: “Qasê ku ez dizanim û dikarim dê efsaneyên kurdan berhev bikim, bişînim bo rûpelên hêja yên kovara JÎNê re û li ber çavên zanyarên mîto- lojiyê raxînim û pêşkêşê însaf û lêkolîneriya wan bikim. Wê demê mimkun e ku van nivîsan, bêînsafiya Diyarbekirîyekî nankor* jî derxîne holê, ku ev efsaneyên xoşewîst ên kurd bi navê çîrokên "Dede Korkut" guherandiye.”14 Piştê ku Cemiyeta Tealî ya Kurdistanê ji ber lênêrînên cûda yên wekî serxwe- bûnxwazî û otonomîxwazîyê, ku serkêşiya vê nihêrînê Seyid Evdilqadir dikir, di 27ê Sibata 1920an de jihev bû, Kemal Fewzî di rêza serxwebûnxwazan da cîyê xwe girt. Vê grubê di bin seroka- tiya Emîn Elî Bedirxan de bi navê “Kurd Teşkîlatê Îctîmaiya Cemiyetî" komeleyeke nû damezirandin. Di nav vê grubê de yên wekî: "Emîn Elî Bedirxan (Botan), Ferîd Beg, Şukrî Baban (Suleymaniye), Fuad Baban (Suleymaniye), Hikmet Baban (Suleymaniye), Dr. Ebdullah Cewdet (Arapkîr), Dr. Şukrî Mihemed (Baqirmaden), Kemal Fewzî (Bedlîs), Ekrem Cemîlpaşa (Amed), Nejmedîn Huseynî (Kerkûk), Memduh Selîm (Wan) û Mewlanzade Rifat” 13 JÎN(kovara kurdî-tirkî(1918-1919), Cild: IV, r. 952, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng-Sewêd-1985. 14 (*Li vê derê kesê ku bi navê Diyarbekirîyê nankor tête binavkirin, bi îhtimaleke mezin Ziya Gokalp e. Gokalp, di serî de wek kurdperwerekî derket holê, lêbelê paşê bêbextî li milet û doza miletê xwe kir; bû turanî û turkperwer. Bn. jêreno- ta M. Emîn Bozarslan, r. 935), heman jêder, cild: V, r. 953 hebûn.”15 Ev grub di heman demê de bi navê “Demokratên Kurd” jî tête nasîn û di damezirandina “Kurd Millet Fırqesî/ PartîyaMilletêKurd” de jî cî dig- rin. Piştî ku ev partî ji alîyê hikumetê ve tête girtin, bi serokatiya Necmedîn Huseynî "Partî Demokratî Kurd" dadimezrînin. Dema ku Îttihatçiyan bi dewletên Antant re li hev kirin, êdî giraniya hêza xwe dan ser Stenbolê. Di encama vê lihevkirinê de, şertên xebata li Stenbolê gelek giran bûn. Ji ber vê, gelek en- damên Komîteya Stenbolê berê xwe dan Kurdistanê. Jixwe ji berê ve di navbera Komîteya Stenbol û Komîteya Erzromê de xebat û têkiliyên yekbûnê hebûn. Ev rewşa şênber jî bû sedemê lezandina vê pêvajoyê. Li gorî raporta konsolosê Rûsî Pavlovsky, "Komîteya Kurd ya Stenbol û Komîteya Kurd ya Erzromê par di meha Nîsanê de (Nisana1922 - S. Veroj) yekîtiya xwe pêkanîne.”16 Bi yekbûna komîteyên Erzrom û Stenbolê, Komîta Kurd ya Erzromê navê xwe guherandiye bûye “Komiteya Nawendî Kurdistan.”17 Konsolosê Rusî yê Erzromê Pavlovsky, di heman raporta xwe de derbarê damezrandina dîroka Komîteya Erzromê dibêje: “Komîteya Kurd ku di pêvajoya Kongreya Erzromê(23yê Temuza 15 JÎN (kovara kurdî-tirkî (1918-1919), Cild: I, r. 101, werger û amedekar: M. Emin Bozarslan, weşanxana Deng-Sewêd-1985 16 Di derbarê Meseleya Kurd de raporta bi dîroka 26.07.1923 yê Konsolosê Erzromê Pavlovsky, bn. www.Newroz.com 17 Erzrum Konsolosu Pavlovsky’nin Kürt Meselesi hakındaki 26.07.1923 tarihli raporu. www. Newroz. com 20 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- 1919- S. V) de hatibû damezirandin, bi muhalefetê re di nav têkiliyên nêzîkê de bûn. Komîteya Kurd, têki- liyên bi muhalefeta Turkiyê re bi rêka Xalid Begê Cibrî birêve dibir. Xalid Beg, hem nûnerê Komîteya Kurd bû û hem jî serokê eşîra Cibran bû.”18 Konsolosê Rusî yê Urmiyê di raporteke xwe yê di navbera 16yê Çirî (Kewçêr) û 1 ê Kanuna 1923yan de jî dedibêje: “Kemal Fewzî, ji bo ku di navbera Simko û Konsolosxaneya Rusî de peywendiyê pêk bîne, ji aliyê Komîta Kurd ya Erzromê ve hatiye wezîfe- darkirin. Ji bo vê yekê Kemal Fewzî roja 20ê Çiriya Pêşî biryar dabû ku bi Konsolosxaneya me ya Urmiyê re hevdîtin bike û ew di 28ê Çiriya Pêşî de gihaşte Konsolsoxaneya me û xwe bi me da naskirin." "Di hevdîtina me û Kemal Fewzî de, wî, xwe wekî endamê komîteya navendî ya rêxisti- na kurd û endamê beşê propaganda yê komîteyê da naskirin. Di hevdîtina me de Kemal Fewzî bal kişand ser babetek (mijarek) û got: Xalid Beg berdewamî bi serokên kurd yên li Stenbolê re di nav têkiliyê de ye, ew bi xwe jî endamê gruba Stenbolê ye û ev grub bo Kurdistaneke serbixwe dixebite.”19 Wî di heman hevdîtinê de, armanc û lênêrîna Komîteyê jî aşkira kiriye di derbarê meseleya kurd de: 18 Belgelerle Şeyh Said Hareketi, Bolşevikler ve Kemalistlerin suç ortaklığı, bn. www.Newroz.com 19 Erzrum Konsolosu Pavlovsky’nin Kürt Meselesi hakındaki 26.07.1923 tarihli raporu. www.Newroz.com “Komîteya Erzromê, berê di nav sînorên dewleta Turkiyê de daxwaz- kirina otonomî bo Kurdistanê, wekî programeke asgarî qebûl kiribû. Lêbelê ji par ve diyar bû ku Dewleta Turk di pratîkê de tu daxwzeka kur- dan pêk nayîne. Li hember vê rewşê tenê rêyekî li pêşiya me kurdan dimîne, ku ew jî bihêzkirina şiyara Kurdistana serbixwe ye. Ji ber vê yekê Komîte, di çarçova biryarên wergirtî de dê ev pêngavên pêdivî bavêje: 1- Di nav rêxistineke berfireh de pêk- anîna yekîtiya hemû serokên Kurdistana Bakur û amadekirina serhiladaneke çekdarî ya giştî; 2- Pêwendî danîna bi Yekitiya Sovyetê re û li ser piştgiriya wî ya bo Tevgera Netewî ya Kurd pêk- anîna hevdîtinan; 3- Pêkanîna têk- iliyên bi serokên Kurdistana Başûr re; 4- Ji bo berdewamkirina têkiliyên bi Simko re, verêkirina endamekî Komîteyê li cem Simko ku daîmî li wê derê bimîne. Ji ber vê yekê, em nûka amedeka- riya serhildanekî dikin bo meha Adarê. Ji bo ku Komîteya Kurd bigî- je armanca xwe, yanî ji bo azadkirina gelê kurd ê bextreş, çavê wî li alîkarî û piştgirîya Dewleta Yekîtiya Sovyetê ye. Van tiştana hemû bêyî ku bêne zêdekirin û gewrenîşandan hatin axaftin. Kemal Fewzî wek gotina dawî weha got: Divê hun di encamê de bo min bêjin, gelo dê Dewleta Sovyetê piştgiriya kurd- an bike yan na? Eger hun piştgiriya me nekin jî, em dê têkoşîna xwe berdewam bikin. Eger tev-gera me li hember turkan biser nekeve û bête çewisandin jî, em dê wek budeleyan nerawestin, wekî şêran bimrin.”20 20 Jêdera berê. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 21 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- Digel ku nûnerên Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê, daxwaz û armanca tevgera kurd bi gelek zelalî pêşkêşê Dewleta Sovyetê kirine û bo ragehand- ina mafê çarenûsiya xwe, ji wan pişt- girî û alîkarî xwestine jî, wan qet pişt- girî nedaye Tevgera Rizgariya Netewî ya Kurd. Bervajê vê yekê, Tevgera Netewî ya Kurd bi hevkariya împer- yalîzma Îngiliz tawanbar(sucbar) kirine û piştgirî dane Tevgera Mistefa Kemal. Raskolinikof di rojnameya Pravda ya roja 26.02.1925 derbarê Tevgera 1925an de weha dibêje: “Vê gavê têlgirafeke din ji Turkiyê hat di derbarê serhildaneke kevnepe- rest a nûh de. Li gor nûçe û agada- riyên ku hatine dayin, ew dixwazin bi piştgiriya împeryalîstan Tevgera Şoreşgera Netewî ya Turkiyê têk bibin. Li van demên dawî li her aliyê Turkiyê ev muhalefeta(opozîsyona) kevneperes xwe dide nîşandan. Di vê herêmê de destpêkirina serhildanê ne tesadûfî ye. Lewra, axayên erd û feo- dalên mezin li vê herêmê berhev bûne. Olperest li vê herêmê xwedî hêzekî gewre ne. Wan gelek caran meleyên kevneperest, wekî nûnerên xwe şandine Meclîsa Turkiyê. Her wekî yê Afxanîstanê, serhildêrên vir jî çeteyên li dijî-şoreşê ne. Çete, ji nav xelkê koçer ê cahil û nîvhov tête û rasterast bi herêmên di bin bando- ra Îngilistanê re cînar in. Di serî de serhildanê, li herêmên nêzîkê sîno- rên Musilê dest pê kiribû. Hêza serhildêran nêzîkê 5000 kes in. Divê em jibîr nekin ku hemû kurd ji piçûkayiya xwe ve bi çek mezin dibin. Ev yek dikare di nav demeke kurt de hejmara şervanan bêtir bike. Divê ev jî neye jibîrkirin ku çûna Cemiyeta Miletan bo Musilê û dest- pêkirina serhildanê, rastê heman demî tête. Ev jî mînakeke dî ye, bo destnîşankirina armanca rastîn a ser- hildanê. Daxuyaniyên rojnameyên Turkan gelek dirist in, ku dibêjin ev tevger bi teşwîqkirin û tevdana îngilizan û bi destekkirina feodalên fanatîk der- ketiye holê. Îngiliz bi tûrik û çewalan piştgiriya diravî(aborî) bo wan dikin. Dewleta Turkiyê ya nûh, berhemê tevgereke rizgarîxwaz e. Vê serhilda- nê jî bi piştgiriya împeryalîzma îngiliz dest pêkiriye û armanca wî ev e ku vê tevgera pêşkevtîxwaz bife- tisîne. Ji ber vê yekê, çîna karkerên dinyayê, li hember vê tekoşîna dew- leta Anqerayê rêzdar e û dijberê împeryalîzma zordar a dinyayê piş- tevaniya Şoreşa Netewî ya Turkiyê dike.”21 Rayedarên Dewleta Sovyetê, Tevgera 1925an û serokên wê bi hevkariya împeryalîzmê tawanbar bike jî, Îsmet Onunî yê ku wê demê serokê Hikumeta Turkiyê bû, wekî rayedarên Sovyetê nafikre, dibêje: “Tu delîllekî nehatiye dîtin ku serhildana Şêx Seîd rasterast ji aliyê îngilizan ve hatiye rê- xistinkirin yan jî piştgirî jê re hatiye dayin.”22 Mixabin helwesta Dewleta Yekîtiya Sovyetê li hemberî Tevgera Netewî ya Kurd, ne li gorî felsefe û îdeolojiya hebûna Dewleta Sovyetê bû, li gor 21 Raskolinikof’un 1925 Kürt Hareketi ile ilgili 26.02.1925 tarihinde Pravda’da çıkan yazısı. www.Newroz.com 22 İsmet İnönü, Hatıralar 2. Kitap, Bilgi yay. Ankara- 1987i s. 200 22 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- berjewendiyên sîyasî yên Dewleta Sovyetê bû. Ji bo vê, prensîbê binge- hîn ê fikr û ramana sosyalîzmê, yanî “mafê dîyarkirina çarenûsiya xwe”, ji bo miletê kurd rewa nedihat dîtin. Ev helwesta Sovyetê ji aliyê nûnerên kur- dan ve jî hatibû hesabkirin. Nûnerên kurd ji têkilî û alîkariya Sovyetê nepişt- rast bûn. Lewra Kemal Fewzî ji Konsolosê Rusî yê Urmiyê re bi aşkira dibêje: “Eger hun piştgiriya me nekin jî em dê tekoşîna xwe berdewam bikin”. Bêşik ev helwest û xwe-ragirtina Kemal Fewzî, heman demî helwest û biryareka rêxistinî jî bû. Helbet pêdivî ye li ser Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê(Komîteya Navendî ya Kurdistanê) û endamên wê yên din jî lêkolîn û xebateke berfireh bête çêkirin. Mijara vê nivîsê kurtejî- nanîgeriya Kemal Fewzî ye, ji ber vê yekê naxwazim babet zêde belav bibe. Ji xebat, têkilî, helwest û xwera- girtina wî dîyare ku Kemal Fewzî, di nav demeke kurt de jiyaneke çalak û têkoşîneke bêrawestan û rêxistinî domandiye; dema ku Kemal Fewzî tête girtin, xortekî sîh û pênc salî ye. Darezandina Kemal Fewzî û hevalên wî di 20ê Nîsana 1925an de dest pêdike. Li gor Naşît Hakkî yê nivîskarê rojnameya "Vakit" a tirkî, Kemal Fewzî di navbera çar cendir- meyên nizekirî (singûlî) de anîn nav hola mehkemeyê. Rojnameya "Vakit" behsa parastineke dirêj a Kemal Fewzî dike, lê tenê qis- mekî piçûk jê diweşî- ne. Fewzî di parastina xwe de dibêje: “Ez ji bo damezirandina Kurdistaneke serbixwe gelek xebitîm. Gelek salan ji bo xebatê di nav eşîretan û bajaran de geryam û min ji Simkoyê navdar re şeş heyv kat- ibî kir.”23 Piştî darezandineke sembolîk, ji bo Kemal Fewzî û hevalên wî Bavê Tûjo, Hecî Axtî, Seyîd Evdilqadir, Mihemed Tofîq û yên din biryara darvekirinê tête dayin. Wî ji serî ve giraniya barê ser şanê xwe qebûl kiribû û bedêla armanc û têkoşîna doza netewî bêminet dikir û digot: “Bila yên fanî ji mirinê bitirsin, lewra ew bo min ne tiştek e!” Kemal Fewzî û hevalên xwe di 27ê Gulana 1925an de li şefeqa sibehê de li ber Mizgefta Mezin (Ulu Camî) a Diyarbekir têne darvekirin. Kemal Fewzî jiyaneke rêxistinî û têkoşîneke şoreşger a netewî wek terzekî jîyanê ecibandibû. Ew hem xwedî qelemeke jêhatî û hem jî şoreşgerekî çalak bû. Ji bo vê yekê Zinar Silopî (Qedrî Cemîl Paşa) dibêje: “Hikumeta Turk tehlûka agirê geş û pîroz ê netewî yê di ruh û qelema wî de têgehiştibû. Lewra darvekirina wî ji ber zulmê bû. Kemal Fewzî, şexsîyetekî cesûr û xwedî hamîyet bû, ji bo miletê xwe ji tu fedekarî û xizmetê re xwe paş ve nedida. Divêt hemû kurd vî zatê şoreşger û fedekar bi rêzdarî bînin bîra xwe û ji xwe re wek mînak qebûl bikin.”24 Li gor gotina Nûrî Dêrsimî, piştî biryardana darvekirina wî, hukmê darvekirina vî kurdperwerî sê roj tête 23 Ugur Mumcu, Kürt-Islam Ayaklanması (Serhildana kurd-îslamî), r. 117, çapa yekemîn-1991, weşanên Erkal. 24 Qedrî Cemîl Paşa, Doza Kurdistan, r. 98, weşanên Oz-ge(1991) B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 23 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- derengxistin, ji bo ku bêhtir eziyet bid- inê. Di van sê rojên tije ezab de, xwiş- ka wî tê hevdîtina wî. Ew keça kurd bi tevî hemû dilşewatiya xwe, dixwaze birayê xwe teselî bike û bi bîrhanîna gotineke pêşiyan jê xatir dixwaze û dibêje "Berxê nêr, ji bo kêr!" Kemal Fewzî di deqîqeyên herî dawî yên jîyana xwe de, li meydana Mizgefta Mezin û li ber lingên sêdare- danê, di bin ronahîya asoya sibê de deng li bêdengiya Diyarbekira şewitî dike û dibêje: "Kurdistan wek bihuşt e û ya me ye, xwedîyê malê em in, kî çi dibê- je bila bêje, em ê dîsa têkevin hundir, tu hêzek nikare li hember vê yekê bibe asteng, lewre ew yê me ye." Bila ruhê wî şad û gorê wî bihûşt be. Çavkanî: - JÎN(kovara Kurdî-Tirkî)(1918-1919) - Malmîsanij, Bitlisli Kemal Fevzî - Şevket Beysanoğlu, Diyarbakır Tarihi, cilt:3 - Vet. Dr. Nûrî Dersimî, Hatiratim - Zinar Silopî (Qedrî Cemîlpaşa); Doza Kurdistan. - Ugur Mumcu, Kürt-Islam Ayaklanması - Ahmet Özcan, Imparatorluk çökerken Yeni Bir Ulusun Tahayyülü. 24 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Roşinbîr û Têkoşerekî Evîndarê Welat: KEMAL FEWZÎ --- Page Break --- Kurdistan, di sala 1639-an de bi peymana Qesrî Şêrîn li navbeyna Împaratorîya Osmanî û Farisî de bû du beş. Bi beşbûna Kurdistanê, jiyana neteweya kurd jî beş bû, mejî, serî, aqlê neteweya kurd jî ji hevûdu dûr ket.. Her ku di ser re wext derbas bû, di navbeyna herdu beşên Kurdistanê de eleqe qut bû. Kurdên herdu beşan di derheqê hevûdu de nebûn xwediyê agahdariyên berdewamî. Di encama vê bûyerê de, demeke dirêj jî, wek du neteweyên cihê di nav du împratoriyan de jiyana xwe domandin. Ev jî bû sedem ku kurd li her beşekê, di hundirê du împaratorîyên cihê de şikl û tay- betiyên du neteweyan qezenç bikin. Ev pirsgirêk, îro jî hîn pirsgi- rêkeke bi serê xwe ye. Her çiqas di sedsala 20an de, bi girêdayî Tevgera Başûrê Kurdistanê Mele Mistefa Barzanî û hevalên wî di damezirandina Komara Kurdistanê ya Mehabadê de cih girtin jî, ev pirsgirêkan bi awayekî di navbey- na beşa Başûr û Rojhilatê Kurdistanê de hatibe çareserkirin jî, hîn di navbey- Serokkomarê Yekem ê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED Îbrahîm GUÇLU (ibrahimguclu21@gmail.com) Pêşewa Qazî MIHEMED B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 25 --- Page Break --- na beşên din û Rojhilatê Kurdistanê de pirsgirêkeke girîng e. Di navbeyna her sê beşên Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê de duwarên biyanîbûnê û eleqeyên qutbûyî bi rage- handina damezirandina Komara Kurdistanê ya Mehabadê ji holê radibe. Her kurdek bi riya Komara Kurdistanê ya Mehabadê rojhilatê Kurdistanê nas dike, di serê xwe de neqiş dike. Li vir jî sê unsurên esasî hene. Unsurê yekem, di sedsala 20an de avabûna Komareke kurd e. Unsurê duyem, ji bona ku komar li bajarê Kudistanê yê şêrin li Mehabadê ava bû- ye, ji bona vê bi navê bajarê Mehabadê hatiye binavkirin. Unsurê sêyem, serokê komarê "Qazî Mihemed" e. *** Dema ku ji Qazî Mihemed tê behskirin, bajarê xweş yê Kurdistanê Mehabad û Komara Kurdistanê ya Mahebadê tê bîra mirov. Dema ku ji Komara Kurdistanê ya Mehabadê jî tê behskirin, Qazî Mihemed tê bîra her kurdekî û biyaniyekî. Ji bona vê jî, dema ku jiyana Qazî Mihemed tê rojevê, jiyana Komara Kurdistanê ya Mehabadê tê bîra her kurdekî. Jiyana Qazî Mihemed û Komara Kurdistanê ya Mehabadê bi hev re dibe yekpare, mirov nikare ji hevûdu veqetîne. Li ser jîyana Qazî Mihemed xebateke taybet ya bîyografîk nehatiye kirin, di dawiya sedsala 20an de ji aliyê PDKa Îranê ve dihat pêşniyarkirin ku rew- şenbîr û lêkolînerên Kurdistanê li ser jiyana Qazî Mihemed lêkolîn û xebatê bikin. Li Kurdistanê jiyana eşîretî, fe- derasyona eşîretan, mîrîtî û desthilat- dariya wan bi serê xwe dewlemen- diyeke û taybetiyek e. Mirov dikare bibêje ku gelek federasyonên eşîretên kurd û mîrîtiyên kurdan, ji gelek dewletên ku di sedsala 21an de jî jiyana xwe didomînin xurttir bûye û hîn jî xwediyê fonksîyoneke mezin ya civakîbûnê ye. Qazî Mihemed jî ji mal- beteke wisa xurt hatibû dinyayê û têgi- hîştibû. Malbata Qazî Mihemed, malbate- ke herî navdar yê herêma Mukiryanê bû û li hemû herêmên Kurdistanê jî dihat naskirin. Qazî Mihemed wek endamekî rêzdar ê vê malbatê digel merivên xwe di damezirandina Komara Mehabadê de li rêzên pêşiyê cîh girtin. Lê piştî daleqandina wî, enca- ma siyaset û propaganda û xebata dewleta kolonyalîst hat xwestin ku navê Pêşewayê Kurd Qazî Mihemed bê jibîrkirin. Li gor dîtina şirovekaran, dewlet demekê di vê pirsê de bi ser jî ketiye. Lê piştî demeke kurt gelê kurd, siyasetvan û rewşenbîrên welatparêz ji Qazî Mihemed re xwedî derketin, Qazî Mihemed di dilê neteweya kurd de ne bes li beşa Rojhilatê Kurdistanê, li çar parçayên Kurdistanê de cîh girt. Qazî Mihemed, kurê Qazî Elî yê kurê Qasimê Qazî ye. Diya wî jî ji Saqizê bû û ji eşîreta Fettullah Begî bû. Bavê wî qadî bû. Malbata Qazî Mihemed ji 400 salan zêdetire ku li bajarê Mehabadê (Sablaxê) dijîn û di nav civatê de xwediyê giraniyeke civakî û çandî û entellektûelî ne. Ji malbata Qazî Mihemed re ne bes kur- dan, di hemen demê de desthilatdar û berpirsên hukumetên împaratoriya Faris û Şah Riza jî hurmet û rêz digirtin. Bavê Pêşewayê kurd Qazî Elî, 26 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- di sala 1930an de li Mehabadê rê- xistineke kurdî bi navê “Bizava Mihemed” ava dike. Têkilya ev bizav û bavê Pêşewa, bi Şoreşa Şêx Mihemed Xiyabanî ya li Tebrîzê hebû. Bavê Qazî Mihemed di sala 1934an de çû ser dilo- vaniya xwe. Qazî Elî xwediyê du zarokan bûye, yek ji wan Ebdulqasim Qazî bû û ji aliyê xelkê de bi navê Sedrî Qazî tête naskirin. Sedrî Qazî ji aliyê gel de wek parlamenter hatiye hilbijartin û nifûz- eka wî ya xurt hebûye. Piştî dawî lêhatina parlamenteriya wî, bi pêşni- yara Pêşewayê kurd Qazî Mihemed ji bona ku li Tehranê kar û xebatên siyasî bimeşinê, li wir niştecîh dibe. *** Qazî Mihemed jî di sala 1900î de, di nav ev malbata navdar û xwediyê nûfuzeke civakî û siyasî de tête dinyayê. Qazî Mihemed di salên biçûkîya xwe de dibistan û medrese- yeke dînî ku navê wê "Kutabxane" bû, xwendiyê. Wek tê zanîn di wê demê de li Îranê ciyê perwerdeyê, medrese bûn. Qazî Mihemed beriya ku di ciyê bavê xwe de bibe qadî, di dezgeha mudirtiya weqfan de xebat kiriye. Lê bitaybetî piştî ku Qazî Mihemed bû qadî, qedir û qiymeta wî di nav gel de zêdetir bûye. Di dema ciwantiya xwe de hizr û hestên wî yên niştîmanperw- eriyê xurt dibin. Ew him ji zanistiya kevn û him jî ji zanistiya nû ya mo- dern agahdar bû. Ji bona vê jî hewil- daneke wî ya îlmî hebûye. Dîsa ji bona ku zimanê biyanî fêr bibe hewildaneke gelek xurt nîşan dide. Wî, ji derveyî zimanê kurdî, erebî, farisî, fransizî, îngilîzî û biçek jî rusî dizanîbûye. Dema ku mirov serok Evdirrehman Qasimlo jî tîne ber çav, dibîne ku di fêrbûna zimanên biyanî de gelek jêhatî bûye. Ev jî derdixe holê ku di sero- katiya Rojhilata Kurdistanê de mîsyon û kevneşopîyeke gelek erênî ya çandî û ziman heye. Qazî Mihemed, bi kesên îlîmdar û zanyar re xwediyê pêwendiyeke xurt bûye. Bi kesên welatparêz û serokeşîr- an re di nav danûstandineke gelek balkêş û xurt de bûye. Piştî mirina bavê xwe bûye dadmendê bajarê Mehabadê. Qazî Mihemed ji bona ku ji karê çandî, zanistî, agahîya xelkê hez kiriye, beriya salên 1941an, du sal jî berpirsi- yariya îdareya çandî ya bajarê Mehabadê kiriye, di vê qadê de xebateke gelek baş kiriye. Li Mehabadê yekem car dibistana keçan bi hewil- dana wî hatiye avakirin. Ji bona vê jî dema ku ji bona Komara Kurdistanê ya Mehabadê makezagonê amade dikin, di makezagonê de mafên jinan ciyekî gelek girîng digre. Dîsa ji bona vê piştî damezrandina Komara Kurdistanê ya Mehabadê girîngiyeke mezin dide pêşkevtina ziman, edeb û şanoya kurd. Qazî Mihemed, di wê merheleyê de bi xwendekar, rewşenbîr û mamos- teyan re jî xwediye pêwendiyeke kûr û xurt bûye. *** Qazî Mihemed, di destpêkê de ne- bûye damezrênerê Komeleya Jiyaneweya Kurdistanê (Vejiyana Kurd-Je-Kaf/JK), lê bi Komeleyê re xwediyê pêwendiyeke gelek xurt bûye û ji damezrênerên Komeleyê re rêz û hirmeta wî hebûye. Qazî Mihemed di hemen demê de di çareserkirina pirsgirêkên civakî û eşîrî B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 27 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- de rolekî berçav tîne cîh. Gelek pirs û karên rojane yên xelkê, di dîwana wî de ku jê re digotin "Mehkeme" dihatin çareserkirin. Berpirsiyarên Komeleyê, pêwendi- ya wî û Komeleyê têrê nedîtine û xwes- tine ku ew bibe endamê Komeleyê. Wê demê bitaybetî hewil dane ku Qazî Mihemed bibe endamê Komeleyê. Ew jî di encam de dibe endam û berpirsi- yarê Komeleyê. *** Dema ku Îran ji aliyê dewletên biyanî ve hate dagirkirin, heyetên biyanî jî dihatin ziyaretiya Qazî Mihemed, li bajarê Mehabadê. Bi wî re rewşa siyasî ya wê demê û Kurdistanê qise dikirin. Peywendî û danûstan-dinên bi devre re hatine merheleyekê ku Partiya Demokrat a Kurdistanê ava bibe. Di destpêkê de daxwaza berpirsi- yarên Yekîtiya Sovyetê ew bû ku Partiya Demokrat a Kurdistanê wek seksiyona Partiya Demokrat a Azerbeycanê ava bibe. Dema ku Qazî Mihemed û grubek hevalên wî çûn Azerbeycana Sovyetê, ev pirsa di navbeyna wan de gelek bi tundî hatiye minaqeşekirin. Eger Qazî Mihemed û havelên wî vê nêrîna Sovyetê biecibanda, wê demê Komara Kurdistanê jî, diviya bû wek komareke serbixwe ava nebe, di nav sînorên sîyasî yên Komara Azerbeycana Îranê de bibe xwedî otonomiyeke cûda. Qazî Mihemed û hevalên wî ji bona vê, bi nasnameyên xwe yên xurt û bi şexsiyet biryar dan ku Partiya Demokrat a Kurdistanê ava bikin û di bin pêşengiya partiyê de, bi piştgiriya Kurdên beşên din û bi taybetî jî bi pişt- giriya Mele Mistefa Barzanî û hevalên wî Komara Kurdistanê ya Mehabadê ava bikin. Piştî ku Komara Kurdistanê ya Mehabadê ava bû, Qazî Mihemed bû serokê Komarê. Piştî ku Qazî Mihemed bû serokkomarê yekem ê Kurdistanê, li tevayî Kurdistanê û li dinyayê bû kesekî navdar û aktorê sîyaseta Rojhilata Navîn. *** Li gor kesên hewîrdora Qazî Mihemed, “Pêşewa Qazî Mihemed mirovekî gelek bi ferheng, dilsaf, xweşqise, evîndarê wêje û hûnerê, rawêjkar, di heman demê de mirovekî siyasî û demokrat, welatparêz û êvîndarê gelê xwe bû. Tevger, rabûn û rûniş- tin wî digel hemû tax û tebaqeyan hebû û di dema hewce de ji hest û qaweta wan piştgirî werdigirt.” Wî bi dilsafiya xwe, bawerî bi desthilatdariya hov a Îranê anî û dîl kete destê wan, pişt re jî ew û serokên din yên Komara Kurdistanê hatin dale- qandin. Dîsa ji bona ku ji her çînekê re dost bû û ji belengazan re heval bû, hûner- hez û wêjeevîndar bû, ji amadekirina makezagoneke gelek demokrat û mod- ern re pêşengî kir. Di demeke kurt de ji bona ku zimanê kurdî, hûner û çanda kurdî bi pêş bikeve, ji projeyên gelek mezin re pêşengî kir û di vê qadê de serkeftinên gelek mezin jî bi desthe- latiya hukumeta komarê pêk anî. Qazî Mihemdî biratî û hevgirtina kurdan, sedemên herî mezin yê ser- kevtinê dizanî. Ji ber vê jî di gotar û nivîsarên xwe de - ku nivîsar û gotarên 28 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- wî di rojnameya Kurdistanê de dihatin çapkirin- li ser pirsa yekîtî û biratiya kurdan radiwestiya, ev yek jî wek şert û merceke bingehîn ê serkevtin û ragirtina Komarê nîşan dida. Ji bona vê, ew wasiyetnameya wî ya dîrokî di nav netweya kurd de ciyekî gelek girîng girt. Qazî Mihemed di wesiyatnameya xwe de ji kurdan re dibêje ku: “Ji hevûdu re dijminatî nekin, hevû- du biparêzin û ji hevûdu re alîkar bin. Li hemberî zulm û zordariya dijmin xwe biparêzin, xwe nefiroşin dijmin. Dijmin heta ku karên xwe bi we bide kirin ji we re tehemmûl dike, piştre divê hûn bizanin ku hîç bawerî bi we nake û dilê wî bi we naşewite. Neteweya kurd jî, wek her miletekî ye û wek neteweyên din xwediyê tû kêmasiyê nîne. Heta neteweya kurd ji aliyê egîdî, xîret de ji gelek neteweyên azad jî pêştir e. Neteweya kurd jî wek neteweyên din yên ji bin esaretê xelas bûne. Divê hûn jî wek neteweyên din ji bin esaratê derkevin û azad bibin. Lê hûn li hemberî hevû- du zikreş nebin, xwe nefiroşin dijmin û tehemûlê hevûdu bikin…. Dijminên kurdan ji kîjan rengî û kîjan neteweyan dibin bila bibin, her dem dijmin in, bê wîjdan in, zulimkar in, dê bixwaze bi destê we, we bikuje. Dijmin dê we bêşexsiyet bike, dê bixwaze bi hîle û derewan we, bi destê we bide kuştin..” Ew di wesiyetnama xwe de digel ev şîretan gelek şîretên din jî tîne ser zimên û di encamê de dibêje ku: “Divê heta ku em ji esaretê xelas û azad nebin, divê xebat û têkoşîna me bidomîne. Eger dewleta we hebe, hûn azad bin, wê demê hûn dibin xwediyê her tiştekî; xwediyê mal, welat, erd, namûs û mûlk.” Hîç şik tune ye ku ev wesîyeta Pêşewa Qazî Mihemed ji bona vê mer- helê jî girîngiya xwe dipê. Ev jî dûrbînî û entellektûelbûna wî diyar dike. Qazî Mihemed her çiqas baş jî dizanî ku dijminên neteweya kurd şaş in û serrastbûna wan zehmet e jî, ji bona jiyaneke hevmişterek ya wekhev bi wan re hewil dida, dixwast ku di navbeya neteweya kurd û faris û gelên din yên Îranê de peymaneke nû, makezagoneke plûral û demokrat pêk bê, gelên Îranê bi hev re di nav sîste- meke demokrat de wekhev bijîn. Loma jî her dem gelek bi cesareta medenî û îlmî, şaşiyên desthilatdariya Îranê û Şah radigîhine. Ji bona ku pirsa gelê Kurdistanê çareser bibe proje û pêşni- yaran pêşkêşî desthilatdariya Îranê dike. Dema ku Pêşewa ji aliyê Qawam El Seltenê de ji bona Tehranê tê vexwendin. Pêşewa Qazî Mihemed di 28ê Çileya Paşîn a 1946an de diçe Tehranê. Li Tehranê hejmarek wezî- ran, nûnerên parlamentoyê, nûnerên kurdên Tehranê, nûnerên partiyan û Yekîtiya Karkeran li balafirgehê pêşe- waziya Qazî Mihemed dikin. Wê demê rojname dinivîsînin ku “Nûha Qazî Mihemed li Tehranê ye û azadîxwazan ew dîtiye, dê eyan bibe ku hizr û baweriya wî, pêkanîna azadî û demokrasiyê li tevayî Îranê de ye, mafê civakî, siyasî, mirovî ji bo B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 29 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- neteweya kurd di holê de ye. Her karek ku qezencê demokrasiyê be, ji aliyê Pêşewayê Kurdistanê ve dê bi can û dil bihê pêşwazîkirin. Em hêvî- dar in ku cenabê Qawam ji vê sefera dîrokî mifayê bistîne.” Hezar mixabin desthilatdarên Îranê ji vê helwestê sûd wernagrin. Digel vê yekê ev jî derdixe holê ku derdê Qazî Mihemed û gelê Kurdistanê ne ew e ku bi Îranê re şer bikin û bi her awayî ji Îranê veqetin. Lê hezar mix- abin Îranê û desthilatdarên wan ne ew demê û ne jî di vê merheleyê de ev rastiya fahm nekirine. Piştî ku Komara Kurdistanê ya Mehabadê bi zulim û zordarî hat rûxandin û serokên wê jî hatin daleqandin, berpirsiyariya Partiya Demokrat ya Kurdistana Îranê dîsa jî heta salên dawî şiyara "Ji Îranê re demokrasî û ji Kurdistanê re otonomî" parastin. Beriya vê du-sê salan biryar dan ku Îran bibe dewleteke federal û Kurdistan jî bibe herêmeke federe. Piştî ku Qazî Mihemed û têkoşer- ên din yên Komara Kurdistanê dîl ketin, gelek zordarî û zehmetî dîtin. Desthilatdariya Îranê di dema dîlketina wî de ji wî daxwaz kir ku nameyekê ji Mistefa Berzanî re binivîsîne ku dev ji şer berde. Wî ev yekê qebûl nekir û ji gelê kurd re got ku tekoşîna xwe dom bikin û bi dijminên xwe bawer nekin. *** Dema ku ji jiyana Qazî Mihemed bê behs kirin, divê mirov ji avakirina Komeleyê û Komara Kurdistanê ya Mehabadê jî piçek bi tefferuat behs bike. Damezirandina Komeleyê û PDK a Îranê Li Rojhilatê Kurdistanê jî, netewe- ya kurd teslîmê kolonyalîst û dîkta- toran nebû. Ji bona ku mafên xwe yên neteweyî werbigre di sala 1921an de li jêr rêberiya Simko Axa serhildanê dest pê kir. Simko Axa, di demeke kurt de hemû Rojhelatê Kurdistanê azad kir. Hezar mixabin, bi fenûfût û xapandina dewleta îranê Simko Axa dîl ket û li Şînoyê hate daleqandin. Piştî serhildana Simko Axa, li Rojhelatê Kurdistanê talan, hovîtî û zulmê dest pê kir û heta sala 1940î domand. Di sala 1941an de Îngilîz û Emerîkayê başûrê Îranê, Yekîtiya Sowyetê jî bakurê wê dagir kiribûn. Mehabad di bin bandor û desthilat- dariya tu welatan de nebû û ciyekî azad bû. Bajarê şêrîn Mehabad di heman demê de navenda çand û nas-yonalîz- ma kurd bû. Li Başûrê Kurdistanê jî komeleya Hîva ava bibû û dixwest ku bi Mehabadê re hevdî-tinê pêk bîne û ji bona vê Fermandar Mîr Hac û Fermandar Mistefa Xoşnav şandibû Mehabadê. Di bin rêberiya Mele Dawûd de bi 15 welatparêzên Mehabadî re hevdîtin pêk anîn, di encama pêşniyaran de ev berpirsiyarên komeleya Hîva, komeleya Jiyaneweya Kurd li sala 1942an bi şertê ku gelên Îranê bi piştgiriya Ordiya Sor ji desthi- latdariya Riza Şah bêtin azadkirin, hat avakirin. Komele bi awayekî îllegal ava bû. Komele ji bona avakirina Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê û avabû- 30 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- na Komara Kurdistanê ya Mehabadê bû bingeh. Ji bona vê divê mirov piçek li ser taybetiyên Komeleyê raweste. Armanc û ramana Komeleyê ew bû ku yekîtî û azadiya Kurdistanê pêk bîne. Dema ku kesekî dixwest ku bibe endamê Komeleyê li ser xalên jêr sond dixwar: 1- Ez dê bi tu awayekî xiyanetê ji gelê kurd re nekim. 2- Ezê ji bo azadî û serxwebûna kurdan bixebi- tim. 3- Ez dê sirrê Komeleyê bipa- rêzim û veşêrim. 4- Ez dê bi hemû jiyana xwe ve weke endamê Komeleyê bimînim. 5- Ezê hemû kurdan weka bira û hevbajêrî bizanibim. 6- Bê destûra Komeleyê, ez dê nebim endamê tu komeleyekê dî. Di eslê xwe de ev sonda, sondeke edetî û xwezayî bû. Lê ji Komeleyê re disîplînek çêdikir û di xebatê de cîd- diyetek pêk dianî. Komeleyê armanca xwe jî wusa diyar kiribû: 1- Li herêma Kurdistanê divê zimanê kurdî di qada perwerdeyî, îdarî, dadî de bibe fermî. 2- Divê ber- pirsiyarên dewletê yên li Kurdistanê, kurd bin. 3- Divê dewlemendî û hatina Kurdistanê ya aborî li Kurdistanê ji bona dibistanan û nexweşxaneyan bê serfkirin. Ji derveyî van daxwazên muşexes, mafê çarenivîsiya neteweyê kurd diparast. Di wê baweriyê de bû ku dema ku neteweyê kurd qederê xwe bigre destê xwe, xwe bi xwe îdare bike, wê demê dikare bi neteweyê faris re bibe cîraneke baş. Komeleyê, gorî serkaniyên dîrokî û agahdariyên ew kesên di wê serdemê de jiyan kirî, di demeke kurt de nas- yonalîstên kurd digîhîne ser hevûdu, birêdixe û baweriye gelê Kurdistanê qezenç dike. Komele, di destpêkê de wek rêx- istineke Kurdistanî ava bibû. Ji bona vê yekê Komeleyê ji beşên din yên Kurdistanê endam û berpirsiyar gir- tibûn. Heta berpirsiyarên sê beşên Kurdistanê (başûr, bakûr, rojhilat) li ser sînorê her sê beşan, di çiyayê Dolapdereyê de tên cem hevûdu, li ser peymanekê bi navê Ramana Sê Sînor li hev tên. Komele, li Başûrê Kurdistanê bi rêxistina Hîva re xwe- diyê pêwendiyeke gelek xurt bû û piştgiriya hemû eşîretan jî girtibû. Pêşewa Qazî Mihemed jî yek ji endam û berpirsiyarên Komeleyê bû. Piştî demekê ji bona ku Komeleyê bersîva hewcedariyên Tevgera Rojhilatê Kurdistanê neda, biryar hate girtin ku partiyek ava bibe. Qazî Mihemed jî wek serokê partiyê hate hilbijartin. Pêşewayê kurd Qazî Mihemed dibêje, “zilam û mirovên bi bîr û xwedî hiş û bi şeref ku pir ji mêj da bû ku xwîna dilê xwe vedixwarin û bo zelîliya vî milletî dûkel û bêhna şewatê ji hun- durî wan derdiket, gelek zû dan xuyakirin ku dema kar û xebatê ye û divê ji vê derfetê feyde bê standin û ev dem bi temamî ew roj e ku yên beriya me jî pir çav li riya wê bûn. Bi yekcarî û zû, bêwestan û rawestan, dest bi kar û xebatê kirin û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) pêk anîn û bi destekî mukim mijulî kar û barên B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 31 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- xwe yên millî bûn û bi çavekî hûr û bi dîqet pêwîstî û pêdiviyên kurdan dan xuyakirin û cîbicî kirin.” PDKa Îranê, di 25ê Tîrmeha sala 1945an de, bi destê Qazî Mihemed û 60 hevalên wî ava bû. Wek tê îddia kirin, PDKa Îranê bi destê Yekîtiya Sovyetê nehat avakirin. Hewcedari- yên neteweya kurd bû sedem ku partiyeke netewî û demokratîk bê avakirin. Loma jî PDKa Îranê ava bû, bi Yekîtiya Sovyetê re jî xwediyê pêwen- diyeke xurt bû. Di navbeyna programa Komeleyê û PDKa Îranê de ferqek tune bû. Lêbelê Komele di helwesta xwe de zêdetir Kurdistanî bû û PDKa Îranê herêmî bû. Avabûna Komara Kurdistanê Li Îranê di dawiya sala 1945an de neteweya azerî serîhilda û bajarê Tebrîzê xiste bin kontrola xwe. Di 11yê meha 1945an de Komara Otonom a Azerbeycanê ava bû. Kurdan jî hem bi xurtî piştgiriya wan kirin û hem jî Kurdistan azad kirin. Pêşewa Qazî jî di 22. 01. 1946an de li meydana Çarçirayê damezirandina Komara Kurdistanê ragehand. Di dema ragehandina damezirandina Komara Kurdistanê ya Mehabadê de, Qazî Mihemed di axavtina xwe de wusa digot: “Kurdistan xwedî ciyekî stratejî û erdnîgariya (cografyeya) taybet e ku gelê kurd her tim û bi bê wê hindê ku netewe û miletekî din di navbera wan de mesafe çêbike û wan ji hev biqetîne, tev bi hev re têde dijîn û tê de xwedî malikiyeta xwe ya millî ne. Ser bihurî û dîroka wan ya derbas- bûyî yek e û bi giştî têde hevpar in. Kurd, xwedî edeb û edet û nerîtên netewî yên wisa ne ku bi ti rengan, sedemên cûr bi cûr û ti bûyerekê nekariye sistiyek di nava bingeh û binaxê mileta wan de peyda bike. ….” Qazî Mihemed, li ser navê PDKa Îranê û wek serokê giştî yê Komara Kurdistanê di axavtina xwe de damezi- randina partiyê jî îlan kir. Pişt re Komîteya giştî ya partiyê civîya, Qazî Mihemed wek serokkomar hilbijartin. Qazî Mihemedî jî di bin serokatiya Hecî Bab Şêx de hikumetê ava kir. Hikumet ji 13 wezîran pêk dihat: Serokê Hikumetê: Hecî Bab Şêx, Wezîrê Berevaniyê: Mihemed Hûsên Seyfî Qazî, Wezîrê Post û Têlgirafê: Kerîm Ehmedî, Wezîrê Çand: Menaf Kerîmî, Wezîrê Karê Navxweyî: Mihemed Emîn Mueyînî, Wezîrê Karê Derve û Şêwirê: Hecî Rehman Îlhanzade, Wezîrê Çûnûhatinê: Îsmaîl Îlhanzade, Wezîrê Aboriyê: Hecî Mistefa Dawidî, Wezîrê Bezirganiyê: Ehmed Îlahîzade, Wezîrê Çandiniyê: Mehmud Velîzade, Wezîrê Xebatê: Xelîl Husrevî, Wezîrê Propagandayê: Sidiq Heyderî, Wezîrê Dadweriyê: 32 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- Mele Husên Mecîdî. Wezîrê Tendûristiyê: Seyîd Mehmed Eyyubî. Hikumeta Komarê, ala Kurdistanê ya ku di sala 1919an de li Stenbolê ji aliyê Komela Teşkîlatî Îçtîmaiye ya Kurd ve hatibû qebûlkirin, pejirand. Projeyên ku Hatin Pêkanîn… Komara Kurdistanê ya Mehabadê di temena xwe ya kurt de, karê gelek hêja pêk anî. Di qada aborî û perwer- dayiyê de, di demeka teng de gavên girîng avêtin. Zimanê kurdî, bû zimanê perwerdeyî. Ji bona Komarê hêzên leşkerî yên nîzamî hatin ava- kirin. Îstasyoneke radyoyê hate dame- zirandin. Li Şînoyê, li Mehabadê, Bokanê, Saqizê dibistan ava bûn. Meleyan êdî li mizgeftan bi kurdî waaz didan. Wek peymaneke civakî makezagon amade bû. Makezagona Komara Kurdistanê, gorî demokrasî- yeke pêşketî û pîvanên Wîlson û hêjayiyên Ewrupayî hatibû amade- kirin. Sekûlerizm û modernîteke demokratîk hatibû pejirandin. Ev yek ji bo civateke muhafezakar, edetî, îslamî gelek girîng bû. Di makezagonê de wekheviya jin û mêran, mafên sendîqayî, azadiya fikrî, rêxistinî, baw- eriyê hatibû qebûlkirin. Di Komara Kurdistanê de ji bona ku hûnera kurd, şanoya kurd, musîka kurd pêş bikeve xebatên girîng hatibûn kirin. Hilweşandina Komarê û Mele Mistefa Berzanî Komara Kurdistanê ya Mehabadê, hemû erd û axa Kurdistanê nedigirt nav xwe. Hezar mixabin temena Komara Kurdistanê dirêj nebû. Komara Kurdistanê 11 mehan li ser piya ma. Piştî dewletên ku li ser axa Îranê desthilatdar bûn, di nav xwe de ji bona parvekirina dinyayê li ser peymaneke nû li hevûdu kirin. Yekîtiya Sowyetê xwe ji Îranê vekişand û piştgiriya xwe ya bo Komara Kurdistanê û Ezerbeycanê qut kir. Hikumeta merkezî ya Îranê êriş bir ser Komara Kurdistanê. Diyar bibû ku li hemberî êrîşên dewleta kolonyalîst û hêzên leşkerî, kurd nikarin rawestin. Di vê qonaxê de gengeşiya rewşa nû dest pê kir. Mele Mistefa Barzanî, di sala 1943ê de li Başûrê Kurdistanê pêşengiya serî- hildaneke millî kiribû. Hezar mixabin ku di encama êrîşên Îngilîz û Iraqê de şikest xwar û mecbur bû ku ew û heva- lên xwe derbasî Rojhilat Kurdistanê bibin. Wek Mele Mistefa Barzanî bi xwe jî behs dike, li Rojhilata Kurdistanê dikevin bin xizmeta neteweya kurd. Mele Mistefa Barzanî û hevalên wî jî di damezirandina Komara Kurdistanê de rolekî girîng lîstin, di bin serokatiya Komarê de wek xebat- kar, leşker û serleşkeran kar kirin, tu caran pêşengiya xwe dernexistin pêş. Mele Mistefa Barzanî ji bona ku rewşa dawî bi Pêşewayê Kurd re qise bike, di êvara 16. 12. 1946an de hevdîtineke dawî bi wî re pêkanî. Xwest ku bizane Pêşewayê kurd dê çi B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 33 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- bike. Di vê hevdîtinê de Pêşaweyê kurd Qazî Mihemed ji Barzanî re dibêje: "Ji bona ku zêde xwîn nerije, miletê min zerar nebîne, ezê xwe bidim destê dijmin." Di eynî hevdîtinê de diyar dike ku Barzanî bi xwe jî zerar nebîne û Îranê terk bike. Mistefa Barzanî di heman hevdî- tinê de emaneta xwe ya pîroz, Ala Kurdistanê ji Pêşewayê Kurd teslîm girt û piştî şerekî dijwar li hemberî Îranê, Tirkiyeyê, Iraqê derbasî Yekîtiya Sowyetê bû. Dîlketina Serokên Komarê û Dadgehkirina Wî Komara Kurdistanê piştî êrîşeke leşkerî ya dijwar hate rûxandin. Serokên wê jî, Qazî Mihemed, Seyfî Qazî û Sadrî Qazî di 20.12.1946an de ji aliyê dewleta Îranê ve hatin girtin. Dîlgirtina wan, neteweya kurd ji qetlîa- ma dewleta Îranê xelas nekir. Belê Qazî Mihemed Gandîyê Kurdistanê bû. Hezar Mixabin Îran ne Engilîstan bû. Qazî Mihemed û serokên din yên Komara Kurdistanê di dadgehê de bi awayekî nehiqûqî hatin darizandin. Wan jî di dadgehê de neteweya kurd û Komara Kurdistanê bi cesareteke medenî û layiqî serokbûna xwe paras- tin. Hemû tawanên dadgehê red kirin. Li hemberî heqeretên qadiyên dadgeha Îranê rawestiyan. Qazî Mihemed, mafê neteweya kurd, meşrûbûna Komara Kurdistanê ya Mehebadê, ala û surûda Kurdistanê gelek aşkere parast. Parastiina Qazî Mihemed û têko- şerên din yên Komara Kurdistanê, li hemberî dijminên gelê kurd paras- tineke û helwêsteke dîrokî bû. Qazî Mihemed di dadgehê de gelek aşkere desthilatdarên Îranê tewanbar kirin û got: “Ez di quncên girtîgehê de dengê xwe li dijî dewleta Tehran û sero- kên wê bilind dikim û dibêjim ku hûn gunehbar in, ne em. We welatê me dagir kiriye. Tevahiya ev ser- pêhatî û bûyeran encama siyaseta dagîrker a dewletê ye. Ger dew- let hemû kurdan bi xayîn dizane, bila ji kurdan vegerin, kar û barên xwe bi xwe bigrin destê xwe. Ev bûyera di encamê de bûye ku we bi xwe makezagon binpêkiriye. Niha jî ez tenê bi xwe demokrasiyê di Kurdistanê de xurt dikim û pêşve dibim û tu hêzeke biyanî haydarê min nebûye. Bêpar bûna gelê Kurd yê bûye haydarê min, ji bo birêvebi- rina van kar û xebatan e.” Pêşewa Qazî Mihemed di heman demê de Barzanîyan jî li hemberî dadgehê diparêze û dibêje: “Mele Mistefa Barzanî kesekî bîyanî nebû ku hatibû Kurdistanê. Kurdistan mala her kurdekî ye. Barzanî, ji bona ku şert û zurufan xwest, ji odeyeke mala xwe derbasî odeyeke din bû…. Ez bi çend rêzan Mele Mistefa ji we re bidim danasîn. Di dinyayê û dîrokê de kesên şexsi- yetmezin û dûrbîn û leheng û bişeref û hûmanîst û azad û bêtirs hene. Barzanî jî yek ji wan kesan e.” Bi vê parastina Qadî Mihemed jî 34 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- derdikeve holê ku Komara Kurdistanê û ew bi xwe jî Kurdistanî bû. Beşbûna Kurdistanê û Barzanî jî ew qas xweş û objektîf tê terîf kirin. Hezar mixabin piştî dadgeheke bêhiqûqî Qazî Mihemed, Seyfî Qazî û Sadrî Qazî bi lezûbez di 31. 3. 1947an de li Meydana Çarçiraya hatin dale- qandin. *** Ez di Hezîrana 1979an de çûm Mehabadê. Min di destpêkê de Meydana Çarçirayê ziyaret kir. Mehabad di bin bandora hêzên kurd de bû. PDKa Îranê û Şêx Îzeddîn û Komeleya Zehmetkêşan Mehabad birêve dibirin. Di Meydana Çarçirayê de her çiqas peykerê Qazî Mihemed hatibû bicîh- kirin jî, li meydanê ji bona serokên Kurdistanê şînê dom dikir. Meydan bibû ziyaretgeh û her rojê bi sedan kesan Meydana Çarçirayê ziyaret dikir. *** Ji Aliyê Kolonyalîstan ve Mehkeme Kirina Komara Kurdistanê Berdewam e: Komeleya Kurd a Diyarbekirê û Konferansa Komara Kurdistanê Komeleya Kurd a Diyarbekirê (KURD-KOMê), di 03. 04. 2005an de Konferansa Komara Mehabadê bidar- xist. Di konferansê de gelek rewşenbîr û siyasetvan û berpirsiyarên kome- leyên siwîl yên kurd (Min, Halîs Nezan, Şeyhmûs Aykol, Sabahaddîn Korkmaz, Osman Karavîl, Nusreddîn Maçîn, Şeref Yalçin, Omer Aybar, Mehmed Gonden, Darulkeyyaz Akay, Recep Gündercî) qise kirin. Piştî kon- feransê çend rojan, dozgerê komara Tirkiyê bi lezûbez di derheqê konferan- sê de dest bi lêpirsînê kir. Dozgerê Komarê, di encama lêpirsînê de, di der- heqê min (Berdevikê KURD-KOMê), Halîs Nezan (Serokê HAK-PARê yê şaxa Amedê), Şeyhmûs Aykol (Berdevikê KURD-KOMê) de li Dadgeha Diyarbekîrê de doz vekir. Danişîna dozê ya yekem di 01.02. 2006an de pêk hat. Dadgehê, piştî du salan darezandina me, di 24. 12. 2007an de li doza Konferansa Komara Kurdistanê dawî anî. Dadgehê, em, 1 sal û 3 mehan ceza kirin. Dadgehê, cezayê Şeyhmûs paşve avêt û ji bona ku 3 salan jî bê murakebekirin, biryar da. Dadgehê, heman demê di derheqê Min û Halîs Nezan de biryar da ku em ji mafên kamuyê, ji mafê bijartinê û hilbijartinê, ji mafê welayetê, ji mafê berpirsyariyên waqifan, komeleyan, sendîqeyan (nîkabeyan), şîrketan û par- tiyên siyasî jî bê par bin. Di dadgehê de darezandina me, darezandineke hiqûqî nebû û dare- zandineke siyasî bû. Me û parêzerê me Sabahaddîn Korkmaz, di dadgehê de heta dawî Komara Kurdistanê ya Mehabadê, serokên Komara Mehabadê, hêjiyiyên Kurdistanê, demokrasî, maf û azadiyên kesayetî û kolektîf yên neteweya kurd parast. Min, parêznameya xwe bi kurdî pêşkêşî dadgehê kir. Ev parêznameya min bi destê kesên ne ehîl hat werge- randin. Piştî wergerandina parêzna- meya min, di danişîna dawî ya dadgehê B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 35 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- de mafê me yê ku em wergerê kontrol bikin, bin pê bû. Ev pirsa û ev karê nehiqûqî ji aliyê parêzerê me ve hate ser zimên. Min jî diyar kir ku “ev doza ne dozekî hiquqî ye. Min helwesta dadgehê ya di derheqê wergera parêz- nameya min de jî bi dehşetê temaşe kir. Diviya qadî ev mafê me biparasta, lê ev nebû. Lê eger tiştek bê gotin, ew jî, ez di vê pirsê de jî bi bîrûrayên parêzerê xwe re me.” Em, ji bona fikrên xwe yên kurdîtî yên netewî hatin darezandin û ji bona vê jî, ji aliyê dozgerê komarê ve ji ber fikrên xwe hatin tawanbarkirin. Ev hel- west jî gelek aşkere ye ku li dijî azadiya fikir û xweîfadekirinê, li dijî demokrasî û paymana mafên mirovî ya Awrupayê ye. Li Dadgehê, Komara Mehabadê û serokên wê hatin parastin… “Ji dîroka neteweya kurd, ji serok û şehîdên neteweya kurd re xwedî derketin, mafê her dezgeheke kurd û her kurdekî ye…” "Ji Dadgeha Cezayê ya Asliyê ya 7emîn re / DIYARBEKÎR, Komelaya Kurd a Diyarbekirê (KURD-KOMê), di 03.04.2005an de li Salona Şeradariya Baxlarê, ji bona ku serokên Komara Kurdistanê ya Mehabadê bi bîr bîne û dewleta Îranê tewanbar bike, civîneke fireh (konfer- ansek) bidarxist. Bi sedan kes beşdarî konferansê bûn. Beşdarvanên konfer- ansê, gelek rengîn û ji gelek beşên civatê bûn. Bi kurtî dikarim bibêjim ku civata kurd li Diyarbekirê û li bajarên hewîr- dora Diyarbekirê bi gelek rengên xwe, ji konferansa KURD-KOMê re ele- qeyek nîşan dan. Her kesên beşdervan, ji nû ve bi giştî dîroka neteweya kurd û Kurdistanê, bi taybetî dîroka Komara Kurdistanê ya Mehabadê û ya serokatiya komarê bi bîranîn, beşdar- vanan bi îdamkirina serokên Komara Kurdistanê êşiyan, zilm û zordariya dewleta Îranê, hevpeywendî û hevka- riyên dewletên cîran bi dewleta Îranê re, bi awayekî nû şirove kirin; xeterî û nedostbûna wan danîn ber beşdarvanên konferansê. ….. Mijara ku di konferansê de hate minaqeşekirin, raste rast dewleta Îranê û ne raste rast jî Tirkiyeyê eleqeder dike. Ev mijara ku di konferansê de hatibû minaqeşekirin, di sala 1945- 46an de qewimiye. Ev bûyera li Îranê jî wek tawan ji holê rabûye.. Îro li Tirkiyeyê wek tawan pejirandin wê, him ne rasyonal e û him jî ne hiquqî ye. Tirkiyeyê dê bibe endama YEyê û ji bona vê demeke di navbeyna YEyê û Tirkiye de mizakere didomînin. Tirkiyeyê divê pîvanên YEyê di jiyana xwe ya hiquqî, siyasî û civakî de pêk bîne. Tê zanîn ku YEyê "tawana fikir" napejirîne û tu wext fikran dadgeh nake. Mijara ku li konferansa KURD- KOMê hatibû minaqeşekirin, helbet gelê Kurd û Kurdistanê bi tevayî ele- qeder dike. Pirsa Kurdistanê jî pirseke rojhilatanavîn û navneteweyî ye. Ev pirsa çar dewletan; Îran, Iraq, Suriye û Tirkiyeyê eleqeder dike. Dadgeh jî nikarin çavên xwe ji vê rastiyê re bigrin. Hezar mixabin dema ku di civînek û konferansekê de li ser pirsa nete- weya kurd û Kurdistanê gengeşî pêk 36 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- bên, dozgerê komarê di derbarê wan gengeşiyan de bi lezûbez doz vedikin. Dadgeh û qadî jî jebara xwe dido- mînin. Divê dadgeh û dadwer jebara xwe ya di derbarê pirsa neteweya kurd û Kurdistanê xerab bikin. Tê zanîn ku pirsa neteweya kurd û Kurdistanê pirs- girêka Tirkiyeyê ya herî mezin û strate- jîk e. Ev pirsa ji bona ku çareser bibe, divê her dezgehek jî hewil bide. Ev helwesta dadgehkirina me, dê zerar bide huquqê, maf û azadiyêmn mirovî yên şexsî û kolektîf. Ev helwes- ta dîsa dibe sedem ku ew nakokî û dijberiya heyî ya dîrokî bidomîne. II- Dadgeh huquqî û li gor pîvanên edaletê (dadweriyê) hereket nake. Mafê parastinê dide bin lingan. Helwesta wî, ji qadiyên leşkerî paşvetir e… (…..) Baş tê zanîn ku mafê parastinê li dadgehê mafekî qitsal û giranbiha ye. Ji bona ku kesên tên dadgehkirin mafên parastinê pêk bînin û xwe bi azadî biparêzin, divê dadgeh derfetên huquqî û psîkolojîk pêk bîne. Hezar mixabin qadî, li hemberî me şerekî sar dimeşîne, ji bona ku mafê me yê parastinê bê sînorkirin, pêşiya me digre. Qadî dema ku em behsa neteweya kurd û Kurdistanê dikin, rengên wî tê guhertin, qadî ne wek qadî, wek kesekî ku ji kurdan re dijmin e, helwestê nîşan dide. Ji bona parastina min pêşî biryara werger hat girtin, pişt re ev biryara ji holê rakir. Min jî di helwesta xwe de guhertinek çênekir, min bi kurdî qiseki- rina xwe dom kir û parêzerê min jî, ji min re bû werger. Qadî, ev bê huquqiyê jî, ji holê ranekir. Ez bi xwe li dadgehên leşkerî jî gelek caran hatim dadgehkirin: Hel- westa qadiyê doza me, ji qadiyên dadgehên leşkerî paşvetir e. Qadiyê me qasî qadiyên dadgeha leşkerî jî huquqê tetbîq nake. (….) VIII- Ji dîroka Kurdistanê re, ji mafên neteweya kurd re, ji serok û şehîdên neteweya kurd re xwedî der- ketin mafek e… Her kesek û her neteweyek, ji dîro- ka xwe û ji mafê xwe re xwedî derdikeve. Ev mafekî mirovî, demok- ratîk û xwezayî ye. KURD-KOMê jî ev mafê xwe bi kar aniye. Ev helwesta çawa ku ji tirkekî re xwezayî ye, ji bona kurdekî jî xwezayî ye. Neteweya kurd, di Rojhilatanavîn de neteweyekî dîrokî ye. Neteweya kurd jî, wek neteweyên din xwediyê welatekî ye. Welatên kurdan jî Kurdistan e. Di vê qonaxê de welatê kurdan Kurdistan, bûye çar beş. Beşbûna Kurdistanê, di sala 1639an de bi Peymana Qesrî Şêrînê dest pê kir. Bi Peymana Lozanê gihîşte mereheleya çar beşan. Neteweya kurd, xwediyê dîrokekê ye; xwediyê zimanekî û xwediyê çan- dekî ye. Piştî ku Kurdistan bi Peymana Lozanê bû çar beş, neteweya kurd ji aliyê çar dewletan (Tirkiye, Îran, Iraq, Suriye) ve ji hemû mafên xwe hate bêparkirin û welatê kurdan hat dagir- kirin û kolonîkirin. Li hemberî vê rewşê, bi sedan sala ku neteweya kurd têkoşînê dide. Di encama vê têkoşînê de, li sala 1946an B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 37 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- Komara Kurdistanê ya Mehabadê ava bû. Hezar mixabin di demeke kurt de ji aliyê dewleta îran ve hat ruxandin. Di sala 1970yî de li Başûrê Kurdistanê Otonomiya Kurdistanê ava bû. Hezar mixabin Otonomiya Kurdistanê jî, di encama Peymana Cezayîrê de(1975) ji holê rabû. Îro bes li başûrê Kurdistanê guher- tinekî pêk hatiye, encama têkoşîneke bê hempa, bi alîkariya DYAyê û heval- bendê wê, dewleta federe ya Kurdistanê ava bûye. Li hemû beşên din jî, têkoşîn û xebata neteweyî ya kurd berdewam e. Helbet her dezgeheke kurd û her kurdek mecbur e ku: a) Ji mafên xwe yên neteweyî re xwedî derkeve, ji bo mafên xwe yên neteweyî xebat bike û têkoşîn bide. b) Ji welatê xwe re, ji Kurdistanê re xwedî derkeve. c) Ji dîroka xwe re xwedî derkeve. d) Ji ziman û çanda xwe re xwedî derkeve. e) Ji serok û şehîdên xwe re xwedî derkeve. KURD-KOMê û min jî wek şexis, ev mafên xwe bi kar anî. (…..)" 38 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Serokkomarê Kurdistanê: Pêşewa QAZÎ MIHEMED --- Page Break --- Sait Kırmızıtoprak (Dr. Şıvan), otuzaltı yıllık kısa ömrüne sosyal, kültürel ve siyasal alanlarda yaptıkları ve eserleriyle çok şey sığdıran bir Kürt siyasi önderidir. Dersim'in bu yiğit evladı, sanki, "tertele"ler (Zazaca'da yağma ile karışık katliam) ile yok edilmek istenen Kürt halkının, birçok yönüyle geç ve geri bırakılmışlığının telafisinin özel yetenekleri, donanımları ve görevleriyle yüklüdür ve bu nedenle de acelesi olan, hırslı, özel bir elçisi gibidir: Oldukça zeki, cesaretli, girişken, kararlı ve hiper aktiftir. Tüm bu özellik- leri, O'nu 36 yıllık bir ömre sığmayacak kadar üretken kılmıştır. "Ilahlar" tarafından lanetlendiği için hakkında çok az bilgi ve belge olan Sait Kırmızıtoprak'ı, kendi özel çabamla mümkün olduğunca öğrenmeye çalış- tım. Şahsen karşılaşıp tanımadığım bu insanla ilgili, yazılı veya sözlü, saptaya- bildiğim her bilgi veya belgeye ulaşmaya çalıştım; dinledim, okudum…. Bu nedenle Sait Kırmızıtoprak'a ilişkin kendi dolaylı değerlendirmeme geçme- den önce, O'nu doğrudan tanıyıp tarif eden ve dinleyip okuduklarımla büyük "Tertele"ye İnadın Bir Politik Dehası: Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) Sait AYDOĞMUŞ Dr. Şıvan (Sait KIRMIZITOPRAK) B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 39 --- Page Break --- çapta örtüşen Canip Yıldırım'ın değer- lendirmelerine başvuracağım. “Sait Tıp öğrencisiydi, çok yetenekli, kabiliyetli, bir çocuktu. Tunceli'nin Hormekan aşiretindendi. Küçük yaşta babasını kaybetmişti. Amcasının hima- yesi altında okumuş, ondan sonra gelmiş Istanbul'a. Tıpta okurken kenar mahallelerde ne kadar Alevi-Kürt ve Dersimli varsa, hepsini örgütlemişti. Hastalarının sorunlarıyla ilgileniyordu, onlar da Sait'e adeta tapıyorlardı, onu çok seviyorlardı. Görüş günü olduğu vakit, Sait'e gelen kalabalıktan dolayı insan kaynardı cezaevi. Hepsi fakir işçi, çiçek arabalı insanlar. Sait'in cebine iki lira, beş lira para koyarlar, çiçek getirirler. Sait gelirdi koğuşa, cebinde dünya kadar para; bu parayı komüne bırakırdı. Örgütçü bir ruhu vardı. Mesleği de güzel bir meslekti tabii, doktorluk öyle bir meslekti ki, düşmanını bile dost edebilirsin ister- sen! Düşmanının bile evine bir gece hastası için gittin mi mesele biter. Müzaffer Baba, bu başçavuş, Sait'i imtihanlara götürüyordu. Imtihan odasına girince Said'in kelepçelerini çözerdi tabii. Profesörler, sanıyorlar ki, bu Müzaffer Baba Sait'in babası, ken- disini tebrik ediyorlar; 'Beyefendi tebrik ederiz, çok iyi bir evlat yetiştir- mişsiniz' diyorlar. Müzaffer Baba'ya! Birgün Müzaffer Baba bana geldi dedi ki: 'Canip Bey, bugün de aynı şey oldu, Sait'i imtihana götürdüm ve bir pro- fesör bana dönüp dedi ki, 'Tebrik eder- im, değerli bir evlat yetiştirmişsiniz. Canip Bey gözlerim doldu, hep düşündüm, keşke Sait gibi bir oğlum olsaydı.”1 1 Miroğlu Orhan, Canip Yıldırım'la Söyleşi-Hevsel Bahçesinde Bir Dut Ağacı, Iletişim Yayınları, s. 172,173 1. Baskı, 2005-Istanbul. Sait Kırmızıtoprak, mesleki yaşa- mında çok iyi bir doktor, sosyal yaşa- mında iyi bir aile babası ve dost, kültürel yaşam ile siyasi tarih alanındaki eserleri, değişik konulardaki makale ve incele- meleriyle görece iyi bir aydın ve entellektüel; siyasal yaşamında ise, özel- likle Kuzey Kürdistan'da Kürt siyasi tar- ihine bazı ilklere de öncülük eden ender bir siyasal liderdir. Tüm bu özelliklerinin, O'nu, daha 36 yaşında, bilinen o trajik sona götür- düğünü söyleyebiliriz. Kısa Hayat Hikayesi Sait Kırmızıtoprak, Dersim Ayaklanması’ndan sadece üç yıl önce, Dersim'in Qısle (Nazmiye) kazasına bağlı Hakis nahiyesinin Cıvrak (Civarık) köyünde, Abbas ve Zöhra'nın çocuğu olarak doğmuş; daha çocukken babasını kayb-ettiğinden, amcasının himayesinde büyümüştür. Ilkokuldan sonra, ortaokul ve liseyi Balıkkesir'de parasız yatılı olarak okuyan Sait Kırmızıtoprak, 1956'da Istanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne girmiş, 1959 yılı Aralık ayında, yakın Kürt tari- hinde "49'lar Olayı" olarak bilinen ve bir gurup Kürt aydınına karşı geliştirilen operasyonda tutuklanarak öğrenimine kısa bir müddet ara vermek zorunda kalmış ve nihayet 1961'de bu fakülteden mezun olmuştur. 1961'de Ismet Özevcek ile evlenen Sait Kırmızıtoprak'ın bu evlilikten Dara isimli bir oğlu ve Rûken isimli bir kızı bulunmaktadır. Sait Kırmızıtoprak, Tıp Fakültesi mezuniyeti sonrasında bir müddet Istanbul'da doktor olarak görev yaptı. "49'lar Olayı" ile ilgili yargılamalardan aldığı ceza sonrasında Isparta'ya sürgü- 40 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- ne gönderildi. Sürgün yaşamında Devlet Hastahanesi'ndeki görevinin yanısıra özel bir muayenehane de açan Sait Kırmızıtoprak, diğer taraftan da politik faaliyetlerini hızlandırarak devam ettirdi. 1967 yılında Qebek/Kanada'da mesleği ile ilgili ihtisas yapmak üzere bir burs kazandı. Ancak bu olanağı, gidip ihtisas yapmak yerine, politik faaliyetlerinin bir kamuflajı olarak kullandı; bu sayede birkaç defa Türkiye dışına çıkıp politik faaliyetleri doğrultusunda temaslarda bulundu. O dönemdeki Kürt aydınları ara- sında "solcu, komünist" olarak nite- lendiriliyor Sait Kırmızıtoprak. Canip Yıldırım, Orhan Miroğlu ile yaptığı röportajda O'nun diğer Kürt aydınları ile farkını şöyle anlatıyor: “Sait Kırmızıtoprak sol tandaslı bir lider kapasitesine sahip bir adamdı. Çok okuyan ve halka gitmesini bilen bir insandı. Tıp talebesi iken varoşlarda yaşayan işçilerin emekçilerin çocuk- larıyla ilgilenen bir insandı. Onun için Kırmızıtoprak, 49'lar içinde adeta bir anti-tezdi. Eski Kürt anlayı- şının anti- tezi. Aydınlarla okumuşlarla oturup sohbet ederek bu işin başarıya ulaşa- cağına inanmıyordu. Halkı örgüt- lemek, halkı kendi safına çekmek… Bunu Istanbul'da çok iyi becerdiği gibi, sürgün olarak, 49'lar davasından mahkûm olup Isparta'ya gönderildi- ğinde de becerdi." (…) "Kırmızıtoprak Isparta'ya gittiğinde orada da halkı örgütleyen, onları dinleyen ideal bir doktor oldu. Gece yarısı kendisini evden alıp köylere götüren insanlar var ve o hayır demi- yor hiçbir şekilde. O kadar halktan yana biri. Halkı nasıl devrimci saflara çeker- iz, hep bunun hesabını yapar. Zaten Irak'a gitmek istemesinin altında yatan da bu düşüncedir: Orada kurtarılmış bir bölge yaratmak ve mücadeleyi oradan sürdürmek. Düşünün, dünyalar güzeli bir karısı var, ikinci çocuğuna hamile, bir erkek çocuğu var, bu koşullar içinde Türkiye'yi terk edip Irak'a gitti. Yani idealistti, bir davası vardı. Burada mil- letvekili olmak aklında yok; isterse onun da aklında olur, gider Tunceli'ye bağımsız veya herhangi bir partiye girer ve milletvekili de olur. Ama o bunu seçmiyor. Oysa o koşullarda, her Kürt'ün kafasında milletvekili olmak var. Varlıklı bir ailenin kızıyla evlen- mek var. (….) "Ali Karahan'a, Ziya Şerefhanoğlu ve Şevket Turan'a karşıydı. Çünkü onlar yeni bir şey söylemiyorlardı. Kafala- rında halkı harekete geçirmeye yönelik bir plan, bir tasarı yoktu. Halkın örgütlenmesinde Sait'in korkunç bir avantajı vardı. Korkunç bir prestiji vardı halk arasında. Halkın kendisine ilgisi, ona müthiş moral veriyordu. Pervasız, aklının ucundan ölüm geç- meyen bir adamdı. "Bir gün Polatlı topçu okulunda bir kur- may albay merkez komutanlığına geldi. Merkez komutanlığı bizim cezaevine de bakıyor. Bu albayın adını hatırlamıy- orum, geldiğinin ertesi günü bizim cezaevini ziyaret etti. Müzaffer Başçavuş'u buldu. Bu Müzaffer de Türkiye'de bütün solcuların gardiyan- lığını yapmış bir adam! Sevim Belli, Mihri Belli, Erdoğan Berktay, Aziz Nesin. Bize karşı müthiş bir sempatisi vardı. Bilhassa Sait'i çok seviyordu ve takdir ediyordu. Mevsim yaz. O albay dedi ki bunların suçu nedir? Birisi dedi ki bunların suçu Kürtçülük. Albay, ne demek Kürtçülük bokçuluk deyince sait Kırmızıtoprak, 'Tıp son sınıfta okuyan bir insanım ben ve insan psikolojisine B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 41 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- de çok hevesim vardır. Siz ezilmiş ve mutlaka da Balkan kökenli bir tipsiniz. Renginiz, tavrınız bunu gösteriyor, ezilmiş, horlanmış bir insansınız'. Böyle deyince Müzaffer Baba, 'Sait, Sait ne yapıyorsun' diye söylenmeye başladı. Sait Bunun üzerine 'Baba bırak' dedi "Rica ederim sen müdahale etme'. Bu kurmay albay eşekten düşmüş karpuz gibi şaşırdı. Sait, Müzaffer babayı kırmamak için koğuşa gitti. Ertesi gün Müzaffer baba geldi ve Sait'in boynuna sarıldı. 'Beni dinledin ve albayın yanında beni kırmayarak koğuşa gittin, beni onure ettin, sana teşekkür ediyorum' dedi. 'Bir kurmay albaya bu postayı atan adam beni kır- mıyor, bunu hiç unutmayacağım' dedi Sait'e . (…) "Buradan çıkınca biz ne yapacağız, Kürtlerle alakalı işler yapacakmıyız, yapmayacakmıyız? Belli ki Sait'in kafasında bunlar ruşeym halinde de olsa var.”2 Tüm bu olumlu kişisel ve politik karekteristikler, Sait Kırmızıtoprak'ın görüşlerini, aşağıda anlatılacak belli bir istikrar ve tutarlı bir evrim içinde, nihayet 1967 -1968'lerde ulusal devrimci bir çizgide, Kürtlerin ayrı örgütlenmesine doğru eviriyor. Bu evrilmede, o dönemde Güney Kürdistan'da grafiği hızla yük- selmekte olan Mela Mıstefa Barzani önderliğindeki Kürt ulusal ayaklan- masının ve bunun kazanımlarının önemli bir etkisi olduğu anlaşılıyor. Sait Kırmızıtoprak, Isparta'da sür- günde iken, 11 Temmuz 1965'te bir gurup yurtsever Kürt milliyetçisi tara- fından kurulan ve 1968'deki bir operas- yonla tutuklanıp yargılanmak üzere 2 age., s. 174,175,176 Antalya Cezaevi'ne hapsedilen Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi (TKDP) yöneticilerini sık sık ziyaret edip görüşüyor. Sait Kırmızıtoprak'ın bu ziyaret ve görüşmeleriyle o sırada TKDP genel sekreteri olan Sait Elçi ile vardığı mutabakat, iki Said'in daha sonraki örgütsel ve politik yönelimlerini etkile- mekle kalmıyor, trajik sonlarının da vesilesi oluyor. Sait Kırmızıtoprak, operasyon ve sonrasındaki sorgulama/ yargılamalarda- ki gelişmelerle guruplaşan TKDP'nin Sait Elçi kanadıyla işbirliği içinde, süreç içinde birleşip ortak bir parti kurmak üzere, 4 Ekim 1969'da bir gurup arkada- şıyla birlikte Güney Kürdistan'a geçiyor. Orada, Irak-KDP'nin de yardı-mıyla bir köy evini, temin edebildiği bazı tıbbi araç ve gereçlerle hastaneye dönüştürü- yor ve bu sayede verdiği sağlık hizmet- leri ile "Dr. Şıvan" olarak ünleniyor. T-KDP'nin kurucu merkez komitesi üyelerinden olan ve partide genel sekreter yardımcılığı görevinde de bulu- nan Osman Aydın'ın belirtiğine göre Sait Kırmızıtoprak, parti kuruluşu önce- sin- deki illegal yaşamında "Feridun" kod adını kullanıyordu. Parti'nin kuruluşuyla beraber ise genel sekreter olarak "Hürmüz" kod adını kullandı.3 Dr. Şıvan ve arkadaşları, Güney'e geçtikten sonra, yukarıda anılan birleşme projesi ile ilgili politik süreç, bazı gelişmeler nedeniyle farklı bir rotaya giriyor. Bunun üzerine Dr. Şıvan, arka- daşlarıyla ülkeye dönerek, 28 Haziran 1970'te Türkiye'de Kürdistan Demokrat 3 Osman Aydın, Dr. Şıvan, Kürt Millet Hareketi ve Irakta Kürdistan Ihtilali, APEC yayınları, Stockholm-1997, "Önsöz", s.8 42 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Partisi (T-KDP) adı altında kendi partisinin kuruluşunu ilan ediyor. Artık TKDP ve T-KDP, birleşmek yerine, belli bir rekabet içine giriyorlar. Dr. Şıvan, 22 Haziran 1971'de, 12 Mart 1971 Darbesi nedeniyle bir arkadaşıyla beraber Güney Kürdistan'a geçip ve fakat ortadan kay- bolan Sait Elçi'yi öldürtmekten ötürü Irak-KDP yetkilileri tarafından tutuk- lanıyor ve 26 Kasım 1971'de, Hikmet Bulutekin (Çeko) ve Hasan Yıkmış (Brûsk) adlı iki arkadaşıyla birlikte kurşuna diziliyor. Dr. Şıvan'ın Eserleri - Zımanê Kurdî (Kürt Dili), Kamuran Bedirxan, S. Şıvan, Kawa yayınları, Istanbul, 1976. -Ferheng Kurdî û Tırkî, J. Blau'nun Kürtçe-Ingilizce-Fransızca sözlüğü. (Dr. Şıvan birçok eklemeyle Türkçeye çevirerek hazırladığı bu sözlüğün ilk baskısı 1971, ikinci baskısı ise 1975 yılında Belçika'da yayınlanmıştır.) - Kuzey Irak Kürt Halk Hareketi ve Baas Irkçılığı, Komal Yayaınları, 1975, Ankara - Kürt Millet Hareketleri ve Irak'ta Kürdistan Ihtilali (6 Mart 1970'te Türkçe ve Kürtçe hazırladığı bu çalışmanın Irak Kürdistan'ı ile ilgili bölümü'nün 1975'te Komal yayınları tarafından yayın- landığını belirtmiştik. Kitabın tümü 1997'de APEC Yayınları tarafından Stockholm'de yayınlandı.) - Cahş û Cahşîtî (Henüz yayınlan- mamış bulunan Dr. Şıvan'ın bu kitabı için bak: Necmettin Büyükkaya, Kalemimden Sayfalar, APEC Yayınları, 1992, s.185) -Dr. Şıvan'ın gerilla savaşı ve dünya- daki pratikleri ile ilgili yayınlanmamış Türkçe bir kitabı da bulunmaktadır. Zınarê Xamo (Vahap Kumruaslan), bu kitabın daktilo ile yazılmış orijinal met- nini, Şexmus Cıbran'ın istemi üzerine, O'nun vasıtasıyla Avukat Ahmet Karlı'ya gönderiyor. Ahmet Karlı da daha sonra bu kitabı, o sıralarda Dr. Şıvan'ın T- KDP'sinin aynı adıyla kurulan partinin (daha sonra bu ad KIP olarak değiştirildi)Genel Sekreteri olan Ömer Çetin'e teslim ediyor. Bu parti, anılan kitapta, özellikle Mao ve Maoculuğu olumlayan bazı belirlemelerin, o gün- lerde benimsediği görüşlerle uygun olmaması nedeniyle, kitabın varlığını özenle gizliyor. Anılan kitap, günümüze dek de yayınlanmamıştır ve halen muhafaza edilip edilmediği de bilin- memektedir.)4 Değişik Yayınlarda Yayınlanan Yazıları/Makaleleri: - YÖN dergisinde 6 makalesi yayınlan- mıştır. - Dicle-Fırat gazetesinde 6 makalesi yayınlanmıştır. - Dr. Naci Kutlay'ın belirttiğine göre, Sait Kırmızıtoprak, Vatan gazetesine de bazı yazılar yazmıştır (Anılarım, s.139-140) - Ayrıca Sait Kırmızıtoprak Isparta'da sürgünde iken (1967-69), Isparta'da yayın- lanan Yeni Inkılap adlı gazetede, kendisi ve Şevket Turan aleyhinde, 12 bölümden oluşan Ilginç Bir Olay başlıklı seri bir yazı yayınlamıştır.5 4 Bu bilgiler, DDKD eski genel sekreteri Paşa Uzun'un Zınarê Xamo(Vahap Kumruaslan) ile yapılan ve fakat yayınlanmayan bir görüşmesinden alınmıştır. 5Sait Kırmızıtoprak'ın hayat hikayesi ve eserleri ile ilgili bilgiler derlenirken; APEC Yayınları'nın 1997'de Stockholm'de yayınladığı Dr. Şıvan'ın "Kürt Millet Hareketleri ve Irak'ta Kürdistan Ihtilali" adlı kitabın Mahmut Lewendi tarafından hazırlanan ekleri ile Pêri Yayınları'nın 1998'de Istanbul'da yayınladığı Hüseyin Akar'ın "Dersim-Civrak: Iki Uçlu Yaşam" adlı kitabın- dan yararlanılmıştır. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 43 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Dr. Şıvan’ın Ideolojik-Politik Görüşlerinin Evrimi ve Kürt Politik Hareketindeki Rolü Dr. Şıvan'ın Kürt ulusal hareketin- deki rolünü iyi kavrayabilmek için, Kürt ulusal hareketinin ideolojik politik evri- mi içinde O'nun ideolojik-politik görüş- lerinin nasıl bir değişim geçirdiğini bilmek gerekir. Dr. Şıvan, Dersim Ayaklanması sonrasında, Mustafa Kemal başkanlığındaki TC'nin, Abdullah Alpdoğan Paşa ile "Dersim'in Islahı" çerçevesinde gerçekleştirdiği "tenkil"e, çoluk-çocuk, 54 can vermiş bir aileden gelmektedir. Malkara'ya sürgüne gönder- ilmek üzere ikna edilip evlerinden alınan ve 28'i çocuk, 12'si kadın olan Hormekli Süleyman Ağa ailesi olarak bilinen ve o dönem Bertal Ağa liderliğindeki aileden oluşan bu kafile, daha Nazmiye'yi terkeder etmez, daha önce benzer akibete uğratılan birçok kafile gibi, Ramazan Köyü'nün altında, elleri ve ayakları bağlanarak kurşuna dizilmiştir. O sıralar, daha 3 yaşında olan Dr. Şıvan, şansı yaver gittiği için "Tertele" neslinden sağ kalan birisidir. Birçok Dersimli gibi, O'nun da düşüncelerinin, duygularının ve nihayet yaptıklarının bu "Tertele"den ve bunun temelinde yatan Kürt ulusal davasının mücadelesinden etkilenmemesi olanak- sızdı. Ancak Türk egemenlik sistemi, bu etkileşimin doğal seyrini çarpıtmak için, Kemalizm'in eyamcı ideolojik, politik tüm mekanizmalarını ve bunların uydu- ruk teori, propaganda ve yalanlarını ha- yatın her alanında harekete geçirmişti. Bir Türk ve aynı zamanda suni-Islam cumhuriyeti olarak planlanan bu politik egemenlik sisteminde, Dersim halkı, Kürt olmanın yanısıra Alevi de olduğu için, Türk veya Kürt, tüm sunilerden de baskı ve zulüm görmüş bir bölge idi. Kemalizm, pragmatik anlayış ve uygula- malarıyla Dersim Kürtleri'nin bu yapısı- nı, görünürdeki sözde laik pratiğiyle çok akıllıca kullandı ve Kürdistan'ın diğer bölgelerine oranla Dersim'de özellikle aydınlar ve ilericiler üzerinde yarattığı yanılsamalarla daha bir etkili olmayı sağladı. Bu etkinin sonucudur ki, özün- de bir sürü yönüyle bu sisteme karşı olan birçok aydın ve ilerci, bu muhalifliğini değişik versiyonlarla da olsa Kemalizm'in referansları çerçevesinde dile getirdi ve eylemlerini de bununla sınırladı. Dr. Şıvan da gençliğinde bu yanıl- samadan payını alan bir Kürt aydını idi. O da, birçok Kürt aydını gibi özünde ırkçılığa, gericiliğe ve faşizme karşıydı; ancak bu karşıtlığını, anılan yanılsama içinde geçmişte ve o günlerdeki Kemalist uygulamaların bazılarını savunarak ve onun referanslarını kullanarak dile getiriyordu. Dr. Şıvan, Diyarbakır'da yayınlanan ve Edip Karahan'ın sahipliği ve yazı işleri müdürlüğünü yaptığı Dicle-Fırat gazetesi'nde "Doğunun Baş Düşmanı Faşizm" başlıklı üç bölümlük yazı serisinin ikincisinde şunları yazıyordu: “Osmanlı Imparatorluğunun enkazı üzerinde Batı emperyalizmine karşı kurtuluş mücadelesinin önderliğini yapan Atatürk ırk, din, mezhep farkı gütmeyeceğini, Türkiye dışında Turan hayali gibi emperyalist bir iddiası olmadığını açıkça söylemiştir. Milli hudutlar içinde yaşayan ve Türk vatan- daşı sıfatını taşıyan her fert ırk, cins, din farkı gözetilmeksizin kanun karşı- sında eşittir. (...) 44 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- "Atatürk devrinde, ırkçılar ve kara kuvvetler sindirildi. Laisizm, halkçılık ilkeleri ve devrim hamleleri içinde ırkçı faşistler ve yobazlar uygun zamanı bek- lemek üzere pusuya yatmışlardı.”6 Dr. Şıvan aynı makalesinde, Atatürk ilkelerine karşı "uygun zamanı beklemek üzere pusuya" yatan "ırkçı faşistler ve yoba- zlar"a karşı "...devrimci aydınlar, gençlik ve işçiler kadar Doğulu'lar da ırkçı faşizme karşı uyanık bulunmak, antifa- şist demokratik cephede savaşa hız ver- mek zorundadırlar." diye belirtiyordu. Dr. Şıvan, bu görüşlerinin mantıki bir sonucu olarak CHP'yi "Atatürkçü ve ilerici" Demokrat Parti'yi (DP) de "gerici ve yobaz" bir parti olarak değer- lendirerek şu tespiti yapıyor: “Bilindiği gibi savaş sonrasının ekono- mik güçlükleri devrin CHP iktidarını bazı reform hamlelerine zorluyordu. Ne yazık ki demokrasi adı altında gi-rişilen çok partili hayat, aslında iktidar par- tisinin en gerici en sömürücü kanadının ana muhalefet partisi haline getirilme- siyle soysuzlaştırıldı. Kitle- lerin tama- men başka nedenlerden doğan hoşnut- suzluğu her türlü sosyal reform, demokratik hareket ve insani- yetçi düşünceye düşman gerici unsur-ların reaksiyonunun zaferini pekiştirecek şekilde kanalize edildi. Böylece 1950 de büyük gürültülerle seçimleri kazanan DP'nin siyasi iktidarı ırkçı faşistlerin gelişip serpilmeleri için uygun ortamı da beraberinde getiriyor- du.”7 Dr. Şıvan'ın bu dönemdeki “Kürt- çülüğü”, neredeyse Kürtlerin dil ve 6 Dicle- Fırat gazetesi, Sayı no:4, s. 2, 1962 7 Dicle- Fırat gazetesi, Sayı no:5, s. 2, 1962 kültürel haklarını savunmakla sınır- lıdır. Ancak buna rağmen, bu görüşleri sözde bazı ilericiler, aydınlar tarafından eleştirilmektedir. Dr. Şıvan, "Doğu" ile ilgili yazdığı yazıları takip edip kendisini eleştiren ve " Birkaç yıl Doğu'da resmi görevlerde bulunmuş... bölgemiz ve Türkiye'nin genel problemleri hakkında yazılar yazmış... ilerici bilinir aydın" biri olarak nitelendirdiği bir arkadaşıyla sözlü tartışmasını, Doğu Meselesinde Yanılmalar başlığıyla Yön dergisinde bir makalede yazıya döker. Anılan makalede Kürtlerin kendi kültürlerini yaşayıp geliştirmesini ve kendi dilleriyle eğitim görmesini savunan Dr. Şıvan'ın, üniter, "tekçi" bu Kemalist kişinin eleştirilerine verdiği cevap, o dönemdeki "Kürtçülüğü" nü gerekçelendirmesi bakımdan çok ilginçtir: “Atatürk Ilkelerine aykırılık meselesine gelince (Kürt dili ve kültürünün geliştirilmesinin Atatürk ilkelerine aykırılığı kastediliyor-SA):Kanaatimce böyle bir saplantı, bizzat Atatürk ve ilkelerini bilerek veya bilmeyerek ters anlamak demektir. Atatürk ve onun dünya görüşü belirli bir dili konuşan insanların malı değildir. Bilakis Atatürk'ü ve ilkelerini hangi vasıta ile olursa olsun, yurdumuzun bütün insan- larına, hatta bütün dünya halklarına anlatmak gerekir. Mesele bu şekilde ortaya konunca dil bir vasıta olarak değerlendirilir. Ve eğer Atataürk'ü ve görüşünü herhangi bir topluluğa anlat- maya yarıyorsa, mükemmel bir hizmet görüyor demektir. Sonuç olarak diye- bilirim ki; nasıl ki bugün bahsettiğimiz sosyal adaletin şartları (işsizlik, fakir- lik, topraksızlık yanında çeşitli vurgun- larla kısa zamanda türetilmiş mahalli milyonerleri vs. ile büyük toprak sahip- lerinin doğurduğu tezatlar) yurdumuz- B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 45 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- da varsa böylece doğululara anlaya- bilecekleri dille seslenmenin de (çünkü başka dil bilmiyorlar ve biz yarım yüzyıldır hep tersinden hareket ettiğimiz için durum değişmemiş) şartları vardır. Aksini birtakım farazi kuşkularla iddia etmek ya ırkçı faşist temayüller taşıyan sosyal bir demagojidir veya sosyal meselelerin çözüm yolunu bilimin dışında bir- takım duygusal ölçüler içinde çık- maza sokmaktır.”8 Dr. Şıvan'ın bu görüş ve saptamaları, Türkiye solunun şekillenip ayrışma- sında, O'nu, YÖN'cülere ve Milli Demokratik Devrimci'lere (MDD) yakınlaştıracaktı. Yukarıdaki görüşleri- nin yanısıra Dr. Şıvan da, tüm MDD'ciler gibi, radikal bir anti- Amerikancı ve anti-emperyalistti. Tüm bunlar, Dr. Şıvan'ın, o dönemin diğer birçok Kürt aydınından farklı olarak Türkiye Işçi Partisi'ne (TIP) üye olma- ması hatta bu partideki Kürt aydınlarına muhalefet etmesinin nedenlerini de teşkil ediyordu. Zira TIP'in, YÖN ve MDD'den farklı olarak TC'nin kuruluş sürecinde Kemalizme atfedilen role, buna bağlı olarak anılan süreçte "ilerici- lik" ve "gericilik" tahlillerine, ekono- mik gelişme/kalkınma modellerine ve tüm bunlara dayalı olarak ittifaklar poli- tikasına, anti-emperyalizm ve anti- Amerikancılığa ve dolayısıyla genel olarak stratejide politik önceliklere yak- laşımı farklıydı. TIP, Kürt ulusal sorunu bakımından MDD'cilere göre daha az şöven görüşlere sahip olsa da, örgütlen- me konusunda MDD'cilerle arasında 8 YÖN dergisi, sayı: 63. 1963 hiçbir fark yoktu. Iki taraf da Kürt ulusal hareketinin ve politik stratejisinin kaderi- ni teşkil etmede belirleyici bir role sahip olacak olan ayrı örgütlenme meselesine karşı tam bir görüş birliği içindeydiler ve "Kürt sorunu"nun çözümünü de "sosyal- izm" veya "devrim" sonrasına havale ediyorlardı. Kemal Burkay, anılarında, Dr. Şıvan'ın arkadaşlarının, TIP'teki muhalefetleri- nin nedenleri konusunda bazı bilgiler verir. Burkay, 1970'te TIP'in 4. kongre- sine sunulan Kürt sorunu ile ilgili karar tasarısı konsunda Kürt Delegasyonu'nun kendi arasında bölündüğünü, kongreye, o zamanki yasalara göre biri daha "ılımlı" diğeri de daha "sert" olan iki karar taslağının sunulmaya çalışıldığını ve bunları uzlaştırmaya çalıştıklarını belir- terek şöyle der: “Söz konusu yan salonda ayak üstü bu konuyu konuştuk. Gerek Tarık Ziya, gerek ben, Kürt arkadaşları daha yumuşak bir karar taslağı üzerinde ikna etmeye çalıştık. Aslında aynı şeyi, özüne dokunmadan, daha değişik sözlerle ve yıldırımları o denli çek- meyecek biçimde dile getirmenin mümkün ve yararlı olduğunu, aksi halde, sert bir kararın partiyi kapatılma riskiyle yüz yüze getirebileceğini, amacımızın ise elbet bu olmadığını söyledik. Ben arkadaşları ikna etmenin zor olmayacağını sanmıştım Oysa hiç de öyle olmadı. Çoğunluk öteki karar tasarısından yana tavır koydu ve doğ- rusu bu beni şaşırttı. Bu sonucu bek- lemiyordum ve çok üzüldüm. Birçok arkadaşın bu katı tavrına ise bir anlam veremedim. Ne var ki politikada iyi niyetli, ama biraz da saf olduğumu o gün anladım. Meğer bizim TIP'te yıl- lardır birlikte kavga verdiğimiz Kürt yoldaşların önemli bir bölümü, Dr. 46 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Şıvan tarafından örgüt- lenmişti ve buraya bu konuda hazırlıklı, örgüt içinde örgüt olarak gelmişlerdi. Silvanlı Mahmut Okutucu, Muhterem Biçimli, Abdülkerim Ceylan bunlar arasındaydı. Kongrede izlenecek tavır meğer önce- den belirlenmişti. Partinin kapanması ise Şıvan'ı ancak memnun ederdi.”9 TIP 4. Kongresi, T-KDP'nin kuru- luşunun hemen sonrasında gerçek- leşmiştir ve artık "Şıvancılar" Türk so- lunu terk etmektedirler. Ancak yukarıda- ki satırlar, o günlerde ve günümüzde Kürt solunun önemli bir siması olan Kemal Burkay'ın henüz o günlerde ayrı örgütlenme konusundaki düşünceleri bakımından enteresandır. Zaten tüm bu nedenlerle ayrı örgütlenme gibi önemli bir konuda ilk adım, Kürt solundan değil, geleneksel Kürt sağından gelmişti. 11 Temmuz 1965'te, bir gurup yurtsever ve milliyetçi yurtsever Kürt aydını, Diyarbakır'da -hem de "Gazi Köşkü"nde- Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi'ni (TKDP) kurmuştu. Bu partinin amacı, "Türkiye sınırları içinde, (Kürtlerin) siyasi-iktisadi-kültürel hakları(nı) tanıtmak" olsa da, Türkler'den ve onların siyasi örgütlerinden ayrı olması, Cumhuriyet dönemi ayaklanmalarından sonraki dönemde, Kürt ulusal hareketinin politik ve örgütsel olarak yeniden dirilişi ve gelecekteki rotası için başlı başına bir çığırdı. Dr. Şıvan, birkaç yıl gibi kısa bir zaman diliminde, MDD'cilikle karışık bir Kemalizm versiyonu tarafından belirlenen yukarıdaki politik görüşlerini aşacak ve TKDP'liler tarafından açılan ayrı örgütlen- me çığırını, Kürt hareketi için günümüzde de geçerliliğini koruyan bazı 9 Burkay Kemal, Anılar Belgeler, Cilt 1, s. 279 "ilk"lerle daha bir geliştirecekti. Ancak Dr. Şıvan'ın, anılan noktaya gelmeden önce, o dönemin çoğu Kürt aydını gibi politik olarak şoven Türk solundan ve Kemalizm'den beslenip etkilenen özgün sosyalist görüşleri benimseyen ve sorun- lara bu çerçevede çözüm arayan bir dönemi de vardır ve konumuz bakımın- dan bunun üzerinde de durmak gerekir. Dr. Şıvan'ın, YÖN dergisinin 48. sayısında Doğuyu Sosyalizm Kurtarır başlıklı bir makalesi yayınlanmış bulunuyor. Dr. Şıvan, anılan makale- sinde, kullanılan bazı kavramları bir tarafa bırakırsak, önemli tespitlerde bulunuyordu: Türkiye'de ve "Kürdistan" kastıyla kavramlaştırdığı "Doğu"da, toprak ve gelir dağılımının adaletsi- zliğinden, yeraltı ve yerüstü zenginlik- lerinin ekonomik bir verimli- lik içinde işletilememesinden, işletilenlerin de har vurulup harman savrulmasından; bütün bunların ekonomik, sosyal ve kültürel gelişme üzerindeki olumsuz etkilerinden uzun uzadıya bahseden Dr. Şıvan, bu olumsuzlukların ve adaletsizliklerin böl- geler arasında zaten varolan dengesizlik- leri hergün daha bir arttırdığını belirtiyor ve nihayetinde anılan durumdan çıkış yolu olarak sosyalizmi öneriyordu : “Sosyalist bir düzen, insan sevgisi üzerine kurulur. Insanın hayatı, haysiyeti, gerçek hürriyeti ön planda yer alır. Medeniyetin, insanca yaşa- manın araçları küçük bir azınlığın değil, bütün halkın yararına planlanır. Parasız tedavi, parasız eğitim, herkese insan gibi yaşayacağı bir mesken, çalışmak isteyen her insana iş, yapılan işe göre bir hayat düzeyi ancak sosyalizmle sağlanır. "Kültür bakımından da durum aynıdır. Gerçek demokrasi ve sosyal- B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 47 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- ist anlayış, hiçbir topluluğun kültür hakkını pazarlık konusu yapamaz. Kültürel kalkınmanın gerçekçi, insancı ve bi-limsel uygulanış metot- ları, sosyaliz- min anlamında zaten mevcuttur. Sosyal adalet ilkesinden hareket eden ekono- mik kalkınmanın yanısıra en geniş bir hoşgörü ve anlayışla, kültürel kalkınma pazarlık- sız, karşılıksız olarak sosya- lizmin baş ödevleri arasında yer alır. "Tek kelimeyle sosyalizm, bölgeler arasındaki her türlü eşitsizliği kaldır- mak suretiyle, müreffeh, adil ve sıh- hatli bir Türkiye yaratarak, milli bir- liği en sağlam temeller üzerine otur- tur.”10 Ulusal ve uluslararası planda derin ve güçlü bir politik dalganın da etkisiyle Kürt politik hareketinin ve dolayısıyla kadrolarının hızla geliştiği o günlerde, Dr. Şıvan, anılan yolda adeta koşuyor; sorunları daha bir hızla kavrayarak değişiyor ve gelişiyordu. Açıktır ki, bu değişim ve gelişmede, onun zekâsı, cesareti ezilenlerin ve ulusunun davasına olan samimi inanç ve kararlılığı kadar, sömürgecilerin bu samimi inanç ve kararlılık karşısında takındıkları ret, inkâr ve imha gibi tutum ve uygulamaları da etkili oluyordu. Tüm bu nedenlerle Dr. Şıvan, kendi ulusunun özgün koşulları açısından henüz rasyonel olmayan "sosyalizm durağında" da fazla bekleme- di. Zira sosyalizm, ulusların, şafağında doğdukları kapitalizmin her bakımdan belli bir gelişkinlik düzeyinin içinde doğup geliştirilebilecek bir toplumsal sistemdi. Kürdistan ve Kürt toplumu böylesi koşullardan henüz çok uzaktı. O günlerin koşul- 10 YÖN dergisi, sayı: 63. 1963 larında, Kürdistan ve benzeri toplumlar için, sosyalizmin teorisyenleri ve uygu- layıcıları tarafından dünya çapında öner- ilen "Kapitalist Olmayan Yol"un ise, ne uluslaşma ne de sosyalizm için, elverişsi- zliğin de ötesinde, geçerli bir yol olmadığı, somut pratiklerle hergün daha bir açığa çıkıyordu. Hele de bu önerinin sahibi olan reel sosyalizmin, Kürt ulusunu esaret altında tutan Kemalizm, Baasizm gibi şöven milliyetçi diktatörel ideoloji ve sistemlerle yer yer çakışması, böylesi ideoloji ve sistemleri, hoşgör- menin de ötesinde desteklemesi, onun doğru anlaşılmasını daha da kolay- laştırıyordu. Ancak günümüzden bakıldığında kolay gibi görünen bu gerçeği, kabaran derin ve güçlü bir özgürlükçü sol dal- ganın reel sosyalizmin ideolojik, politik ve örgütsel şablonlarınca kayıtsız şartsız yönlendirildiği 1960'lı yılların koşul- larında, çok az sol görüşlü Kürt poli- tikacısı görebilmişti. Daha önce de belirtildiği gibi 1960'lı yıllarda, Kürt solu, büyük çapta, TIP içindedir veya TIP'e destek olmaktadır. Esasında sol tandaslı ilk ayrı bağımsız Kürt örgütlenme girişimi, 1966 yılında kurulan Koma Azadiya Kürdistan'dır (KAK). KAK, daha örgütsel anlamda belli bir süreklilik ve istikrar kazan- madan, Sait Kırmızıtoprak'ın geliştir- mekte olduğu örgütsel-politik proje içinde yer almaya karar verir. KAK'ın bu kararı almasında, daha sonra Dr. Şıvan ile beraber Güney'e geçecek olan Reşo Zilan (Ahmet Kotan) ve Çeko'nun rolü büyüktür. Birazdan daha bir ayrıntılarıy- la anlatılacağı gibi bu proje, TKDP'nin Sait Elçi liderliğindeki kanadını da kap- samakta, politik taleplerinin kapsamı itibariyle daha ulusal ve örgütsel yapısıy- 48 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- la da daha modern, ilerici-devrimci, bir ulusal parti projesidir. Şimdi de, daha sonra başarısızlığa uğrasa da, Sait Elçi liderliğindeki TKDP'nin de bu projeye nasıl dahil edildiğini görelim. Dr. Şıvan'ın, altmışlı yılların sonunda aldığı siyasal bir ceza nedeniyle Isparta'da sürgünde olduğunu belirt- miştik. Dr. Şıvan, artık yukarıda anılan ideolojik-politik evrimin pratiği içinde kendi çevresinde önemli bir gurup oluş- turmuştur ve Kuzey'de Kürtler'in, TKDP'den farklı olarak, ilerici devrimci bir çizgide ayrı ve bağımsız ulusal bir örgüt kurma aşamasına gelmiş bulun- maktadır. 1968 yılında, TKDP'ye karşı geliştir- ilen bir operasyonda, Feqi Hüseyin sağnıç dışındaki parti merkez komitesi üyelerinin tümü ve partinin bellibaşlı önemli kadroları yakalanır. Feqi Hüseyin' in yakalanmamasının nedeni, operasy- onun hemen öncesinde MK'ne alınmış olması ve bu nedenle de henüz deşifre olmamasıdır. Yakalananlar "güvenlik" nedeniyle Antalya Cezaevi'ne nakledilir- ler ve yargılamalarına Antalya'da devam edilir. Dr. Şıvan'ın, TKDP MK'nin dışarıda- ki tek üyesi olan Feqi Huseyin Sağnıç ile çok iyi ilişkileri bulunmaktadır. Şakir Epözdemir'in belirttiğine göre, Dr. Şıvan, Feqi Hüseyin vasıtasıyla Antalya'da hapiste bulunan Sait Elçi ile de yakın ilişkiler kurmuştur. Zaten iki Sait, "49'lar Olayı"ında da beraber hapis yatıp yargı- landıklarından biribirlerini hem şahsi, hem de siyasi olarak iyi tanımaktadırlar. “Biz Antalya Cezaevi'nde tutuklu iken, Dr. Sait Kırmızıtoprak (Dr.Şıvan), Isparta'da sürgünde idi. Diyaloğumuz burada başladı. Ancak bu diyalog, sadece Dr. Şıvan, Sait Elçi ve Feqî Hüseyin Sağnıç arasındaydı. Bu diya- loğumuzun, 6 aylık süresine cezaevi dönemi dersek, diğer 7-8 aylık süre de, 1969'daki tahliye oluşumuzdan sonraki zaman diliminde devam etti. Bu konu- da Said Elçi'den hiçbir bilgi almadık. Ancak, arasıra Feqi Hüseyin Sağnıç'tan aldığım bilgiye göre; Dr. Şıvan'la bir- likte 20-30 kişi Güney'e gönderilecek ve orada eğitilecekti. Bu grubun çoğun- luğu partimiz mensuplarından seçilerek yollanacaktı. Dr. Şıvan'da dahil, bütün bu kadro, gelip bizim Partimizin bünyesinde yer alacaklardı... "Hazırlıklar çok uzadı, gide gide bir kişi bizim Partiden, 6-7 kişi de Şıvan'ın grubundan Güney'e geçtiler. Bu arka- daşların geçişlerinden yak- laşık 6 ay sonra; Kürtler Irak'ta Otonomi'ye kavuştular. Savaşta yararlı olan bu grup, IKDP yöneticileri ve askeri yöneticiler tarafından itibar kazanmışlardı. Dr. Şıvan, bu itibara bakarak bize rest çekti. Feqi Hüseyin Sağnıç ve Said Elçi 1970'te Dr. Şıvan ile birkaç kez görüştüler, konuştular, tartıştılar ancak bir neticeye vara- madılar. 1971 yılı başında bizler, (yani Parti'nin Kurucular Kurulu ve Koma Navkom üyeleri) akıllarına geldik! "Şark Matbaacılık ve Gazetecilik A.Ş.'nin, 1971 Diyarbakır toplantısı günü, biz hepimiz, (Dûrnas da dahil olmak üzere) Diyarbakır'da toplandık. Toplantı gecenin geç vakitlerine kadar devam etti. Faqi ve Sait Elçi, gelişme- leri izah ettiler. Doktor onları yanılt- mıştı. Bizim hesabımıza Güney'e giden doktor, kendi parti'sini kurmuş ve bizi resmen aldatmış idi. 'Çözüm nedir, ne yapılmalı?' diye soruluyordu.”11 11Epözdemir Şakir, "Yakın Tarihimizde Dr. Şıvan ve Sait Elçi Olayı", War, sayı: 7, s.49-50 (Zivistan- 1999) B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 49 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Şakir Epözdemir'in yukarıdaki satır- larından, Feqi Huseyin ile Sait Elçi'nin, TDKP'nin diğer MK üyeleri ile anlaşma- zlık içinde oldukları da anlaşılmaktadır. Bu çelişki, muhtemelen TKDP'ye karşı yapılan operasyon öncesinde ve esnasın- da ortaya çıkan olumsuzluklarla ilgilidir. Sorgulamalardaki çözülmeler, bu çözülmelere bağlanan "ajanlık" türünden iddia ve spekülasyonlar ve son olarak yargı süreci boyunca takınılan tutumlar, yapılan savunmalarla ilgilidir. Şakir Epözdemir'in yukarıya aktardığı- mız görüşleri de bu iddiayı doğruluyor. Ayrıca benim Dr. Şıvan'ın bazı arkadaşları ile KAK'ın önde gelen yöne- ticilerinden biri olan Reşo Zilan'dan din- lediklerim, Şakir Epözdemir'in yukarıda yazdıklarıyla tam anlamıyla çakışma- maktadır. Anılanlardan dinlediklerime göre, plan, Şakir'in yukarda belirttiği gibi "eğitim için gideceklerin dönüp TKDP'ye katılmaları" değil; Sait Elçi hakimiyetindeki TKDP ile veya Sait Elçi'nin partiye egemen olamaması halinde, O'nunla davranacaklarla birleşil- erek ortak bir parti kurmak yolundadır. TKDP, böylesine bir karmaşa için- deyken, Dr. Şıvan, dönemin bellibaşlı bazı yurtsever aydınlar ve üniversiteli gençlerden oluşan dinamik bir grup olu- şturma çabasındadır. Sait Kırmızıtoprak ve çevresi, Devrimci Doğu Kültür Ocakları’nın (DDKO'ların) kurulmala- rında da önemli rol oynarlar. Tüm bu gelişmelerin, o sıralarda varolan diğer Kuzeyli örgütleri, yani KAK'ı, TDKP'yi ve kadrolarını etkile- memesi olanaksızdır. Dr. Şıvan belli bir plan ve proje çerçevesinde çalışmalarını hızla sür- dürmektedir. Bu çerçevede Güney Kürdistan'a gitmeden önce, fazla dikkat de çekmemek için, ailesi ile birlikte Kuzey Kürdistan'da politik amaçlı bir geziye çıkar. Bu gezi boyunca uğradığı şahıslardan bir tanesi, halen anılarını yazmış bulunan ve o sıralarda TIP'te yer- alan -aynı zamanda 49'lulardan biri olan- Dr. Naci Kutlay'dır. Epeydir Dr. Şıvan ile görüşmedikleri anlaşılan Naci Kutlay, O'nun yeni görüşlerini çok şaşırtıcı bula- caktır: “Sait Kırmızıtoprak'a ilişkin anılarım pek çoktur. Arkadaş olarak iyi ilişkiler içindeydik, yaşam çizgisini ve görüş- lerini yakından izledim. Türkiye'den ayrılmaya karar vermişti. Son kez, 1969'da gördüm. Ağrı'ya Ismet'le (Sait Kırmızıtoprak'ın eşi-SA) birlikte ziyarete gelmişlerdi. Kırmızı bir arabası vardı. Yolboyunca birçok dost- larına uğramışlardı. Fakat eski Sait değildi artık. Şeyh, ağa ve beylere karşı Vatan gazetesi'nde, Yön dergisi'nde yazı yazan sait Kırmızıtoprak yoktu şimdi. Ağalara, beylere karşı daha yumuşak, hatta onların Kürt ulusal sorunundaki yerlerini ve işlevlerini öne çıkarıyordu. Bunlara karşıtlığın yanlış olduğunu söylüyordu. Sait'in bir özel- liği de güzel ve çok konuşmasıydı. Sırayı kimseye vermezdi çoğu zaman. Bu arada ABD'ye karşı da tavrı değişmişti. Eskiden ABD'yi suçlayan, dünyadaki haksızlıklarda ve savaşlarda günahının çok olduğunu söyleyen Sait gitmiş, ABD'nin Kürtlere ilgi duyabile- ceği, Kürt sorununun çözümünde yardımcı olabileceği ve Kürtlerin de ABD karşıtlığı ile bir yere varamıya- caklarını vurgulayan bir noktaya gelmişti. Sait'deki bu değişimin birçok nedenleri vardı, ama doğrusu yine de bana garip geliyordu.”12 12 Kutlay Naci, Anılarım, s.139-140 50 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Çoğu kişi, Dr. Şıvan'ın, Güney Kürdistan'a gittikten sonra görüşlerini değiştirdiğini sanır, ama görüldüğü gibi gerçek bunun tersidir. Aksine Güney macerası, bir avuç insanın, özellikle de bunlardan biri olan Dr. Şıvan tarafından yıllar sonra nihayet doğrultulup özümse- nen bir ulusal kurtuluş stratejisinin, üste- lik çok ağır bir bedelle 35-40 yıl daha akamete uğratılmasını ciddi biçim- de etkileyecektir. Zira yukarıda belirtilen projede, Güney'e duyulan umut, bek- lendiği gibi olmak yerine, neredeyse tersi bir pratikle umutsuzluğa dönüşecektir. Güney'e gidiş, daha sora kısmen ayrıntı- landırılacağı gibi Saitleri ve hareketlerini birleştirmek yerine, ayrılıklarını körükleyecek, çelişkilerini artıracak ve nihayet hem Iki Said'in hem de parti- lerinin etkinliklerinin sonunu getirecekti. Bu "son", Kuzey'deki Kürt ulusal hareke- tini, Cumhuriyet dönemindeki ayaklan- maların bastırılması sonrasında, yeniden dirilme ve yükselme koşullarının oluş- tuğu 1970'li yıllara, ideolojik ve politik anlamda belli bir ulusal stratejiyi özüm- semiş, örgütsel anlamda belli bir tecrübeyi edinmiş liderlerden ve hareketlerden ederek/ kopararak, Şakir Epözdemir'in deyimiyle hareketi "ortaokul ve lise talebelerine" bırakacaktı. Bu biyografik yazı çerçevesinde ay- rıntısına girmemek koşuluyla Güney'de Iki Said'in başına gelenlere ve belli başlı nedenlerine, son bölümde, kısaca deği- neceğim. Ama bundan önce, Dr. Şıvan ve arkadaşlarının kurduğu T-KDP'nin prag- matik görüşlerinin şahsında, Dr. Şıvan'ın görüşlerinin politik evriminin ve Kürt hareketindeki rolünün son safhasını anlatıp irdeleyeceğim. Yukarıda belirtilen gelişmeler sonu- cunda, 4 Ekim 1969 tarihinde Güney'e geçip belli bir ekiple oraya yerleşen Dr. Şıvan ve arkadaşları, daha sonra anlata- cağım bazı nedenlerle Sait Elçi'nin TKDP'si ile anlaşamayacaklarına karar verdikten sonra, Ankara'da yapılan bir kongre ile 28 Haziran 1970'te (Şêx Seîd ve arkadaşlarının idam edildikleri günün yıldönümünde) T-KDP'nin kuruluşunu ilan etmişlerdir. Dr. Şıvan'ın, T-KDP'nin kuruluşu ile bir başka safhaya taşıdığı bu proje, o dönemde sağı, milliyetçileri ve solu ile ideolojik, politik ve örgütsel olarak henüz olgunlaşmadığı için, stratejisine ve sorunlarına da şaşı bakan, bu sorunlar için çarpık çözümler üretip öneren Kürt politik akımlarının, özellikle Kürt solu- nun politik ve örgütsel evrimi bakımın- dan çok önemli sayılabilecek bazı yeni hususları ve gelişmeleri içermektedir. Dr. Şıvan, herşeyden önce, genel olarak milletleşme ve onun temel ideolo- jisi olan milliyetçiliğin, özel olarak da Kürt milletleşmesinin ve milliyetçiliği- nin tarihini, bir Kürt siyasetçisi olarak, bilimsel bir metotla incelemiş ve bu konuda günümüzde de doğrulanan ve geçerliliğini koruyan sağlam bir politik perspektif ortaya koymuştur. Dr. Şıvan, Kürtlerin milletleşmesini, hem geçmişte hem de günümüzde doğrudan ilgilen- dirdiği için, Osmanlılar dahil, Türklerin tarihini ve milletleşmesini ve dolayısıyla Türk milliyetçiliğinin özelliklerini de araştırıp yorumlamış ve bunların, o gün- lerin Kürt ve Türk politikasıyla diyalek- tik bağını kurmuştur. Yanısıra Dr. Şıvan, Türk egemenlik sisteminin sosyo- ekonomik ve kültürel niteliğini, sistemin iktidar bloğunu ve onun sınıfsal karak- terini ayrıntılarıyla inceleyip ortaya koy- muştur. Dr. Şıvan, Kürt toplumunun da sosyo-ekonomik yapıs- ını inceleyerek B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 51 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- tahlil etmiş ve bunun sonuçlarını, ulusal kurtuluş mücadelesinin dinamiklerini ve ittifaklarının saptanmasını da değer- lendir- miştir. Tüm bunlar sayesinde, Dr. Şıvan, Türk sol alanını/atmosferini sadece örgütsel olarak terk etmekle kalmamış, ideolojik-politik olarak da Türk solunun, hatta o dönemin uluslararası hakim sol çizgisinin, ulusal kurtuluş mücade- leleri ile ilgili kimi yanlış ideolojik ve politik saptama ve yönelimlerini de terk etmiştir. Gerek örgütsel olarak gerekse de ideolo- jik ve politik olarak, tamamen Kürtlerin ulusal kurtuluşlarının çıkarlarını temel alan bir radikal kopuştur bu. Bu kopuşun dayandığı bilincin görece derinliğini, sağlamlığını ve dolayısıyla radikalliğini anlamak için o dönemde Türkiye'de, Kürdistan'da, bölgemizde ve dünyada, grafiği hızla yükselen birkaç ideolojik ve politik akımı, kavramsal olarak da olsa dile getirmek lazım: Sosyalizm, anti- emperyalizm ve anti-Amerikanizm. Dr. Şıvan, daha Güney'e gitmeden önce, bu üç ideolojik-politik akımın basma-kalıp reel görüşlerini ve çıkar- larını değil, Kürtlerin ulusal kurtuluş mücadelesinin çıkarlarını ön plana alan görüşleri ve dolayısıyla bu görüşlere uygun bir politik stratejiyi benimsemeye karar vermiştir. Daha doğrusu 1960'lı yıl- ların ağır, kahırlı politik mücadelesinin teorik ve pratik birikimi, Dr. Şıvan ve arkadaşlarının politik görüşlerinde ve dolayısıyla ulusal kurtuluş için öngördükleri stratejide radikal bir değişi- mi sağlamıştır. O dönemi yaşayan, özellikle solcu Kürtler, yukarıda anılan akımların yükse- len dalgasının gücünün azmini de cezbi- ni de çok iyi bilirler. Üstelik Kuzey Kürtleri için, yükselen bu ideolojik poli- tik dalganın bilgi kaynağının ve ufkunun özellikle Türk solununkisiyle sınırlan- dığını da… Böylesi koşullarda, üstelik, anılan akımlardan anti-emperyalizm ve anti-Amerikancılıkla kimlik bulan MDD çevresine daha yakın olan/duran Dr. Şıvan'ın (Bu konuda Musa Anter'in Doz yayınları tarafından Istanbul'da yayın- lanan Hatıralarım adlı kitabının 183-186 sayfalarına bakınız.), bu dalgayı aşmak bir yana, ona karşı durmasının güç ve anlamının azametini, bilincinin derinliği- ni, ancak anılan dönemi yaşayıp o güçlü dalgaya kapılanlar, çok daha iyi anlayıp kavrayabilirler. Hiç karşılaşmamakla beraber, oku- duklarımdan ve dinlediklerimden, Dr. Şıvan'ın zeki, çok enerjik, yurtsever, fedakâr ve yardımsever bir insan oldu- ğunu biliyordum. Zekası, enerjisi, karar- lılığı, bilinci, cesareti ve hırslarıyla öyle bir dehaydı ki, anadili Zazaca olduğu halde, bir yıl içinde Kurmanci'yi mükem- mel bir biçimde öğrenip yazmakla kalmamış, Kamuran Bedirxan ile beraber Kürtçe garmer, J. Blau ile beraber de Kürtçe-Inglizce-Fransızca bir sözlük yazıp yayınlamıştır. Ancak tüm bunlar, o dönemi ve bahsedilen o politik akımların yükseliş dalgasını, Istanbul'da, Türkiye'deki öğrenci hare- keti içinde ve DDKO'da bizzat yaşamış birisi olarak bir konudaki merakımı giderememişti. O dönemde, politik bi-linci ve ufku, ağır- lıkla Türkçe okuduklarıyla oluştuğu ve bunun Türk solundan etkilenmesinin ortamını daha bir olgunlaştırıp güçlendirdiği Kürt sol atmosferi içinde, Dr. Şıvan'ın anılan politik bilincinin ve örgütsel tutumunun kaynağı neydi, nere- siydi? Her Kürt gibi, Dr. Şıvan'ın da o sıra- da grafiği hızla yükselen Güney 52 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Kürdistan'daki hareketten etkilendiği muhakkaktır. Ancak bunun kendi başı- na anılan değişimin kaynağını açıkla- maya yeteceği kanaatinde değildim ve değilim. Tatmin olmayan bu mer- akımın uyandırıp uyardığı sorularıma, yakın zamanda, Dr. Şıvan'ı ve mücade- lesini çok yakından tanıyıp izleyen bir arkadaşın verdiği cevapların doğru ve isabetli olduğunu düşünüyorum. Aldığım cevabın birincisi, Dr. Şıvan'ın, onu tanıyan herkesin mutabık olduğu yüksek zekası ve enerjisiyle çok ama çok okuduğu ve bu alışkanlığının, yıl- lar süren sürgünlerinin aşırı tecritinin de zorunluluğu içinde doruk noktasına çıktığı; sürgünler boyunca sürekli okuyup kendisini geliştirdiği yolun- daydı. Bu cevabı tama- mlayıcı hususun ikincisi, Dr. Şıvan'ın, çok iyi konuşamamakla beraber, okuduğunu iyi anlayabilecek kadar fransızcasıyla, düşünce tarihi ile toplumsal gelişmenin evrimine ilişkin teoriyi Fransız kay- naklarından da okuyarak, böylece Türk solunun etki ve ufkunu aşabilme olanağına kısmen kavuştuğuydu. Artık, Dr. Şıvan'ın o döneme göre radikal sayılabilecek değişimine ve görüşlerine geçebilir; konuya T-KDP' nin amacı ile başlayabiliriz. Part'nin temel amacı ile ilgili 3. maddesi, günümüzde Kuzeydeki Kürt hare- ketinin (değişik Kürt örgütlerinin) neredeyse ortak programatik amacı ola- bilecek niteliktetir: “Partimiz Türkiye Kürdistan'ında yaşayan Kürt halkının kendi kaderini bizzat kendisinin tayi- nine hakkı bulunduğuna inanır. Bu amaca varmak için, Kürt milli var- lığının resmen tanınmasını ve Kürt Milli Demokratik Hakları'nın istir- dadını (geri alınma-SA) temel şart sayar.”13 Dr. Şıvan'ın, T-KDP'yi 28 Haziran 1970'de kurduğunu belirmiştik. Parti kuru- cularının bazıları kuruluştan hemen sonra Parti'yi özellikle iki konuda eleştirmeye ve Parti'den uzaklaşmaya başlarlar. Bu iki konudan birincisi, partinin "miliyetçi" olduğu yolundaki eleş- tiridir. Ikinci konu ise, Parti'nin silahlı mücadeleyi ben- imsemesinin yanısıra somut olarak da bunun hazırlığını yapmasıdır. Bu sorun üzerine, T-KDP, kuruluşundan iki ay sonra, Istanbul'da, olağanüstü kongresini toplamak zorunda kalır. Dr.Şıvan, Parti sekreteri olarak bu kongrede, partinin kuruluşunu, program ve tüzüğünü tarihsel arka planlarıyla, günümüzde ve gelecekte- ki gerekleriyle adeta gerekçelendiren tari- hi bir konuşma yapar. Bu tarihi konuşma- da söylenenlerin büyük çoğunluğu, Kürt hareketinin 40 yıllık bir yığın yanlışından ve dolayısıyla ağır bedellerinden sonra, günümüzde büyük çoğunlukla doğrulan- mıştır. Her Kürt politikacısı- nın anılan konuşmayı aşağıda belirtilen internet adresinden bulup okumasını tavsiye eder- im: http://www. kurdinfo.com/ portre/s_aydogmus_Saitler_ olayi.pdf Işte Dr. Şıvan, anılan bu konuşmada yukarıda belirtilen program maddesini gerekçelendirirken "sorun" olarak görü- len milliyetçiliği açıkça savunur: “Arkadaşlar! Bu maddede çok açık olarak ifade edildiği gibi, partimiz amacına (Türkiye'de Kürt halkının kendi kaderini bizzat tayin etmesine hakkı vardır) varmak için iki temel aşa- mayı öngörmektedir: 'Kürt milli varlığı resmen tanınmalıdır'. Evet, yukar da birkaç defa tekrar edildiği ve sizce 13 Büyükkaya Şervan, T-KDP programı, Ilk Anlatım, Apec yayınları, Stockholm 2004, s.149 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 53 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- de çok iyi bilindiği gibi, herşeyin başın- da, cunta iktidarlarının resmi ağızların- da biz mevcut değiliz! Yani Kürt Milleti yoktur! Eğer birşey gerçekten varsa ve mevcudiyetini de tarihin en eski devir- lerinden beri günümüze kadar sürdür- müş ve bugün de yaşıyorsa; o şeyin bizatihi kendisinin varlığını ispat etmesi ve bunu kabul ettirmesi gerekir. Ikinci etap: 'Ve Kürt milli demokratik haklarının istirdadı mutlaka gereklidir.' Evet halkımızın milli demokratik hak- ları; zorbalıkla, kaba- lıkla ve kalleşçe gasp edilerek hasır altı edilmişlerdir. Bu temel haklarımız yani halkımızın milli- demokratik hakları istirdat edilmedikçe, asla halkımız kendi kaderini bizzat kendisi tayin edemez.” “Somut bir analizde, gerçek durumu- muz nedir? Ve biz hangi vasıtalarla ve nasıl bir yoldan bu amaca varacağız? Hepimizin bildiği ve kabul ettiği gibi, ideolojimizin temeli ve forsmotoru; mücadelemizin ana dinamiği mil- liyetçiliğimiz yani Kürtçülüğümüzdür. Yukarda, kısaca 'Millet şoven yani geri- ci milliyetçilik' ve 'Ilerici yani ezilen milletlerin milliyetçiliği' üzerinde dur- muştuk. Milletimizin geçmişi, tarihi, coğrafyası ve kültürü üzerinde bilgi sahibi olmak kadar; devrimci teori, sosyoloji bilimi, yaşadığımız zamanın durumu hakkında da bilgi sahibi olmamız gerekir. Zira devrimci teori ve bilimsel sosyoloji silahları olmadan, hiçbir zaman kendi milli mücadelemiz ve devrimlerimizle, dünya devrim ve mücadeleleri arasında dialektik bir bağ kuramayız; dolayısıyla da tarihi göre- vimizi anlıyamayız.”14 Solun, Türkiye'deki siyasal sistemi, 14 age. s.125-126 (22 Ağustos 1970 tarihinde Olağanüstü Kongre'de yapılan konuşma) iktidar anlamında sistemin sahiplerini ve etkin güçlerini yanlış ve çarpık değer- lendirdiği, bu nedenle de neredeyse tüm kanatlarının, sistemin yıkılıp dönüşme- sinde Türk Ordusu'na "ilerici" bir rol yüklediği ve dolayısıyla da bilerek veya bilmeyerek cuntacılık yaptığı bir dönemde, Türk Ordusu'nu Ulusal kurtu- luş ve demokrasi mücadelesinin karşısın- da baş hedef haline getiren aşağıdaki tespiti programlaştırmak, neredeyse olağanüstü bir saptamadır, öngörüdür ve bu da Dr. Şıvan'a kısmet olmuştur: “Bu mücadele, (Kürt Ulusal mücadele- si kastediliyor- SA) az gelişmiş bir ülkede (Türkiye) iktidarı ele geçirmiş bulunan, askeri cuntaların (açık ya da kapalı) kontrolündeki ırkçı-turancı (subay-aydın) politik elitler ve bu elit- lerin icra organı olup Türk milleti adına siyasi iktidarı sürdürdüğünü iddia eden zorba hükü- metlere karşı verilmekte- dir. Zira biçimsel seçim oyunlarına rağ- men, silik şahsiyetli sivil hükümetler de perde arkasında cunta guruplarının kontrolü altında bulunmaktadırlar.”15 Yine solun, somut koşullardan soyut- layarak çarpıttığı enternasyonalizmi, bir- likte örgütlenmenin ana malze- mesi yap- tığı bir ortamda, ayrı, bağımsız örgütlen- meyi savunup gerçekleştirmek; yanısıra, solun işçi sınıfı populizmi ve dolayısıyla kuyrukçuluğuyla müzdarip olduğu bir dönemde, bir solcu olarak Kürdistan'ın özgün koşullarının ve dolayısıyla ulusal kurtuluş mücadelesinin, stratejik ve poli- tik olarak sınıf temelli örgütlenmelerle başarılamayacağını savunmak ve bu yolda somut örgütsel ve programatik pro- jeler üret 15age., s147, (T-KDP Programı Giriş Bölümü) 54 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- mek, derin bir politik bilinç, kendine güven ve irade gerektiren görüş ve adım- lardır. Dr. Şıvan bir Kürt solcusu olarak bu görüşlerin ve adımların da sahibidir. “Bu soruya cevap aradığımız zaman, aksiyon şekli, strateji (aksiyon şeklinin temel yolu), ve taktik meselesi (Bir amaca varmak için belli bir stratejiye uygun geçici ve zik-zaklı hareketlerle, kaideler) karşımıza çıkar. Bildiğiniz gibi, bilhassa bu son yıllarda, Türkiye'de, tartıştığımız konuyla ilgili olarak, iki görüş piyasada belirmiştir: 'Kürt mese- lesi, sadece Işçi Partisi içerisinde çözümlenebilir. Çünkü Türk ve Kürt proleteryasının düşmanları aynıdır: Yani Amerikan Emperyalistleri ve onların ortaklarıdır. Amerikan Emper- yalistleri ve onların yerli kapitalist ortakları yenilmedikçe ve iktidar da Işçi Partisi'nin eline geçmedikçe, Kürt halkı hiçbir zaman milli-demokratik hak- larının sözünü edemez!..' Ikincisi ise şudur: 'Türklerin partileriyle hiçbir ilgimiz yoktur. Çünkü biz partil- er üstüyüz; ve partilerin dışında çalış- mamız gerekir... ' Hiç şüphesiz, her iki görüş de baştan aşağıya yanlıştır ve sapmadır. Bu nedenle her ikisi de iflas etmiştir. Bu yanlış ve sapık saplantılar yüzünden, yıllardan beri Kürtçü hareketler aldatılmış ve adeta dondurulmuşlardır. Birinci görüşü Irak, Sudan, Pakistan v.s. de de deneyenler oldu. Sonuç sıfırdır. Çünkü, yukarda da söyledi- ğimiz gibi, adı geçen ülkelerde gerçek iktidar sahipleri subay ve faşist aydınlar elitidir. Her ne kadar, bu elitin ekonomik (sınıfsal) temeli mevcut değilse de; bu şoven ve temelsiz (ekonomikmen) iktidar şekli, pekçok azgelişmiş ülkede bir gerçektir ve tarihi bir kategori olarak karşımızda duruyor. Çünkü bu ülkelerde Avrupa ve Kuzey Amerika'daki gibi milli burjuva sınıfları mevcut değildir…Bu nedenle de bize göre, Türkiye´de başlıca siyasi iktidar eliti olan subaylarla-faşist aydınlar yerine; önemsiz elit ya da sınıfları gerçek iktidar sahipleriymiş gibi yorumlayan her türlü görüş; ve stratejilerini bu görüşe uygun olarak tespit eden her türlü hareket, başarısı- zlığa uğramaya mahkumdur. "Diğer taraftan, Kürt Halkı varlığını resmi bir şekilde kabul ettirmediği ve milli-demokratik haklarını istirdat etmediği müddetçe; Türk ve Kürt pro- leteryalarının birleşmeleri ve kader bir- liği yapmaları çağrısı, kitabi ve pratik değeri olmayan bir söz olarak kalır. Lenin de, Milletlerin Kaderlerini Tayin Hakkı.. adlı eserinde, birden fazla mil- letin yaşadığı ülkelerde ortaya çıkan dahili milli ezme tatbikatlarından bah- setmekte ve şöyle demektedir: 'Bütün dünya milletleri için tam hak eşitliği… Ve her millet serbestçe kendi kaderini bizzat kendisi tayin etmelidir.' Aynı yapıtının (eser) 114. sayfasında, ezen (zorba) milletler hakkında, Lenin şun- ları eklemektedir: 'Bugünkü Rus kuşağının milliyetçi önyargılarına karşı gelmekten korktuğumuz için, eğer biz bu talebi 'milletlerin kendi kaderlerini serbestçe tayin hakını' ileri sürmeyi unutursak, ya da bunda duraksama gös- terirsek…dudaklarımızdaki 'Bütün dünya işçileri birleşiniz çağrısı utan- mazca bir yalan haline gelir.' "Arkadaşlar! Açıkça görüldüğü gibi, gerek teorik konum ve gerekse pratik deneyler açısından bu birinci görüşün yani "Kürt millet meselesi ancak Işçi Partisi içerisinde çözümlenir… " görü- şünün tutar tarafı yoktur. Yani çürük, hayal ve sapmadır. Ola ki bazı oportünist ya da yılgın kimseler, sırf kendilerini mazur göstermek ve milli görevlerini unutturmak için, bu eski ve B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 55 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- basmakalıp formüllerin paravanası arkasında halkımızı aldatmaya ve oyalamaya çalışıyorlar… Kanaatımızca bunun daha fazla ayrıntılarına girmek hem sıkıcıdır ve hem de yararı yoktur. Çünkü meşhur sözdür:'Yanlış hesap Bağdat'tan döner.' Evet, sonuç ortadır!..” 16 Dr. Şıvan'ın yukarıda işaret ettiği ikinci sapma ise, Kürt ulusal hareketinin "anti-emperyalist" ve "anti Amerikancı" ilkeleri benimsemesi gerektiği ile ilgili görüş ve iddiadır. “İkincisi de yanlış ve sapmadır. Çünkü biz ne Türkiye'nin dışında ve ne de üstündeyiz. Evet, bizim için baş çelişki, dahili milli çelişkidir ve bu da Kürt halkının inkarıyla asimilasiy- onun tatbikatından doğmaktadır. Milletimiz milli-demokratik hakları- na yeniden sahip olmadıkça ve kendi kaderini bizzat tayin imkanlarından mahrum bulundukça, Amerika ile de direkt bir alış-verişimiz yoktur. Ne var ki; biz uyanık, bilgili, gerçekçi ve devrimci düzeyde; çeşitli münase- betler ve ilşkiler kurmak zorundayız. Biz hedefimizi net bir şekilde belirledikten, kendi gücümüze inandıktan ve ideolojik olgunluğa eriştikten sonra; niçin şuurlu ve muvakkat ilişkilerden çekinelim. Bir şartla ki, kendimizi teslim etmeyelim ve satmayalım. Halkımızın ve partimizin yararı uğruna; çeşitli ilişkilerin içine girebileceğimiz gibi, düşman içi çelişk- ilerden de mutlaka istifade etmeliyiz. Anlaşılıyor ki, bahse konu her iki görüş de dar, yanlış ve sapmadır. Bu sektan ve sonuçsuz tuzaklara düşmemek için, devrimci 16 Büyükkaya Şervan, Ilk Anlatım, Apec yayınları, Stockholm 2004, s.149 (T-KDP Programı) teori ve sosyoloji bilimi kadar; mil- letimizin geçmişi; tarihi, etnik coğrafyası ve yaşadığımız zamanın durumu hakkında da derinlemesine bilgi sahibi olmamız gerekir. Nasıl ki, devrimci teori bilinmediği zaman "duy- gusal ve dar milliyetçiliğe saplanı- lıy- orsa…", şayet bu sonuncu bilgilerden (milletimizin geçmişi ve tarihi, etnik coğrafyası ve günümüzün durumu…) yoksun olursak, o zaman da yüzdeyüz "sol sapma ve sol sektanlık… " bataklığı- na saplamak kaçınılmazdır. Şayet, biz gerçekten sağlıklı bir çalışma ve mücadele arzuluyorsak, o zaman herşeyden önce şu yukarda bahsi geçen her iki hastalık ve tuzaktan, kendimizi ve tüm üyelerimizi dikkatle koruyalım.”17 Tüm bu nedenlerledir ki, "anti- emperyalizm" ve "anti Amerikacılık" ile ilgili konular, T-KDP programının 7. Maddesi'ne şöyle yansımıştır: “T-KDP, emperyalizmi ve özellikle günümüzde ortaya çıkan bazı azgelişmiş ülkelerdeki dahili milli- sosyal çelişkileri, bilimsel metotlarla analiz eder: Giriş bölümümüzde kısaca belirtilen dahili milli çelişki çözülemediği yani Türkiye'de Kürt halkının inkârı ve demokratik milli haklarının gaspı şeklinde ortaya çıkan dahili milli ezme tatbikatı sona erme- diği müddetçe Kürt halkının dahili muhalefet potansiyelini münhasıran, 'MILLETLERARASI EMPERYALIZME KARŞI SAVAŞ!' alanına kanalize etmek isteyen tüm fikri ve aksiyoner çabaları kötü bir tuzak ya da fahiş bir yanılgı olarak telakki eder.”18 17 age. s.127-128 ( 22 Agustos 1970 tarihinde Olağanü Kongre'de yapılan konuşma). 18 Büyükkaya Şervan, Ilk Anlatım, Apec yayınları, Stockholm 2004, s. 151 (T-KDP Programı) 56 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Dr. Şıvan'ın, yukarıda belirtilen aynı konuşmasında, Türk milliyetçiliğinin Kürt düşmanlığından beslenen temel karekteri ile parlamenter mücadele ve Türk Parlementosu'nun Kürt milli mücadelesindeki yeri/rolü ile ilgili görüşleri ise şöyledir: “Arkadaşlar! Somut bir analizin sonu- cunda, halkımızın milli demokratik haklarının istirdadı için; milli bir yolla program ve milli bir teşkilat öncülü- ğünün zarureti, kesinkes olarak açıkça ortaya çıkmaktadır. Bazı oportünist ya da safdil kimseler, yıllardan beri parla- mento ile ve kemalist partilerle halkı- mızı oyalayarak o'nun milli potan- siyelini israf etmek istemektedirler. Evet, 1946 yılından bu yana, Türkiye'de şekli oyuncakları andıran birtakım piyasa partileriyle, hiçbir pratik değeri bulunmayan yalancı bir seçim oyunu vardır. Fakat, bugün biraz izan sahibi ve uyanık olan herkes çok iyi bilmek- tedir ki, perde arkasında ve bazen da çok açık olarak (27 Mayıs 1960) hükümet darbesi ve o'nu takip eden olaylar…), yine de subaylarla faşist bürokratlar ve bunların cuntaları, siyasi iktidarın sahibi olmakta devam ediyorlar. Bu gerçeğin yanı sıra, 25 yılı aşkın bir zamandan beri; bazı Kürt aydınlarıyla milliyetçileri, hala yılgın- lık ve gevşeklik uykusundadırlar. Ya ger- çekten bunların beyinleri don- muştur, hiçbir zaman doğru ve bilim- sel bir analiz yapamazlar ve hatta anlayamazlar; ya da kişisel yaşantıları dolayısıyla kemalistlerin ortakları olmuşlardır. Ve bu nedenle de bize hergün sivil hükümetlerin, piyasa par- tilerinin ve parlamento arpalığının hikayesini okumaktalar. Zira bunların yaşantıları ve ilişkileri, faşist düzenin gereklerine uygun bir şekilde düzen- lenmiştir. Işte bu durumda olan bay- ların, kendilerini korkaklıktan, ödlek- likten ve yılgınlıktan kurtarabilmeleri çok zordur. Ne var ki, bir köşeye de çekilmiyorlar: Hem Kürt olduklarını hatta su katılmamış Kürt milliyetçisi olduklarını söylerler ve hem de Kürt milli haklarının ve onurunun istirdadı uğrunda hiçbir tehlikeyi, fedakarlığı, feragati ve kesin sonuçlu mücadeleyi göze almamaktadırlar.”19 Dr. Şıvan'ın kırk yıl önce oluşturduğu bu stratejideki prensipler, günü- müzdeki Kürt hareketi tarafından önemli oranda benimsenen prensiplerdir. Ancak Kuzey'in Kürt hareketi olarak son 35-40 yılda tüm bunlardan çok farklı prensi- plerle çok farklı şeyler yaparak büyük bir bedel ödedik. Bu niçin ve nasıl oldu? Zira Sömürgeciler, diğer milletler gibi milletleşip devletleşmememiz için, toplumumuzun her alandaki yapısını, dokusunu bozdukları gibi, milletleş- menin doğrudan misyonunu üstlenen politik süreçlerimize de daha bir kaba müdahalelerde bulunmuşlardır ve hâlâ da bulunuyorlar. Dolaylı veya dolaysız, bizi, belirtilen alanlarda yanlış yönlendirmeye çalışıyorlar; hatta gerektiğinde belli başlı kadrolarımızı öldürüyor veya öldürtüyorlar. Böylece ideolojik, politik ve örgütsel birikim, istikrar ve sürekliliğimizi bozarak, bizi etkisizleştirmeye çalışıyorlar. "İki Sait Olayı" tam da böyle bir olaydır. Bilindiği gibi, 1970'li yılların başın- da, "Iki Said"in bilinen o trajik yoklu- 19 age. s.121-122 ( 22 Agustos 1970 tarihinde Olağanü Kongre'de yapılan konuşma) B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 57 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- ğunda, partileri de süre içinde etkisiz- leşerek yok olup gittiler. Böylece Kürt hareketi, Kuzey'de, 1970'li yılların çok elverişli ulusal ve uluslararası koşulları- na, yine politik ve örgütsel olarak önem- li dezavantajlarla girdi. Cumhuriyet son- rasındaki ayaklanmalar sonrası dönemin zaten az sayıdaki bilinçli ve tecrübeli lid- erlerini ve kadrolarını kaybettiği için, hareket, neredeyse tümüyle "sosyalizm"i benimseyen gençliğin öncülüğüne geçti. Bilinçli olarak tırnak içinde kullandığım bu "sosyalizm" öyle bir sosyalizmdi ki, ideolojik ve politik olarak Kürt halkının güçlü milletleşme iradesinin en doğal ideolojisi olan milliyetçiliğe adeta küfrediyordu. Yanısıra Kürtler'in Türkler'den ayrı örgütlenmeleriyle ilgili pratik adımları tekrar tartışma konusu ediliyor ve nihayet çoğunlukla ayrı örgütlenilse de örgütler, çoğunlukla Kürdistan'ın ve Kürt toplu- munun ekonomik, sosyal, politik koşul ve ihtiyaçlarıyla bağdaşmayan ve Kürdistan'da da neredeyse hiç olmayan işçi sınıfına ve onun ideolojisine dayandırılıyordu. Kısacası "enternasyonal"leşen Kürt hareketi, daha kendi vatanını işgalden kurtarıp özgürleşmeden, varolan ener- jisinin ve gücünün çoğunu, TC'den çok, Emperyalizme, Amerika'ya vb. güçlere karşı yönlendiriyor; yani dünya'yı "vatan" belleyerek özgürleştirmeye(!) çalışıyordu. Kürtler, daha kendi ulusal marşını öğren- meden, bu marşı doyasıya söyleyip bağır- madan; Enternasyonal marşını söylemeye başlıyordu. Açıktır ki, belli koşullar içinde poli- tik görevlerini ve yapabileceklerini, içinde bulunduğu ekonomik, sosyal ve dolayısıyla siyasal koşullarla gerçekçi ve doğru bir biçimde bağlayamayan bir sol, kendi anlayışını dogmatizm ve iradeci- likle zehirleyerek sonuçta ucube bir sola dönüşecek ve ulusal kurtuluş mücade- lesinde üstüne düşen rolü oynayamaya- caktı. Kürt hareketi, tüm bu şaşılıklar içinde, her bakımdan bindiği dalı adeta kesmeye başlamıştı. Böylece Kürt solu, önemli bazı konularda tekrar Dr. Şıvan'ın ideolojik, politik ve örgütsel olarak nihayet doğrultup ayakları üze-rine oturt- tuğu politik stratejinin öncesine dönüyor- du. Kürt solu olarak be-nimsediğimiz veya belli planlarla bize benimsetilen tüm bu şaşılıklar nedeniy- ledir ki, halen örgütsel ve politik olarak Kuzey Kürdistan'ın hegemonik gücü durumun- da olan PKK'nin, otuz yıllık bir savaşla Kürt halkına ödettiği ağır bedellerden sonra, ideolojik ve politik olarak geldiği yer; bizi biz edecek olan milletleşmeye, milliyetçiliğe ve devlet- leşmeye küfret- mek olmuştur. Tüm bunlar, Kürt ulusal hareketinin yakın tarihi bakımından çok özgün koşulların bir ürünü olan Dr. Şıvan'ın, bundan tam otuzaltı yıl önce, iki yoldaşıyla birlikte, Sait Elçi'yi öldür- ttüğü için, kurşuna dizilerek trajik bir biçimde öldürülmesiyle ödediğimiz bedelin ağırlığını daha bir gözler önüne seriyor. "Özgün koşullar"la Cumhuriyet sonrasında, ulusal hakları için ayaklanan Kürt halkının bu ayaklanmalarının kanlı bir biçimde bastırılarak, Kürt ulusal davasının tümden yok edilmek istendiği yakın Kürt tarihinin ideolojik, politik, ekonomik, sosyal ve kültürel koşullarını kastediyorum. Dr. Şıvan, "tertele"lerle yaratılmak istenen çok yönlü bir "ölüm sessizliği" döneminin olağanüstü yaratıcı, cesaretli ve fakat aynı zamanda aceleci ve hırslı bir siyasal lideriydi. Dr. Şıvan'ın acelecil- iği ve hırslılığı, ideolojik politik görüş- 58 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- lerini hayli pragmatize etmiştir. Bu prag- matizm, Dr. Şıvan'ı, pratikte, Sait Elçi olayında olduğu gibi komplolara kadar varan bazı yanlışlara sürüklemiştir. Açıktır ki, bu zaaf komplo yapmakla kalmaz, komplolara alet edilmeyi de kolaylaştırır. Bu trajik konuda araştırması olan birisi olarak (yakında Komal Yayınları tarafından yayınlanacak olan Yakın Tarihimizde 'Iki Sait Olayı' adlı kitap), olayın, arkasında TC'nin bulunduğu ve iki Said'in de ortadan kaldırılmasını amaçlayan bir komplo olduğuna kuvve- tle inanıyorum. Dr. Şıvan'ın öncülüğündeki T-KDP' nin bir komplo ile öldürttüğü Sait Elçi de Kürt ulusal davası açısından Dr. Şıvan kadar, inançlı, kararlı, tecrübeli ve değer- li bir liderdi. Maalesef, bu komplolara o dönemin önde gelen bazı IKDP yöneticileri de ortak olmuşlardır. O dönemin IKDP yöneticileri, iki Said'i uzlaştırıp bir- leştireceklerine, onları birbirinden uzak- laştırıp çatıştırmayı hedefleyen bir politi- ka izlemişlerdir. Konuyla ilgili ayrıntılara girmek yer- ine, bir olayın şahsında konunun özünü anlatmaya çalışacağım. I-KDP, Dr. Şıvan'ın, Kuzey Kürdistan'da başlatmayı düşündüğü "Şoreş" için en gerekli ve stratejik olan Mardin, Siirt ve Hakkari sınır boylarındaki parti örgüt- lenmesini, elinden alarak Sait Elçi'nin sekreteri bulunduğu TKDP'sine bağla- mıştır. 2 Temmuz 1970'te, Derbent'te, I- KDP, MK üyesi Neoman kanalıyla anılan bölgedeki T-KDP komiteleri ilgili Polit Büro kararını, Dr. Şıvan'ın, adının açık- lanmasını istemeyen yetkili bir arkadaşı- na iletmiştir ve bu kişi de bu görüşmeyi, kendi elyazısıyla Dr. Şıvan'a rapor etmiştir.20 Anılan karar uyarınca, I-KDP' nin de belli oranda etkisinde olan bu komiteler, Sait Elçi'nin TKDP'sine bağlanmış ve belirtilen böl -gede örgütlenmek, Dr. Şıvan'ın T-KDP'ne 20 age. s. 74-75, (Şerwan Büyükkaya, redaktör olarak yayınladığı "Ilk Anlatım" kitabının 70. say- fasına aldığı "Dr. Şıvan'ın Güncesinden Bir Yazı" adlı bölüm için yazdığı ön açıklamada, anılan bölüm için "Dr. Şıvan'a ait olduğunu tahmin ettiğimiz not defterine yazılmış bir yazı" ifadesini kullanarak, kitap boyunca takındığı ihtiyat ve titi- zliği elden bırakmamış ve iyi de etmiştir. Zira, 2 Temmuz 1970'te bu görüşmeyi yapıp 8 Haziran 1970'te "Rewşname" adı altında el yazısıyla temize çekip düzenleyen kişinin Dr. Şıvan'ın kendisi olmadığı, Dr. Şıvan'a veya partisine sunulmak üzere bu raporu kaleme aldığı anlaşılıyor. Bu konu- da beni ilk uyaran, araştırmamda adı geçtiği için, yayınlamadan önce okuyup görüşlerini iletmesi için araştırmayı gönderdiğim Reşo Zilan oldu. O günleri, yaşayan biri olarak Reşo Zilan, Dr. Şıvan'ın Kongre için gittiği Türkiye'den, bu görüşmenin tar- ihi olan kongreden beş gün sonra değil, aylar sonra döndüğünü çok iyi bildiğini söyledi. "Iki Sait Olayı"la ilgili kimi konularda görüşlerimiz farklı olmakla birlikte Reşo Zilan, bu hususta olduğu gibi, diğer bazı husularda da araştırmamı kimi yanlış anlaşılmalardan, abartılardan ve yanlış bilgilerden arındırmama dostane ve yapıcı bir tavırla yardımcı oldu. Reşo Zilan, bu tutumuyla tarihe karşı oldukça sorumlu davrandığını ve davranılmasını istediğini ortaya koydu. Reşo Zilan'ın bu uyarısından sonra anılan yazıyı daha bir dikkatle okuduğumda, Mela Behçet'in söylediklerinin, görüşmeyi yapan ve dolayısıyla "Rewşname" isimli bu raporu yazan kişinin Dr. Şıvan olmadığını açıklıkla ortaya koy- duğunu anladım. Zira Mela Behçet'in, görüşmeyi yapan kişiye "Ben burada perişan ve pişman oldum. Mücadele etmek, çalışmak istiyorum. Bunun için size müraacatım var, fakat aylardır bana bir cevap göndermediniz. Bunun gibi Kek Şıvan da bana demişti ki, 'çalışma için yukarıdan yol(izin)ala- cağız', hani ne oldu? Izin vermediler mi? Eğer izin verdilerse, Allahın hatırı için beni de bu dertten kurtarın (…)" demesi, karşısındaki kişinin Dr. Şıvan değil, başka biri olduğunu ortaya koyuyor. Zaten konumuz açısından da, görüşmenin kimin tarafından yapıldığından çok, görüşmenin içeriği önem taşıyor.) B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 59 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- adeta yasaklanmıştır. Böylece, Dr. Şıvan'ın partisinin en güçlü ve stratejik bölge örgütüne, adeta zorla el konula- rak, Sait Elçi'nin liderliğindeki TKDP'ye verilmiş ve zaten bir müddettir ilişkileri kısmen bozulan iki liderin arasına böylece adeta nifak tohumu serpilmiştir. Bu karar, Dr. Şıvan'ın arkadaşına iletildiği günden tam beş gün önce kuru- lan T-KDP'nin, sınır yörelerindeki potan- siyel üyelerini, zor ama sonucu belli bir tercihle karşı karşıya bırakacaktır. T- KDP üyeleri için tercih, T-KDP ile TKDP arasında değil, T-KDP ile IKDP arasında bir tercih anlamındadır; diğer bir ifade ile bu, pratikte, M. Mıstefa Barzani ile Dr. Şıvan arasında bir tercihe dönüşecektir. O günün koşulları göz önünde tutul- duğunda, bu tercihin Dr. Şıvan'ın lehine sonuçlanması mümkün değildir. O koşullarda, Dr. Şıvan'ın kendisi bile böylesi bir pozisyonda, halkının genel çıkarını düşünerek, belki de kendisini tercih etmeyecektir. Muhtemelen Dr. Şıvan, böylesi bir tercihle karşı karşıya bırakılmayı politik olarak zorunlu görmemek- tedir; ama çaresizdir de... Bu "çaresizlik", kendi çıkarları için özel planları olan bazılarının teşvik- leriyle de Dr. Şıvan gibi, kararlılığının yanısıra, aşırı derece hırslı da olan biri- sine, düşünülebillecek en kötü alternati- fi "çare" haline getirecekti. Nitekim mayıs 1971'de Dr. Şıvan, Dışêş'teki kampta kalabalık bir partili kitlesine verdirttiği "Propaganda" adlı bir semi- nerin "provakatör" alt başlıklı bölü- münde, Sait Elçi için adeta ölüm fermanı çıkartacaktı: “Yine dikkati çekmeyen iki büyük provakatör Sait Elçi ve Derwêş Akgül, halk arasında milliyetçi tanınmışlar, bu yüzden hapise girmişler, gizli bir par- tinin merkez komitesinde çalışmışlar, Milli Emniyet, Parti'yi kontrolü altına almak için, partinin sekreteri Faik Bucak'ı bir eşkiyaya öldürtmüş ve bah- settiğimiz bu iki provakatörden birini sekreterliğe getirmiştir.”21 Öte yandan, TC sisteminin kararlı bir düşmanı olan Sait Elçi'nin, kendi parti- sine bağlanan "belalı" komiteler dahil, tüm bu konular hakkındaki bilgisini ve algısını da bilmiyoruz. Ancak ulaşa- bildiğimiz tüm belge ve bilgilerle sap- tadığımız tek şey, Sait Elçi'nin tüm yurt- sever inancı, dürüstlüğü ve iyi niyetiyle Dr. Şıvan ve arkadaşlarıyla -hem de Dr. Şıvan'ın liderliğinde- birleşme yanlısı tutumundan sonuna kadar vazgeçmemiş olduğudur. Tüm bu neden- lerledir ki, Mayıs 1971'de, 12 Mart Faşist Cuntası'na yakalanmamak için Güney'e geçen Sait Elçi, arkadaşlarının uyarısına rağmen, Dr. Şıvan ile "ölüm yolculuğu- na" çıkmakta hiçbir sakınca görmemiştir. Oysa Sait Elçi'yi, IKDP'nin Zaxo Bürosu'nda Dr. Şıvan'a teslim edenler, iki Sait arasındaki konuyu ve çelişkileri çok iyi bilen IKDP'nin önemli yönetici- leridirler. Şıvan haraketinin o dönemden kalma yetkililerinden sıkça duyduğuma göre, bu yöneticilerden bazıları “Elimizde bunların ajanlıklarının bel- geleri bulunmaktadır; ancak bizim yeri- mize, bunları sizin temizlemenizde fayda var” demişlerdir. Bu yoldaki teşviki IKDP'nin o dönemdeki 1. Bölge temsil- cisi ve aynı zamanda Musul Valisi olan Eli Şıngalî de doğrulamaktadır. Eli Şın- galî'nin, konuyla ilgili olarak 1975'te Celal Talabani'ye anlattıkları ve Celal Talabani'nin de Necmettin Büyükkaya'ya aktardıkları şudur: 60 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- “Türkler, Iran Kürdistan'ı yöneticileri gibi, (Melle Eware ve arkadaşları kaste dilmektedir- S.A.) Dr. Şıvan ve arka- daşlarını da Barzani'den istediler. Fakat Barzani, buna razı olmadı. Bunun üze- rine o kirli oyun oynandı. Said'i Zaxo'ya getirdiler. Şıvan'a haber yollamışlar ve demişler ki, elimizde Said'in hain olduğuna dair belgeler var. Dr. Şıvan'ın götürüp sorgulaması isteniyor. Itiraf ederse eder, etmezse öldürülecek. Sonuçta Said öldürülüyor. Ardından, Türklerin gözetiminde Dr. Şıvan ve arkadaşları da öldü- rüldüler.”22 Bu yoldaki teşviki yapan yöneticiler- den biri olan Osman Qazi, ortadan kay- bolan Sait Elçi'yi arayan TKDP MK üyesi Şakir Epözdemir'e "O'nu görmedim, nerede olduğunu da bilmiyorum" derken; aynı gün Polit Büro üyesi Mahmut Osman'a çektiği telgrafta ise, "Zaxo'da bizim Parti Bürosuna geldi, iki gün kaldı ve 25 Mayıs tarihinde Dr. Şıvan ve arkadaşlarıyla beraber onların kampına gitti" demektedir.23 Nihayet, IKDP yetkilileri, Sait Elçi ve arkadaşı Mehemedê Begê'nin gömülen cesetlerine ulaşırlar. 18 Temmuz 1971 tar- ihinde, anılan cinayet nedeniyle Dr. Şıvan tutuklanır ve akabindeki günlerde de diğer bazı arkadaşları tutuklanıp sorgulanmaya başlanır. Dr. Şıvan ile Çeko'nun, tutuklan- malarının ilk günlerinde, Elçi ve Begê'yi öldürttükleri ile ilgili hem yazılı hem de sözlü itirafları bulunmaktadır.24 21Büyükkaya Şervan, Ilk Anlatım, Apec yayınları, Stockholm 2004, s. 24 22 Büyükkaya Necmettin, Kalemimden Sayfalar, s. 180 23Epözdemir Şakir, Yakın Tarihimizde Dr. Şıvan ve Sait Elçi Olayı, War, sayı: 7, s. 52-53 24 Büyükkaya Şervan, Ilk Anlatım, Apec yayınları, Stockholm 2004, sç 11-12-13 - Epözdemir Şakir, "Yakın Tarihimizde Dr. Şıvan ve Sait Elçi Olayı", War, sayı: 7, s. 58-59 Dr. Şıvan, Çeko ve Brusk, Sait Elçi ve Mehemedê Begê'yi öldürdükleri gerekçesiyle, 26 kasım 1971'de kurşuna dizilerek öldürüldüler. Dr. Şıvan ve arkadaşlarının işledikleri vahşete, üstelik belli bir süre içinde planlanan ve belli kampanyalarla "topluluk"laştırılarak vah- şetle cevap vermek; hukuksal olmasa da, özellikle bizim gibi geri kalmış toplum- larda, maalesef olagelen bir yöntemdir. Bu yüzden, işlenen vahşete şiddetle karşı olsam da olayımızın bu yanında fazlaca bir "bityeniği" aramıyorum. Ancak gerek Dr. Şıvan ve arkadaş- ları- na, varolduğu söylenen sözde yargılama sürecinde yapılan muamele ve gerekse de Dr. Şıvan'ın sağ kalan bellibaşlı arkadaşlarının günümüze kadar izledik- leri tutum ve davranış değerlendiril- diğinde, olayda bir "bityeniği" olduğu şiddetle hissedilmektedir. Dr. Şıvan'ın ve arkadaşlarının hapis- lik koşulları, infaz sonrasındaki spekü- lasyonlar ve tutumlar; onların yargıla- nıp yargılanmadığı konusunda fikir de verebilecek niteliktedir. Yakın zamanda anılarını yayınlayan ve I-KDP'ye sadık birisi olarak bilinen Dr. Hezni Haco, Dr. Şıvan'ın hapislik koşulları konusunda şöyle demektedir: “Dr. Şıvan Hasta düştüğünden ona uğramam istendi. Yanılmıyorsam 1971 sonbaharı idi. Öğleye doğru zindana ulaştım. Cezaevi sorumlusu bizzat ben- imle geldi ve içeri girmeden şunları söyledi: 'Doktor'a hastalığı dışında lüt- fen başka bir şey sorma! Bu üstten gelen bir emir.' Ikimiz içeri girdik. Karanlıktan dolayı gözlerim alışıncaya, önümü görünceye kadar bir süre kapıda bekledim. Köşede bir adam gördüm, beni görünce ayağa kalktı ve bana doğru yürüdü. İyice yaklaştığımda onun Dr. Şıvan olduğunu anladım. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 61 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Selam verip durumunu sordum. Yüzde yüz eminim ki, kendisine de benimle hastalığı dışında hiçbir surette konuş- maması söylenmişti. "Hani o daha önce tanıdığım Dr. Şıvan ve şimdiki Dr. Şıvan?!... "Said Elçi'nin öldürülmesini haber aldığımda oldukça üzülmüştüm.” "Dr. Şıvan'ı bu durumda görmemden dolayı sanki bir hançer kalbime saplan- mıştı. O gün ağzımdan tek bir sözcük dahi çıkmış olabileceğini sanmıyorum. O'nu o durumda görmekle şok olmuş- tum ve eve varıncaya kadar bende başdönmesi devam etti.”25 Dr. Heznî Haco'nun açıkladığı bu durum, Necmettin Büyükkaya tarafından da doğrulanmaktadır. Necmettin Büyükkaya, 2.7.1974 tarihinde, Berlin'de, Dr. Faik Savaş'ta bulup okuduğu ve Dr. Şıvan tarafından Idris Barzani kanalıyla M. Mıstefa Barzani'ye yollanan bir mek- tubta da, Dr. Şıvan'ın aynen benzer koşullardan bahsettiğini yazmaktadır.26 Dr. Hezni Haco, bu açıklamanın hemen devamında, “Hatırladığım kada- rıyla Dr. Şıvan ve iki arkadaşı, Serok Barzanî'nin emri üzerine, 1972 yılının baharında öldürüldüler” diyor. Dr. Şıvan ve iki arkadaşı, yukarıda da belirtildiği gibi, 26 Kasım 1971' de öldürüldüklerine göre, H. Haco, bu tarihi yanlış hatırlıyor. Bu durumda, H. Haco, Dr. Şıvan'ı 1971 sonbaharında hapis- hanede muayene etmek için gittiğine göre, muayene tarihiyle Dr. Şıvan ve arkadaşlarının öldürülme tarihi arasında, en iyimser bir tahminle birkaç 25 Haco Heznî, Tê Bîra Min, Avesta Basın Yayın, 2007-Istanbul. 26 Büyükkaya Necmettin, Kalemimden Sayfalar, Stockholm-1992, s.174-175 aylık bir süre olması gerekir. Yani H. Haco'nun, Dr. Şıvan'ı ziyaret ettiği günde, artık Dr. Şıvan son günlerini veya son aylarını yaşamaktadır. Bu durumda, - eğer iddia edildiği gibi varsa- yargılama- da da artık olan olmuştur. Peki öyleyse, Dr. Şıvan'ın sağlık muayenesinin bile yukarıda belirtildiği gibi, bu derece tenbihli ve sıkkı tutul- masının hikmeti ne olsa gerektir? Dr. Şıvan'ın , IKDP açısından oldukça güve- nilir bir şahsiyet olan Heznî Haco'ya iletmesinden bile bu derece sakınılan "sır" ne olabilir ki? Açıktır ki, bu "sır"ın esas konusu, günümüzde de aktüalitesini ve dolayı- sıyla önemini koruyan Güney Kürdistan -Türkiye ve ulusal hareketler olarak Güney Kürdistan-Kuzey Kürdistan ilişk- isidir. Bu "esas" içindeki özel "sır" ise, muhtemelen, yukarıda belirtilen iddia ve duyumlarla da desteklenen Dr. Şıvan ve arkadaşlarının Sait Elçi ve arkadaşlarını öldürmeleri için bazı IKDP yöneticiler- ince teşvik edilmesidir. Iki Sait ve ardaşlarının ortadan kalkması, parti- lerinin etkisizleşmesi ve ortadan kalk- masının Kuzey'deki Kürt ulusal hareketi açısından yarattığı olumsuz politik sonuçlar, Dr. Şıvan ve arkadaş- larının zindan koşulları ile yargılama ve infaz sürecine ilişkin bitmek bilmeyen spekülasyonlar, özellikle daha sonra serbest bırakılan Dr. Şıvan'ın yetkili arkadaşlarının konuyla ilgili günümüze kadar devam etmekte olan "ölüm sessi- zliği", hep bu "sır"ları işaret etmektedir. Necmettin Büyükkaya'nın Dr. Faik Savaş'ta okuduğunu belirttiği mektupla da doğrulanan Dr. Heznî Haco'nun yazdıklarından anlaşıldığı kadarıyla orta- da yargılama bakımından çelişik ve koşullar bakımından da hazin bir durum 62 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- bulunmakta ve bu iki husus da konunun esası bakımından biribirini tamamlamak- tadır. Yani, Dr. Şıvan ve arkadaşlarına zındanda reva görülen tecrit ve zulümle yargılama konusundaki çelişik durum kurtarılmaya çalışılmaktadır. Yukarıdaki alıntılar, Dr. Şıvan'ın söyle- yecek şeyleri olduğunu ve IKDP'nin yargı sürecinde Dr. Şıvan'ın söyleyeceklerinden kork- tuğunu, onların açığa çıkmaması için elinden geleni yaptığını açıklıkla ortaya koyuyor. Zaten Dr. Şıvan gibi gelişkin, iddialı ve hırslı politik bir liderin, işlenen cinayeti itiraf etmek dışında, konu ile ilgili başkaca da bir diyeceğinin ve dolayısıyla savunmasının olmaması ve bir politik davada bunu özellikle yazılı bir biçimde suna- rak tarihe not düşmemesi düşünülemez!... Işin bu faslını, yani IkiSaitOlayı’nı, bir biyografinin sınırlarını aşmamasına gayret ederek, mümkün olduğunca, kısa tutmaya çalıştım. Böylece, daha 1960'larda, Kürt hareketinin bu iki li- derinin, özellikle konumuz olan Dr. Şıvan'ın, daha o zaman ulusal davamız konusunda düşündükleri, yazdıkları ve yaptıklarını, içinde bulunduğumuz koşullarla karşılaştırarak gözönünde bulundurduğumuzda; O'nu, ömrünün baharında (36 yaşında) hem de kendi elimizle kaybetmekle nasıl yüksek bir bedel ödediğimiz çok daha iyi anlaşıl- maktadır. Biyografiyi, Yakın Tarihimizde 'Iki Sait Olayı' adlı araştırmamın son cüm- leleri ile bitirmek istiyorum: “Saitler öldürülmeseydi, politik yarışta biribirini öldürmek gelenekselleşme- seydi, 'meydanlar ortaokul ve lise tale- belerine' kalmasaydı; önderlerimizi, kadrolarımızı ve dolayısıyla tecrübeler- imizi dönemden döneme aktarabilsey- dik, acaba 70, 80 ve 90 ve 2000'li yılları yaşadığımız gibi yaşayıp onbinlerce şehitten, acımasız zulümden, milyon- larca sürgünden, bu kadar köyün, yerin, yurdun viran edilmesinden, talanından sonra, yine 40-50 yıl önce- sine, yani başa döner miydik? "Umarım bu sorunun karşılığı olarak, Kuzey Kürdistan'da ortada duran ağır bedeli, bu yazımla aydınlatmaya çalış- tığım, tarihte kalmış bu trajik olaydan çıkaracağımız derslerle bir daha öde- memek üzere, Güney'i, Kuzey'i, Doğu'su ve Batı'sıyla hep beraber elele vererek telafi ederiz.”27 31 Aralık 2007, Stockholm 27 a) http://www.kurdinfo.com/portre/s_aydog- mus_Saitler_olayi.pd b) Aydoğmuş Sait, Yakın Tarihimizde "Iki Sait Olayı", Komal Yayınevi tarafından yakında yayın- lanacak!. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 63 Dr Şıvan (Sait Kırmızıtoprak) --- Page Break --- Evdirehmanê Elîyê Ûnis di sala 1890î de li herêma Xerza li gundê Mêrgan ku bi Hezo (Kozluk) ve girê- dayî ye hatîye dinê. Ew, ji heşt kurê Elîyê Ûnis yê çaremîn e. Evdirehman ji zarukatîya xwe ve jîr bû. Li ber destê alim û melayên herêmê perwerde bibû. Bi kêmayî û bê pesindan rewşenbîrekî pêşverû, sîyasetmend û tekoşerekî di ser xwe de bû. Bîr û baw- erîyeke welatparêzî ya xurt pêre hebû. Ew jî wekî gelek xwendekarên medreseyan Mem û Zîna Ehmedê Xanî xwendibû û raman a zanistî, mirovatî û netewî pejirandi- bû. Pirtûka Mem û Zînê, heskirina gelê wî û welatê wî di dilê wî de mezin kiribû. Bi malbatî pêwendîyên wan bi mala Şêxên Norşênê re hebû. Heta ku Elîyê Ûnis gundê Reşedara ku bi Hezo ve girêdayî ye, ji Şêx Ehmedê re ji Filla kirîbû. Ji aliyê dê ve bi mala Hisên Paşa û rewşenbîrê kurd yê welatparêz re têk- ilî û girêdanê wan yên qewî hebûn. Ji bo dewleta tirk, Mala Elîyê Ûnis, tahlukeyekî potansîyel bû. Ji ber ku di salên 1925an da xwîya kiribû ku ev eşîr ji her kesî bêhtir lingê wan erdê digire û teslîm nabin. Dewlet ji alîyekî ve dest neda wan, ji aliyê dî ve jî li pey fen û fût û komployan bû. Dewleta Tirk gumana serhildanekî qayim ji wan dikir. Ji ber vî jî mifettişê umumî Îbrahîm Talî, Evdirehmanê Eliyê Ûnis " Ezbenî; yê we dewlet, paşe û generalê we hene, yê me jî Xwedayê me û çîyayên me hene." Evdirehmanê Elî M. ÇÎYAYÎ Evdirehmanê Eliyê Ûnis 64 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- ku ji herêma Kurdistanê berpirsîyar bû, gelek cara Evdirehmanê Eliyê Ûnis û Felemezê Cemîlê Çeto dawetê Dîyarbekirê dikir û bi rojan li ba xwe mêvan dikir û qedrê wan digirt. Diyar bû ku eşîra Mala Elîyê Ûnis mîna barudekî li hêvîya çirûskekî agir bû. Piştî ku birayê Evdirehman ê herî mezin Mihemedê Elî çû ser dilovanîya xwe, serkêşîya Eşîra Mala Elîyê Ûnis ji Evdirehman Axa re ma. Evdirehman Axa, nêzîkî gundên xwe yên çîyê (Mêrgan, Malaşeref, Newala, Trop…) çend gund jî ji deştê kirrîbû. Ew bi xwe li Sêvika bi cîh bû. Li wir bi gorî îmkanên wî wextî dibistanekî bi kurdî vekir û dersên zarokan dida. Rojekî Mifetişê Umumî Îbrahim Talî, ji Diyarbekirê diçe Wanê. Berîya bigîjin Zîyaretê, Evdirehman û çend pismamên xwe diçin pêşîya wî. Mife- tişê Umumî, bi gazin ji Evdirehman re dibêje: "Evdirehman Axa ev dosta- nîya te weha ye, min digo hê ez li Bismilê me tuwê werî bixêrhatina min, tu li serê vî çîyayî têyî pêşîya min?" Evdirehmanê Elî jî dibêje: "Ez im ku li vir jî hatime pêşîya te. Li ser îftîrayekî, Sawcîyê Zoqê ji her yekî zarowê Elîyê Ûnis re 15 sal bi giyabî girtîgeh hikim daye." Mifetişê Umumî Îbrahîm Talî dibêje: "Ez niha diçim Wanê, di zîvi- randina xwe de ezê vî meseleyê çareser bikim." Mifetiş, emir dide sawcî ku bi lez û bez van biryara bide îptalkirin her bi çi awayî be. Mifetiş, di Komara Enqere de Padişahê welatê kurda bû. Li ser vî talîmatî Sawcîyê Zoqê teblîxat derdixe ku zarowê Elîyê Ûnis herin dadgehê îfade bidin. Evdirehmanê Elî, teblîxat distîne û ew jî teblîxatekî ji sawcî re rê dike. Dibêje: "Eger hûn dadgeh bînin gundê Ceznikê(ev gund di navbera Zoqê û Hezo de ye û di bin bandora Evdirehman de ye), emê werin îfade bidin, yan nexwe em nayên Dadgeha Zoqê." Sawcî qebûl dike. Roja ku hatîye belîkirin heyeta dadge- hê tê gundê Ceznikê. Zarowê Elîyê Ûnis jî, der û dorê gund bi çekdarên xwe dorpêç dikin û yek bi yek diçin heyeta dadgehê. Li heyeta dadgehê, tenê navê xwe û bavê xwe dibêjin. Îfada wan sawcî dide nivîsandin. Piştî heyeta dadgehê dizîvire Zoqê, ji hemû zaro- wê Elîyê Ûnis re biryara beraatê dertîne. Qemçûra(vergî) ku dewletê di welatê Xerza de dicivand, di bin bandora Evdirehman Axa de bû. Evdirehman, ne dihişt tahsîldar here zorê li gundîyan bike. Ewî qemçûr dida civandin, piştre tahsîldar dihatin jê distandin. Heta berî ku serhildana duwemîn yê Sasun(1934- 1937) çêbe, serleşkerê Qeza Zoqê dibê- je: "Evdirehman Axa, di welatekî de 2 dewlet çê nabin, yan tuwê hebî yan jî dewlet." Di Payîza 1934an de şeveqekî hê tav ne daye der, bolukek leşkerê Zoqê bi ser gundê Evdirehmanê Elî, Sêvika ve digire. Li gund lêgerînekî leşkerî dikin, bêyî ku tiştekî û kesekî bigrin vedigerin Zoqê. Piştî vê lêgerînê bi çend roja çawîşek û 8 leşkerê gundê Koxê têne Sêvika. Dixwazin Evdirehman bigrin û bibin Zoqê.LêbelêEvdirehman ji ber ku nexweşe, ji leşkeran re dibêje ancax piştî başbûna xwe dikare were Zoqê. Yuzbaşîyê Zoqê, Evdirehmanê Elî sax an jî mirî bi lez û bez dixwest. Li ser îsrarkirina çawîşê leşker, ku dixwest Evdirehman bi zorê bibe Zoqê, minaqeşe û qirên derdikeve. Di vî B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 65 Evdirehmanê Eliyê Ûnis --- Page Break --- gelemşeyî de leşkerek û birayê Evdirehman ê bi navê Şêxo têne kuş- tin. Piştre leşker hespê xwe dihêlin û direvin diçin. Evdirehman; bi birayên xwe ve malbatên xwe hildidin û diçin gundê xwe yên çîya: Mêrgan, Malaşeref, Newala, Trop… Ji payîza 1934an heta payîza 1935an dewlet bê deng dimîne û tû midaxele nake. Di vî navbeynî de herdu alî jî amadekarîya şer dikirin. Sebebê vê bûyerê jî nameyekî gilîyê bû. Ev name bi teşwîqa dewletê tête nivîsandin. Usiv Begê Beybo (Usiv Toprak), ev name ya gilîyê weha nivîsandiye: "Hikumeta Fransa, ji Surîye, bi barên hêstiran sîleh û cebilxane bi alîkariya Mala Haco û Ermenîyan gihandiye destê mala Cemîlê Çeto. Wan jî ev cebilxana gihandine Mala Elîyê Ûnis. Mala Elîyê Ûnis jî van sîleha wê li xelqê bela bikin û li himber dewletê rabin û wê dewleta Kurdistanê çêkýn." 5 kes jî wek şahit Usiv teyîd dikin: Mahmud Begê Zoqê, Reşîdê Sosê (ji Girêkelo), Hesenê Gênco(ji Milefan), Hesê Reşê Çirî û Feqe Ehmedê Reşîdê Remezanê Herbelusî. Ev gilîya ha çirusîya agir digihîne barudê. Dewlet li vî welatî ne desthilatdar bû. Di serhildana Sasun a Yekemîn (1925-1928) de ne gihabû armanca xwe û eşîrên ku bîrdoziya welatê xwe dikirin hêjî xurt bûn. Gefe refa Hikumeta Tirk ji vir dihat, dixwest her bi çi awayî be van kes û eşîran bi- pişêfe. Li ser vî nameyî Hikumeta Tirk, li herêmê kesên ji xwe re wekî dijber didît û ku bîrdozîya kurdînî bi wan re hebû wan digirt dixist girtîgehê. Feremezê Cemîlê Çeto, Resulê Mihemed û gelek serekeşîr hatibûn girtin. Dora Evdirehmanê Elî bû, lê belê ew ne pariyekî bi hêsan bû, di berdestki- rina wî de dewlet bi ser neket. Evdirehmanê Elî, di Serhildana Çîyayê Sasun a yekemîn (1925-1928) de ji bo serokê hereketê Mihemedê Elî re şêwirmendekê gelek girîng bû. Di şer de gelek pêwendîyên civakî û sîyasî bi taybetî pêwendîyên bi dewletê re Evdirehman saz dikir. Evdirehman, him bi Tirkî dizanîbû him jî usil û erkanê civakî baş dizanîbû. Evdirehman bi mal- batên xwe ve li gundên çîyê çêtir dikaribûn xwe bi parêzin. Eger li wan biqewimiya nêzîkê çîyayên xwe bûn. Di havîna sala 1935an de qolordiya Dîyarbekir dikêşe ber Hezo. Li Deşta Dena çadirên xwe vedidin. Serleşker jî li qişlê bi cîh dibin. Leşkerên Sêrtê, Muşê, Çewlîgê, Mêrdînê û Bilîsê yekser bi ser çîyayên Sasun û Hezo ve digirin. Ji Farqînê (Silîva) heta Motka, Zîyaretê, Sasun û Hezo, ji aliyê Dewleta Tirkan ve Herêma Qedexe (Mintika-î Memnu) tête îlankirin (10.07.1936). Dewlet, nahêle tu kes bikeve vî herêmê. Însanên meyldarê Mala Elîyê Ûnis, têne gullebarankirin, gelek kes di xanîya de bi saxî dihatin şewitandin. Bexçeyên wan û daristanên ku di sed salan de şîn bûne têne şewi- tandin. Gelek malbatan bi hovî- tîyek bê emsal ji gundên wan deranîn û bi pîya berê wan dane şafirên (stepên) tirka(nava Anatolê). Bi gorî dewletê ev însanên hanê hov bûn û pêdiviye bihatana "tedîp" kirin. Ji ber vî jî navê Serhildana Sasun di qeydîyên dewletê de bi "tedîp, tenkîl û temîzlîk harekatı" tête binavkirin. Eger bivê, wekî çend mînaka mirov bibêje: Li gundê Îngozîk dor û berê 70 kes(jin, zarok, kal) têne 66 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Evdirehmanê Eliyê Ûnis --- Page Break --- gullebaran- kirin. Zarokekî li ber şîr ku berik lê ketibû, şûna xwînê şîr jê diherikî. Li gundê Kuskêt, piştî ku gundîyan dikujîn, agir berdidin kewarê mêşa, hingiv wekî leyî di cêwê de diherike. Bi kûrtayî, mirov dikare bibê- je ku dewlet bi vî kiryarîya Herêma Qedexe; wekî ku av ji ser masiya bê birrîn û dînamêt di nav koma wan de bête teqandin kiri- bû. Wî wextî ser- leşkerê Tirk, Osman Tufan Paşa ye. Osman Tufan, gelek nêzîkê Ataturk û Înonî ye. Di pey wî de esas birêvebirê şer(ji bo demekî) Yuzbaşî Cemal Madanoxlu ye. Madanoxlu, di pirtûka xwe ya bi navê Serpêhatî(Anilar) de bi yek rêzekî wê wahşetê teyîd dike. Evî tiştî jî teyîd dike ku, tekoşerên Evdirmanê Elî heta ji wan bihata li leşkerê bêritbe nedi-xistin û dîsa jî leşker di wî çîyayî de tim diket kemînê. Mala Elîyê Ûnis û leşker bi ser ne diket. Rêxistina Evdirehmanê Elî (bi eşîra xwe û digel eşîrên di serhildanê de) ji dewletekî ku li ser 3 qitayên dinyayê hikim kiribû, bêtir bi rêk û pêk bû. Evdirehmanê Elî bi hejmarekî hindik çekdar ve bi artêşeke ji hêza xwe gelek zêdetir re şer dikir. Artêşa Tirk, rastê şikestên dijwar dihat û bi tu awayî nedikarîn vî 'pirs- girêkê' çareser bikin. Gelek leşkerê ku bi taybetî hatibûn perwerdekirin û li çîyayê Dêrsim li hember kurdan şer kiribûn, anîn çîyayên Sasunê. Lê belê ew hêzên wan jî têkçûn. Li herêmê ji hinek kes û eşîrên şolyekbir hebûn. Evdirehmanê Elî, Artêşa Tirk bê mefer kiribû. Li ser vî ku ji şer tû en- cam nayê sitandin. Cemal Madanoxlu diçe bi Evdirehmanê Elî re dipeyive û ku îmkan hebe ji bo Evdirehman teslîm bibe wî îkna bike. Osman Tufan Paşa, ji bo vî hevdîtina Cemal Madanoxlu xwe ne qayîl dike. Bi gorî wî, çênedibû ku dewlet bi eşkîyan re bipeyive, divê wan bigire yan jî bikuje. Cemal Madanoxlu, ji Evdirehman re dibêje xwe teslîm bikin. Evdirehman jî, dide dîyarkirin ka li hemberê çi ev tes- lîmîyet tê xwestin, eger dewlet bextekî ku pê ewle bibin bide yan jî daxwîyanîyekî ku pê bawerî bînin bide, dibe ku li ser nîqaş bikin û hev- dîtina pêk bînin. Belê Osman Tufan Paşa li ser fermana Ataturk, bê qeyd û şert tes- lîmbûn yan jî di komkujîyê de îsrar dikir. Li ser vî helwesta dewletê Evdirehmanê Elî ji Madanoðlu re dibê- je: "Ezbenî; yê we dewlet, paşe û gen- eralê we hene, yê me jî Xwedayê me û çîyayên me hene" û pişta xwe dide çîyayê Sasun: Karmelêh, Şelaş û Arzîv. Eger karbidestên Dewleta Tirk zanibû- na ku werin, wê gazî hemî dinyayê bikira ku di hewara dewleta wan de bihatana. Di dawî de Artêşa Tirk dest bi karanîna balafiran kir. Bi gorî agahîya, piştî bi karanîna balafira nexweşînên bi birînê xedar bi xelqê re çêbûn. Ev jî şipha bikaranîna dermanên kîmyewî tînê bîra mirovan. Evdirehmanê Elî, ji 1934an heta 1937an şerrekî bi mêrxasî domand, lê belê cebilxanê wî kêm dibûn û pêwen- dîyên bi dervayê herêma wî re gelek zehmet bû. Di dawîya 1937an de 2 sendoq berikên nû, ji Sêrtê ji kaçax- çîyan dikire. Evdirehman, sendoqek li çekdarê xwe bela dike û sendoqek jî ji eşîra Musîyan re bi rê dike. Berîya ku bi van berika di şer de bikarbînin, pê B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 67 Evdirehmanê Eliyê Ûnis --- Page Break --- dihesin ku ev berikên hanê sexte ne û namluyê çekan diqelêşin. Piştî vî bû- yerê Evdirehman, Derwêşê birayê xwe rê dike bin xetê(Surîyê). Derwêş diçe li wir bi Komara Fransayê re pêwendî datîne. Gotinê Evdirehman ji nunerê Fransizan re dibêje:" Eger hûn alîkarî- ya çekan bi me re bikin, em li çîyayên xwe serdestin û emê karibin xelqê xwe biparêzin…" Fransiz ji bo alîkarîya çek û cebilxana didin dîyarkirin ku di rêya reşayiyê de îmkana neqilkirina malze- meyan tineye. Eger cîyekî musaît hebe bi balafiran wê malzeme neqil bikin. Evdirehman ji wan re 2 cih nîşan dide: Di çiya de Madeqnî ya Modkan û Deşta Hovê. Balafirên keşfê yên Fransa, tên li van cîya dinihêrin û bê îmkanîyetiya danîna balafiran yê tek- nîkî didin dîyar kirin. Evdirehmanê Elî ji bo serketin û domandina serhildanê hemû rê ceri- bandin. Di dawî de dora bê meferiyê gihîşte. Çê nedibû ku xwe teslîmê dewletê bikin. Teslîmîyet, aqubeta Şêx Seîd bû. Ev tişt eşkere bû. Her çiqas karbidestên dewletê sed sondê namu- sê dixwarin jî, Evdirehman ne di xavî- tîya xapandinê de bû. Hêzên xwe yê çekdar û malbatan dike qisim qisim. Her qismekî di guzergahekî cûda de rê dike. Ji tekoşeran ku navên wan ketîye kilam û stranên kezebşewitî; Elî(kurê Mihemedê Elîyê Ûnis e), Mahmê Xelîl(Kurê Xelîlê Elîyê Ûnis e), li çemê Batmanê li Newala Qeremusê li ser gilîyekî bi leşkerekî giran re şerekî bi mêrxasî dikin û her sê jî şehît dikevin. Mistêyê Elîyê Ûnis, Derwêşê Elîyê Ûnis, Nisredînê kurê Derwêş, Evdê kurê Evdirehman, Fadlîyê kurê Mihemedê Elîyê Ûnis û Kazimê kurê Ûnisê Elîyê Ûnis jî berê xwe didin bin xetê (Surîye). Digehin binê Eskîfê pêşberê gundê Xindukê. Mistê, li ser limêja şeveqê ye û bi derba leşkeran tê kuştin. Bi bêbextîya rêberê wan her pênc kes dikevin destê leşker û wan dibin Dîyarbekirê. Serleşker bi Quran û namusa xwe û sed sondî xwaribû ku tu xerabî nayê serê wan. Kesî tû agahî ji van mirovan negirt. Hatin gulle- barankirin, hatin şehîtkirin, hatin şewi- tandin, her bi çi awayî hatin windakirin ne dîyare. Di qeydên dadgeh û leşkeran de jî navên wan derbas nabe. Malbata Mala Elîyê Ûnis derbasî bin xetê dibin û îltîcayê Fransa dikin. Li welatê xwe dibin penaberê bîyanî- yan. Ev rewşa hanê ji Evdirehman re gelek giran tê, belê şoreşa netewî di ramana wî de projekî ye ku nikare dev jê berde ye. Piştî demekî ji Qamişlo diçe Hisîça. Berîya ku Evdirehman here bin xetê gelek rewşenbîrê kurd jî, ji ber Dewleta Tirk revîyabûn û bi pen- aberî li wir dijîyan. Cîgerxwîn, Osman Sebrî, Qedrî û Ekrem Cemîlpaşa, Doxtor Nafiz ji van ronakbîran bûn. Evdirehmanê Elî, pêwendî bi hemû rewşenbîrên kurd re danî û piştre tevlî rêxistina Xoybûnê bû. Ewî li ser girîngîya pêwendîyên navnetewî radi- west. Bi hikumeta Fransa re hindek pêwendîyan saz dikir. Dema Şerê Cîhanî yê Duwemîn dest pê kir, ron- akbîrên kurd civînekî li dar dixin. Li gorî biryara dawî, piştî ku şer xelas bibe pêdivî ji vêga ve xebatekî navnetewî hebe ji bo ku kurd jî karibin mafê xwe yê netewî bi dest bixin. Evdirehmanê Elî jî tevlî civînê dibe. Bi 68 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Evdirehmanê Eliyê Ûnis --- Page Break --- gorî biryara rêxistinê, Evdirehmanê Elî û Ekrem Cemîlpaşa, pêdiviye ji bo pêwendîyên dîplomatîk herin Rusya. Li ser vî Evdirehmanê Elî diçe Beyrudê ba Garo Sasunî hindek ewra- qên tarîxî jê werdigre. Rojekî Elî Axayê Zilfo û yekî dî bi mêvandarî diçin mala Evdirehman. Dotira rojê Evdirehman, ji bo mêvanên xwe bi rêke ser xetê, diçin stasyona trênê. Rêya trênê ji Tirkîyê derbasî Surîyê dibe, piştre dîsa dikeve tixubê Tirkîyê. Evdirehman bi mêvanê xwe re li trênê siwar dibe ku wan bi cih bike û vegere malê. Evdirehman li trênê siwar dibe nabe, trên hereket dike û konduktor derî digre. Evdirehman dike ku peya bibe, konduktor dibêje: "Bisekine, trên naçe, manewra dike" çiqas diçe trên surata wî zêde dibe, pêre pêre çend heb leşker tên Evdirehman digirin. Li ser û berê wî digerin, demança wî û ewraqê wî jê distînin. Di vî navbeynî de trên digihê Nisêbînê. Evdirehman fêm dike ku bi komplo hatiye revandin. Bi lez xwe di kuleka trênê de davêje û dibeze. Leşker jî didin pey, belê ew xwe digi- hîne nav hinek dar û beran, rêça xwe winda dike. Heta êvarê xwe li wê derê diveşêre û di tarîtîyê de di tixub de der- basî bin xetê dibe. Di wê gengeşeyî de ser û mil û lingên wî birîndar bûne. Piştre li ser daxwaza Dewleta Tirk, Hikumeta Fransa, wî ji Hisîça nefîyê Şamê dike, ji bo ku ji tixubê Tirkan dûr bikeve. Piştî 1950yan ku Demokrat Partî li Tirkiyê dibe hikumet, efû derdixe. Qismek ji malbata Mala Elîyê Ûnis dizivirin Kurdistana Bakur. Walîyê Dîyarbekir, ji birazîyekî Evdirehman re dibêje: "Bila Evdirehman jî vegere, efû derketîye tiştek jê re tineye, eger were ez ê alîkarîya wî bikim." Evdirehman gelek gotin û sozên bi vî rengî bihîstibû. Ji bin xetê ne zivirî û bi hes- reta welatê xwe yê azad jîyana xwe ji dest da. Evdirehmanê Elî, dil zîzîya xwe û wefadarîya xwe, carna bi çend gotinên kurt ên edebî dianî ziman. Yek ji wan ev e: Ditirsim ey weten bimrim, nebînim bextîyarî tu Dîsa li bin pencê sitem bi ah û nal û zarî tu Dil û canê min bi gorî çûn jî daxwaza miradaî tu Binûsin li ser qebrim weten xemgîn û min xemgîn. Yek jî li ser rehmetkirina Şêx Dîyadîn (Hezret) gotîye: Sala sê sed çil me borî Ji hicreta xeyrulbeşer Dernehê mahê Sibatê Cuma bû weqtê seher Ronîya min da cewabên îrciu cael qeder Evdirehmanê Elî, jîyanekî bi rûmet derbas kir û ti caran dev ji helwesta xwe ya şoreşgerî û neteweyî berneda. Piştî jiyanek û tekoşînekî dûrûdirêj, di sala 1956an de diçe ser dilovanîya xwe û li goristana Dugirê tê veşartin. 13yê Îlona 2007 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 69 Evdirehmanê Eliyê Ûnis --- Page Break --- 1. Destpêk Îbrahîm Paşayê Milî rêvebirekî kur- dan yê nîvê dawiya sedsala 19an û serê sedsala 20an e. Îbrahîm Paşa ji sala 1860î hetanî 1909an li navenda Kurdistanê serokê Konfederasyona Eşîrên Milan bû û hukumranîyeke mezin pêkanîbû. Di nava gel da derheqê Îbrahîm Paşa gelek mesele, çîrok, qirwelik tên gotin. Lêbelê li ser Îbrahîm Paşayê Milî û Konfederasyona Eşîrên Milî de tu lêkolînên dorfirehî nîn in. Çîroka serpêhatiya Îbrahîm Paşa ne tenê çîroka Îbrahîm Paşa û malbata wî ye. Çîroka serpêhatiya Îbrahîm Paşa; dîroka wê dema Konfederasyona Eşîrên Milan, dîroka kurdan, dîroka têkiliyên kurd û ereban, kurd û mesîhîyan(ermenî û suryanî) û dîroka têkiliyên kurd û osmaniyan e. Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî Eyub KIRAN Îbrahîm Paşayê Milî 70 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- 2. Konfederasyona Eşîrên Milan Li Kurdistanê di demên kevn da eşîrên li tenişta hev ji bo parastin û ewlekariya xwe bi hev ra peyman çêdikirin, serokatiyek qebûl dikirin. Li gor lîteratora siyasî û civakî navê wê yekitiya wan wek "konfederasyon" tête binavkirin. Konfederasyona eşîrên Milan jî yek ji wan e. Konfederasyona Eşîrên Milan nayê zanîn ku kînga hatiye damezi- randin, lêbelê rîwayet e ku ji aliyê 7 eşîran ve hatiye damezirandin û wê hingê peyman li ser 'eyarê xezalê' hatiye nivîsandin û îmzekirin. Wexta Îbrahîm Paşa li Wêranşahrê qesra xwe ava kiriye, di kevirê perwazan de pênûsên heft eşîran nexşandiye. Li ser qesra Îbrahîm Paşa motîfên heft pênûsan Li ser Îbrahîm Paşayê Milî lêkolî- neke bi dorfirehî nîne. Kıran(2003) di berhema xwe ya bi navê Kürt Milan Aşiret Konfederasyonu da dîroka vê konfederasyonê ji sedsala XIan hetanî serê sedsalan 20an vedibêje û di wir de dema Îbrahîm Paşa jî radixîne ber çavan. Ezê li vir ji kalikê Îbrahîm Paşa, yanê ji Temo dest pê bikim. Çunkî ji bo fahmkirina desthilatdariya Îbrahîm Paşa, divê rewşa berî wî jî bê vegotin. Di 1839an da serokê eşîrên Milan, Temo yê kurê Eyûb Axayê Zengûzêrîn bû. Wê demê, Îbrahîm Paşayê Qawalayî li Misrê dijberê Dewleta Osmanî serî rakir û bi artêşeke mezin meşiya ser paytextê Osmanîyan, li Stenbolê. Hêzên herdu seriyan li hinda Nîzîbê rûbirûyê hev bûn û arteşa Îbrahîm Paşa bera arteşa Osmanî da. Fersend ev fersend bû, Mîr Bedirxan li herêma Botanê serxwebûna xwe îlan kir, Temo jî xwe da aliyê arteşa Îbrahîm Paşa, Mêrdîn zeft kir û xwe gihande Îbrahîm Paşayê Qawalayî. Lê Temo li qada meydana şer di navbera hêzên Misir û Osmaniyan de hat kuştin. Li hember hêzên Misrê, Ewrûpa- yîyan bi taybetî Brîtanyayê nedixwest Dewleta Osmanî hilweşe û erdê wê bela bibe, loma piştgiriya osmanîyan kirin. Brîtanya dixwest têkeve Derya Spî û Rojhelatanavîn, loma bi Misrê re eleqeder dibû. Loma Îbrahîm Paşayê Qawalayî negihîşt Stenbolê, ji Kutahyayê şûnda vegeriya Misrê. Piştî ku hêzên Misrî ji nêzîkê Kutahyayê ve paşde vegeryan, Osmaniyan arteş û hêzên xwe yên li Kurdistanê nûh kirin. Di wê navberê da zor dan Konfederasyona Milan û salên ewilî nehîştin herin zozanan. Li ser vê cezakirin û astengiyên Osmanîyan, eşîra Şemmer û Tey jî bûn yek û Berrî ji kurdan ra qedexe kirin, hêzên wan hetanî ber Qerejdaxê hatin. Li ser mirina Temo lawê wî Mehmûd bûbû serokê konfederas- yonê. Mehmûd berê berê yekitiya kon- fererasyonê nûh kir, hêzên leşkerî B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 71 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- civandin serhev û hêzên Şemmer ji heremê dûrxistin. Xwe gihande waliyê Şamê û piştgiriya wî sax kir. Dîsa erdê berriyê hetanî Dêra Zorê û hetanî Hema û Humusê ji kurdan ra vebû. Pez, goşt, hirî, qatix, xalî û berên Kurdistanê kişiyan Helebê û di wir ra jî bi marîfetê bazirganên ermenî, marsîlyayî û wenedîkî diçû Ewrûpayê. Mehmûd Beg xwest ku ji xwe ra bajarekî bike navend, paytext. Biryar ji bo Wêranşehrê girt. Cirgî ku Tirkman û Moxol hatibûn heremê kelayên Milan ji Milanê Kebîr-Mêrdînê hetanî Milîsera berferêt ruxyabûn û xirabe bûbûn. Milan hetanî nûka gelek bajar ji xwe ra kiribûn paytext, lê hemû ha- tibûn rûxandin. Wêranşehr jî ji terefê Tîmûrê Ozbek ve hatibû zeftkirin û xirabe bûbû. Mehmûd Beg bi dîwana xwe şêwirî û biryar da; hostayên ermenî anîn û Wêranşehr ji nû ve ava kir û ji xwe ra kir paytext. Mehmûd Beg hetanî 1858 konfe- derasyon îdare kir. Di dema wî da Milan zor xurt bûn. Hêzên Milan Berrî hetanî Çiyayê Evdilezîzê, hetanî Hemma û Humusê, Zozan hetanî Erzerom û Dêrsimê kontrol dikirin. Walî û begên Diyarbekirê ji vê rewşa Milan nerazî bûn. Çunkî mahsûlatên Kurdistanê di nav Milan re derbasê Helebê dibû. Serda jî koçerên Milan erdê Diyarbekirê hetanî ber bedenê diçêrandin. Mehmûd Beg di havîna 1858an da rojekê hat Diyarbekirê û walî Emer Paşa ziyaret kir. Walî dixwest Mehmûd Beg bavêje zîndanê û bikûje, lê nikarîbû biçûya ji ebra wî bigirta û bianiya. Wexta Mehmûd Beg bi nigê xwe hat meqama wî, walî kêmfersen- dîkek kir û bi bêbextî Mehmûd Beg derdest kir û avêt zîndanê. Îbrahîm wê hîngê hivdeh-hijdeh salî bû. Ji bona xelaskirina Mehmûd Beg, Milan nekarîbû biavêta ser Diyarbekirê. Milan di navbera Misrê û Osmaniyan da xwediyê ciyekî stratejîk bûn, loma xatirê wan li cem Hîdiwê Misrê hebû. Îbrahîm bi biryara rîsipiyan, berê çû Misrê û di wir ra çû Îstenbolê. Bi alîkariya Hîdîw Îsmaîl Paşa li Îstenbolê derket Dersaadetê û xwe gihand huzûra Siltan Evdilezîz. Li ser îfada wî, Siltan Berata bavê wî da. Îbrahîm Berata bavê xwe anî û gihîşt Diyarbekirê, Mehmûd Beg hetanî gihîşt malê jiyana xwe ji dest da. Li pey wî Îbrahîm bû serokê Konfede- rasyonê. 3. Îbrahîm Paşa 3.1. Ciwanî û Hefsa Sêwazê Wexta Mehmud Beg mir(1859/60), Îbrahîm 19-20 salî bû. Em zaroktiya Îbrahîm nizanin, lê em ji karûbar û rewşa Milan dizanin ku Îbrahîm him bi karê koçerî û him jî bi karê eskerî ra mezin bûye. Çunkî Milan koçer bûn, karê wan pez, hesp û deve xwedîkirin bû. Mala wan bi xwe bi deh hezaran pez, bi hezaran deve, bi sedan hesp xwedî dikirin. Xwediyê mal her karê koçeriyê dike û hertim jî ji şer ra amade ye. Îcar mala wan ciyê dîplomasiyê bû jî. Serokê eşîran, şêxên heremê, burokrasiya dewletê, dîplomat û misy- oner, têcirên Ewrûpayê, serekê eşîrên Serhedê, sere- kê eşîrên tirkmanan, sere- kê eşîrên ereban tim li mal- an wan 72 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- dibûn mêvan. Di derheqê jiyana Îbrahîm da leşker û d î p l o m a t ê B r î t a n y a y î Mark Sykes agahiyên baş dide me. Mark Sykes di salên 1906, 1907, 1908, 1910 û 1913an de li h e r e m ê geryaye, not girtiye, ropor- taj çêkirine û du berhemên têrû- tije nivîsandine û weşandine. Ev berheman yek The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire (1908) e û ya din The Caliphs Last Heritage (1915) e. Di van herdû berhemên Sykes da derheqê eşîrên Milan û Îbrahîm Paşa da malûmatên zor û baş hene. Mark Sykes gelek carî li Îbrahîm Paşa bûye mêvan. Gelek malû- mat ji devê Îbrahîm Paşa girtine û nivîsandine. Îbrahîm Paşa havînê ebra xwe li diyarê Qerejdaxê, li Guhera Mandelê li dar dixist. Konê mala wî di beraya du konan da bû. Di hundurê kon da du bîr dihatin kolan, yek li aliyê malê, yek li aliyê odê. Ev sedsal e ku bîr xetimîne lê dîsa jî dewsa herdu bîran xwiya dike. Li aliyê odê, dîwana Îbrahîm Paşa jî her- tim qahwe dikeliya. Argûnê qahwê jî li aliyê odê bû. Li zozanên çiyayên Bîngolê, li biniya Koxê jî, warê Mala Paşê heye. Li dewsa war kevirên qul ên ku hesp lê dihatin girêdan û argûnê qahwê heye. Mala Îbrahîm Paşa bi qandî deh hezar pez, hezar deve û sed hesp ji malê xwedî dikir. Hesabê şivan, sel- wan û bermaliyan tunebû. Îbrahîm di zarotî û ciwaniya xwe da di nav van karan de mezin bûbû. Di nav dangeh û hozên pez, di nav boşên deva û li ser pişta hespan mezin bûbû. Li mala wan dîwana konfederas- yonê li dar diket. Rîsipî û malmezinên konfedersyonê, şêxên heremê hertim li mala wan diciviyan. Qasidê osmanî - yan, şandeyên waliyan li mala wan dibûn mêvan. Muzakere, nîqaş li dîwana malbatê pêk dihat. Îbrahîm jî van şixulan zor fêr bûbû. Karê serokatî û rêvebiriyê, karê dîplomasiyê, karê leşkeriyê, karê bazirganiyê rind fahm dikir û dimeşand. Li zozan û berriyê hertim şer û şonik hebû. Mala wan him li berriyê, him li deştê, him li zozanan hertim mîna bargeha bû. Siwariyên şervanên bijarte hertim amade bûn. Ji bona ewlekariyê û ragîhandinê, mufrezeya posta derdixistin, ji wan mufrezeyan re digotin 'Hawaleyên Mala Paşê'. Xelkê ji hawaleyan xof digirt. Dema Mehmûd Beg hat girtin û çendekî di pê ra eşîrên ereban Şemer, Anêzê, Gês, Tey û Cubûr bi erdê Kurdistanê da qiyame bûbûn. Ji kar- wanan û koçeran bac û xûkî digirtin. Şemmeran hertim talanên koçeran dibirin û nedihîştin kurd li berriyê şênayiya ava bikin. Li ser koçerên kurd û akinciyên berriyê zulm dikirin, herêmê pê bi pê erebîze dikirin. Di vê demê da Milan ji hêla aborî da qels bûbû. Loma Îbrahîm jî li hem- ber van eşîrên talanker dest bi talanan, Mark Sykes B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 73 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- şêlandinan û ji xelkê xûkî girtinan kir. Ji her deverê çendîn keleşan xwe li wî digirtin û dihatin ku ji bo wî mêranî û van karan bikin. Îbrahîm di nav çend salan da êrîşên Şemer sekinand û şûnda dahf da. Hêzên Îbrahîm zor xurt bûn. Îcar beg- ên bajaran, serdar û waliyên herêmê ji xurtbûna Îbrahîm û Milan aciz bûn û wan li paytexta osmaniyan şikayetê Îbrahîm û Milan kir. Li ser şîkayetên beg û waliyan ji terefên Osmaniyan de Îbrahîm û şeş serokê eşîrên Milan hatin derdestkirin û surgûnê Sêwazê bûn. Dêya Îbrahîm ji bo agahî û ziyaretê li ser hev qasid dişandin Sêwazê. Di hevdîtinek qasidan da Îbrahîm ji dêya xwe heft hesp xwestin, da ku fîrar bikin, birevin. Du meh şûnda ji wan ra heft hesp bi dizî hatin Sêwazê. Îbrahîm û hevalên wî xewle kirin û xwe gihandin hespa û fîrar kirin. Esker pê hesya û bi pê wan ket. Hespê wan kihêl bûn, teseliya eskeran ket û ji pê wan vegeryan, lê wan mêze kir ku çar esker hînûhîn jî ji pê wan venaqetin. Îbrahîm û hevalên xwe di cîyekî asêda ew çar eskeran dîl girtin. Eskeran li ber wan pî ranekirin û ji wan ra got: "Em jî Kurd in, dixwazin fîrar bikin û bi we ra werin." Îbrahîm qebûl kir û hetanî nêzîkê Meletiyê bi hev ra hatin, li wir ji hev qetyan. Îbrahîm û hevalên xwe wexta ketin erdê Albîstanê mufrezeyek eskerê Meletiyê bi pê wan ket. Îbrahîm wan ji kerba, xwe avêtin gundê Qentirme û dexîlê malmezinên gund bûn. Mal- mezin, serokê eşîra Sînemiliyan bû. Malmezin ji wan bihîst ku Îbrahîm jî serokê Milan e, li wan zêdetir xwedî derket, heta got: "Hûn Milî ne, em Sînemilî ne, em pismamê hev in.". Qumandarê mufreza cendirman fahm kir ku bi zor nikare wan heft siwaran ji serokê Sînemiliyan bigre, nanê xwe xwarin û destvala vegeryan. Îbrahîm û hevalên wî li nav Sînemiliyan westa xwe girtin, nanê xwe xwarin û xatir ji serokê Sînemiliyan xwestin. Serokê Sînemiliyan hetanî berferêt ew bi rêkirin. Îbrahîm û hevalên xwe bi silametî gihîştin Ebra Milan. 3.2. Îskankirina Çeçanan Di pê fîrara Sêwazê ra Îbrahîm xwe veşart, xwe da derê xewle û şopa xwe wenda kir. Wê demê ji hêlekê de bi Ûris ra şer hebû, li hêlekê jî Birîtanyayê dixwest têkeve Rojhelatanavîn. Loma Osmanîyan nekarîbû bi pê Îbrahîm bikevin. Destê dewletê negihîşt Îbrahîm hetanî 1870yî. Îbrahîm dixwest ku bandora xwe ji bavê xwe zêdetir bike. Şansê ku wî dipê, di sala 1870yî de vebû. Di 1869/70* yî Dewleta Osmanî 200 malê çeçanan li Serêkaniyê bi cîh Du hewaleyên Mala Paşê 74 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- kirin. Çeçan ne eşîr bûn, li nav eşîrên Milan de bi cîh bûbûn. Bi Ûris ra şer kiribûn, loma jêhatî bûn û çalak bûn. Rextê derbên xwe çeporasto girê didan, loma kurda digotin "rextê xwe bi çeçankî girê dide". Di demek kurt da wan jî wek eşîrek Milan hereket kir. Di demek kin de çeçan bûn hogirê Milan. Milan jî xatirê çeçanan zanîbû. 3.3. Dema Siltan Evdilhemîd û Hukumraniya Îbrahîm Paşa Di 1876an da Evdilhemîdê II. bû Siltanê Dewleta Osmanî. Wê demê li Kurdistanê di navbera serokê eşîran û began û serdar û waliyên heremê da zor pirsgirêk derdiketin. Evdilhemîd berêberê siyaseta dewletê li hember serokên konfederasyon û eşîrên kur * Ev bûyera him di Salnameyên Diyarbekirê û him jî di berhema Abdulgani Bulduk da hatiye nivîsîn. dan bi hawakî erênî guherî. Wisa guherî ku navê wî bû "Bavê Kurdan". Îbrahîmî ji wê rewşê hîn pirr sûd wergirt. Serokên çeçanên Serêkaniyê merivê Mûşîr Zekî Paşa bûn. Zekî Paşa bûrayê Siltan Evdilhemîd bû û qûman- darê arteşa Osmaniyan ya 4. bû. Baregeha vê arteşê li Ezirganê bû. Serokê çeçanan bûn rêberê Îbrahîm û çûn cem Zekî Paşa. Zekî Paşa ji meri- vê xwena baweriya xwe bi Îbrahîm anîn û bûn sedem ku li cem Siltan Evdilhemîd xatirê wî çêbe. Êdî Îbrahîm li heremê pirr bi rehetî hereket kir. Îcar ji bo ewlekariya herêmê mucadele kir. Pêşiya talanker- ên Şemmer girtin. Wê demê şakîyên eşîra Qeregêçî jî rêwî, bazirgan û eşîrên din talan dikir. Mila rê li ber şakiyên Qeregêçî jî girt. Li ser vê bûyerê loma Ziya Gokalp di berhe- ma xwe ya bi navê Şakî Ibrahîm Destani da wiha dinivîsîne: "Azimet Bey olup akıl hocası/ Azîmet Beg bû mamosteyê wî Ilerledi bu aşiret kocası/ Pêşda çû ev pîrê eşîrê Yavaş yavaş oldu büyük bir serdar" / Hêdî hêdî bû serdarekî mezin. Azîmet Beg yek ji serokê çeçanan bû, paşê bû qûmandarê cendirmeyên heremê. 3.4. Dema Hemîdîyan û Mîralay Îbrahîm Paşa Berve salên 1890î dewleta Osmanî ket tengasiyek mezin. Ji hêlekê da Brîtanya û Fransa, ji hêlekê da Elmanya û ji hêlekê da jî Ûris dest avêtibûn erdê Osmanî. Ji hêlekê da jî ermeniyên herêmê ketibûn nav hewil- Siltan Evdihemîd. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 75 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- danên netewî. Siltan Evdilhemîd li hember van tengasiyan û ji bo ewle- kariya dewletê, li ser daxwaza Mûşîr Zekî Paşa û bi şêwirmendiya Şakîr Paşa ji bo damezirandina Alayîyên Hemîdiyê biryar da. Wisa xweya dike ku Zekî Paşa ji Evdilhemîd destûr girt şûnda, serokê eşîrên kurdên sunî li Ezirganê civandin û erk dan wan ku "Alayên Siwarî" ava bikin. Ji bela navê Evdilhemîd, navê wan "Alayîyên Hemîdî" hat danîn. Di 1892an de Îbrahîm bi rutba bîn- başîtiyê bû mîralay. Ji vê şûnda paş- navê Îbrahîm bû Paşa. Unîformaya fermî li xwe kir. Li wêneyê jêr bi unî- forma xwe xweya dike. Loma Ziya Gökalp di berhema xwe ya Şaki İbrahim Destanı da wiha dibêje: Şakir Paşa Rusiya'da kalmıştı/ Şakir Paşa li Rusyayê mabû Kazakları görüp ibret almıştı/ Ji Kazakan îbret wergirtibû Düşmüş idi Kürt-Alayı fikrine/ Ketibû nav ramana Alayên Kurd Kürt kavmin benzeterek Kırgız'a/ Qewmê kurd bi qirgizan dişiband Bu hülyayi beğendirdi Yıldız'a/ Ev xeyala bi Yildizê da ecibandin Buldu bir er işi verdi erine/ Erbabê wî karî dît û dayê Zeki Paşa dört el ile sarıldı/ Zekî Paşa bi herdû destan kar meşand Aşiretler Erzincan'a gittiler/ Eşîret çûn Ezirganê, Üçer Dörder alay teşkil ettiler/ Sê çar alay damezirandin Haydutların oldu eli beratlı/ Berat ket destê şakiyan Berho-Ağa iki alay yazarak/ Berho Axa* li ser xwe du alayan nivîsîn…… …… Îbrahîm Paşa ji vê şûnda wek serokekî dewletê hereket kir û karê leşkerî, aborî, siyasî û civakî baş meşand. Leşkerî Cirgî ku yekitiya konfederasyona eşîrên Milî li darketiye, hêzên wê yê leşkerî jî hebûn. Her eşîrê di nav xwe da ji her malê siwarek-dudo werdigirt. Di şerê germ da her peyayê destê wî çek digirt neferê hêzê bû. Di dema Îbrahîm Paşa da hîn xurt bû. Bi Hemîdîyan ra organîze bû. Îbrahîm Paşa hêzên leşkerî di bin nîzamnameya "Alayên Hemîdî" da Îbrahîm Paşayê Milî bi unîformaya Mîralaytiyê 76 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- sîstematîze kir. Ji her malê neferên siwarî wergirt. Ji bo butçeya rêvebirya konfederasyonê goreyî halûwextê malmezinan bêş û daylan wergirt. Bêş û daylan, yan pez yan jî pere bû. Kesê ku nedaya bi zor jê dihat stendin, yan jî ji kontrola federasyonê derdiket. Îbrahîm Paşa bi vî hawayî butçeyek xurt bi dest xwe xist. Îbrahîm Paşa leşkerê xwe bi unifor- ma kir. Ji wan ra çekên modern temîn kir. Hêzên leşkerî bi perwerde û bi talîm bûn. Êdî şakî û talankerên herêmê nekarîbûn li ber hêzên Milan bisekinin. Li hemberê koçerên kurdan hêzên mezin eşîra Şemmer bû. Ji eşîra Şem- mer hezar-du hezar siwarî bi hev diket û nişkeva talan dikir. Çend cara ji bo talanê avêt ser Milan, her carê jî têkçûn. Çunkî hêzên Milan hertim hazir bûn, xwedî çekên modern bûn û bi perwerde bûn. Êrîşên Şemmer şûnda şikyan, tew di serda îcar ew hatin talankirin. Di dema Îbrahîm Paşa da Şemmer berve Musil û Bexdayê çûn. Sîyasî Îbrahîm Paşa Wêranşahr ji xwe ra kir paytext û dest bi îmara wê kir. Di demên dawiyê da ji Wêranşahrê ra digot 'Qîza min'. Êdî payizê, zivistanê û ewlê biharê li Wêranşahrê derbas dikir. Cîyê ku anûka Şaredariyê ava- hiya Navenda Çand û Hunerê lê ava- kiriye û parqa derdora wê, warê ebra Îbrahîm Paşa bû, yanê baregeha navendî bû. Li baregehê konê Îbrahîm Paşa û malmezinên Milan lê datanîn. Dîwana wî li bin konê wî li dar diket. Rîsipî, malmezin, serokeşîr, şêx, dîplo- mat, mîsyoner, şandeyên dewletê, şandeyên eşîrên din(ereb, tirkman), pêşdirên mesîhiyan li dîwanê dibûn mêvan. Îbrahîm Paşa hergî ku ciyê xwe zexm kir û şûnda, li Wêranşahrê ji xwe ra qesrek ava kir. Çend caran li Stenbolê Qesra Yildizê ziyaret kiribû, loma dixwest qesreke weka wê ava bike. Qesr bi destê hostayên ermenî çêbû. Qesr di serhildana Milan de ji aliyê hêzên dewletê ve hat şewitandin. Di van demên dawiyê ji aliyê qeymeqa- mîtiyê ve restore bû û wek Kitêbxa- neyê xizmet dide. . Îbrahîm Paşa bi koçeran ra zivis- tanê hetanî çiyayê Evdilezîzê diçû. Havînê nîvê pir li Qerejdaxê, lê carna hetanî çiyayê Bîngolê diçû. Gelek çavkanî nîşan dikin ku Milan navbera Dîcle û Feratê ji Serhedê het- anî xêmê binê Beriyê, Dêrezorê, çiyayê Evdilezîzê kontrol dikir. Li van herêman ewlekarî û aramî temîn dikir. Kesî nekarîbû talan bikira, rêwî bişêlandana. Heta li ser daxwaza hevalbendên xwe, wek Hecî Niyazî Çikintaş, hêzên Milan carê 1905an da, carê jî 1907an da hetanî ber sûrên Diyarbekirê hatin. Di wêneyê 15yan û 16yan da siwariyên Milan li ber sûrên Diyarbekirê bargehê xwe danîne, kon vegirtine û li ser sifreya xwarinê rûniş- tine. Wê hîngê li Diyarbekirê Îttihat û Terakî bi hêz bû. Li hember wan neteweperestiya kurdan jî perçimk dida. Pêşdirê neteweperweran Hecî Niyazî Çikintaş bû. Hecî Nîyazî xwest- ibû ku Milan werin Diyarbekirê û B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 77 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- çavên Îttihad û Terakîperweran bitirsînin. Milan herdû caran jî hatin. Ziya Gokalp, beg û eşrafên Diyarbekir, ahalî şêrgîn kirin û li hember hatina hêzên Milan Telgrafxana Diyarbekir dagir kirin. Dîplomasî, Aborî, Hilberîna Karê Koçeriyê û Bazirganî Îbrahîm Paşa Wêranşahr şên kir û şûnda, ji Diyarbekir û derdorên din bi sedan bazirgan û hunermend anîn Wêranşahrê û wan razî kir ku li wê derê îskan bikin. Ji Bazirganan ra çarşîyek ava kir. Wêranşahr bû naven- da bazirganiyê. Cilûcaw, zaxîre, etari- ye, zêrkerî, nalbend, necar ji her bêşê esnaf li Wêranşahrê civiyan. Malme- zin û dewlemendên mesîhiyan jî xwe li Îbrahîm Paşa girtin. Eşraf û bazirganên bajarên din ji vê rewşê aciz bûn. Him li Wêranşahrê û him li Helebê bargeha Îbrahîm Paşa hebû. Bargeha Wêranşahrê navenda aborî, leşkerî, siyasî, civakî û dîplomasiyê bû. Bêş û daylan li vir diciviya serhev û budçeya hêzên leşkerî li vir dihat durustkirin. Ji Beyrûdê, ji Misirê ji Ewrûpayê rojnamevan dibûn mêvanê Îbrahîm Paşa. Hilberîna Milan pezê goşt û doşê, qatix, hirî, xalî û ber dikişiya bazara Helebê. Brîtanya, Fransa û Împaratoriya Ûris li Helebê balyozxane veki- ribûn. Loma li bargeha Îbrahîm Paşa tercû- manên zimanê tirkî, erebî, îngilizî, fran- sî û rûsî hebûn. Muxaberat û îstix- bara- ta bi şîfre bi Siltan Evdilhemîd ra, bi serokwezîr û wezîran û bi Babê Aliyê ra hebû. Îbrahîm Paşa bi serok û malmez- inên eşîrên Milan ra, bi hinek beg û eşrafên bajarên herêmê ra, bi şêxan ra, bi eşîrên kurd ên din ra, bi eşîrên ere- ban û tirkmanan ra, bi çerkezan ra têk- iliyên baş meşandin. Serokatiya xwe bi wan da qebûlkirin. Nehîşt ereb di erdê Baregeha hêzên Milan li ber sûrên Diyarbekirê(1907) 78 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- kurdan da êrîşkar bin. Nehîşt erdê kur- dan erebîze bibe. Bi serokên eşîrên Zîlan Kor Husên Paşa re dostanî peyda kir. Bi eşîra Kîkan, Xelecan û Berazan ra jî têki- liyên kurdî saz kir. Bêyî Şemmer navbera gelê ereb û kurdan xweş kir. Civakî Dîwana Îbrahîm Paşa her roj li dar diket. Dîwan ya li bin kon bû, ya li qesra wî bû. Di hefteyî da du-sê rojan ji gel ra vekirî bû. Wekî din serokê eşîran, şandeyên Osmanî, dîplomatên Ewrûpayî, rojnamevan, seyahatmedar, bazirganên mezin li dîwana Îbrahîm Paşa dibûn mêvan. Gelêk însanên ku li herêmên din ketibûn tengasiyê xwe davêtin dexlê Îbrahîm Paşa. Daweyên mezin li dîwana Îbrahîm Paşa çareser dibûn. Katibî wî hebû. Katibê wî Mele Xelîlê ji Bismilê bû. 3.5. Îktidara Îttihad û Teraqiyê û Mirina Îbrahîm Paşa Di 23ê Tîrmeha 1908an da hereketa Îttîhad û Teraqîyê, li ser navê azadî, edalet û wekheviyê dest dan ser îktidarê û rejîma Evdilhemîd hilweşandin. Jon Tirkan îktidar xistin destê xwe û 9 meh şûnda Evdilhemîd bi temamî ji ser textê Împaratoriya Osmaniyan danîn xwarê. Hîn Evdilhemîd li ser text bû, li Yemenê yekî bi navê Îmam Yahya serî hildabû. Evdilhemîd erka vemirandina serhildana Îmam Yahya dabû Îbrahîm Paşa. Îbrahîm Paşa hêzek bi qandî hezar û pênsed siwariyê xwe ve gihîşte Şamê ku xebera îktidara Îttihad û Teraqiyê û ji dardayina Evdilhemîd hat Şamê. Îbrahîm Paşa di 6ê Nîsana 1909an da li ser navê Evdilhemîd Şam dagir kir, cîgirê xwe Mehemed kir waliyê Şamê. Îbrahîm Paşa xwest ku bimeşe ser paytexta Osmanî û îktidara Îttihad û Teraqiyê hilweşîne û Siltan Evdilhemîd dîsa derxe ser text. Merivên Îttihad û Teraqiyê bi serokê ereban ra li hev kirin û ji Îbrahîm Paşa ra tengasî der- xistin. 23 roj şûnda Îbrahîm Paşa dev ji Şamê berda, bi tevî hêzên xwe ber bi Wêranşahrê hilkişiya. Piştî vekişyan û vegerandina Îbrahîm Paşa şûnda, Îttihad û Teraqiyê ji alîkî da têlgraf kişandin Diyarbekirê. Ji aliyê din ve eşîra Şemmer şêrgîn kirin ku pêşbiriya Milan bike û hêzên Milan îmha bike. Şemmeran hêzek nêzîka sê hezar çekdar derxistin pêşiya Milan. Milan hêzên Şemmer têk birin û serda jî mal û terşê Şemmeran talan kirin. Îbrahîm Paşa û hêza wî hetanî gihîştin Wêranşahrê zor zayiat dîtin. Desthilatiya Îttihad û Teraqiyê di erdê Împaratoryê da êdî Îbrahîm Paşa ji desthilatiya xwe ra xeter didîtin, loma ji herêmên din nêzîka 22 tabûr esker li dora Wêranşahrê civandin. Îttihad û Teraqîyê rêya aşitiyê bi temamî girt- ibûn, loma Îbrahîm Paşa yan dê bi wan ra şer bikira yan jî gerek bireviya. Îbrahîm Paşa biryar da ku vegere were Wêranşahrê. Li ser rêya vegerê, hêzên Şemmer li ber Îbrahîm Paşa û hêza wî pêşbirrî birrîn. Hêzên Îbrahîm B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 79 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- Paşa bi hêzên ereban re şer kir, talanê wan ajot. Lê zivistan bû, baran jî pirr barî, pêlên çemê Feratê rabûn, gelek siwar û talanên ku ji ereban hatibûn stendin di ber avê da helak bûn. Navenda Îttîhad û Teraqiyê ji Heleb û Şamê îstîxbarata hereketa Îbrahîm Paşa stendibûn ku vedigere Wêranşahrê. Loma hêzên herêmê şandibûn ser Wêranşahrê ku hetanî Îbrahîm Paşa hîn negihîştiye wê derê. Hetanî Îbrahîm Paşa xwe gihand Wêranşahrê arteşa Osmanî li dora Wêranşahrê û derên stratejîk ketin mewziyan. Serokê eşîra Dodika Jêxê Berhê avêt ser mewziyên Girê Edşanê, batarya topan zeft kir. Hinek serokên eşîran hêzên dewletê birin li Eyub Pêxemberê bi cîh kirin. Îbrahîm Paşa dixwest bi dewletê ra aşitiyê pêk bîne, lê Îttihad û Teraqî qethenûbîla li hevhat- inê nedifikirîn. Gelek agahî gihîştin Îbrahîm Paşa ku ji herêmê hêzên redîf bi ser wan da tên. Îbrahîm Paşa gelekî mutala kir û şûnda biryar da, bi hêzên xwe ve bi rê ket ji Wêranşahrê derket û berê xwe da Şengalê. Şeva ewilî li Qesra Qenco hêwirîn, sibehî dîsa bi rê ketin. Îbrahîm Paşa nexweş ketibû, tetirxanî bûbû, bêhal mabû. Îbrahîm Paşa li biniya Nisêbînê li Kewkebê mole da, nexweşiya wî giran bû, di 18ê Tîrmeha 1909an da rehmet kir. Çavkanî - Abdulgani Bulduk, 2004. EL-CEZIRE'NIN MUH- TASAR TARIHI. (Yayına Hazırlayanlar: Prof. Dr. Mustafa ÖZTÜRK, Prof. Dr. Ibrahim Yılmazçelik). Elazığ. - Bruinessen, Martin van. Ağa Şeyh ve Devlet. Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. Özge Yayınları. Ankara. - Ebubekir, Dr. Ehmed Osman. Dîroka Eşîreta Milan û Çîroka Îbrahîm Paşayê Milan. (Ji Erebî werger: Memê Jar, nehatiye weşandin). - Kıran, E. 2003. Kürt Milan Aşiret Konfederasyonu, Ekolojik, Toplumsal ve Siyasal Bir Incelem. Elma Yayınları. Istanbul. - Rohat. 1991. Di Çavkaniyên Swêdî de Motîvên Kurdî. Weşanxana Wejin. Stockholm. - Sykes, Sir Mark. Îbrahîm Paşayê Milî. - Şaweys, Îsmaîl Heqî. Qada Desthilatiya Serokê Millî yê Kurd: Îbrahîm Paşa. kovara BÎR, Hejmar: 4, ZIVISTAN-BIHAR 2006. Diyarbakır. - Yazgan, Ilhami. Kürdistan'nın Taçsız Kralı Ibrahim Paşa ve Hamidiye Alayları. - Zeki Beg, Mehmed Emin. 2002. Dîroka Kurd û Kurdistan. Avesta Yayınları. Istanbul. - Diyarbekir Salnamesi. - Ziya Gökalp. Şaki Ibrahim Destanı. 80 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mîrêmîran Îbrahîm Paşayê Milî --- Page Break --- Şewket Turan di sala 1336=1920î da li Midyadê hatiye dinyayê. Lê wek fermî nifûsa wî li ser Heskîfê ye ku berê nehîya qeza Kercewsê (Gercûş) bû. Navê bavê wî Heqqî û dîya wî Emîne ye. Bi eslê xwe xelkê gundê Goman e ku ev gund, gundekî Hezro ye. Ji eşîra Zirka ye. Di dema Osmanîyan da bapîrê wî Şêxmûs çûye Midyadê û li wir bi cih bûye. Şewket Turan xwendina xwe ya lîsê li Dîyarbekir didomîne (Lîseya Ziya Gokalp). Paşî diçe Akademîya Herbîye ya leşkerî. Di sala 1939an da wek zabit (subay) dest bi xebatê dike. Di destpê- ka xebata xwe da ew 19 salî ye. Jîyana wî ya siyasî dema ku di lîseyê da qûtabî (xwendevan) ye dest pê kiriye. Bandora li ser wî ya Şêx Seîd û hevalên Şêx Seîd yên gorîvanin. Bes mixabin di mabeyna salên 1938 û 1958an da li Bakûr hîç tevger û biza- vekî kurd nîn bû. Dewleta Tirkiye zaf qanûnên req û tijî qedexeyan derx- Yek Ji Doza 49an: Bînbaşî Şewket TURAN Mehmûd M. E. XERZÎ Şewket TURAN B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 81 --- Page Break --- istibû. Lê li rojavayê Kurdistanê hem wek rêxistinî û hem jî bizavekî kurde- warî hebû. Di sala 1947an da Şorişa Rojhilat têk çûbû. Barzanîyên ku bi hêzek zêde tevlî damezrandina Komara Mahabadê bûbûn, mecbûr man ku koçberê Sovyetê bibin. Di dema der- basbûna nav sînorê Tirkiyê da em rolekî Bînbaşî Şewket Turan dibînin ku çewa alîkariya Barzanîyan kiriye. Me heta îro evê meselê nizanîbû. Ji ber ku Lutfî Baksî Şewket Turan baş dinasî, me jî vê meselê jê pirsî. “Di sala 1947a da dema ku Barzanî derbasî Sovyetê dibû, Bînbaşî Şewket Turan li niviştoka her sê dewleta (li Şemzînanê) zabit bû. Di wê demê de jî şîyarî doza kurdînîyê bû. Bingeha ewan ramanên kurdînîya wî ji ku dihat ez nizanim. Bes dema derbas- bûna Barzanîyan di herema Şemzînan de ji hev agahdar bûn û di ewan şevan da xwe û hevalên wî yên ku bawerîya wî bi wan hebû, kiribû nobetdarên leşkerî yên wan şevan.” Di wê demê de navê Şewket Turan di hemû heremên Kurdistanê da dihat zanîn. Kesayetiyên sîyasî yên kurd, bi taybet zarokên pêşîvanên kurdan ango nesla dûyemîn her tim diçûn mala wî ya li Anqerê. Lutfî Baksî di berdewama hevpeyvina me da bahsa ji dûr ve nasî- na Şewket Turan kir. “Nav û dengê Şewket Bînbaşî ji 1957an û vir da min bihîstibû. Zabitekî eslê wî kurd, mala wî li Anqere û di nav mala xwe da tim bi kurdî diaxife û jina wî Selîme Xanim bi tirkî nizanibû. Kurdên ku diçûn eskerîyê an jî karekî wan li Anqerê hebûya, diçûn mala wî û carna 15 an 20 kes li mala wî dixewîyan. Ev agahdarî hezkirinek bo min peyda kir û min gelek dixwest wî binasim.” Seyda Gurdilî ku helbestvanekî me yê hêja ye û xizmeta wî ya di vî 60 salên dawî da jî hêjayî gotinê ye. Ew hevalekî Şewket Turan yê dozê bû. Lê Şewket Bînbaşî bi temenê xwe jê mez- intir bû. Min pirsa Şewket Beg jê kir: “Ew di sala 1953an da bû Yûzbaşî. Ew û jina xwe dihatin Heskîf û Batman û deverên Kurdistanê. Ez berê jî hişyarî doza kurdîniyê bûm. Ez li Kurdistanê pêra digerîyam. Hetta min çentê wî hildigirt. Ew di hemû axaftinên xwe da bi kurdî diax- ifî. Bizav û tevgera wî ya bi kurdînî, bandorek zêde li ser min kir û di dozê da min bi pêş de bir. Em çûn sendîka Batmanê. Yasaya sendîkayan nû der- ketibû. Bi navê Selîm kesek hate sendîkayê. Xêrhatina Şewket bi tirkî kir. Pirsan jî bi Tirkî dikir. Lê Bînbaşî Şewket bi kurdî bersîva wî dida.” Wekî ku her nasên Şewket Turan dibêjin, mala wî li Anqerê baregeha kurdan bû. Mala wî, cihê karê wî û her derê ku destê wî bigihîştayê. Seyda Gurdilî di berdewama axaftina xwe da wiha got: “Ez di sala 1957an da nexweş bûm. Ez çûm Anqerê û bûm mêvanê Bînbaşî Şewket. Min bi tirkî nizanibû. Li Gulhanê min razand û min da dermankirin. 30 banknot perê min hebû û li ser daxwaza wî min tes- lîmî wî kir. Sebeb jî ku her corê însan dihatin Gulhanê. Ew nedixwest perê min bê dizîn. Piştî çend rojan min 10 82 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- banknot jê sitand. Lê wextê ku ez baş bûm û ji nexweşxana Gulhanê derke- tim, ew 30 banknotê min da min. Lê min 10 banknot jê sitendibû û heqqê nexweşxanê jî min nedabû. Min qebûl nekir lê ew bersiva min da û got ku ew dara weqfa Kurdistanê ye û maaşê wî jî fêkîyê wî ne û ji kesên wek min ra xerc dike. Ez bi wê gotinê hem xemgîn bûm hem jî êşîyam. Ez hatim taxa Ulus a Anqerê û min çavên xwe li rojnama gerand ka xeberek di heqê kurdan da heye yan na? Min rojnamekî dît. Tê da peyva kurd hebû. Min nizanibû bixwenda. Ya ku min dît Şewket bînbaşî û Abdulmelîk Firat di milên hev da tên. Min pirsî ka ev rojname çi dibêje? Ji min re got ku ev rojname çêrî kurdan dike. Em tev bi hev re kenîyan.” Di wê demê da navê kurd qedexe bû. Lê bila navê kurda bihata gotin, bila di elehîya kurdan da bûya, ew ne girîng bû. Ji ber ku dewleta Tirkîyê hebûna kurd û navê kurdan qebûl nedikir. Dema kurd diçûn Anqerê bo karekî xwe an bo nexweşxanekî li wan dora perîşan dibûn. Şewket Turan dixwest li Anqerê weqfekî an cihê xwendevana ava bike da kesên kurd li wan dera perîşan nebin. Bo bicîhanîna vê yekê, li ser navê hevalekî xwe hesabekî li Banka Ziraatê vekiribû. Min di derbarê vê mijarê da ji Seyda Gurdilî pirsî û ew jî bersiv da: “Li Batmanê Bînbaşî Şewket bi berfirehî behsa pere komkirinê kir û behsa hesabê bankê kir ku kurd alîkarî bikin. Jimara hesaba bankê li ser kaxiza nivîsî bû û bo der û dora xwe belav dikir da ku millet alîkarî bike. Yek ji wan kaxizan da Nezîr Bayram. Lê paşî, Nezîr li ser Şewket îfadekî nebaş da û bû yek ji sedemên cezakirina Bînbaşî Şewket Turan. Goya Şewket Bînbaşî wî pereyî bo rêxistinekî xef (bi dizî) berhev dikir û ji bo rêxistinê wî hesabî li bankê vekiribû." Di sala 1958an da Ebdûlkerîm Qasim îdara Iraqê xistibû destê xwe û di heman salî da Barzanî piştî 11 salan zivirîbû Bexdayê. Bi hatina wî ra şîyarbûnekî zahf zêde ketibû nav kur- dên bakûr. Di mabeyna salên 1938 û 1958an da bêdengîkî zêde di nav kur- dên bakûr de hebû. Dewletê asîmilasy- on bi pêş de biribû, di dibistana da kurdî qedexe bû û hetta di nav xelkê da jî. Bi hatina Barzanî, kurdên hişyarî doza kurdî derfet dîtin ku werin cem hev û xwe birêxistin bikin. Di nav tevgera kurdên bakûr da, di sala 1958an da yên ku serpereştîyê dikirin mirov dikare bêje 3 kes li pêş bûn. Li Anqerê Bînbaşî Şewket Turan, li Îstanbolê Ziya Şerefxanoðlu û Selîmê Kurê Xelîl Beg bû. Di sala 1958an da yek ji wan kesên ku Şewket Turan naskiriye Şêx Mîsbehê Silîvî ye. Min jî pirsa Şewket Turan jê kir. “Di sala 1958an da ez li Anqera esker bûm. Min navê Şewket Turan dizanibû. Bi milletperwerîya xwe dihat nasîn. Ez çûm mala wî. Baş tê bîra min mala wî li Cebecî (Sûngûbayir Sokak Ariyak Apartmaný) bû. Jina wî Selîme Xanim, ji gundê Vezrîn a Kercewsê bû. Şewket Turan li nexweşxana Gulhaneyê ya leşkerî da berpirsîyarê lewazimê bû. Ew yekê esmer, çav û birûyên wî reş bûn. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 83 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- Bo min û Şêx Eşref îzna ku em şemî û yekşeman derên dervayê fermandê derxist. Di van rojan da pir caran ez diçûm mala wî.” Bo zanyarî ka kî diçûn û dihatin mala wî. Şêx Misbeh peyva xwe domand û bahsa gelek kurdên hişyar ên dozê kir. “Min gelek kurdên ku bîrewer bûn li mala wî nas kirin. Abdulmelîk Firat wekîlmillet bû û dihat mala wî. Wekîlmilletê Erzeromê Fethullah Taşkesanlîoglu, yê Mûşê Giyaseddin Emre jî dihat mala wî. Zahf caran xwendevanên kurd dihatin mala wî. Min Şerafeddin Elçî, Nûreddîn Yilmaz, Abdullah Timur, Doðan Kýlýç Şêxhesenanli, Koço Elbîstan, Alî Karahan, Nacî Kutlay, Yaşar Kaya, Medet Serhat û Şahabeddîn Septioðlu li mala wî nas kir. Dema diçûm mala wî her tim helbestên Seyda Cegerxwîn bi min dida xwendin.” Min jî meraqa ewan helbestên Cegerxwîn kir ka Şewket Turan ji kîjan cûre helbestan hez dikir. Nave- roka helbestan di jîyana kesan da helwestên wan jî aşkera dikin. Şêx Misbeh ji ber ku helbestvan e û edebîyata kurdî jî baş dizane û tiştan jî zû bi zû jibîr nake bahsa dû helbestên Cegerxwîn kir. “Helbestên ku Şewket Turan jê hez dikir: 1- Welatê min tûyî bûka cîhanî, Hemî bax û bihişt û mêrg û kanî. 2-Ji bona herkesek yarek heye ê min welat yare, Belê çi bikim di destê dijminê xwînxwar û xedar e. Di mala xwe da ji bilî zimanê kurdî nedipeyivî.” Kurd di nav lêgerînekî da bûn. Dixwestin hev binasin û xwe bi rêx- istin bikin. Lê hêzên ewlekarî yên dewleta Tirkiyê pêngav bi pêngav kurda dişopandin. Cîhaza dixistin malên wan û bi dizî guhdarîya wan dikirin. Dewlet biryar dabû ku 50 kesayetîyên kurd bigrin û zîndan bikin. Min zîndankirina wan ji Şêx Misbeh pirsî. "Min di sala 1959an da teskere girt û ez hatim Farqînê. Lê mehekî piştî wî min bihîst ku Bînbaşî Şewket Turan û hevalên wî yên dozê hatine zîn- dankirin." Zîndankirina Şewket Turan û hevalên wî li seranserê Tirkiyê û Kurdistanê hatibû bihîstin. Rojname- yên Tirkîyê girtina wan ji bo seranserê Tirkiyê kiribûn nûçe. Min bihîstina zîndankirina wan ji Lutfî Baksî pirsî. “Min wê demê li dibistana mamos- teyan ya li Erxenî dixwend. Hevalekî min bi navê Ahmed Başbuð ku ji Ruhayê bû li rojnama Ýleri Yurt dixebitî. Kurekî hişiyar bû. Bo min bahsa Musa Anter dikir. Musa di heman rojnamê da dinivîsand. Hes- reta min ew bû ku ez kesekî bi bilîyê kurdînîyê bibînim. Sal 1959 bû û meha 12 bû. Ez hatim Dîyarbekir ku Musa Anter bibînim. Lê Ahmed bo min bahsa girtina wî û hevalên wî kir. Ez zahf xemgîn bûm. Min di rojna- man da şopand ku Bînbaşî Şewket Turan jî di nav ewan zîndanîkirîyan da ye. Min li gora îmkanê xwe mehkema wan şopand.” Şewket Turan di dawîya sala 1959an 84 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- da çûbû Îstenbolê ji bo qursa (dewre) Yarbaytiyê. Piştî kûrsê wê bibûya yarbay. Di 17yê meha 12 ya sala 1959an da hêzên leşkerî wî digrin û dibin zîndana Navenda Fermande ya li Harbîyê. Hejmara girtiyan 50 kes bûn û her yek ji wan dixin hicrekî ku her hicrekî 3 an 4 metre goşane. Di bin her hicrekî da ava pîsîtiyê derbas dibe. Sobe ango germkirina hicra tinebû. Jimara hicra ku Şewket Turan tê de bû 8 bû. Şewket Turan û hevalên xwe 4 meh li zîndana Harbiyê dimînin bê ku kesek bi karibe here seredana wan an jî parêzerek bo wan bigre. Sewîya zîn- danê ji ya deryayê xwartir bû. Ne rohnî ne jî tav nîn bû. Ev şert û mercên zîn- danê girtîyan nexweş xistibû. Xwendevanekî bi navê Emîn Batû ku ji Nisêbînê bû û di hûqûqê da di pola dawî da dixwend, çûbû ser dilovanîya xwe û ketibû nav rêza gorîvanan. Ji bilî wî, Said Elçî û Şewket Turan radikin nexweşxanê. Malbata Şewket Turan li Anqerê bû. Maddîyata malbatê nexweş bû. 6 zarokên wî hebûn. Dema zarokên wî diçûn dibistanê, xortên welatperwer bo ewlekarîya wan, wan dişopandin da xesaret negihîje wan. Piştî demekî hemû zîndaniyan ji Îstenbolê tînin Anqerê bo mehkemekir- inê. Di her rûniştina dadgehê da yên girtî bi navê doza Şewket Turan û hevalên wî dihatin binavkirin. Di dîro- ka nizîk a kurd da, navê vê dozê bi "Doza 49 an" tê navandin. Lê dema em li tawanbarkirina wan kesan dinêrin, em digîjin hin encaman. Dema mirov li pirtûka ku Dr. Nacî Kutlay nivîsandiye dinêre, ku Dr. Nacî jî yek ji zîndanîyan bû, mirov dikare bêje pêwendîya Şewket Turan û sekreterê Partîya Demokrat a Kurdistana Sûrîyê Dr. Nureddîn Zaza bi hev re hebûye. Ji bilî wî pêwendîyên xwendevanên kurdên bakûr û Komela Xwendakarên Kurd li Avrûpa bi hev ra hebûye. Li ser kesayetîya Şewket Turan û malbata wî min ji Lutfî Baksî pirsî. “Di adara 1960î da min ji dibistana Erxanî dûr xistin. Piştî darbeya 1960î efûya fikrî derket. Bi emrê wezaretê min dane Anqera dibistana mamos- teyan ya li Hasanoglanê. Piştî hatina min ya Anqerê dema ku Şewket Turan ji zîndanê berdan min fersenda naskirina wî dît. Di dîtina yeke- mîn da me zêde ji hev hez kir. Belkî wek bav û kurekî belkî wekî ap û birazekî me pêwendiyên xwe meşand. Bes pîvana me doza kurdînîyê bû. Malbata wî li xwerû kurd bû. Selîme Xanim bi tirkî nizanîbû. 6 zarokên wan hebûn, her wekî ku nû ji gundê Wezrîn a Kercewsê hatibûn. Rabûn û runiştina wan, xwarin û vexwarina wan bi kurdewarî bû. Heta mirov li mala wan bû mirov nizanibû ku mirov li Anqerê ye. Heftîyê carek dihatim mala wan û herwekî ez li mala xwe, min xerîbîya xwe jibîr dikir.” Di wan salan da xebatên kurdîniyê bi giranî li Dîyarbekir, Anqera û Îsten- bolê didomîyan. Bes ev car herwekî em ji pirtûka Dr. Nacî Kutlay jî fam dikin, xebat di nava hemû tebaxeyên kurdan de bû. Di nav wan da xwendevan, zabit, bazirgan, xwedî karxane, parêz- er, doktor, endazyar, gundî û cotîyar hebûn. Bi hesêb vîlayetên kurdan ji B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 85 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- Dêrsim, Xarput, Riha, Meraş, Mêrdîn, Sêrt, Bedlîs, Wan, Qers, Erzerom, Mûş, Meletî, Dîyarbekîr, Agirî û Bîngol zahf kes hebûn. Ev jî nîşan dide ku ev rêx- istineke netewî û hemdemî bû. Di babeta rêxistinî da hin fikrên cûda, di nav dîrokzan û kesên wê demê ku hê jî dijîn hene. Vê tevgerê rêxistina xwe temam kiribû yan na? Ev hê jî ne zelal e. Lê wekî ku mirov ji pelgeyên dadgeha wan fahm dike, rêxistinek heye. Bes xebata wan hê nûh dest pê kiribû. Îspa- ta wê jî, di lêgerîna mala Ziya Şerefx- anoðlu da nîzamnameya partîya Azadî (Kurdîstan Hurrîyet Partîsî Nizamnemesî) ketibû destê hêzên ewlekarîya Tirkiyê. Heta mirov dikare bêje kêm însan ji rêxistinê agahdar bûne. Peyva Azadî mirov ber bi Azadî (Komîta Îstîqlal a Kurdistan) ya ku bi serokatiya mîralay Xalid Begê Cibrî ku di sala 1921î da hatibû damezrandin dibe. Di nav yên zîndaniyan da fikrên çep û rast hebûn. Lê ev fikrên han nedibûn sedemên nedan û nestan-dinên mabey- na wan. Piştî darbeya 27ê Gulana 1960î ku leşker hatin ser îdara Tirkiyê, doza 49 kesan dan Dadgeha Fermandeya Giştî ya li Anqerê. Hemû zîndaniyan jî birin Anqerê. Şewket Turan li Anqerê û Îstanbolê di ser hev da bi temamî sal û nîvek di zîndanê da dimîne. Dema darbeya 1960î çêdibe, Şewket wek termekî ji ber nexweşîna şekir(dîyabet) li nexweşxana Haydarpaşa ya eskerî radikeve. Ew, darbeya 1960î ji hemşîrekî dibihîze. Min di derbarê aborîya malbata wî da ji Lutfî Baksî pirsî: “Şewket Turan Mudurê Lewazima nexweşxana Gulhane ya Leşkerî bû. Kesên di vê beşê da bixebitiya di demekî kurt da dikarîbûn zahf dewlemend bibûna. Lê ji ber ku Şewket Turan zêde dirust bû, dev ji dewlemendiyê berde, ne xwediyê xanîkî jî bû. Xanîyê wî bi îcar bû. Dema hat girtin xortên kurd û dostên wî halê malbatê baş dizani- bûn. Rojekî xortekî tê mala wan û ji Selîme Xanim re dibêje: her serê mehê pencera metbexê vekirî bihêle. Selîme Xanim jî pencerê vekirî dehêle û dibîne ku serê mehê hin kes di pencerê da pere avêtine hundirê malê. Ev kar bi şevê dihate kirin.” Berîya zîndanê û piştî zîndanê jî Şewket Turanî ji bîr û bawerî û durustiya xwe tawîz neda û mala wî wekî dibistana kurdîtîyê bû. Ji xwe dema ji zîndanê derketibû ji aliyê tendûristîya xwe va nîvmirov bû. Piştî salên 60î gelek şevên bajarên kurdan hatin lidarxistin. Di derbarê wan şevên ku Lutfî Baksî tevlî bûbû dibêje: “Di sala 1963an da li Anqerê şeva şahîya Kahtayê çêbû. Ew şev, bi berpirsyariya Hemreş Reşo hatibû lidarxistin. Ew belkî jî yekemîn şeva kurdan bû û di şevê da stranên kurdî hatin gotin. Ez û Şewket Turan û bi tevî malbata wî li şahiya wê şevê bûn. Dema strana befir barî hat gotin, yên tirk wê derê terk kirin. Di bahara 1966an da şeva Bedlîsîyan hat çêkirin. Rêvebiriya şevê Weysî Zeydanlioxlu, Cemal Saygili û Helîm Sarûxan dikirin. Min Şewket Turan û malbata wî dawet kir. Ji kurdan 86 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- sîyasetmedarên çep û rast hatibûn ba hev. Hetta Nureddîn Yilmaz got ku ev şevekî dîrokî ye û xwest ku zahf şevên weha bên çêkirin da ku kurd werin ba hev. Bi vê axaftina xwe gelek kelegirî bû ji ber ku yekemîn car bû ew qas hevalên xwe di vê şevê da dîtibûn. Ew jî yek ji zîndaniyan bû. Taybetmendiya şevê ew bû ku bi navê Hawar kovarekî hat belavkirin. Şewket Turan bi wê şevê gelek kêfxweşbû.” Di sala 1965an da PartîyaDemokrat a Kurdistana Tirkiyê hatibû damezirandin. Lê ez nizanim ka Şewket Turan jê agahdar bû yan na? Min ji Lutfî Baksî pirsî ka divê babetê da çi agahdarîya wî heye: “Mixabin li gor ku Şewket Turan ji min re got ew nehatibû agahdarkirin. Paşî bihîstibû. Dixwest bibe hîmdar. Ji ber neagahdarkirinê dilşikestî bû. Di gel wî jî got ku ew bi hemû awayî, maddî manewî piştgirîya vê partîyê dike.” Piştî ku Şewket Turan ji zîndanê derket, li Anqerê li otêlek biçûk di karê mîzana otêlê da dixebitî. Ji ber ku dadgehkirina wan wê bi temamî 7 sal û 6 meh bajo. Di sala 1965an da li Tirkîyê hilbijartina giştî çêbû. Şewket Turan jî wek namzetekî serbixwe tevlî hilbijartinê bûbû. Yek ji alîkarê wî di hilbijartinê da bo demekî kurt Lutfî Baksî bû. “Di payîza sala 1965an da Bînbaşî Şewket Turan wek namzetekî ser- bixwe tevlî hilbijartina wekîlmilletî ya bajarê Sêrtê bû. Gelek dost û hevalên wî alîkarîya wî kirin. Di nav wan da Xidir Çeçen bi dû jeepên xwe û bi her awayî alîkarîya wî kir. Bavê min Melle Zekî Baksî jî ji destpêka hilbijartinê heya xelasîyê pêre bû. Cemîl Akgul jî gellek alîkarîya wî kir. Şêx Ata yê Cizîrî û hemû layengirên KDPê piştgirîya wî dikirin. Min ji dibistanê firar kir û hatim bo alîkarîya wî. Rojek berîya hilbijartinê ez li Anqerê çûm mala wî. Me guhdarîya radyoyê dikir. Di ser 7 hezarî da deng standibû. Lê nehatibû hilbijartin. Hêzên dewletê li gelek cîyan dengên wî şewitandibûn. Zor û tehdît û gef û gurr li ser milletê zêde bû. Piştî hefteyek min û Şewket Turan hev dît. Ez gelek xemgîn bûm. Lê hilbijartin ne di xema wî da bû. Ew bi hevdîtina xelkê xwe û deng înan û propaganda kurdîniyê bo xwe serkeftinek mezin dihesiband. Digot ku ew gîhiştîye armanca xwe". Min di derbarê hilbijartina ku Şewket Bînbaşî tevlî wê bûbû, ji Seyda Gurdilî pirsî ka kî piştgirîya Şewket kiribû? “Di hilbijartinê da me gelek alîkarîya wî kir. Lutfî Baksî, bavê wî Mele Zekî, Mustafa Ramanlî û malxalanên Lutfî bi hemû qeweta xwe ve pişt- giriya Şewket dikirin. Seyda Mele Ebdullahê Xerzî li ser sindoqa rayan(dengan) bi hin kesan ra pevçûn B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 87 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- û munaqeşe kiribû. Lê mixabin nehat hilbijartin û nizîkê 6 an 7 hezar deng sitandibû.” Hevalekî Şewket Turan yê zîndanê jî Dr. Şivan bû. Piştî derketina ji zîn- danê Dr. Şivan nefîkiribûn bo bajarê Îsparta. Li Îsparta zehf zêde kurd hebûn. Ev kurdên ku di sala 1937an da ji herêma Dêrsimê, piştî serhildanê hatibûn nefîkirin. Her kurdekî ku biçû- na Îspartayê xwe xerîb nedidîtin. Lutfî Baksî jî eskerîya xwe li Îsparteyê dike û bo rojên xwe yên li wê derê weha peyivî: “Li Anqerê min ji Şewket Turan xatir xwest û li kolanekî leqî kek Zîya Acar bûm. Min got ku ezê herim Îsparta bo eskerîya xwe. Ew jî navnîşana Dr. Şivan da min. Min li Îsparta seredana Dr. Şivan kir. Ji ber ku Dr. Şivan min baş nasnedikir piçek sar bû. Bes piştî dest bi leşkerîya xwe kir, di rojekî pêş da bi hebûna zîyaretvanan min agah- dar kirin. Dema ez çûm wan bibî- nim, min dît ku Dr. Şivan û Bînbaşî Şewket Turan hatine seredana min. Ji alîkî ve ez hem şaş mabûm ji alîyê din ve jî gelek şa bûbûm. Piştî axaf- tinên me min dizanî ku Bînbaşî Şewket jî nefîyê Îsparta bûye. Bi hati- na Şewket ra bizavên Dr. Şivan li hember min bi erînî guherî. Her hefte em bi hev re diçûn li heremê digerîyan û me li ser meseleyên sîyasî diaxifî. Keda Dr. Şivan ya bo Bînbaşî Şewket û min zahf zêde bû û hevalekî hêja bû.” Dadgehê piştî darezandinê, 7 sal û nîv û 5 meh û 10 roj bi nefîkirinê ceza dabû Şewket Turan. Polîs wî digrin û dibin Emnîyeta Anqerê. Kûrê wî Îbrahîm bi tirsa kûştina bavê xwe jê venaqete. Roja din 2 polîs Şewket Turan dibin bajarê Îspartayê. Ew li otêlek normal dima. Jina wî û 6 zarokên wî jî li Anqerê diman. Lê Dr. Şivan bi malbatî li Îsparta bû. Dr. Şivan fikra çûyîna başûrê Kurdîstanê ji Şewket Turan re gotibû. Li Îspartayê rojnameya bi navê Yeni Ýnkilap di meha 11 ya sala 1967an da bi manşetên mezin li dijî Şewket Turan û Dr. Şivan 10 roj li ser hev weşanên xwe domandin. Lê, piştî evan weşanên dijminane kurd û hemû nûrcîyên herêmê tên seredana wan. Kurdên Îspartayê bi piranî Dêrsimî bûn û Seîdê Nûrsî (Kurdî) jî wê demê li Îspartayê li surgûnê bû. Ji xwe dema ku 50 kurd li Zîndana Harbîyê bûn, Seîdê Nûrsî ji Îspartayê hatibû Îstenbolê bo seredana girtîyan. Lê polîsên Îstenbolê îzin ned- Dîmenek ji xebata hilbijartinê Dîmenek ji xebata hilbijartinê 88 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- abûn hevdîditina wan û Seyda mecbûr mabû ku bizîvire Îspartayê. Herwekî me berê jî got Şewket Turan ji nexweşan re gelek alîkar bû. Şêx Misbeh ji min re bahsa çûyîna xwe û hevjîyana xwe bo Anqerê kir: “Di sala 1968an da hevjîyana min nexweş ket û min wê bir Anqerê. Dema em li nexweşxanê bûn Şewket Turan tim dihate seredana me. Di heman salê da dema payîzê bû ku jina min wefat kir. Şewket Turan û Selîme Xanim hatin Farqînê ji bo tazîya min û 3 roj li mala min man.” Şêx Mîsbeh di dewama hevpeyvîna meda behsa wesîyeta Şewket Turan kir. Ev wesîyet tiştekî manewî bû: “Di sala 1958an da min li mala Şewket Turan helbestekî çarîne xwendibû. Helbest li ser gorekî ku ji 100 salî kevintir bû, li ser kêlika ber serê wê hatibû nivîsandin. Helbest weha bû: Ditirsim ey welat bimrim Nebînim bextîyarî tû. Binûsin wa li ser qebrem Weten xemgîn û men xemgîn. Şewket Turan di heman demî da wesîyeta xwe kir. Xwest ku dema wefat bike ev çarîne li ser kevirê gora wî bê nivîsandin." Min ji Lutfî Baksî pirsî ka kengî cara dawî wî û Şewket Turan hev dîtibûn? “Di bihara sala 1977an da çûm Anqerê. Min bihîst ku Şewket Bînbaşî nexweş e. Ez çûm seredana wî. Ji ber nexweşîna dîyabet (şekir) herdû çavên wî nedidîtin û di nav ciyê xwe de gelek nexweş bû. Dema min kêfxweşî dayê wî min maçî kir, ew rabû û li ser ciyê xwe rûnişt, min hembêz kir û zehf kêfa wî hat. Di wî halê han da jî mijara wî sîyaset û kur- dînî bû. Ev hevdîtina min û wî ya dawî bû. Ji aliyê kurdînî ve bandora Şewket Turan li ser gelek însanan hebû. Mamostekî gelek baş bû. Bi alîkarîya wî min gelek şexsîyetên kurd naskirin. Der û dor li min bi xêra wî fireh bû. Ez di jîyana xwe da wî jibîr nakim. Daxwaza min eve ku nav û kiryarên wî di nav kurdan da bijîn û bên bîranîn.” Di dilsozîya Şewket Turan da hemû kurdên ku wî dinasin hemfikir in. Piştî salên 1960î bi tevî ku ez zarok bûm jî, min navê Bînbaşî Şewket Turan bi kur- dînîya wî ya baş dizanibû. Di sala 1965an da ku ez fêrî xwendina kurdî ya bi tîpên Latînî bûbûm, carna min pirtûkxana bavê xwe li hev dixist. Min çend pîroznameyên Bînbaşî Şewket Turan di nav pirtûkên bavê xwe da dîtin. Li ser kartên wî yên taybet waha dinivîsand: "Seyda! Ez cejna te pîroz dikim. An jî Seyda! Ez sersala te pîroz dikim." Ew bo min balkêş bû. Di dibistanê da axaftina me ya bi kurdî qedexe bû. Çewa zabitekî dewleta Tirkîyê bi zimanê kurdî dikaribû pîrozname bo bavê min bişîne. Min gelek meraq dikir ku ez wî bibînim. Lê mixabin ez negi- hîştim wê daxwaza xwe. Min wefata wî ji Şêx Misbeh pirsî: "Di sala 1977an da payîza dereng bû. Şewket Turan li Anqerê çûbû ser dilo- B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 89 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- vanîya xwe. Cenazê wî anîn Dîyarbekîr. Em çûbûn gundê Qurtê ya li ser Farqînê û li benda cenazê bûn. Cenaze hat û me wî bir gundê Wezrînê. Berf û bahoz bû. Mirov ji serma diqerrisî. Me nikarî bû gorrê bikolin û wî veşêrin. Em mecbûr man ku cenaze bînin Heskîfê. Canezê ew kesê hêja, welatperwer û milletperw- er li goristana Îmam Abdullah hat definkirin. Goristan, dema mirov digîje ber pira Heskîfê (dema mirov ji Batmanê diçe Heskîfê) li ser milê çepê ye." Lê min meraqa wesîyeta Şewket Bînbaşî ya ku di sala 1958an da li hevalên xwe kiribû dikir. Gelo hevalên wî ew wesiyet anîbûn cîh an na? Ev wesîyet girîng bû. Lê Şêx Misbeh bersîva min da: “Piştî demekê ez çûm Heskîfê û min gora wî çêkir. Li ser kêlika gora wî jî, her wekî ku wî xwest- ibû, min ew çarîna jorîn nivîsand. Mixabin di seredana me ya cara dûyemîn da kêlika ber serê wî şikandibûn. Min cardin bi hev va danî û bi cîh kir. Lê cara dawî, ne kêlik ne jî helbest li cihê xwe nemabû.” Seyda Gurdilî, di sala 1977an da, dema ku Şewket Turan diçe koça dawî li nexweşxanê emeliyat bûye û nikare tevlî rakirina darbesta hevalê xwe bibe. Lê paşî Seyda diçe ser gora wî û bo me jî wê bahsê kir: "Dema ez çûm ser tirba wî ya ku li goristana Îmam Abdullah e, min dît ku kêlik bûye dû cih û ew çarîna ku Şêx Misbeh bahs dike li ser nivîsî bû. Piştî darbeya 12yê Îlonê ew kêlik jî nema. Min di seredana yekem da li ser gora wî helbestek çêkir û xwend. Paşî ew helbest berze (hinda) bû û min vê paşîyê rêzên ku di bîra min da mabûn, min cardin nivîsî û hinek din jî lê zêdekir." Min ji şaîr û helbestvanê hêja Seydayê Gurdilî daxwaza xwendina vê helbestê kir. Ew jî vê helbesta xweş bo min xwend û ez jî wê pêşkêşê xwende- vanan dikim. Şîna Şewket Bînbaşî Ku Yek Ji 49an Bû Kurdekî pir dilsoz bû, heval Bînbaşî Şewket Esefdarim nedî wî, ku Kurdistan bû dewlet Bi van derdên pir giran, ew çûbû qebr û gorê Sipaskarin ji bo wî, ji kurdan re kir xizmet. Digot dara fêkî me, weqfa miletê kurd im Ji bo zar û feqîran, gelek bi rehm û şefqet Heps û zîndan kişandî, li ser doza Kurdistan Yek ji 49an bû, wana dîbû pir ezîyet. Ji doza xwe nate xwar, deha bêtir lê domand Her tiştê xwe bi der dan, da ku kurd nejîn bi zillet Xweyî fikrekî paqij bû, di rêbaza Barzanî Ew rêbaza pir durust, xwedanê eql û hîk- met Herkesî wî dinasî, ji bo vê başîya wî Di nav xelkê Kurdistan, wî dabû nam û şohret Lewma xelkê Kurdistan, ji bo wî jahr û xemgîn Li ser wî reş girêdan, Agirî û Cûdî û Elbat Di rojê cejn û şahî, di bîra xwe wî bînin Zîyaret kin tirba wî, bi rêzgirtin bi hurmet Bêjin rihê te şad be, xelkê kurd şîyar bûn Giş neyarê Kurdistan, pişta ewana şikest Li Başûrê Kurdistan, kurdê wê der azad in Xwedî ala û parleman, dadgah û hikûmet Roja azadî nêz bû, tev bêne ser tirba te Bêjin Şewket de rabe, wa Kurdistan bû serbest 90 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- Gurdilî wek hozana, qevdê gul û rihana Li ber kêlika te deyne, bixwîne şiêr û helbest Hezar rehmet bibarî, li goristana Heskîfê Li ser Îmam Ebdellah, bêhtir li tirba Şewket. Gurdilî Şewket Turan dema di zîndana Harbîye da bû, di salnama wî ya ser masê di rûpela yekî da ev helbesta wî ketîye destê zarokên wî. Min jî wê helbestê wergerand kurdî. SERPÊHATIN (MUSÎBET) Şewket, ji bîr neke û Li serê defterê binivîse Yek serpêhatinek, Ji hezar şîretî baştir e Ev rîya rastîyê ye Ji xeta rast dûr nebe. (Ş.T. 12.1.1960 Harbîye Hicra 8an) Dema Şewket Turan, di nexweşx- ana leşkerî ya bi navê Haydarpaşa di hicra 13. da bû, helbestekî bi navê Azadî jî nivîsîye. Min ev helbestê wergerand kurdî: AZADÎ (Hurrîyet) Ez ji evîna te disojim, rûwê xwe nîşan bide Evîna min, li kû derê yî piçek deng bide, Dema ez bahsa axaftina te ya şîrîn dikim, dihelim. Ne bese ew zilma te, îdî bes e. Ji kengê va ez li benda rîya te me. Ji rêpanîyê, bîbikên çavên min vemirîn Ma qet dengê min nayê te û ev daxwazên min. Bîhna hilma te xweş e, piçek nefes bide min. Navekî te yê bilind heye, ey nazenîna wek perî, Were, nereve evîna min ber bi min ve were Bese îdî, te kir zîndan bo min her derî Xortanîya min rizîya, îdî bes bike vî karî. Feryad û fîxan dikim, dibêjim azadî Temenê min çû bi bîranîna te, ey azadî Ez bi çavkêmanî li te nanêrim, soz didim te Te min dîl kir, piçek jî min azad bike. Ş.T. Ji bo amadekirina vê jînenîgarîya Şewket Turan, ji ber agadariyê wan ên hêja, ez ji Şêx Misbehê Silîvî, Lutfî Baksî, Seyda Gurdilî û kurê Bînbaşî Şewket Turan Dr. Ýbrahîm Turan re sipas dikim. Spas bo Dr. Nacî Kutlay ku pirtûka Doza 49an bo xwendekaran nivîsîye. Hêvîya min ev e ku xwende- van mezinên xwe bi bîr bînin, ji kiryar û xebatên wan agahdar bibin û ders bigrin. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 91 Bînbaşî Şewket TURAN --- Page Break --- Dema meriv bi agahîyên nîvçe behsa jînenîgarîya lehengek dike, acizîyek xwe berdide ser dilê meriv û pênûs di destê meriv da sar dibe. Lehengekî ku di du serhildanan da bûye nîşana mêrxasî û welatperwerîyê. Lehengek ku di rêvebirîya herî bilind da cîh girtiye û tu car paxavê bi dijmin nexistiye. Ferzende Beg ê bavê Elfesîya. Ferzende Beg di kîjan salî da hatiye dinê û di kîjan salî da rehmet kiriye nayê zanîn. Tiştê ku tê zanîn, Ferzende Beg ê kurê Silêmanê Ehmed ji Melazgirê ye û ji eşîra Hesenan e. Bi têkçûna serhildana Agirî ra derbasî Îranê dibe. Piştî derbas dibe û tê gundê Navorê, li gor agahîyeke esehî, leşk- erên Îranê dora gund (li ser tixûbê Îran û Tirkîyê) digirin. Ferzende Beg, tes- lîm nabe û weha dibêje: "Eger Îran ewleyîyê bide û me teslîmê Tirkîyê Ferzende Beg Arama GERNAS 92 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Ferzende Beg (Ji ar va Aram Gernas) --- Page Break --- neke, min û hevalên min hepis neke ez ê teslîm bibim."1 Ewleyîyek weha nayê dayin û şereke dijwar dest pê dike. Digel gelek hevalên wî kurê wî yê heft salî jî li wê derê tê kuştin. Ew jî bi du gulleyan birîndar dibe û bi birîna xwe ya xedar sê rojan şer dike ta ku ji hêz û qewetê dikeve. Bi vî awayî dikeve destê leşk- erê Îranê û ew tînin Kela Xoyê. Piştre jî li Tehranê davêjin girtîgeha Qesrî Qencer. Derheqa girtin û mirina wî da Zarîfe xatûna jina Nadir Beg di bîr- anînên xwe da vê agahîyê radigihîne: "Xanima wî Besra jî anîn cem me. Em digel Besra diçûn serdana wî. Di hevdîtina me û Ferzende Beg da sergêjayî û astengî derdixistin. Dema me hev didît, Ferzende Beg bi serê bavê xwe sond dixwar û digot: "Ez wisa hîs dikim ku tu dibê qey pîyên min bi qeyd û lelê hatine zincîrkir- in." Piştî demekê Ferzende Beg mir. Hukumeta Îranê cesedê wî bi çavên qewartî teslîmê jina wî Besrayê kir. Besra, du kêlikên mezelan kirî, li ser kêlikan navê mêrê xwe, navê mêrx- asê mêrxasan, navê Ferzende Beg da nivîsandin."2 Di bîranînên Zerîfe Xatûna jina Nadir Beg da, behsa serpêhatîyên Nadir beg tê kirin û ji devê wê, bîranînên Nadir Beg tê ragihandin. Ango Nadir Beg di bîranînên xwe da di derheqa mirina Ferzende Beg da agahîyek girîng dide û tevlihevîya der- heqa mirina wî da zelal dike: 1 Kemal Süphandağ, Ağrı Direnişi ve Haydaranlılar, rûp: 319 2 Kemal Süphandağ, Ağrı Direnişi ve Haydaranlılar, rûp: 320 "Di Qasrî Qecer da (hepisxane) Ferzende Beg jî hebû. Em di girtîge- hê da bi hev ra bûn. Ferzende, di van rewşên dijwar da nexweş ket û mir. Dibe ku jehrê dan wî û ew kuştin. Bi mirina wî jî bawerîya xwe neanîn, ji bo ku ji mirina wî ewle bibin çavên wî qewartin û derxistin. Herweha efsaneyeke dî jî li vê derê xatira xwest û jîyana xwe ji dest da."3 Ferzende beg li Tehranê tê veşartin. Li gor agahîyan di sala 1936 - 1937an da, li girtîgeha Qasrî Qecer şehîd keti- ye. Deme ku rehmet kiriye emrê wî dora 45 salî bûye (ev agahî him ji bira zîyê wî Enwer hatiye wergirtin him jî ji wêne û serpêhatîyên wî hatiye derx- istin). Besra xanima jina Ferzende Beg û Zarîfe xatûna jina Nadir Beg çar salan li ba hev dimînin ta ku di 1939an da efû dertê û vedigerin welat. Besra Xanim bi tîyê xwe Kazim ra dizewice. Serborîya dijwar psîkolojîya wê xirab dike û ew dîn dike. Ya rastî serborî û lehengîya Besra xanimê jî bi serê xwe layiqê pesinandin û qalkirinê ye. Çalakîyên Ferzende Beg Ferzende Beg di sala 1925an da bi awakî aktîf beşdarê Tevgera1925an dibe. Bi serhildanê ra Melazgirê zeft dike û wisa xuyaye ku di rêvebirîya serhildanê da jî cîh girtiye. Lewra piştî têkçûna serhildanê, digel birayên Şêx Seîd Efendî, Şêx Mehdî û Şêx Gîhadîn, kurên wî Elî Riza, Qiyasedîn, Şêx Mehdî û Silhedîn dixwazin derbasî 3 jêdera berê, rûp: 326 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 93 Ferzende Beg --- Page Break --- Îranê bibin. Lê li hêla Patnosê û li hinda gundê Kanîkorkê peyayên Kor Huseyn Paşa pêşîya wan digrin. Di navbera wan da şereke mezin dibe û gelek meriv têne kuştin. Ferzende Beg û qefleyek hevalên wî bi şer çemberê diqelêşin û derbasî Îranê dibin. Di ser vê bûyerê re hîn pirr wext derbaz nabûye, di 1926an da Tevgera Agirî dest pê dike û Ferzende Beg cardin ji Îranê vedigere welat û xwe digihîne şervanên Agirîyê. Yek ji navên berztirîn ê Serhildana Agirî jî Ferzende Beg e. Ew wek endamê Konseya Şer a Agirîyê di rêve- birîya herî bilind da cîh digre. Ji Mûş, Melazgîr, Hesenqele, Erzrom û bêgu- man heta Agirîyê kar û xebatên hêja dike, gelek çalakiyan pêk tîne, di gelek şerên giran da pişt li dijmin dişikêne û wek lehengekî li ser zarên xelkê dibe destan, dibe mêrxasê mêrxasan. Şervanên Agirîyê li hember artêşe- ke mezin û serûber şer dikirin. Bêgu- man nikaribûn şerek cepheyî bikin, ji ber vê yekê jî bi taktîk û şerê pêşmer- geyî têdikoşîyan. Di destê yekem da rêvebirî û serleşkerîya şerê pêşmergatî jî, ji alî Ferzende Beg û Xalis beg dihate meşandin. Mêrxasîya Ferzende di gelek şerên giran û dijwar da derketiye pêş. Wek nimûne şerê Gelîyê Zîlan e. Li vê de- verê alayîyek Tirk û Ferzende rastî hev tên. Leşkerên tirk nav û dengê Ferzende Begê bihîstine, lewma jî tirsîyane û rasterast neketine êrîşê. Hizra wan ew bûye ku li dû Ferzende û mufreza wî herin ta ku alayîyek din jî li wan zêde bibe. Lê Ferzende bîra vê yekê dibe û bi 50 pêşmegeyan êrîş dibe ser dijmin. Şereke giran diqewime û di encamê da 250 leşkerên tirk tên kuştin. Alayîya duduyan tê, lê ew jî didemeke kurt da ji meydana şer direvin. Ji hêza Ferzende bi tenê sê kes bi awayekî sivik birîndar dibin. Di şerê pêşî yê Gelîyê Zîlan da çek û sîlahek giran, xenîmeteke mezin dikeve ber destê kurdan. Ev şer di arşîv û raportên dewletê da jî kêm zêde bi vî awayî hatiye qalkirin: "Di vê bûyerê da xisara Alaya Seyar a 5. bi vî awayî bû: 2 zabit, 16 leşker şehîd; 2 zabit, 2 leşker birîndar; 150 leşker, 81 heywan winda bûye; 2 makînelîyên giran, 11 makîşnelîyên sivik, 144 tivingên peyadeyan keti- bûn destê serhildêran."4 Ferzende Beg, bi dehan şerên weha giran da têkoşîyaye û tu car ji ber dijmin nerevîyaye. Hetta di şerekî Agirîya Mezin (1930) da, kozika wî û hevalên wî bi sedan gulleyên topan tê 4 Faik Bulut, Devletin Gözüyle Türkiye'de Kürt Isyanları, rûp: 163 94 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Ferzende Beg --- Page Break --- hilweşandin. Ferzende ji ranê xwe birîndar dibe. Hevalên wî dixwazin Ferzende hinek ji kozikê dûr bixin da ku demek bêhna xwe vede, lê ew dev ji kozika xwe bernade û weha dibêje: "Gava Rom bizane ku torinekî Hesenî du gavan ji çepera xwe dûr ketiye, ew vê yekê wek serdestîya xwe dizanin. Ez qîma xwe bi mirinê tînim lê ne bi vê yeka han."5 Li ser Ferzende Beg û malbata wî gelek stran hatine gotin. Yek ji wan sitranan jî, li ser Şerê gundê Navorê ye. Di vî şerî da Ferzende Beg tevî jin, dê û kurê xwe yê heft salî sê roj û sê şev di ber xwe dide. Dema Ferzende birîn- dar dikeve û ji hal dikeve, Besraya jina wî tivinga mêrê xwe hildide û şereke lehengî dimeşîne ta ku dîl dikevin destê dijmin. Stran weha ye: Asîyayê bi sê denga bang dikir, digot Lê lê Besrayê, rebenê sibe ye Şerek li me qewimî Li ber sûr û bedena Selîm Begê LihewşakafirêEmirtûman(qumandarêÎranî) Ji êvara Xwedê da. Asîyayê digot lê lê Besrayê Agirê Helebê bi derê mala bavê te ketê Tu here li ber çoka Ferzende rûnê Bêje Ferzende, mala te xirab be Mala min jî pê ra Te digot, "Ez Ferzende me Ez bavê Elfesya, siwarê Eznawir, Xwedanê çapilîya biçûk im Li welatê Tirk û Îranê da Mêr li ser min ra qet tune ne." 5 Mehmed Uzun, Antolojîya Edebîyata Kurdî, rûp : 256 Ferzende digot, Besê Bila agirê kulê bi derê te keve Li pêşîya me leşkerê Emirtûman e Ecemê bê dîn û bê îman e Li ser serê me gurmînîya topan e Gire gira tomotîkên makînelîyan e Nade me molet û eman e Ez ê bi cotê gullê vî zalimê birîndar im Eva ne şerê Hesenan e, ne şerê Heyderan e Ne şerê duwanzde bavê eşîran e Ev şer, şerê tev kurdan e. Ezê bi gulla tomotîka vê kafirî birîndar im Destê min tetika modolîyê nagire Heyfa min nayê li kuştina mêran û şêran Heyfa min tê li wî heyfî Çar zabitê vî kafirî Li ser me ra sekinîne Ji milê Silêmanê Ehmed Bavê Kazim stendin modolîyê."6 Asîya ya dîya Ferzende Beg jî di vî şerî da li ba kurê xwe bûye. Heyf û mix- abin ku ew di vî şerî da tê kuştin. Dîsa di stranekî da, banga Asîyayê bo bûka wê Besrayê, weha hatiye vegotin: Asîyayê bi sê denga dikir gazî Digot, Besrayê rebenê rabe bireve Dergûşa milê te lawîn e Tu destê Elfesya bigire Ji nav şerê derîne. Besrayê digot Asîyayê, Dayê, tu çawa gotinên weha ji min ra dibêjî Dora lingê mala Emer Axa Herdu peyayê mala mistefa Axa tev bigere.7 3 Her weha di straneka din da jî, ji devê xesîya Besrayê lehengîya wê tê Asîyayê bi sê dengan li Besrayê dikir gazî 6 Yilmaz Çamlibel, Gilîdax Bêxwedî Nîne, rûp: 69 7 Jêdera berê, rûp: 70 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 95 Ferzende Beg --- Page Break --- Digot rebenê serê vê sibengê Dilê min porkurê dîsa tîn e, tîn e De tu rabe tivinga Ferzende Begê hilîne Bikeve hafa meydanê Tola me ji dijmin bistîne. Hela bala xwe bidin dîya Elfesyayê Ketiye nava şerê giran Wekî şêran tol distîne Wele tu şêr î, haza qîza şêran î Lêxe, dîya min bî, lêxe Bila dergûşa milê min Şêr li her derî şêr e Çi mê ye, çi nêr e.8 Wekî ku me got, gelek stran lı ser Ferzende hatine vegotin. Yek ji wan stranan jî, piştî têkçûna Tevgera 1925an e. Di stranê da jî aşkera dibe ku Şêx Seîd û gelek pêşewayên serhildanê hatine darvekirin û ev rewş xemgînî- yeke mezin li ba şervanên kurd çêki- riye. Dîsa aşkera dibe ku piştî têkçûnê jî şer li gelek deverên Kurdistanê berdewam kiriye. Dema Ferzende û digel gelek kesên ji malabata Şêx Seîd, ku li jorê hatiye qalkirin, vekişîyane alîyê Îranê, di rê da him li welat him jî li alîyê Îranê şerên giran qewimîne. Strana li jêr jî, li ser vê yekê ye: Axawo, axawo… Axawo wezê li dîyarê Donika şewitî Mendenîxa kavil ketim wê bi nik e, Herke hûnê salix û solixê Ferzende ji min bikin, Mêrekî bi dilî çar gurçik e. Axawo, axawo axawo… Axawo, wezê li dîyarê Donika şewitî Mendenîxa kavil ketim orta dinê Du hezar û hefsed eskerê vî Contirkî, 8jêdera berê, rûp: 71 Kişîyaye ser qeleçîya Ferzende bi hicûma lêx- istinê. Rû simêlê Ferzende ji boxa gullên barûtê xal ketinê. Ferzende li herafê meydanê li Evdilbaqî kire gazî, Evdilbaqî li Keremê Qolaxasî kire gazî, Go: "Çilqeda lawo, çê bin, bixebitin Serê me ne çêtir e ji serê Şêx Seîd Efendî, Şêx Elî, Şêxê Melaka Îro sê roj, sê şev e dara daraxaciya Dîyarbekirê dardakirîne.. Axawo nemînim, nemînim Maqûlo nemînim, nemînim, nemînim, Wezê nemînim eşîreta Hesenan ra mîro.9 Çavkanî: 1-Ihsan Nuri Paşa, Ağrı Dağı Isyanı, Perî yayınları 2-Kemal Süphandağ, Ağrı Direnişi ve Haydaranlılar, Fırat yayınları 3-Yilmaz Çamlibel, Gilîdax Bêxwedî Nîne, Weşanên Deng 4-Faik Bulut, Devletin GözüyleTürkiyede Kürt Isyanları, Yön yayınları 5-Hasan Ünlü-A.Halik Aydın, Kürt Önder ve Aydınlarının Biyografileri 6-Mehmed Uzun, Antolojîya Edebîyata Kurdî 7-Rohat Alakom, Xoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, Weşanên Avesta 9 Rohat Alakom, Xoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, rûp: 88-89 96 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Ferzende Beg --- Page Break --- Mihemedê Elîyê Unis, wekî gelek pêşîvanê kurd, mêrxasekî di dîroka nivîsandî de, bi layiqî ne qeyd kirîye. Destana ku di şerrê çîyayê Sasun da afirandiye nehatiye nivîsandin. Jeno- sîd û dijwarîyên bi serê wan de hatine di qeydên dewletê yê eşkere de derbas nabin. Bi kurtayî dewlet navê wê qirkirinê danîye "hereketa tedîp, tenkîl û pakişkirinê." Lê belê serpêhatîyên wan wekî piringekî agir tim li ser dil û cigerê malbata wî pê dikeve. Mihemed Axa di sala 1863 de li herêma Xerza li gundê Mêrgan ku bi Hezoyê (Kozluk) ve girêdayî ye hatiye dinê. Mihemed Axa di nav zaruwê Elî de yê herî mezin bû û serekeşîr jî ew bû. Elîyê Unis, ji Mala Şeref e. Mala Şeref, milek ji milê eşîra Kîka(Kîkî) ye. Mihemed Axa mirovekî bîrewer û di çanda eşîrî de mêrxasekî di ser xwe de bû. Ji xelqê xwe re gelek dilovan bû. Bi doza welatê xwe ve girêdayî bû û li himber kolonyalîstên ku çav ber-dabûn welatê wî tekoşerekî bê hempa bû. Bi tu awayî tawîz neda dijminan û şerekî bi mêrxasî da. Kesê biketa tengavîyekî, xwe dispart Mihemedê Elî. Ew jî alîkarîya ku ji destê wî bihata dikir. Dîndarekî mutewazî bû û tim jî ji zor- dara re şûrê wî kişandî bû. Mihemed Axa kiryarên Osmanîya û bi taybetî jî sîyaseta wan a li ser Kurdistanê baş nîrxandibû. Zanibû ev pêvajo weha dom nake û wê erdê wan ji destê wan bêne girtin û mafê kurdan bêne perçikandin. Pêdivîya welat biha- ta parastin, lê belê bi çi awayî? Ji bo vî çareserî divîya. Mihemed Axa xema vî tiştî dixwar. Her weha pêwendîyên eşîra xwe bi eşîrên der û dorê xwe re zêde dikir. Dostanî û mirovatîya xwe xwirttir dikir. Hay û gumana xwe ji şêx û alim û ronakbîr û rêxistinên kurd re nedibirrî. Dewleta Tirk jî vala nedisekînî û dixwest her bi çi awayî be Mihemed bi Mihemedê Elîyê Unis M. ÇÎYAYÎ B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 97 --- Page Break --- hinek tiştan tema bike û bêxe bin ban- dora xwe. Rojekî midurê tapuwê yê Zoqê tê gundê Girêewês ba Mihemed Axa. Midur dibêje: " Mihemed Axa, tu çima erdê xwe tapu nakî?" Mihemedê Elî: "Ji min re tapu ne lazime." Midurê Tapuwê: "Axa, eger tu bixwazî heta cîyê ku tu destê xwe pêve dirêj bikî ezê li ser te tapu bikim." Mihemed: "Ne xêr ezbenî, ez tapu jî nakim û bac jî nadim dewleta Tirk." Mihemed Axa doza welatekî dikir, ne ew kes bû ku bi van bertîl û fen û fûtan bixapîya. Di jîyana xwe de di bin tu şertî de prîm bi leşker û birokrasîya dewletê neda. Wekî çîyayê Sasun serbilind, bi sebir û qayim bû. Berîya serhildana Şêx Seîd, wekî tê zanîn pêşîvanê rêxistina Serxwebûna Kurdistanê, Xalid Begê Cibrî û Yusuf Zîya bi gelek zor û zehmetîya xebatekî li dar xistibûn. Di heman demê de her ronakbîr û doz- karê kurd bi awayekî li çareserîyek digerîya. Di vî warî de, xebatên dîplomatîk û leşkerî xwedî ci- yeke girîng bûn. Ji bo vî yekê Abdulrezaq Bedîrxan jî çûbû Rusya û hinek hevdîtinên wî bi Rusya re çe bûbû. Rojekî nameyek digîje destê Mihemedê Elî. Mihemed vê nameyê dixwîne û gazî birayê xwe Evdirhman û Derwêş dike. Name dide wan û wan rê dike ba Cemîlê Çeto. Evdirhman û Derwêş diçin ba Cemîlê Çeto wê nameyê didinê. Di nameyê de weha dinivîse: "Ez Evdilrezaq Bedirxan im. Ez niha li Gokmeydana Bilîsê li ber gora Şehîdên me Seyîd Elî, Şêx Şabedîn û Mele Selîm rûniştîme û vê nameyê ji we re dinivîsim. Gelî Şêx û Axayên Kurdistanê; vêga tirk ser tenişt ketine, eger me dahfekî li wan da û me wan da erdê, ji xwe em gîhiştin meqse- da xwe û emê serfiraz bibin. Yan nexwe ku tirk fersend dîtin û ketin ser lepê xwe, wê zikê jinê kurda yê bi zaru (hemle) bi singoyê tifingê xwe biqe- lêşin û zarukên di zikê dayika xwe de bikujin. Min bi Rusya re peymanek çêkirîye. Bi gorî vî peymanê wê Rusya bi leşkerê xwe alîkarîya me bike. Herkes bila qertê xwe bistîne û wextê Rus hatin bila nîşanê wan bidin û wextê serhildanê her eşîr bajarê xwe bigrin." Cemîlê Çeto ev name dixwîne û wiha bersiva Evdirhmanê Elî dide: " Wun bi vî nameyê ve ser seran û ser çavan hatin, lê mixabin ez niha ji we re nikarim bêjim erê yan jî na. Eşîra min (Pencenarî) mirîdê Şêx Mahmud in. Ezê ji Şêx Mahmud re bibêjim eger Şêx go erê, ez bavê Feremez im, Zoqê û Sêrtê jî têra min nake. Eger Şêx go na, wellehî wê Gêncoyê Çeto ku birayê min e, wê devê tifingê bêxe tenişta min û tilî bikişîne, wê bêje min destê xwe bi kesk kir, min kafirekî hevalê Urus(Rus) kuşt." Li ser vî bûye- rî, Cemîlê Çeto diçe ba Şêx Mahmud û vê meselê jê re dibêje. Şêx Mahmud, li civatê ji mirîdê xwe re dibêje: "Wun dizanin Cemîl ji bo çi hatîye? Nameya Evdilrezaq Bedirxan anîye, di nameyê de dibêje wê Urus were nav me, emê tirka ji nav xwe derxin." Mirîdê Şêx Mahmud jî: "Baş e Qurban, Seyda (Şêx Mahmud) çi dibêje ji vî îşî re?" Şêx dibêje: "Ewê ku seatek li hidudê Urus nobet bigre, wekî 70 hezar sal îbadet bike hewqas xêra wî zahf e." Cemîlê Çeto destvala vedigere û di cîyê xwe de rûdinê. Lê belê ev helwesta wî têr nake ku ji îdamê xelas bibe. 98 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mihemedê Eliyê Ûnis --- Page Break --- Mihemedê Elî ji bo serhildanê hazirîya xwe dikir, welew bi serê xwe jî bimîne (mixabin di dawî de jî wisa bû) sond xwaribû ku bandora tirka li welatê xwe qebûl nedikir û weku sembol şewqeya Kemal danetanî. Mineta wî zêdeyî Xwedê ji tu kesî re tinebû. Wextê serhildana Şêx Seîd dest pê dike, Mihemedê Elî bi bira û eşîra xwe ve digrin ser Hezo û dixwazin ku erkana dewletê teslîm bistînin, belê dixwaze bê xwîn rijandinê vî îşî safî bike. Li ser vê bûyerê, Midurê nehya Milefan (Milefan gundekî li rojhilatê Hezo dimîne) Cemîl Efendî telgiraf dide Dîyarbekirê. Di têl- girafê de dibêje: "Li Hezo xwîn leşan dibe, acele îmdat." Qolordîya Dîyarbekirê dikeve rê û bi ecele, bi lin- gan bi rêde tên. Wextê digîjin Hezo Kumandanê tirk lê dinihêre agahîya Cemîl Efendî ne di cî de ye û facîayekî mezin tineye. Kumandan dibêje: "Li ser agahîya te min wisa li leşkerê xwe ecele kiriyê ku heta em gihîştine Hezo, 13 leşkêrê ku nikaribûn bi rê de bihatana û westi- yabûn bi potîna xwe min serê wan perçiqandîye." Leşkerekî giran bi ser zaruwê Elîyê Unis, Qewmê Çîyê ve digre. Lêbelê bi serekatîya Mihemedê Elî, zaîyatên mezin didin leşkerê tirk. Leşker cîyê ku pêve diçe xelkê bê çek, bi hovîtîyekî bêemsal re rûbirû dihê- lin. Leşker têk diçe û şikestê dixwe li himber çekdarên Mihemedê Elî. Ji bo heyfa xwe hilînin, gundan dişewitînin û xelkê bêçek gullebaran dikin, wan davêjin ava kelîyayî û çiqas hovîtîyek di dilê wan de heye bi cih tînin. Serhildana Şêx Seîd têk diçe, lêbelê berxwedana Mihemedê Elî bi hemû heybeta xwe ve didome. Artêşa tirk bi hewqas hêzekî mezin û xwirt, bi hewqas leşker, çekên giran, şewat û hovîtîyê şikestên dijwar dixwe li himber Mihemedê Elî. Walîyê Sêrtê Îbrahîm Ethem tê Milefan û 2 kesê navbeyncî rê dike ba Mihemedê Elî, dixwaze wî bi dest bixe. Ji ber bêbextî ya tirkan, Mihemedê Elî bi xwe naçe, lêbelê Evdirhmanê birayê xwe yê biçûk rê dike ba Walî. Walî dixwaze ku Mihemedê Elî hemû çekan teslîmê dewletê bike. Mihemedê Elî dibêje: "Bi şertê ku leşker xwe paşve bikşîne, emê çekên xwe teslîm bikin." Walî ji Evdirhman re dibêje: "Sucê we li ba dewletê gelek mezin e. Wun him heval- bendên Şêx Seîd in û him jî me sah kirîye Nuh Begî(ji eşîra Xwêytî) ji we re 50î hezar zêrên îngîlîz anîne. Ji bo wun tifinga bistînin û bidin eşîrên der û dora xwe û li himber dewletê rakin. Eger wun tifingê xwe nedin, tê wî maneyî ku ev tişt rast in. Ji ber vî jî wê dewlet leşker bişeyîne ser we." Evdirehman wekî ku Mihemed jê re gotibû, tes- lîmkirina çekan qebûl nekir û walî dest vala vedigere Sêrtê. Piştî vî bûyerê leşkerekî giran tê Hezo û hildikişe çîyê. Mihemedê Elî, eşîrên der û dor dicivîne û tev bi hev re sond dixwin ku heta dawî ji tirka re serî daneynin. Mihemedê Elî bi eşîra xwe ve xwe didin çîyayê Arzîv, Karmelêh û Şelaş. Ev çîyayên han, çîyayên Sasunê yên herî asê ne. Qumandanê leşkerî bi kîn û xezeb tijî bû, çiqas leşker bihata kuştin hewqas xelkên bêçek û belen- gaz dida kuştin. Li himber vî hovîtî, Mihemedê Elî emrekî qetîî dabû tekoşeran ku heta ji wan were bila leşkerê bê ritbe neku- je. Îmanca yeke- mîn tim li ser quman- dana be. Mihemed digot, leşker di bin emir de ye. Serleşkerên tirk li gelek B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 99 Mihemedê Eliyê Ûnis --- Page Break --- cîyan însanan di xanî û çala de saxe sax dişewitandin. Di serhildana Sasun de serleşkerê artêşa tirk Cemal Madanoðlu jî di pirtûka xwe ya Serpêhatî(Anilar) de wê wahşetê teyît dike, ku tekoşerên kurd ji bo leşkerên bêritbe ne kujin îhtîmamekî zêde nîşan didana. Cemîlê Çeto û Şêxê çîyê Emînê Seyîd têne girtin. Dewlet ji devê wan ji Mihemedê Elî re name dinivîse. Di nameyê de weha dibêje: "Me hemîya rastîya Hikumeta Tirka dît û me xwe siparte dewletê. Ji bo te jî tiştek tine, were tu jî teslîm bibe. Eger tu bawer nakî û tu bi xwe nayî jî, bira û pis- mamên xwe bişeyne, guneh in, bila li serê çîyê perîşan nebin, wextê ji te re bawerî çêbû tu jî were." Mihemedê Elî jî weha bersiv dide vî nameyê: "Bila Hikumet Emînê Seyîd û Cemîlê Çeto berde û bila werin ba min, emê hev bibînin, eger hikumet bext bide me, welew ez neyim jî, ezê bira û pismamê xwe bişeynim." Mihemedê Elî, di- xwest Cemîlê Çeto û Emînê Seyîd ji destê dewletê xelas bike. Tirk jî dixwestin Mihemedê Elî bigrin û aqu- beta Şêx Seîd bi serê wî ve bînin. Mihemedê Elî, tirka baş nas dikir û li himber fet û dahfikên wan, der û dorê xwe jî şîyar dikir. Serma û zeber, temînkirina xwar- inê, parastina zar û zêçan, îxaneta hin eşîrên der û dor… her yekî bi serê xwe enîyekî şer û serhildanê bû. Di ser vî de, li welat yek pelekê darê nemabû ku li himber dewletê bilebite. Serhildana di bin serokatîya Şêx Seîd de şikestibû û hemî serekeşîr û pêşîvanê kurd, yan hatibûn darvekirin yan jî hatibûn nefî kirin. Mihemedê Elî bi 7 birayê xwe (Mistê, Xelîl, Evdirehman, Derwêş, Unis, Şêxo û Nuredîn) û pismamên xwe ve 63 tifing bûn. Yê ku bi çekdarî tevlî serhildanê bûbûn bi tevayî 300 tifing bûn. Ew çîyayê asê yên Sasunê ku zivis- tana lawir têda îdare nedikir, Mihemedê Elî xwe lê girtibû: Karmelêh, Arzîv û Şelaş. Mihemedê Elî li himber dagirk- erîyê bi dewletekî 700 salî re şer dikir. Artêşa vî dewletê bi hemû îmkan û çekên xwe yê giran bi ser Sasun û Hezoyê ve girtibû. Ev leş-ker axlebê wan ji Dîyarbekir, Sêrt, Mûş, Mêrdîn, Çewlîk û Bilîsê ve hatibûn. Li sala 1926an, di meha Hezîranê de xwarina wan namîne. Mihemed Dixwaze zar û zêç li hinek cîyê ewle bi cîh bike û ji bo ku bi tekoşerê xwe ve tekoşîna xwe çêtir bikin berê xwe didin çîyayê Poragan. Bi şev li Hormeyînan li wan diqewime û heta şeveqê şer dikin. Di vî şerî de 2 boluk leşker telef dikin û 63 kes jî ji wan birîndar dibin, belê kesek ji wan nayê kuştin. Ev birîn- darên hanan, axlebî ji ber tesîra perçeyên bomba bûn. Di vî şerrî de Mihemedê Elî bi 13 cîyan birîndar dibe. Di vî şerrî de gelek çek û cebilx- aneyên leşkeran jî ji wan re dimîne. Ji xwe çek û cebilxanê wan, xenîmetê şer bûn. Piştî vî şerrî Mihemed, jin û zaruyan bi xwe re dike sê cî. Qismek jê dişeyîne nav eşîra Modka, qismek dişeyîne nav eşîra Şîgo û qismek jî bi xwe re dihêle. Modkî bi dilovanî û camêrî li wan zar û zêça xweyî dertên û wan diparêzin. Lê belê Şîgoyî, jin û zaruyê mala Elîyê Unis teslîmê dewletê dikin. Li himber vî îxaneta xwe serekeşîrê Şîgo Derwêşê Dogij, pişt re bi destê serleşkerê tirk hate kuştin. Rojekî Mihyedînê Kurê Mihemedê Elî 100 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mihemedê Eliyê Ûnis --- Page Break --- li ser ferşê devê kanîyekî limêj dike. Ji dûr ve leşker wî dibînin û bi mîtralyozê lê didin. Mihyedîn ji her du lingê xwe birîndar dibe. Birîna wî xedar e. Ewê pê re wî tînin şikefta Karmelêh û li wir tê tedawîkirin. Nêzîkî saxbûna birîna wî, gilîya wî tê kirin û leşker bi ser şikeftê ve digire. Leşker yekser nayê, rêberê leşkera, yek ji xelqê Hezo bi navê Evdê Fatê tê ba Mihyedîn û dibêje: "Yuzbaşî soz daye ku tiştek bi te nakin û wê te ji bo tedawîyê bibin Sêrtê." Rindîxana dîya Mihyedîn û Reqya meta wî û çend kesên dî jî di şikeftê de li balê ne. Li ser gotina Evdê Fatê, Rindîxan dilê wî bi kurrê wî Mihyedîn dişewite û dibêje xwe teslîm bike bila te tedawî bikin. Mihyedîn jî çekê wî li ber serê wî bû û digo ez bi saxî xwe teslîmê tirka nakim. Piştî ku Evdê Fatê vedigere ba yuzbaşî, şikeft gullebaran di-kin, bombe davêjin lê belê tesîr nake. Paşî Mihyedîn qebul dike. Leşker sedye tînin, Mihyedîn datînin serî û dibin. Yuzbaşî leşkeran, Mihyedîn û wanê din di alîyekî de rê dike, Rindîxan û Reqya jî di alîyekî dî de bi rê dike. Rindîxan dinihêre ku sedya vala li ser milê leşk- era ye, hatin û di ber wan de derbas bûn. Fêm dike ku Mihyedîn hatîye kuştin. Leşker jî li ser gotina yuzbaşî wextê ji hafa wan winda dibin, serê Mihyedîn jêdikin û bi xwe re dibin(artêşa tirk ji serê jêkirî re xelat danîbû, ev serî jî, serê kurrê Mihemedê Elî bû, giranbiha bû). Li ser vî Rindîxan ji Reqya re dibêje, piştî ku Mihyedînê min kuştin ez bi saxî bi leşker re naçim. Îzna xwe ji leşker dixwazin û dibêjin em destmêj bigrin. Piştî ji hafa leşker winda dibin, herdu bi hevre xwe davêjin ava çem. Piştî ku dereng dimînin, Evdê Fatê deng li wan dike lêbelê tu pêjin tineye. Evdê Fatê bi Yuzbaşî ve li wan digerin dibînin ku bi avê de diçin. Reqya ji avê sax dertînin, Yuzbaşî dixwaze serê wê jêke lê belê Evdê Fatê nahêle. Rindîxan xeniqîye û ji giraniya jana dilê xwe li binê ava çemê Şîpêr sekinîye. Di heman demê de di navbeyna Rindîxan û mêrê wê Mihemed Axa de sohbetek çêbûye. Mihemed gotîye: "Rindîxan ez ditirsim tu bi saxî bikevî destê tirka." Rindîxan jî dibêje: "Tu ji Xwedayê xwe bawer bike ez bi saxîtî xwe naxim destê wan." Belê, tirsa Mihemedê Elî nehate serê wî, Rindîxan jî li ser sozê xwe ma û serê şêrê çîyayên Sasun netewand li himber dost û dijminên wî. Ji Mala Elîyê Unis, jin û zaruyê ku dikevin destê dewletê wan dêxin çalekî mezin û wê agir berdin wan bi şewi- tînin. Piştre artêş, biryara xwe digo- hirîne û wan rê dikin Zoqê ya qeza Sêrtê. Heta ku wan nefîyê Anadolê bikin li wir di xirbeyê xanîyan de dimînin. Muddeîumum (Sawcî) ji bo ku wer- aqeya tesbîtkirinê çêke diçe ba wan. Jina wî jî pêre ye. Çavê jina sawcî di nav van hêsîran de diçe ser zarukekî li ber şîr. Jina sawcî dibêje vî zarukî bidine min. Zaruk, navê wî Ehmed e, kurê Mihemedê Elî û Rindîxanê ye. Ji ber ku Rindîxan ne sax e, Zarîya jina Mihyedîn li Ehmed dinêre. Zarîya naxwaze Ehmed bide. Jina sawcî dibêje: "Ciyê we serma ye, zaruk gunehe, wî bidine min, wextê emrê nefiya we hat werin zarukê xwe bibin. Wextê nefiya wan kifş bû ku dê herin Anatolê, diçin zaruk ji jina sawcî dixwazin. Jina sawcî dibêje : "Zarukê we mir." Ji gotina wî bawer B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 101 Mihemedê Eliyê Ûnis --- Page Break --- nakin lê belê hêsîr in, nikarin dawa zaru- ka xwe bikin. Şerr bi hemû dijwarî didome. Ew kesê ku têne girtin yan têne kuştin yan jî nefî yê Anatolê dikin. Di sala1928an de dewlet efû îlan dike. Herkes tê cihê xwe. Dewlet, xeber dide Cemîl Efendî yê Midurê Nehya Milefan. Dixwazin Mihemed bi çekên xwe ve teslîm bibe. Mihemedê Elî teslîmîyetê qebûl nake. Dibêje: "Eger rast e, efû derketibe, wê dewlet çi bike ji min. Ji xwe ez li vir im. Eger çek bixwaze ez çek jî teslîm nakim, ez li bextê tirkan ewle nabim." Li ser vî Cemîl Efendî dibêje Mihemed Axa wiha nabe, ji bo şerefa dewletê be jî usulen divê tu tiştek çek teslîm bikî." Mihemedê Elî jî 6 tifingê ku naşixulin dide teslîmkirin. Ew bi xwe jî naçe tes- lîm nabe û tu îfade nade. Rojekî hinek leşkerên qereqola Milefan diçin gundê Mihemed Axa ji bo şewatê dar û ber dixwazin. Çend heb zaruyê Mala Elîyê Unis jî ku bi tirkî nizanibûn, ew û leşkeran ji hev fêm nakin û şer dikin. Zaruyê mala Elî destê leşkeran girê didin û dibin Milefan ba Cemîl Efendî, dibêjin : "Ev leşkerê we dîn bûne, wan bigrin." Cemîl Efendî vê bûyerê hazim nake û radibe bi leşkeran zaruwê Mala Elî li qereqolê hepis dike. Mihemedê Elî çawa ku vê meselê sah dike, diçe Milefan. Cemîl Efendî dertê pêşîya Mihemed, bi xêr hatina wî dike û dibê- je: "Keremke qahwekî vexwe." Mihemed jî dibêje: "Wextê tu zaruwê me berdî, wî wextî ezê qahwa te vexwim." Cemîl Efendî jî dibêje: "Ez bixwe nikarim wan berdim, mifta derî ev e, kerem bike tu wan berde." Mihemed mifte dide destê yekî û girtîyan ji hindiro dide berdan. Piştre Mihemed ji zaruyên ku hatibûn girtin re dibêje: "De herin destê Cemîl Efendî û carekî dî tiştekî wisa nekin." Cemîl Dibêje: "Nexêr, bila werin destê te, te wan da berdan." Piştre Mihemedê Elî bi Cemîl Efendî ve rudinên qehwe vedixwin. Mihemed tê malê û nexweş dikeve. Bi vî nexweşîya xwe rehmet dike. Wisa xwîya ye ku di wî qehweyî de jahr hebû. Ji ber di milê wî de birînekî kevin yê fîşekê der dabû. Wextê qehwe vedixwin kurê Cemîlê Çeto, Evdê jî pê re ye û wî jî qehwe vexarîye. Evdê Cemîlê Çeto piştî ji Mihemed vediqete leqî Eloyê Hekîm tê û Eloyê Hekîm şîr didê û wisa ji jahrê xelas dibe. Mihemedê Elî, li himber îsrara birayên xwe ku dixwazin hîn bibin ev derp ji ku gihîştîye ev wesyet dike: "Qetîî hun nekevin pey heyfa min. Eger îşekî we yê resmî hebe pirsa xwe bi Cemîl Efendî bikin." Li ser vî bûyerî, Mihemedê Elî jîyana xwe ji dest dide û diçe ser dilovanîya xwe di sala 1930 de. Ruhê wî şad û gorê wî fireh be. 1ê Îlona 2007 102 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Mihemedê Eliyê Ûnis --- Page Break --- "Ahemenidlerin cihangirlik zamanında, onların öncüleri ve kahra- man askerleri olan arslan Kürtler! Beşyüz yıldır yattınız. Yeter artık. Uyanınız. Sabahtır. Yoksa vahşet ve gaflet sizi vahşet sahrasında yağma ede- cektir. Ilâhi hikmet denilen âlem maki- nesinin nizamı ve telgraf hattı gibi bütün âleme dalbudak salan Tanrı'nın nurlu kanununun kurucusu olan ilâhî hikmet, ezel ufkundan kader parmağını kal- dır- mış size emrediyor ki: Ayrılık, gayrılıkla damla damla dağınık sular gibi boşa giden hamiyet ve kuvvetinizi milliyet fikriyle birleştirip kaynaştırarak zerrel- erdeki küçük cazibelerden bir umumî ve millî cazibe teşkili ile Kürtler gibi büyük bir kütleyi dünya gibi döndürerek Islâm ve Osmanlı şevket güneşinin mevkibinde parlak bir yıldız gibi cazibesine uymak- la muvazeneyi ve umumî ahengi muhafaza ediniz" (Said-i Kurdî) GİRİŞ Said-î Kurdî gibi toplumun geniş kesimlerine mal olmuş insanların yaşamını anlatmak, onu anlamak için Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi Metin AKTAŞ Said-î Kurdî B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 103 --- Page Break --- onların yaşadığı tarihsel dönemi anla- makla mümkündür. Çünkü Said-î Kurdî yaşadığı tarihsel dönemle bütünleşmiş bu tarihsel dönem üze- rinde derin izler bırakmış önemli bir Kürt düşünürü, alimi ve siyasetçisidir. Burada karşılıklı bir etkileşim vardır. Nasıl Said-î Kurdî yaşadığı tarihsel dönem üzerinde derin izler bırakmışsa, yaşadığı tarihsel dönem de Said-î Kurdî'nin üzerinde aynı oranda etkide bulunmuş, onun kişisel karakterini ve ruhi dünyasını şekillendir- miştir. Bu yüzden Said-î Kurdî'yi yaşadığı tarih- sel dönemle birlikte yorumlarsak onu anlayabiliriz. 1873 yılında Bitlis'in Hizan kasaba-sının Nurs köyünde doğup 1960 yılında Urfa'da ölen Said- î Kurdî'nin yaşamını üç ana döneme ayırabiliriz. Çünkü bu üç dönem, içerisinde bulunduğu toplumsal dönüşümlerin üzerinde derin izler bırakarak Said-î Kurdî'nin kişilik dönüşümünü sağladığı dönemlerdir. Büyük alt üst oluşumların yaşadı tarih- sel dönemlerde yaşamış bu tarihsel dönemlerde top- lumun üzerinde önemli etkilerde bulunmuş Said-î Kurdî'nin bu üç ayrı evrelerdeki siyasal duruşunu, davranışlarını analiz etmek ayrı bir araştırma konusu olduğu için ben bu yazıda bu konuyu burada bırakarak yazıma devam ede- ceğim. Said-î Kurdî'yi ne kadar tanımış olsak da, onu anlatırken mutlaka eksik bırakacağımız bir yönü olacaktır. Iki dünya savaşı ve büyük toplumsal altüstlerin yaşandığı bir tarihi dönem- de toplumun en önde olan şahsi- yetlerden biri olan Said-î Kurdî'yi anlatmak, yorumlamak, kişiliği hak- kında kati bir sonuca varmak ve bu konuda toplumsal bir mutabakat sağla- mak mümkün değildir. Çünkü Said-î Kurdî gibi toplumlar üzerinde derin izler bırakmış ve onlarla bütünleşmiş insanlar üzerinde toplumun bütün kat- manları, kesimleri kendinden bir şeyler bulur, sahiplenir. Ve dolayısıyla toplumun her kesiminden insanlar onu kendinden biri olduğunu, kendine ben- zediğini söyler. Onun kişiliğinde ken- dini, kendi düşüncesini, inancını, gele- ceğini arar. Nihayet bugün ülkemizde farklı siyasal bulvarlarda koşan kesim- ler Said-î Kurdî'yi kendinden olduğunu, kendileri gibi düşündüğünü, inandı- ğını, yaşadığını iddia etmekte- dirler. Burada üzerinde durmamız ve altını çizmemiz gereken çok önemli bir nokta var; sistemin Said-î Kurdî'ye bakışı. Bu önemli noktayı anlamadan bugün bize tanıtılan Said-î Kurdî'yi anlamamız mümkün değildir. Üzüle- rek görüyorum ki kapitalist sistem Said-î Kurdî gibi kişilerin, önemli şah- siyetlerin toplum ve halkın üzerindeki etkilerini bizden daha iyi analiz ederek onları hizmetine sunmayı, hatta onlar- dan para kazanmayı çok iyi biliyor. Egemenler, yaşamını zindanlarda geçiren Said-î Kurdî'nin düşün- celerinin toplum üzerindeki etkilerini zorla yok edemeyeceğini görünce, Said-î Kurdî'yi kendilerine ben- zeştirmeyi ve onun kendi iktidarlarının taraftarı olduğunu savunmaya başladılar. Kanımca bu konuda başa- rılı da oldular. Aslında bu kapitalist iktidar sahiplerinin başarılarından çok bizim başarısızlığımızdır; çünkü biz 104 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- tarihimizi analiz ederek tarihsel dönüşümler üzerinde derin etkilerde bulunmuş Said-î Kurdî gibi düşünür ve siyaset adamlarını anlamayı başara- madık. Hatta Said-î Kurdî gibi tari- himizin üzerinde derin izler bırakmış insanların reddi üzerinde yeni bir tarih inşa etmeye kalktık. Bu önemli şah- siyetleri egemenlere kaptırdık. Son yıl- larda yeni yeni geçmişin reddi üzerinde tarih oluşturma düşüncesine alternatif hareketler gelişiyor ama bun- lar da yeterli değil. Yinede bu çabaları desteklemek teşvik etmek gerekir. Egemenlerin altüst ettiği tarihimizi yerli yerine oturtmak için bu tür tari- hçilere, araştırmacılara ihti-yacımız var. Çünkü biz bunu yapmazsak kapi- talistler bizi köklerimizden kopararak ölüme mahkûm ederler. Nasıl ki geçmişin inkârı üzerinde bir gelecek inşa etmeye kalkmak yanlışsa, gele- ceği de geçmişe benzeştir-meye kalk- mak o kadar yanlıştır. Aslında geçmişin inkârı üzerinde bir gelecek inşa etmeye kalkan kesimlerin korkusu geçmişi aynı olduğu gibi bu güne uyarlamaya çalışan kesimlere duyduğu korkuya tepkidir. Nasıl böyle bir tep- kin sonucu geçmişin inkârı üzerinde gelecek kurmaya çalışan kesimleri haklı kılmazsa, geçmişin inkârı üzerinde gelecek kurmaya çalışan kes- imlere tepki olarak geleceği geçmişe benzeştirmeye kalkan kesimleri de haklı kılmaz. Bu her iki bakış tarzı da yanlıştır. Tarihimizi araştırırken gele- ceğimizi kurarken bu her iki saplantı- dan kurtulmak zorundayız. Geçmişin redi üzerinde tarih oluş- turmaya çalışan insanların en büyük yanılgıları geçmişi bugünün gözüyle analiz etmiş olmalarıdır. Bu doğru bir tarihsel bakış değildir. Geçmişi anla- mak için olayları, kişileri yaşadığı tar- ihi dönemlerdeki iktisadi, siyasi, kültürel yapıyı incelemek lazım. Başka bir iktisadi, siyasi, kültürel koşullarda yaşamış şahsiyetleri bu günün iktisadi, siyasi, kültürel gelişme tarzına göre değerlendirmeye kalkarsak yanlış sonuçlara ulaşırız. Ancak bu şekilde davranırsak geçmişi anlayabiliriz. Ister beğenelim ister beğenmeyelim bütün halkların olduğu gibi Kürt halkının da bir geçmişi var. Biz bugün varsak, var- lığımızı geçmişte yaşamış atalarımızın varlığına borçluyuz. Aslında ben bu küçük yazıda tarihi değil, Saidi Kurdi'yi anlatacağım ama Said'i Kurdi bu ülkenin, Kürtlerin, Türklerin son yüz yılıyla öyle bütün- leşmiş ki o bir tarih olmuş. Onu son yüz yıllık tarihimizden koparmak, son yüz yıllık tarihimizi onsuz yorumla- mak mümkün değil. İki şekilde Said-î Kurdî'yi anlata- biliriz. Birinci anlatım tarzı, Said-î Kurdî'nin yaşamından yola çıkarak toplumsal dönüşümleri, büyük altüst oluşları anlatabiliriz ki bugüne kadar da Said-î Kurdî bu anlatım tarzıyla anlatılmıştır. İkinci anlatım tarzıysa, yaşadığı tarihsel dönemi analiz ederek Said-î Kurdî'yi anlamak. Bu yöntem çok az denendi. Bence Said-î Kurdî'yi bu yön- temle daha iyi anlatabilir ve daha iyi anlayabiliriz. Çünkü yaşadığı çağı yaratan Said-î Kurdî değil, Said-î Kurdî'yi yaratan ona şekil veren yaşadığı çağdır. Said-î Kurdî'yi anla- B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 105 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- mak için onun yaşadığı çağın iktisadi, siyasi, kültürel yapısını, yaşam tarzını anlamak lazım. O halde biz buradan yola çıkalım. Peki Said-î Kurdî'yi Şekil- lendiren Toplumsal, Siyasi Koşullar Neydi? Insanın iki tür özelliği var. Doğuştan gelen özellikler; biz bunlara biyolojik özellikler diyoruz. Ve doğ- duktan sonra toplumsal yaşam içerisinde edindiği özellikler var ki buna da kültür diyoruz. Örneğin yemek yeme ihtiyacı doğuştan insanda bulunan biyolojik bir ihtiyaçtır ama yemek pişirme, yemek yeme tarzı bir kültürdür. Kültürü oluşturan en önem- li etmen üretim tarzı, üretim ilişkileri, üretim araçları ve doğal yapıdır. Kişinin ve toplumun kültü- rünü bu etmenler oluşturur ve şekillendirir. Insanın doğuştan varolan biyolojik özellikleri değişmezdir ama insanın sonradan toplumsal yaşam içerisinde edindiği özelliği olan kültürel özelliği değişir, yenilenir. Üretim ilişkilerinin değişmesiyle kültür de değişime uğrar, ama bu değişim çoğu zaman paralel bir şekilde gerçekleşmez. Ekonomik temeli yok olduğu halde kültürler uzun yıllar toplum hayatında yaşamını devam ettirir. Nihayet biz bugün kapi- talist bir üretim ve yaşam tarzı içerisinde yaşadığımız halde, MÖ 5000 yıl önce Mısır uygarlığından kalmış kültür bugün hayatımızda aktif bir şekilde yaşamaktadır. Bunun nedeni, kültü- rün biyolojik bir özelik gibi algılanması ve özümsenmesidir. Biz kültürü biyolojik bir özelik olarak algıladığımız için bizde değişimler, yenilenmeler ağır ve sancılı olur. Konumuzla ilişkili olmamasına rağmen bu konuyu anlatmamdaki amaç şu: Bugün bir çok çevre Said-î Kurdî'ye insan üstü bir takım özellikler vererek onu doğduğu topluma ya- bancılaştırmışlardır. Toplumda şöyle bir yaygın kanı geliştirilmiştir; sanki Said-î Kurdî insanüstü özelliklere sahip olmasa önemini yitirir. Hayır bu bakış tarzı doğru değildir. Said-î Kurdî son yüz yılımızın üzerinde etkisi olmuş önemli bir Kürt düşünür ve siyasetçidir. Onun insan olması önem- ini azaltmaz, değerini düşürmez. Said- î Kurdî'nin insanüstü bir şekle sokul- masının arkasındaki amaç halkın ken- disine olan öz güvenini yetirmesidir; çünkü bu kesimlere göre halktan bir insan bu niteliklere sahip olamaz. Halk yönetilmeye mahkûmdur. O üretemez, kendini yönetecek yaşam tarzını kura- maz. Bu sadece Said-î Kurdî'nin değil toplumun üzerinde önemli izler, etkiler bırakmış halkın içinden çıkmış bütün önderlerin başına gelmiştir. Said-î Kurdî'nin yaşamını incelerken bu nok- taya dikkat etmekte yarar var. Bugün geleceği geçmişte arayan daha doğrusu bir daha asla aynı şek- liyle yaşanması mümkün olmayan geçmişi geleceğimiz yapmaya kalkan kişilerin, kurumların en büyük yanıl- gılarının nedeni kültürü değişebilen, yenilenen bir sosyal olgu değil, doğuş- tan insana verilmiş biyolojik bir olgu olarak görmüş olmalarıdır. Kültürü biyolojik bir olgu olarak gördüğümüzde kültürel ritüellerin 106 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- değişmezliğini savunuruz ki bu gün Said-î Kurdî'nin yaşam ritüellerinin değişmezliğini savunan bu kesimlerin yaptıkları da aynen bu. Bu kesimler bu düşüncede oldukları için Said-î Kurdî'yi onun ritüelleri olarak görme gibi bir yanılgının içerisine düşmekte- dirler. Oysa ne Said-î Kurdî'nin yaşadığı iktisadi, siyasi, kültürel yapı bir daha geriye gelir ne de bu yapının ürünü olan ritüeller. Said-î Kurdî'yi anlamak onun düşüncelerinin özünü anlamaktan geçer. Said-î Kurdî'yi anla- mak onun yaşam tarzında uyguladığı ritüelleri tekrarlamakla olmaz. Bütün insanlarda olduğu gibi Said- î Kurdî'yi şekillendiren ona bi- çim veren içerisinde doğduğu yaşadığı aile ve toplum olmuştur. Said-î Kurdî'yi anlamak için onu şekillendiren toplumsal yaşamı anlamak gerekli. Sorunu böyle görür ve böyle ana- liz edersek, Said-î Kurdî'in kişiliği üzerindeki toplumsal etkiyi anlayabili- riz. Said-î Kurdî 1873 yılında Bitlis'in Hizan kasabasına bağlı Nurs köyünde doğdu. Doğduğu yıllarda feodal bir ekonomik yapı içerisinde yaşayan Osmanlı imparatorluğuna bağlı Kürdistan eyaleti aşiretsel bir toplum- sal ilişki içerisinde yaşıyordu. Kapitalizmin dünyayı bir salgın gibi sardığı dünyanın bütün bölgelerinde feodal yapıların çatırdamaya başladığı bu yıllarda, Said-î Kurdî'nin yaşadığı topraklarda geleneksel hayat tarzı devam ediyordu. Bir yandan devam eden aşiretsel ilişkilerin yarattığı sorunlar bir yandan da merkezi Osmanlı iktidarının yerel Kürt yöne- timlerini tasfiye etme çabaları yaşamı çekilmez kılmaktaydı. Osmanlı ikti- darının yerel Kürt beyliklerini zorla tasfiye ederek merkezi iktidara bağla- masına karşı Kürtler isyan ediyor ve bu isyanlar çok kanlı bir şekilde bastırılıyordu. Bu mücadelede birçok Kürt beyi, miri, din adamı merkezi Osmanlı iktidarının saflarında Kürtlere karşı mücadele etmeye başlamıştı. Bu durum Kürtlerin yaşadıkları topraklar- da köklü alt üst oluşları yaratıyor, toprak ve mülk sahipleri el değiştiriyor ve yeni toprak ağalarını yaratıyordu. Merkezileşme Kürtlerin özerk yapısını yok ederken, tepkileri azaltmak için Osmanlı iktidar sahipleri bildik oyun- ları oynayarak Kürtleri biri birlerine kırdırtıyor. Iktidarın teşviki, organiza- syonuyla farklı aşiretlerden, inançlar- dan, etnik kimliklerden insanlar biri birlerini vahşi bir şekilde boğazlıyor- du. Bölge tam bir kan gölüne dönüşmüş, insanlar gelecekle ilgili umutlarını yetirmişlerdi. Batı toplumlarında ulusal hareket- lerin yaygın olduğu bu yıllarda ulusal duygular çeşitli etnik kimliklerden oluşmuş Osmanlı imparatorluğu'nu etkiliyor, sarsıyordu. Bu yıllarda Osmanlı imparatorluğu içerisinde doğan Türk milliyetçileri, çeşitli etnik kimliklerden oluşmuş Osmanlı Imparatorluğu içerisindeki farklı etnik kimlikleri zorla bir pota içerisinde eriterek yada zorla yok ederek Türkleştirme politikasını hayata geçirmek için kardeşi kardeşe kırdırıy- or ve bölgeyi acımasız bir şekilde yakıp yıkıyorlardı. İşte Said-î Kurdî'nin çocukluğu ve gençliği Osmanlı Imparatorluğu B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 107 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- içerisinde güçlenen Türk milliyetçi- lerinin bölgeyi ve ülkeyi kan gölüne dönüştürdüğü bu zor ve acılı yılarda geçti. Ve bu yıllar Said-î Kurdî'nin üzerinde derin izler bırakır, onun yaşamını, düşünsel yapısını şekil- lendirir. Said-î Kurdî daha çocukluk yıllarında bu kötü yapıyı yok etmenin yolarını arar, araştırır. Bu kişiliğinden dolayı hem sırtını merkezi Osmanlı iktidarına dayamış yerel güçler hem de despot yönetimle bütünleşmiş inançsal gurupların ve merkezi yönetimin dikkatlerin üzerinde toplar. Ve bu güç- lerin hedefi olur. Genç Said bu zorluk- lar karşısında yılmaz, bir yandan sorunların çözümünü araştı- rırken bir yandan da yerel güç odakları ve merkezi yönetime karşı mücadelesini sürdürür. Bu konularda yoğunlaşmak bu sorunların çözümünü bulmak için daha genç yaşlarda Ahmedê Xanî ve Tilo'daki Kubbeyi Hasiye türbele- rinde inzivaya çekilerek uzun uzun düşünür, yoğunlaşır. Çare arar. Çare nedir? Kürt halkı bu zulümden, adaletsiz- likten, geri kalmışlıktan nasıl kurtulur? Nasıl özgür ve mutlu olur? Yıllarca bu soruya cevap arar. Bu noktada Genç Said birçok Kürt önderinden ayrılır, kendine özgü bir yol izlemeye başlar. Birçok insana göre bütün bu olumsuzlukların nedeni sadece siyasal iktidarı ellerinde tutan egemen güçler ve yerel derebeyleridir. Bu güçler tasfiye edildiğinde sorunlara çözüm de bulunmuş olur. Said-î Kurdî bu konuda bu insanlardan ayrılır; çünkü ona göre bozulma, çürüme çok daha derin ve çok daha karmaşıktır. Egemenlerin yaşam tarzı ruhsal yapısı, kültürü bütün insanları kontrolüne almış, maddi olarak mal mülk sahibi, iktidar sahibi olmasalar da ruhsal olarak bütün insanlar egemenlerin ruh yapısıyla donatılmıştı. Yani kısacası her insan bir zorbaya, zalime sömürücüye dönüştürülmüş- tü. Egemenlerin ruh yapısıyla, hayat tarzıyla eğitilmiş, şekillendirilmiş insanla arzuladığı toplumsal sitemi, hayatı yaratamayacağını gören Said-î Kurdî, amacına ulaşmak ve arzuladığı toplumsal sistemi yaratmak için ege- menlerin ruhsal yapısından, hayat tarzından arınmış, mal mülk edinme hırsı olmayan, hem insanlar arasındaki adaletsizliklere hem de yeryüzüne ege- men olmuş insan ırkıyla diğer canlı türleri arasındaki adaletsizliklere karşı olan hümanist bir insan yaratmak gerektiğine inanır. Ona göre hem Kürt halkının hem insanlığın kurtuluşu burada. Insanı egemenlerin ruh ve yaşam tarzından koparmadıkça, uzak- laştırmadıkça asla kurtuluş sağlana- maz. Peki insanı egemenlerin ruh ve yaşam tarzından nasıl koparabiliriz? Ve böyle yeni bir insan tipinin nasıl yaratılabilineceği konusunda kafa yor- maya başlar. uzun çileli bir araştırma, inceleme inzivadan sonra vardığı sonuç şudur; yeni bir insan tipi yarat- mak için en iyi araç eğitimdir. Cahilliği geri kalmışlığı, bağnazlığı, adaletsizliği, sömürüyü, zulmü orta- dan kaldırmak bu kötü zararlı ahlakı insanların ruhundan yaşamından silmek için insanların pozitif bilim 108 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- yapan okullarda eğitilmesi gerekiyor. Idealindeki yeni toplumun insanını ancak böyle bir eğitimle yetiştirebilir- di. Başlangıç olarak Van'da Medreseyi Zehra adını verdiği Kürtçe pozitif bilim ve dinsel eğitim veren bir üniver- sitenin kurulmasını sonra da bu eğitim kurumlarının bütün ülkeye yayılması için çalışmaya başlar. Halkın cehaletinden, geri kalmışlığından, yoksulluğundan nemalanan bölgedeki yerel güç odakları ve inanç gurupları, merkezi iktidar Said-î Kurdî'nin bu çalışmalarından rahatsız olarak, engel olmaya başlarlar. Ve birçok yerde Said-î Kurdî fiziksel saldırılara maruz kalır ama yılmaz, çabaların sürdürür. Yukarda da belirtim, sanıldığı gibi yada belli çevrelerin bilinçli anlattık- ları gibi Said-î Kurdî egemen sistemi, hayat tarzını savunan bir insan değil. Egemen sisteme, egemen hayat tarzına düşünceleriyle, yaşam tarzıyla karşı duran ve bu sistemin, hayat tarzının yerine yeni bir sitem yeni bir hayat tarzı getirmeye çalışan bir insandır. Işte yıllarca Said-î Kurdî'yi zindanlar- da çürüten, ölüsünü bile ortadan kayıp eden egemenlerin korkulu rüyası olan Said'in bu düşünceleridir. Egemenler Said-î Kurdî'nin bu düşüncelerini değiştirerek onu kendi yaşam tar- zlarını, ahlaki yapılarını savunan mist- ik bir varlığa dönüştürerek kendileri ve iktidarları için tehlike olmaktan çıkardılar. Üzülerek görüyorum ki bugün toplumun geniş kesimlerin yüreğindeki Said-î Kurdî gerçek Said- î Kurdî değil, egemenlerin yarattığı Said-î Kurdî'dir Bizim gibi Doğu toplumlarında değişimin tek aracı şiddet olarak görüldüğü için, değişimde şiddeti bir araç olarak görmeyen ve hatta toplum- sal dönüşümlerde şiddeti bir değişim aracı olarak görmeyi ret eden Said-î Kurdî hala da anlaşılmış değildir. Said- î Kurdî, doğu toplumlarında zorla gelenlerin zorla gidecek kadar zorbal- aştığını gördü. Ve zorun sağlıklı bir değişim aracı olmadığını, zorla gelenin yeni bir zalime dönüş- tüğünü anlayın- ca, değişim ve dönüş- ümün yeni araçlarını aradı. Zorbalar- dan, sömürüden kurtulmak için gerçek geri dönülmez dönüşümün, egemenlerin toplumsal sistemini balyozla yıkmakta değil çekiçle ağır ağır incitilmeden yontulmakta oldu- ğunu anladı ve mücadele tarzını bu felsefi düşünce- sine göre şekillendirdi. Değişimlerin zorla, buna değişim demekten çok zor- baların zorla yer değiştirdiği bizim gibi toplumlarda Said-î Kurdî'nin bu mücadele yöntemi yeni bir tarz yeni bir bakıştı. Birçok insan bu hümanist bakışı anlayamadı, birçok insan ege- menlerin iktidarını alaşağı etmeyi amaçlayan bu mücadele yöntemini tes- limiyet olarak görüp ret etti. Çünkü bizim gibi doğu toplumlarında ölüm ve kan kutsanmıştır ve hala kutsanmak- tadır. Düşüncelerimiz ne olursa olsun bu toplumun insanları ölü tapıcılarıdır. Ölüme ulvi kutsal bir paye kazan- dırılır. Savaş kutsanır. Herkes kendi savaşını ve bu savaşlarda verdiği ölü- leriyle övündüğü için sonuçta kazanan hep ölüm olur. Said-î Kurdî toplumu- muzun bu ruh halini bildiği için bu yeni mücadele yöntemini seçti. Bu yeni bir düşünce yeni bir yoldu. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 109 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- Başlangıçta geleneksel yaşamın mücadele yöntemine ters olan bu yön- temi insanlar anlayamadı. Hala da Kürtler bu mücadele tar- zını anlamış değil. Yaşadığımız birçok acı deney bize göstermiştir ki egemenlerin ruh yapısıyla yoğrulmuş bir insanla yeni bir toplumsal sistem ve yeni bir hayat kurmak mümkün değil. Böyle bir insanla gerçek değişim-dönüşüm sağlanamaz. Said-î Kurdî yaşamı boyunca böyle bir insan yaratmak için, kurmak istediği üniversite için çalıştı. Önce halka dayanarak kendi öz kay- naklarıyla bunu gerçekleştirmeye çalıştı, başaramayınca iktidar kanalıyla bu amacını gerçekleştirmeye çalıştı. Bu amaç için ilkin 1896 yılında Istanbul'a gitti. Padişaha dilekçe verdi. Bu gidişinde bir sonuç almayınca 1907 yılında tekrar Istanbul'a giderek Sultan Abdülhamit'e çıktı. Said-î Kurdî'nin Van'da Kürtçe pozitif bilimle eğitim veren bir üniversite açma talebi Sultan Abdülhamit'i kızdırdı. Sultan Abdülhamit Said-î Kurdî'den bu talebinden vazgeçmesini istedi. Said-î Kurdî padişah Abdülhamit'in bu öner- isini ret etti. Abdülhamit bu kez talebinden vazgeçmesi için Said-î Kurdî'ye yüklü bir para ve ömür boyu maaş teklif etti. Said-î Kurdî para tek- lifini ret edince onun toplum üzerinde- ki itibarını yıkmak, küçük düşürmek için deli diye tımarhaneye attırdı. Ama o yılmadı yeni bir insan, yeni bir toplum yaratmak için inatla örgütlen- me mücadelesini sürdürdü. "Meşrutiyet hâkimiyet-i millettir… .Hükümet, hadim ve hizmetkardır. Öyleyse kendinizden teşekki ediniz; her kabahati hükümete atmakla çok aldanırsınız. Size bir misal söyleyeyim: Her tarafa şubeler salmış büyük bir çeşme başında bir bozulma olursa bu her tarafa sirayet eder. Fakat yüz pınarın ortasında Büyük bir havuz olursa, o havuz pınarlara bakar ve onlara tabidir….Ey Kürdler! Görü- yorum ki, bizde pınar yoktur" Said-î Kurdî'nin 87 yıllık yaşamı incelendiğinde açık veya gizli hep yeni bir insan, yeni bir toplum yaratmak için mücadele ettiği ve bu mücadeleyi yaparken acımasız bir şekilde kendisi- ni ve toplumu sorguladığı görülür. Said-î Kurdi'nin İlk İsyanı Said-î Kurdî'nin Mardin Cizre ilçesinde yaşayan Miran aşireti reisi 48. Hamidiye Alayları komutanı Mustafa Paşaya karşı çıkışı, onun yaşamının en önemli dönüm nokta- larından biridir. Sırtını Abdülhamit'e dayayarak bölgede yaşayan Kürtlere, Yezidilere, Süryaniler, Ermenilere zulüm yapan Mustafa paşaya karşı çıkıp onu insanlara zulüm yapmaktan vazgeçirmeye çağırması Said-î Kurdî'nin sisteme isyanının miladı sayılabilir. Bir başına elinde bir asayla 48. Hamidiye Alayları komutanının kar - şısına çıkıp onu halka zulüm etmekle itham ederek halka zulüm etmekten vazgeçirmesi hatta vazgeçmediği tak- tirde onu ölümle tehdit etmesi, bize gösteriyor ki Said-î Kurdî'i yaşamını halkına adamış ve egemenlere karşı olan cesur bir insandır. Said-î Kurdî'nin Cizre yolculuğu iki ana amaç taşır. 110 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- Birincisi, Said-î Kurdî merkezi Osmanlı iktidarının Kürtlerin yerel özerk yönetimlerini yıkmasına karşı- dır. Ikincisi, Said-î Kurdî yeryüzünün nimetlerinin insanlar arasında eşitsiz bir şekilde dağılımına karşıdır. Bugün Said-î Kurdî'nin yolunda gittiklerini söyleyen insanlar, kurumlar Said-î Kurdî'nin bu iki ana karakterini inkar ederek onu hiçbir amacı ve ideali olmayan, sadece ibadet eden ve ege- menlerin iktidarı için tehdit olmayan bir insana dönüştürmüş durumdalar. Kürtlerin içerisinde hatırı sayılır bir kesim Said-î Kurdî'nin Kürt kimliğini kabul ediyor ama onlar da Said-î Kurdî'nin egemen yaşam tarzına, ahla- ki yapısına karşı duruşlarını kabul etmiyorlar. Bence Said-î Kurdî'yi önemli kılan asıl niteliği Kürt kimliği değil onun bu çürümüş, yozlaşmış sömürü düzenine karşı duruşudur. Sadi' Nursi'nin bu niteliğini anlama- mak onu anlamamaktır. Birçok insan Said-î Kurdî'nin 1925 Kürt Hareketi'ne açık destek ver- mediğinden yola çıkarak onu korkak- lıkla, iktidar yanlısı olmakla suçlamak- tadır. Bana göre bu suçlamalar haksız ve yersizdir. Said-î Kurdî'nin 87 yıllık yaşamı incelendiğinde onun gerek- tiğinde canı pahasına iktidarla mücadele ettiği ve bir insanın katlana- mayacağı ağır bedeller ödediği görülür. Tabi bir çok insan Said-î Kurdî'nin mücadele yöntemini mücadele değil teslimiyet olarak gördüğü için doğal olarak bu yanlış sonuca varıyor. Said-î Kurdî'nin 1925 Kürt Hareketi'ne karşı çıktığı doğru değil. Evet Said-î Kurdî bu harekete açık destek vermemiştir ama karşı da çıkmamıştır. Benim araştırmalarıma göre Said-î Kurdî bu isyana iki sebepten dolayı açık destek ver- memiştir. Birincisi, bu isyanın yete- rince örgütlenmeden başladığını ve dolaysıyla yenilgiye mahkum olduğu- nu görerek Kürt halkının daha fazla zayiat vermemesi için sessiz kalmıştır. Ikinci en önemli sebep ise, Said'i Kurdi sorunların şiddetle, kan dök- mekle çözümünden yana olma- dığı için bu harekete açık destek ver- memiştir. Said-î Kurdî'nin 1925 Kürt Hareketi'ne destek vermemesinin nedeni onun iktidar yanlısı olmasından değildir. Said-î Kurdî'nin yaşamı ince- lendiğinde bu tutumunun onun yaşam tarzı ve felsefi görüşleriyle uyum içerisinde olduğu görülür. Ben bu makalede Said-î Kurdî'nin düşün- celerini yermek veya övmek amacında değilim. Ben Said-î Kurdî'nin düşün- celerini ve yaşam tarzını aktarıyorum size. Burada anlattıklarım şunu gös- teriyor ki Said-î Kurdî söyledikleriyle, yaşam tarzı biri birini tamamlayan az sayıdaki insanlardan biridir. O hiçbir zaman çıkarları için hiçbir şey yap- mamış, durup dinlenmek bilmeksizin hep inandığı ütopya için uğraşıp dur- muştur. Said-î Kurdî'nin egemenlere karşı Cizre'ye yürüyüşüyle başlayan müca- delesi Itihat ve Teraki'yle Selanik'te bağlarını koparmasıyla birinci evresi sona erer ve ikinci evreye geçer. Said- î Kurdî, Itihat ve Tırakicileri tanıyıp onların Anadolu'da yaşayan bütün etnik kimlikleri zorla yok edip B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 111 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- Türkleştirmek istediği gizli planını fark edince, sesizce onlardan kopar. Başlangıçta özgürlük, eşitlik adalet gibi ulvi kavramları kendisine şiar edinerek yola çıkan Türk milliyetçi- lerinin, ırkçılarının gizli amaçlarını öğrendikten sonra milliyetçi düşün- celerin toplum için tehlikesini görür ve alternatif bir çıkış aramaya başlar. Diyarbekir'de kendisine katılmalarını isteyen Türk milliyetçilerinin önemli ideologlarından olan Kürt Ziya Gökalp'e "Bir kele soğanı bir kızıl elmaya değişmem" cevabı, bize onun Türk milliyetçilerine karşı ruh halini anlatır. Said-î Kurdî'nin bu kaygıları- nın doğru olduğunu tarih bize ispat- lamış. Iktidarı eline geçiren Itaat ve Traki'ciler Anadolu'yu azınlık kimlik- lerinden, farklı inançlardan yurttaşlar için bir mezbahaya çevirmişlerdir. Türk ırkçılığının, farklı dokuların bir arda yaşadığı toplumsal yapıyı parçalayıp yok ettiğini gören Said-î Kurdî, yaşamı boyunca bir daha düşünsel olarak onlarla bir arada olmaz. Türk milliyetçilerinin, ırkçıla- rının tehlikeli amaçlarını bertaraf etmek farklı etnik kimliklerden, inançlardan oluşmuş toplumsal doku- nun devamını sağlamak için dini şem- siye altında bütün etnik kimliklerden ve inançlardan insanların farklılık- larıyla bir arada özgürce yaşadığı bir proje üretmeye başlar Said-î Kurdî. Bir yandan bu proje içerisinde yer alırken bir yandan da yaşamını adadığı Kürt halkının bu organizasyonda kendini ifade edecek kurumlara sahip ola- bilmesi için özgün Kürt kurumlarının oluşmasında yer alır, oluşan bu kurum- ları destekler. Örneğin 1918 yılında kurulan Kürdistan Tali Cemiyetin'in kurucu üyeleri arsındadır. Said-î Kurdî'ye göre yaşadığı şartlarda Kürtlerin özgürlüğü İslam dini şem- siyesi altında bir araya toplanmış halk- ların farklılıklarıyla barış içerisinde bir arada özgürce yaşadığı bir devletle mümkündür. Said-î Kurdî ölünceye kadar bu projeyi savunmuş. Bu pro- jenin hayata geçmesi Kürtleri zorla, asimilasyonla eritip yok etmeye çalışan Türk milliyetçileri ve ırkçı- larıyla mücadele etmiştir. Bir çok alanda olduğu gibi bu alan- da da Said-î Kurdî'nin hiç de yabana atılmayacak bu projesi değiştirilerek Türk Milliyetçilerinin, ırkçı yayılmacı politikalarının aracı haline dönüştü- rülerek gerçek amacından saptırılmış- tır. Bugün ülkemizde Said-î Kurdî'nin bu politikasının mirasçıları olduklarını söyleyen bazı örgütlü tarikatlar bırakın farklı etnik kimliklerin Islam şemsiye- si adı altında farklılıklarıyla barış içerisinde bir arada özgürce yaşa- malarını savunmak, Said-î Kurdî'nin Kürt kimliğini dahi inkar ederek Kürt halkının varlığını tanımayacak kadar amaçlarından uzaklaşmışlardır. Dolayısıyla bu tarikatların, inançsal gurupların, çevrelerin Said-î Kurdî'nin düşünceleriyle uzaktan yakından ilişk- isi yok. Bunların Said'i Kurdi'nin adını kullanmaları toplumumuzun üzerinde derin izler bırakmış. Böylece düşünce ve inançlarını da sömürerek onun gerçek düşüncelerinin toplum tarafın- dan öğrenilmesini engellemektir. Nihayet son yıllarda Said-î Kurdî hakkında yapılan araştırmalarda 112 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- görüldüğü gibi Said-î Kurdî'nin yolu- nun devamcıları olduğunu iddia eden bu çevrelerin nasıl Said-î Kurdî'nin yazılı eserlerinde tahribatlar yaparak değiştirdikleri ispatlanmıştır. Size küçük bir örnek göstereyim. Bu örnek- tede göreceksiniz ki sad'i Kurdi'nin eserlerindeki tahrifat çok derindir. Örnegin Said-i Kürdinin "İki Mekteb-i Musibetin Şehadetnamesi yahut Divan-i Harb-i Örf-i ve Said-i Kürd-i" adlı kitabının "Hatime" bölü- mü Türkçe harflerle basımı sırasında şöyle değiştirilmiştir "Hatime'nin" esas metni şöyledir: "Ey Asuriler ve Keyanilerin cihangirlik zamanında piştar kahra- man askerleri olan arslan kürtler, Beş yüz senedir yattığınız yeter. Artık uyanınız sabahtır .............. Hem de milliyet denilen mazi derelerinde ve hal sahralarından ve istikbal dağla- rında haymenişin olan Rüstem-i Zal ve Selahaddin-i Eyyubi gibi Kürt dahi kahramanlarıyla bir çadırda otu- ran aile gibi ..........." Ama Türk harfleriyle basılan basımda Türk milletinin duygularını okşayacak bir şekilde; "Ey eski çağların cihangir Asya ordu- larının kahraman askerlerinin ahfadı olan vatandaşlarım ve kardeşlerim ................... Selahaddin Eyyübi ve Celaleddin-i Harzemşah ve Sultan Selim ve Barboros Hayreddin ve Rüstem-i Zal gibi ecdatlarımız ..............." şeklinde değiştirilmiştir. Bu ve benzeri birçok tahribatlar bize gösteriyor ki Said-î Kurdî'nin yol- unu sürdürdüklerini söyleyen bu çevreler söylemlerinde samimi değil. Said-î Kurdî'yi olduğu gibi değil olmasını istedikleri şekle sokmuşlar- dır. Bu örnekler çoğaltılabilir. Bu çevreler Said-î Kurdî'yi yalnız- ca egemenlerin ırkçı yayılmacı poli- tikalarının savunucusu yapmakla yet- inmemişler Said-î Kurdî'nin düşün- celerinde yaptıkları en büyük tahribat Said-î Kurdî'nin düşüncelerindeki sosyal adalet, eşitlik politikalarını değiştirerek onu sistem için zararsız bir kişiliğe büründürmüşlerdir. Oysa gerek Said-î Kurdî'in yaşamı gerek düşünceleri ve eserleri araştırıldığında dinsel bir karakter, dinsel bir giysiye bürünmesine rağmen eşitçi, sosyal bir nitelik taşıdığı görülür. Said-î Kurdî'nin İnançsal Yapısı ve İnançsal Yapıya Büründürülmüş Siyasal ve Sosyal Amaçları Bugün sokakta önünüze çıkan hangi insana Said-î Kurdî'yi sorsanız size bağnaz, katı bir din adamı motifi çizer. Peki Said-î Kurdî böyle bir din adamımıydı? Kesinlikle hayır. Peki insanlar neden böyle düşü- nüyor? Yazımın birçok yerinde anlattığım gibi iktidar sahipleri zorla Said-î Kurdî'nin düşüncelerini yok etmeyi başaramayınca onu değiştirerek hiz- metlerine sundular. Sistemin bu faali- yetlerinde Said'i Kurdi'nin devamcıları olduklarını söyleyen bazı çevre- lerin rolü yadsınamaz. Bu çevreler Said-î Kurdî'nin yozlaştırılmasında iktidar sahipleri kadar suçludur. Çünkü onun B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 113 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- mirasçıları olduğunu söyleyerek ikti- dar sahiplerinin bu iftiralarına alet oldular. Dilerseniz bu konuyu biraz aça- lım. Çok önemli ve üzerinde derin araştırmalar yapılması gereken bir konudur. Bu yazıda bu konuyu detay- larıyla irdelemek mümkün değil ama bu konuyla ilgili düşüncelerimi özetleyebilirim. Umarım araştırma- cılar bu konuyu daha geniş araştırır halktan saklanan gerçekleri ortaya çıkarır. Çünkü Said-î Kurdî'nin inançsal düşüncelerinde gerçekten de büyük bir tahrifat yapılmış olduğun- dan başka bir şekle dönüştürül- müştür. Siyasal iktidar yalnızca resmi tarih yaratmadı kendisine hizmet eden resmi bir din anlayışı da yarattı. Bugün sanıldığı gibi Said-î Kurdî devletin resmi din anlayışının savunucusu değil muhalifiydi. İster kabul edelim ister etmeyelim bugün bütün Islam toplum- larındaki devletlerin resim din anlayışı bir şekilde kendi halklarına kan kustu- ran zalim iktidarlarının devamına hizmet etmektedir. Said-î Kurdî ikti- darların yaratığı bu dinsel anlayışı kabul etmemiş iktidar sahipleriyle halk arasında ki mücadelede halkından yana olmuştur. Zalim toprak ağaları ve Hamidiye milisi komutanlarıyla mücadelesi bunun en somut kanıtı. Gerek Islam dininin doğuş öncesi ve sonrası, gerekse çok daha önceleri toplumlar sanıldığı gibi yekpare değil, farklı sosyal sınıflardan ve katmanlar- dan oluşuyordu. Farklı sosyal sınıflar- dan ve katmanlardan oluşmuş bu toplumlarda hiçbir zaman sınıf savaşı bitmedi. Gerek tek tanrılı dinler öncesi gerek tek tanrılı dinler döneminde sınıf savaşları dinsel bir karakter taşımasına rağmen sürüp gitti. Bu sınıf savaşları doğal olarak farklı din anlayışını farklı tanrı anlayışını doğurdu. Bir köle sahibine göre tanrı onu ayrıcalıklı bir insan olarak yaratmış insanları köle olarak kullanma hakkını ona vermiştir. Ve tanrının ona verdiği bu hakkı kulla- narak insanları istediği şekilde yönete- bilir, kullanabilirdi. Insanlar onun bu isteğine karşı çıktıklarında tanrıya karşı çıkmış sayılırlardı. Köle sahibi böyle bir tanrıya inanıyordu. Peki köleler? Onların tanrısı nasıldı? Kölelerin tanrısı köle sahiplerinin tanrısının zıddı bir tanrıydı. Kölenin tanrısı bütün insanları eşit yaratmıştı, hiçbir insanın başka bir insanın yaşamı üzerinde sınırsız hüküm etme hakkı olamaz, hiçbir insan başka bir insanı köle edinemezdi.. Tanrı yeryü- zünde yarattığı her şey yeryüzünde yaşayan bütün canlılarındır. Hiç kimsenin yeryüzündeki bütün canlıların hakkı olan gereksinimlerin tek sahibi ola- mazdı. Herkesin bu gereksinimlerden tüketebileceği kadar yararlanma hakkı vardı. Kölelerin tanrısı dinsel bir karakter taşımasına rağmen adalet- çi, eşitçi, sosyal bir tanrıdır. Bu anlamda yoksulun tanrısıyla zenginin tanrısı biri birine tezat gibi görünse de bana göre gerçek tanrı anlayışı yoksulun tanrı anlayışıdır. Çünkü yaşamın doğal yapısına baktığımızda bu gerçeği görürüz. Sanıldığı gibi Islam toplum- ları sorunsuz bir şekilde bugüne gelmemişlerdir. Kölelerin tanrısıyla efendilerin tanrısı yüzlerce yıl Islam'ın 114 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- merkezi Bağdat'a savaş- mıştır. Karmati hareketinden söz ediyorum. Köleler, köylüler tüccarlar toprak ağalarının, köle sahiplerinin iktidar- larını kabul etmedi, yüz elli yıl savaştı. Sonunda kayıp ettiler. Kazanan köle sahipleri, tüccarlar, toprak ağaları oldu. Dolayısıyla kazanan onların tanrısı oldu. Ve tarihi onlar yazdı. Köleler bu savaşı kayıp etmesine rağmen durmadılar farklı adlar altında farklı giysilerle Islam içerisinde köle sahipleriyle mücade- lelerini sürdürdüler. Köle sahipleri iktidarlarını korumak için bu hareketlere korkunç baskılar uygu- layıp olmadık iftiralarla suçladılar. Ancak bu mücadeleyi sonlandıra- madılar. Özünde sosyal bir karakter taşı- masına rağmen dinsel bir şekil adı altında süren bu savaş Batiniler, Zahiriler olarak adlandırıldı. Zahiriciler dini sosyal, eşitçi, adaletçi niteliğinden uzaklaştırarak onu değiş - mez katı bir ritüeller manzumesine çevirdiler. Batinililer ise dinin sosyal yönünü ön plana çıkararak kuralların önemini azalttılar kuralları değişir, yenilenir bir şekle sokmaya çalıştılar. Said-î Kurdî bir Batini idi. Yani ritüellerden çok tanrıyla kul ardasında- ki gönül bağını önemseyen dinin sosyal, eşitçi muhtevasını öne çıkarıp insanlar arasındaki sosyal, iktisadi eşitsizliği, adaletsizliği düzeltmeyi amaçlayan bir inançsal düşünceye sahipti. Onun eserleri ve yaşamı ince- lendiğinde bu niteliği görünür. Bugün Said-î Kurdî'nin yolunu takip ettikleri- ni söyleyen çevrelerin çizdiği Said'i Kurdi portresiyle gerçek Said'i Kurdi portresi biri birinden yüz seksen derece farklı. Said-î Kurdî'nin Risale-i Nur adı altında düzenlediği eserlerini değiştirilmemiş, tahrip edilmemiş haliyle incelendiğinde bu gerçek görünür. Said-î Kurdî'nin Cefr adlı çalışması bile yalnız başına onun Batini karakterini göstermek için yeterli kanıt. Bu uzun bir araştırma, inceleme konusu. Bu dar kapsamlı yazıda bu konuya yeterli açıklama getirmek mümkün değil ama şu gerçeği korkusuzca açıklayabilirim. Said-î Kurdî siyasal iktidarın resmi din anlayışına muhalif bir insandı. O bir Batini idi. Bu gün anlatıldığı, göster- ildiği gibi katı, softa bir rütüelci değil ritüellerin değişebileceğine, yenilenebileceğine inanan ve farklı inançların ritüelleri arasında inkarı ve kavgayı öneren bir insan değil diya- logu hoş görüyü öneren bir insandı. "Birinci Dünya Savaşı'nda bizimle savaşmış da olsa, bir Hristiyan ölmüşse şehit sayılır, ahirette müka- fatı vardır." (Kastamonu Lahikası, s. 45) diyecek kadar derin bir hoş görüye sahip bir insandı Said-î Kurdî. Said-î Kurdî elinde bir asayla Miran aşireti reisi ve 48. Hamidiye alayları komutanı Mustafa Paşaya ve merkezi Osmanlı iktidarına karşı başlattığı mücadeleyle başlayan uzun acılı, çileli yolculuğu 1960 yılında Urfa'da bir otel odasında sona erdiğinde bıraktığı tüm maddi miras şunlardı; "Bir kamış sepet içinde iki mendil, kendisine mahsus bir entari, bir bez içine bağlı yedi buçuk lira, bir seccade B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 115 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- ve bir ibrik" Said-î Kurdî ideallerine sadık ola- rak yaşadı ve öldü. Urfa'da Halilürahman Camii haziresine gömüldü. Onun ideallerinden korkan iktidar sahipleri bir gece onu meza- rından çıkarıp bilinmeyen bir yere götürdüler. Şimdi katlarda yatlarda, villalarda zenginlik içerisinde yüzen ve Said-î Kurdî'nin mirasçısı oldu- ğunu söyleyen insanlara Said'i Kurdi'nin ölmek için uzun yıllardır sürgün yaşadığı topraklardan Urfa'ya döndüğünde söylediği "Beni hiç anla- madılar!" sözünü anımsayınca onun ne kadar haklı olduğunu görüyorum. Gerçekten biz onu anlayamadık. Halada anlamış değiliz. 116 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Said-î Kurdî: Kürtlerin Gandisi --- Page Break --- Jiyana Wî Helbestkar û nivîskarê mezin Qedrîcan ji xelkê Dêrika Çiyayê Mazî ye. Navçeya Dêrikê aniha bi ser bajarê Mêrdîn ve ye. Di heqê jidayikbûna wî de dîrokên cûda hatine nivîsandin. Wek mînak Mehmed Uzun dibêje: "Ew sala 1916an li Dêrika Mêrdînê hatiye dinê."1 Li ser vê mijarê Dîlawer Zengî lêkolînekê kiriye û gihîştiye vê encamê: "Ev herdu reşbelek, dudiliyê di vê mijarê de nahêlin û dîroka bûyina Qedrîcan bi zelalî bi cî dikin û li ber çavan diyar dikin. Reşbelekek jê (wesîqeya jin anînê) û ya din (nas- nameya xwendinê) ye. Di herdu reş- belekan de bûyina Qedrîcan sala 1911 bicî dike."2 Di nav malbatê de navê wî Ebdilqadir Ezîz Can e, lê di nasnameya xwendegehê de navê wî wek 1 Antolojiya Edebiyata Kurdî, Mehmed Uzun, Tüm Zamanlar Yayýncýlýk, 1995, Istanbul. 2 Qedrîcan, Dîlawer Zengî, Komal, 2004, Istanbul. Qedrî Ezîz Can hatiye nivîsandin. Navê bavê wî Cano, yê dêya wî Eyşe ye. Wî bixwe di nivîsarên xwe de navê xwe pêşiyê wek Kedrican3 paşê jî wek Qedrîcan4 bi kar anîye. 3 Hawar Hebe Gazî Li Dû Ye, Hawar hejmar yek, sal 1932 4 Sond, Hawar hejmar 35, sal 1941 Qedrîcan Receb DILDAR Qedrîcan B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 117 --- Page Break --- Qedrîcan piştî xwendegehên pêşîn û navîn ji bo xwendegeha mamostatiyê diçe bajarê Konyayê. Piştî ku diçe nav bajarên tirkan zêdetir li kurdayetiya xwe hay dibe û xwe eşkere dike. Dewlet wî digre taqîbatê, ji bo neyê girtin an kuştin di sala çaran de dev ji xwendegehê berdide û bi Reşîdê Kurd re di sala 1928an de derbasî Binxetê dibe. Li Sûriyê di demeke kin de fêrî zimanê Erebî dibe û dest bi karê mamo- statiyê dike. Ew jî tevlî meşa rewşen- bîrên kurd ên Binxetê dibe û mil bi mil bi wan re dimeşe. Piştî demekê di bin tesîra fikr û ramanên çep de dimîne. Bi Partiya Komunîst a Suriyê re têkilî datîne. Li ser vê têkiliyê, bi tevî hinek xortên kurd di sala 1957an de li moskow, beşdarî Mîhrîcana Xortên Ciwan a şeşemîn dibin. Li wê derê du kesayetên navdar dinase. Yek jê Barzaniyê nemir e, yê din jî zimanzanê kurd Qanadê Kurdo ye. Qedrîcan gava diçe cem Mistefa Barzanî helbesta xwe ya bi navê Serdarê Kurdan Barzanî bi xwe re dibe û diyarî wî dike. Gava Mistefa Barzanî di sala 1958an de vedigere Bexdayê dîsa diçe ziyaretiya wî û helbesta xwe ya bi navê Şêr Hat Welat dinivîse û belav dike. Qedrîcan gava diçe Moskowayê, ji bo hevdîtinê brûskekê dişîne ji Qanadê Kurdo re. Qanadê Kurdo diçe Moskowayê û çend roj bi hev re dimînin. Qedrîcan di vê hevdîtinê de çend helbestên xwe yên neçapkirî diyarî Qanadê Kurdo dike. Qanadê Kurdo vê meselê wisa nivîsiye: "Bona rastî hev hatinê û hev bînê, bona bîranînên min û Qedrîcan me şiklê xwe tevayî kişand û wî deftera çend şêrên xwe yên çapnekirî pêşkêşî min kir. Her çend heta niha ew şêr bi kurmancî nehatine çapkirinê, ez wana gişka li vê xebata xwe da bona xwendevanên me yên delal çap dikim. Ji wan şêran, şêra wî ya bi sernavê Ez Diçim Mosko wextê festîwalê di rojnameya Îzvestîya de bi zimanê rusî hatibû çapkirinê." Navê wan şiîran ev in: Ez Diçim Mosko, Begê Axirzeman, Rîya Teze" û Gula Sor.5 Ji ber ku Qedrîcan rewşenbîrek kurd bû û dixwest pirsgirêkên di welat de hene çareser bike, desthilatdaran rehetî nedidan wî. Di nav salên 1959 û 1961an de di girtîgeha Mezê de dimîne. Bêyî rojên vê zîndanê, ji bo bikaribe nivîsên xwe bi rehetî binivîse carcaran derbasî Iraq û Lubnanê jî dibû. Qedrîcan di sala 1939an de bi Nîlufer Xanimê re dizewice. Sê zarokên wan hene: Mizgîn, Şêrîn û Serwer. Di sala 1972an de di meha tebaxê de, li bajarê Şamê diçe ser dilovaniya xwe. Mezelê wî li taxa kurdan li goristana Şêx Xalidê Neqşebendî ye. Li ser kêla mezelê wî helbestek heye, çarîna pêşîn wisa ye:6 Cendekê d'vê gorê de Zor nazik û ciwan e J'Dêrika Çiyayê Mazî Navê wî Qedrîcan e. Berhemên Wî Her çiqas Qedrîcan wek helbestkar hatibe nasîn jî, gelek kurteçîrokan jî nivîsiye. Xêncî helbest û çîrokan karê wergerê jî kiriye. 5 Tarîxa Edebiyata Kurdî-Qanadê Kurdo, Öz-Ge Yayýnlarý, 1992, Ankara 6 Qedrîcan, Dîlawer Zengî, Komal, 2004, Istanbul. 118 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- Werger Ji nivîskarê Misrî Menfelûtî çîro- kek bi navê Tayek Porê Sipî werge- ran diye zimanê kurdî. Ev çîrok di kovara Ronahî (hejmar 13) de hatiye weşandin. Dîsa romana Grîgorî Petrof a bi navê Di Welatê Zembeqê Gewir de wergeran- diye zimanê kurdî û beş bi beş di hejmarên kovara Roja Nû de hatine çapkirin. Helbest Qedrîcan, di Kurmancî de bi helbesta xwe ya bi navê Rêya Teze wek avakarê helbesta nûjen tê hesibandin. Helbestên wî di kovarên wek Hawar, Roja Nû, Ronahî, Hêwa û Gelawêj de hatine belavkirin. Helbestên wî yên hatine belavkirin ev in: - Berdêlk .....................(Hawar-6) - Hesinker......... ..... (Hawar-7) - Di Şorezarekê De... (Hawar-10) - Tabûta Bixwîn........ (Hawar-11) - Cegerxwîn............. (Hawar-12) - Xewna Hişyariyê... (Hawar-13) - Dadê...................... (Hawar-14) - Cuhaba Lawanî......(Hawar-20) - Reşbelek.................(Roja Nû-1) - Şîn li Ser Giyanê M. Seyda.. (Roja Nû-18) - Rêya Teze................(Ronahî-26) - Şêr Hat Welat.............(Hêwa-4) - Begê Axirzeman.......(Ronahî-5) - Niştiman Brîndar e........(Gelawêj-8) - Heyva Sor...................(Hêwa-3) - Çardeyê Gelawêjê......(Hêwa-3) Çend helbestên wî jî di kitêba Qanatê Kurdo ya bi navê Tarixa Edebiyata Kurdî de hatine weşandin: - Gula Sor - Ez Diçim Mosko Dadê Buhara jiyîna min bê te payiz e dadê Bo min diyarê cenet, bê te faîz e dadê Çêlkewa lingşikestî li pê hevalên xwe ma Çêlkew ez bim û negrîm qey caîz e dadê! Dadê pir kûr menal, te ceger li min nehîşt Dewsa ken û lîrînê ax û zarîna xwe hîşt Girîn tirsê dide min, xerab dike sing û pişt, Êdîn xwîn kêmê dizên! Kanî ...karîz e dadê. Her çend pol û petalên ji ber xanûmanan man Gelek qenc girê bide, li brînên xwe eman! Bijîşkên me çêdikin ji bo derdê te derman Hinek ji wan Sekban in, hin jî Nafîz e dadê Daw nema me maçî kir, paqij ne paqij be dest Her kê ev halê me dît gotin (parsekî ye, geşt) De wer ji ber vî derdî, mebe perîşan û mest, Ne eqil ma ne şiûr, ne jî hafîze dadê Xwarin, vexwarin tune, hebe jî me sond xwarî Pariyek bi hêsanî di qirika me narî Dîtina te miyeser neke Xudayê barî Gav û demên me hemî rojî... pehrîz e dadê B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 119 --- Page Break --- Ji ber kêmaniyên xwe, li cem te şer- mezar in Tenê tu kûr menal e, em ji te hêvîdar in Ji çavên me yên melûl hêstir ê xwîn dibarin Jana zirav tov meke, eman, pakîze dadê (1932) Rêya Teze Ew perdeya reş-tarî Ku ji şevên reş diyarî Min...Ji rûyê xwe kişand li ber çavên xwe çirand û avêt... Avêt paş sed çiyayî.. Nava hezar deryayî.. Min, gemara guhên xwe bi zemzemeke nûh şuşt; Û mîqrobên canê xwe bi dermanekî nûh kuşt.. Ew zingara di mejî, Ku mejiyê min dimijî Min....... bi kêrê xeritand û bi agir şewitand û paqij kir... Paqij kir ji serê xwe Min avêt ji derê xwe Bi çavekî bêperde, bi guhekî bêgemar Didim ser rêyek teze, bi mejiyek bêzingar Ew kufika tifêlî, Ku di dil de diçêrî Min......ji kokê de rakir.. hêlîna wê xera kir.. û belav kir.. Li rojên derbas bûyî, li rastiyên kevnare; Li hevalên ne hemrah, cara paşîn selav kir. Min ew pelên rizyayî, ji deftera xwe çirand, Di rûpelekî nû de, ayetên teze civand. Êdî..........bi dîtina xwe, û bi bihîstina xwe bi vîna xwe û bi mejî bi rêveçûna xwe jî Ez bûm însanekî nûh, piresteşê olek nûh Û di bajarê dil de min ava kir holek nûh. Gula Sor Gula sor Hilbû jor Bîn da dor Gula sor... Gula sor... Li paş Çiyayê Qaf şîn bû Alem jê re evîn bû Gula geş Bi me xweş Da me heş Em bi bîna wê sermest Em ê pê şa bin serbest. Nazenîn Xemrevîn Xemilîn Pê zemîn Guleke bê kelem e Di nav baxê Îrem e Gula sor Em li dor Bicivin Bîn bikin dor bi dor... 120 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- Pexşan Qedrîcan di kovaran de gelek gotar, serpêhatî û çîrok nivîsîne. Nivîsên wî li jêr in: - Hawar Hebe Gazî Li Dû Ye........ (Hawar-1) - Gundê Nûava............(Hawar-2) - Silêman Bedirxan.....(Hawar-3) - Besreka Zêrîn............(Hawar-5) - Hêva Çardeşevî........(Hawar-6) - Gelo Ne Wisa ne?....(Hawar-10) - Bihara Dêrikê.........(Hawar-13) - Şîna Xalê Min.........(Hawar-22) - Sond........................(Hawar-35) - Guneh.....................(Hawar-39) - Rojên Derbasbûyî........(Hawarû-52) - Sehên Zozanan......(Ronahî-14) - Gulçîn....................(Ronahî-16) - Nêçîra Berazan......(Ronahî-28) - Înqîlaba Sor Ya Mezin..(Ronahî-28) - Serencam................(Roja Nû-2) - Yaney Serkewtin....(Roja Nû-11) - Muhra Suleyman...(Roja Nû-39) Sond Rojinê derbasbûyî... rind nayê bîra min. Dersxana me yektebeq û nesi- waxkirî bû. Gava deriyê kuçê dihate vekirin, dehlîzeke teng û tarî û paşê hewşeke bêdar, rût xuya dikir. Di hewşê de bermileke avê zingarî hebû ko me bi ava wê destmêj digirt. Keçik û lawikan bi hev re dilîstin, bi hev re dixwendin. Xoca mezin jin bû; bejindirêj, pişt- xwar û hebek mejîçelqiyayî. Xocê bi- çûk kurê xoca mezin bû, hêj zarok bû. Ez li dawiya zarokan gişan rûdiniş- tim ko darê xoca mezin negîheje min. Ji ber vê yekê navê min bûbû "Rovî". Ji xwe di dersxanê de her zarok, li ser awayê tebîet û şiklê wî, navekî zêde lê hatibû kirin. Gurê har, mişkê kewarê, Gabelek... Di dersxanê de awakî cezayê hebû, felaqe. Heta keçikên mezin jî xwe ji felaqê xelas nedikirin. Kesê ko ji felaqê netirsiya û jê nerecifiya tine bû. Ewê ko cirma wî biçûk ba, xocê biçûk bi çend şîmaqan û xoca mezin bi çend daran canê wî ditevizand û serê wî diw- erimand. Ji aliyê lêxistinê para min ji gişan kêmtir bû. Bi tenê carekê ji ber "derew" kê guhê min pir zêde kişand û ez êşandim. Heta çend rojan sorbûn û êşa guhê min neçû... Digel vê qasê tu qebeheta min tune bû û min "rast" gotibû... Rojekê, zarokekî bilbiloka bermîla nimêjê şikandibû. Her du xocan dixwest bizanin xwediyê vê cirmê kî ye? Yê ko ew şikandibû zarokekî biçûk, ziravok, nexweş û bêcan bû... Min ew ji xoca mezin re got. Xocê dikira ew bavêta felaqê. Wî jî înkar dikir. Wê gavê zarokekî din hat ba xocê û got: "Yê ko bilbilok şikandiye ez im û ne Misto ye". Û xwe li ber felaqê dirêj kir. Hingî darê xoca xanimê hilat û daket; zarok bi kel û girî, bi ax û waxîn bîst, sî dar xwarin. Paşê xoca mezin li min vegeriya û got: "Te çima derew û bêbextî li hevalê xwe kir?" Wê gavê guhê min çend caran û wer kişand ko ez ji erdê bilind dibûm... Ez giriyam... giriyam... çima ko min derew nekiribû. Belê yê ko bil- bilok şikandibû Misto bû û min ew bi çavê xwe dîtibû û paşê min ji xoca mezin re gotibû. Piştî ku em ji dersxanê belav bûn, B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 121 --- Page Break --- min ew zarokê ko derew li xwe kir û xwe li ber felaqê dirêj kir, dît û min bi destê wî girt û ji wî pirsî: - Te çima ez derewkar derxistim û te bi ser de derew li xwe kir û bê sebeb te xwe da ber kotekan; te bilbilok ne şikandibû. Ewî got: Belê min şikandibû... - Na, te neşikandibû, Misto şi- kand; min ew bi çavê xwe dît û paşê min ji xocê re got. Êdîn nikaribû rastî veşarta, li rûyê min nêrî û qederekî ma û paşê ji min re got: "Heke tu sond dixwî ko ji xocan re nebêjî, ezê rastiyê bêjim". Min jê re sond xwar, ji min re bûbû meraq. Ewî got: - Belê, bilbilok Misto şikandibû, ez jî pê dizanim, lê ew pir bêcan e, nexweş e, tu nabînî, ma dikare xwe li ber felaqê bigre. - Te çima li dewsa wî kotek xwar? - Çima? Çima ko min bi wî re sond xwariye. Ew îro nexweş e, ez rehet im, min ew xelas kir. - Sond çi ye? Ewî got: Ma tu nizanî? Min got: Na. Hebek bi dûr ket û got: - Em xwîna hevdu dimêjin û bi hev re sond dixwin. Yên sondxwarî dibin xwînbirayên hev û heta mirinê bi her awî arîkarî û alîkariya hev dikin. Paşê min bala xwe da, gelek zarok bi hev re sondxwarî bûn. Rojekê, min ew bi çavê xwe dît, xocê biçûk li ber bermîla avê destmêj digirt. Xoca mezin, paşiya wê li me bû; nimêj dikir. Du zarokan bi kêreke dard- estî, milên hev diqelişand; dilopên xwîna sor di cihê birînkirî didan û dimêtin û bi hev re sond dixwarin. Sondxwarin û xwînbiratî ji min re bûbû meraq. Xwînbirakî min heba, gava xoca mezin guhê min dikişand, ewê xwe bida ber min û nedihîşt ko guhê min bête kişandin û carina jî ez ji felaqê xelas dikirim. Di nav dibistanê de min xwe bi tenê didît. Hinek hevalên min hebûn. Lê me bi hev re sond nexwaribûn û em nebûbûn birayên hev. Rojekê min daxwaza xwe ji diya xwe re got; min ji wê re çîroka sondxwarinê da zanîn. Diya min rûyê xwe bi min re tirş kir û got: "Nebe ko, tu dîn bûyî; ez wisan zarotiyan naxwazim". Lê min guh nedayê, min ew tişt "sondxwarin" dabû ber çavê xwe. Min dixwest ji nav hevalên xwe xwînbirakî qenc bibijêrim. Rasthatineke xweş ji min re ev heval bexş kir. Rojên înê zarok giş li nav bexçê mala me dicivîyan. Hetanî êvarê me bi hev re dilîst. Hevalekî min hebû ko ji wî bêtir navê wî bi min xweş bû. Ewî gelek caran pişta gurê har datanî erdê. Gurê har, navê ko Xoce xanim li "Cemo" kiribû. Cemo bi rastî mîna gurekî har bû; canê gelek zarokan dişewitand. Sindik Havînê, her rojên înê, bi xwe re destek darê bihê dianî. Me ji van daran ji xwe re hesp çêdikirin û em bi hev re derdiketin cirîdê. Rojekî ji rojên înê dîsa Sindik bi xwe re gurzek dar anî bû. Min ji xwe re yekî dirêj û rast bijart û bi kêreke tûj min qaşilê wî diqeşart û ji hespê xwe re guhik û pozik derdixistin; min hespê xwe çêdikir. Sindik û hevalên din li benda kêra destê min bûn, da ko wan jî mîna min hespên xwe çêkirina. Nizanim çawan 122 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- bû, carekê min dît kêra destê min, ji nav qaşilê darê çerixî û xwe gîhand tiliya min a biçûk ya destê min î çepê û ew birîn kir. Xwîneke bi av û sor jê herikî. Di wê gavê de tiştek hate bîra min. Sond xwarin. Min êşa tiliya xwe ji bîr kir û ji Sindik re got: - Rabe Sindik destê min hazir e, tu jî destê xwe birîn bike, da ko em bi hev re sond bixwin û bibin xwînbirayên hev. Sindik hebek dama, bi çavên xwe yên reş li erdê belek nêrî û got: Ma dibe wisan, ji bo xwînbiratiyê divêt em xwîna zendên hev bimêjin. Min got: Çi xem e lo! Ma ne xwîn e, ha ji dest ha ji zend. Sindik got baş e, û kêr ji destê min girt û zendê xwe vemalt û birî, heta hebekî kûr jî birî. Xwîna wî ewqas tîr bû ko nediherikî; ew bû dilopek û rabû. Me xwîna xwe tevlî hev kir. Berê min mêt, tiştekî şorgerm bû. Paşê wî xwîna tiliya min mêt. Nayê bîra min. Di pişt re çiqas zeman derbas bû, nizanim. .. mehek, salek. Min ji bîr kiribû ko ez û Sindik bûne xwînbirayên hev. Dîsa em bi hev re diçûn dibistanê, û em bi hev re vedi- geryan. Rojekê, dinya gelek germ bû, xoca mezin di nîvê rojê de, em serbest berdan, mîna rojên pêncşembê... Ez û Sindik hêdî hêdî vedigeriyan mal. Min destmala xwe danî bû ser serê xwe. Xwêdan ji eniya min diherikî, em li ser rêke biçûk û teng dimeşiyan. Ji nişka ve kûçikekî reş û mezin derket pêşiya me. Li pê wî çend zilam, bi darê xwe bi dû ketibûn. Ji dûr ve deng li me kirin û gotin: - Xwe bidin alî, ewê bi we bigre... Em tirsiyan û şaş man. Min got eman em birevin. Çavên kûçik sor bûbûn; mîna agir dibiriqîn. Kûçik nêzikî me bûbû. Sindik got, tu xwe li paş min veşêre û xwe da pêşiya min. Kûçik dirêjî wî kir; Sindik jî xwe avête ser wî. Mîna ko bi navê bileyîzin, destên xwe di nav pişta hev re birin û anîn. Kûçik jî rabûbû ser lingên xwe. Paşê herdu jî ketin erdê. Ev şer bi min pir dirêj hat. Ji tirsan ez diricifîm. Zilamên ko bi dû kûçik ketibûn, gihîştin cem me û bi darên xwe li kûçik xistin. Sindik xelas bû. Lê reben ji serçavê wî xwîn diherikî. Kûçik dêla xwe kir nav lingê xwe, serê xwe bera erdê da û çargav revî. Sindik ji min re got: "Metirse, tiştek nebûye, birîn biçûk e". Zilaman ew kirin hemêza xwe û ew birin mala wî. Ez jî bi rev çûm mal û min serhatiya xwe ji diya xwe re got. Roja din Sindik nehat dibistanê. Min ji diya xwe re got: "Yadê em herin mala wan, Sindik bibînin". Diya min qaîl nebû. Ewê digot, Sindik nexweş e, nabe ko em herin wî nerehet bikin. Paşê her sibe, bi hêviya ko ez Sindik bibînim diçûm dibistanê, lê hey- hat!... Ew qet nedihat. Meger ew kûçik har bû. Sindik birin Diyarbekrê ser dix- tor û ji wir jî biribûn Stenbolê. Paşê me bihîst ko Sindik miriye. Her rojên Havînê ko zû ji xew radibim û sibehên ewrayî dibînim, mîna herkesî zarotiya min tê bîra min. Welatê min î kesk, cihê ko lê hatim dinê tê ber çavên min û bê hemdê min, hêstirên min diherikin ser destê min ê çepê. Li tiliya xwe ya biçûk dinêrim, li B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 123 --- Page Break --- ser movika navîn; li dewsa wê birîna peresteşî xêzeke biçûk û sipî xuya dike, û hêj germiya lêvên hevalê min ê fedakar tê de ye. Di pişt re xeyaleta hevalê xwe yê qehreman, wî hevalê ko ji bona sonda xwe, ji bona xelasiya hevalê xwe, bi kûçikê har re pence pence şer dikir. 12.09.1941 124 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- Değerli Örfi Ağabeyimizin yaşamını BÎR dergisi okuyucularına anlatmak ve tanıtmak gerçekten çok zor. Zor çünkü; ne yazık ki elimizde yeteri kadar belge ve arşiv bulunma- maktadır. Onun için bu yazdıklarım bazen kendisiyle, bazen de Musa ANTER, Yaşar KAYA ve DDKO seminerlerinde/ forumlarında karşılıklı sohbetlerimizden dinledik- lerimdir. Öncellikle Örfi Ağabeyi ile ilgili elimizde çok az yazılı belge olduğundan çok kısa verilerle anlat- tığım için okuyuculardan peşinen özür dilerim. Amacım sade, yoksul, emekçi/hamal ve okumamış bir Kürt milliyetçisini tanıtmaktır. Çünkü o dönemlerde Kurd milliyetçileri, genellikle okumuş, varlıklı aile çocuklarıydılar. Yoksul aile çocuk- larının İstanbul ve Ankarada okuya- cak maddi güçleri yoktu. Örfi Ağabeyi, Malatya Pötürgelidir. 1950'lerden sonra İstanbul'a gelip Eminön'ünde hamallık yapmaya başlar. Kısa sürede hem yörede hem hamal topluluğu içinde kendini sevdirir ve Hamal Başı seçilir. 1946 de Esat ADIL'in Türkiye Sosyalist Partisi üyesi olarak bir süre tutuklu kalır. 1959'da 49'lular olarak bilinen Kürt Aydınları ile birlikte Harbiye Zindanında tutuklu olarak bırakılan- lardan biridir. Örfi ağabey, hamallık- tan kazandığı parayla Eminönü/ Tahtakale de küçük çapta bir kilit ve korniş atölyesini kurar. Bu arada en çok kızdığı şey, arkadaşlarının ona PATRON demeleriymiş. Çünkü O, her zaman hamallığı ile öğünürdü. Örfi ağabeyi yeni nesiller bilmez, çok renkli kişiliğe sahip, o dönemde biz Malatya Pötürgeli Hamal: Örfi AKKOYUNLU (1946 de Türkiye Sosyalist Partili, 1959'da 49'lular İçinde ve 1969 DDKO'lu) Ali BURAN B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 125 --- Page Break --- gençler tarafından çok sevilip sayılan davasına inan bir Kürt milliyetçisiy- di. 1960'tan, öldüğü 1972'ye kadar İstanbul'a yüksek öğrenime giden öğrenciler Örfi ağabeyi çok iyi tanır- lar. 1965'te İstanbul'a yüksek öğren- ime gittiğimde, onu Musa Anter'in evinde tanıdım. Örfi Ağabeyi ile DDKO kurulmadan önce Cumartesi ve Pazar günleri genellikle ya Süleymanye'de ya da Laleli'deki Bağdat Kıraathanesinde görüşürdük. DDKO açıldıktan sonra Örfi Ağabeyi gerek sohbet için gerekse seminer- lerde bazen yalnız bazen de Musa Anter ve Medet Serhat, Yaşar Kaya ve M. Emin Bozaslanla gelirlerdi. Örfi Ağabey, dev yapılı gür sesli bir insandı. Türkçeyi Pötürge şivesiyle konuşurdu. En büyük özelliliği kızdığı zaman uzun bir offff ve len, ulen, bee diye çekerdi. Gerek Örfi Ağabeyden dinlediklerimden gerek- se Musa Ağabey ile karşılıklı soh- betlerde en çok Musa Ağabey ile takışmasıdır. Yaşar Kaya, Musa Anter ile Örfi Akkoyunlu'nun karşılıklı soh- betlerini dinlemek bir ayrıcalıktır diye söyler. Her sohbette mutlaka Musa Ağabeyi ile Örfi Ağabeyi bir- birlerine takılırlardı. Musa Ağabey ile en çok Harbiyede tutukluluk dönemindeki anılarını anlatırdı. Bizler adeta bu anıları ezberlemiştik. Örneğin, Harbiyede tutuklu iken 1960'ta bir sosyalizasyon lafı ortalık- ta dolaşır. Bilindiği gibi daha son- raları Merhum Sağlık Bakanı Yusuf Azizoğlu sağlık ve hastanelerle ilgili iyileştirme planı diye sosyalizasyon uygulamasını yürürlüğe koyar. Rahmetli Musa Ağabey, Harbiye Zindanında Yaşar Kaya, Medet Serhat ve Dr. Sait Kırmızı toprakı örgütler ki, bu sosyalizasyon herke- sin malını alır diye Örfi Ağabeye söylerler. Örfi Ağabey de çırçır/kilit atölyesi olduğu için her gün özel olarak malımı yiyeyim diye, iyi beslenir. Yiyecek ve limonata koğuşa getirip yer-içermiş. Musa Ağabey, Yaşar Kaya'ya der ki sabahleyin Örfi uyanmadan limonata şişesini al getir içelim. Yaşar Kaya gizlice şişeyi alır ve Limonatayı içtikten sonra yerine su doldurur. Örfi Ağabey Sabah uyanır uyanmaz baş ucundaki şişeyi alıp kafaya diker, birde bakıyor ki şişede limonata yerine su doldurul- muş. Örfi Ağabey bundan dolayı gür sesi ile ortalıkta bağırır, fakat kimse onunla konuşmaz. Musa Anter, dönüp ona der Örfi çocuklar seni aforoz etmişler der demez, Örfi Ağabey hemen cevaplayarak ulen sen Papaz mısın ki beni aforoz ediy- orsun. O günden beri Örfi Ağabey, Musa Antere Papaz dermiş. Yine 1960 nüfus sayımı olur, Harbiye'de yatanlardan bazıları anadiline KÜRTÇE yazar ve Örfi Ağabey Türkçe-Kürtçe yazar. Sıra cinsiyet sırasına gelince Esat Cemiloğlu kadın diye bağırır. Örfi Ağabeyi bağırıp çağırırken bütün arkadaşlar yine Örfi Ağabeyi aforoz eder. Örfi Ağabeyi bu tepkinin kaynağını Musa Anter'den bilir. Ayrıca; Örfi Ağabeyi 126 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Örfi AKKOYUNLU --- Page Break --- Harbiye Zindanında hep tuvalete çık- mak istemiş, gardiyan yahu burada hepimiz sana çalışıyoruz deyince, Örfi Ağabeyi ulen sıçme hürriyeti yok mu diye gür sesi ile bağırır. Örfi Ağabey tehlikeli anlarda parola olarak, berf dibare, berf dibare li ser çiyayen Kurdistan diye gür sesi ile bağırırmış. Örneğin 1960 ihtilalini arkadaşlara duyuran Örfi Ağabey olmuştur. Örfi Ağabey, hasta olduğu için havalandırmaya çıktığında ihtilal olduğunu radyodan duymuş. Örfi Ağabey ile DDKO'lu yıllar: Örfi Ağabeyi, özellikle Cumartesi ve Pazar günlerini DDKO'da seminer olduğu zamanları hiç kaçırmazdı. Seminer süresince hep konuşanları çok dikkatle izler ve sorular sorardı. Bir gün DDKO lokali hınca hınç doludur. Örfi Akkoyunlu, M. Emin Bozaslan, Musa Aanter, Medet Serhat ve Yaşar Kaya vardılar. Semi- neri Merhum ilk Başkanımız Sevgili NECO(Necmettin Büyükkaya) veriy- ordu. Örfi Ağabey de hep Sivereklilere takılırdı. O gün nöbetçi ben ve Sabriye Nakipoğluydu. (Şu anda Adıyaman'da diş tabibidir.) Konu Diyalektik Materyalizm idi, sohbet uzayınca Örfi Ağabey, sıkıl- mış olacak ki, yahu Neco Allah aşkı- na sabahtan beri bir tutturmuşsun diyalektik gidiyorsun, bu diyalektik ne ki, her yerde ve her şeyde parmağı vardır. Musa Ağabey, yahu Örfi yine sohbete su katma deyince hepimiz gülmekten yere yattık. Örfi Ağabey, Musa Ağabeye dönerek yani PAPAZ burada da, senin de Diyalek- tikte parmağın var. Örfi Ağabeyin genel- likle bize gür sesiyle sorduğu soru- lar,Kurdistan nasıl kurtulur beee çocuklar, onu bena söyleyin derdi. Gerçekten Örfi ağabeyle ilgili sevgili Osman Aydın'nın dediği gibi yaşamı filme alınmalıdır. Örfi Ağabey bütün Doğu Gecelerinde hazır bulunur ve kürsüye çıkıp biraz anılarını anlattık- tan sonra gür sesiyle derdi devlet Kürt ayaklanmalarında dış güçlerin parmağı olduğunu söyler, YOK BEEE, YOK kardaşım diyalektiğin parmağı var der ve hepimiz gülmek- ten kırılırdık. Örfi Ağabeyin 49larla birlikte tutuklanmasının nedeni; Sirkeci Meserret Otelinde S. Elçi ve Abdurrahman Efem Dolakla ile soh- bet ederken polis tarafından teybe alı- nan ünlü konuşmasıdır. Örfi Ağabey Harbiyeye götürülürken konuşmasını banttan ona dinletirler. Örfi Ağabeyden şafak atar. Örfi, Ziya Şerefhanoğlu, Dr.MustafaDirekçigil ve Hasan Akkuş ile hep görüşürler. Hasan ve Dr. Mustafa solcu, Ziya Şerefhanoğlu karizması olan bir Kürt milliyetçisidir. İstanbulda 1955'te 6-7 Eylül olayları olduğunda Örfi Abi hücredeymiş. Hücre dar olduğu için adeta vücudu hücreye sığmıyormuş. Sürekli ya, medet diye bağırırmış. Meğer ki karşıda Medet Serhat'ın hücresi vardir diye böyle dermiş, belki Medet'ten bir ses bir haber alır diye. Askerler bağırma deyince oğlum ELLAH'ı çağırıyorum yasak mı diye askerlere çıkışırmış. Yine bir B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 127 Örfi AKKOYUNLU --- Page Break --- gün askerlere para verir, beni Musa Anter'in yanına götürün diye, bu konuda rahmetli Musa Ağabey ve Yaşar Ağabeyden dinlediklerim şöyle; Örfi Ağabey, yahu Musa ne olacak halımız? Musa Anter de: Yahu Örfi ortada bir şey yok, gizli örgüt yok, bol bol gevezelik var, gençlerin protesto telgrafları var der. Bu davadan bir şey çıkmaz. Örfi Ağabey bir nebze rahatlıyor. Ama yine kuşkusu giderilmez, dava siyasidir der. Geçmişte Türkiye Sosyalist Emek Partisi üyeliğinden yargılan- mıştır. Örfi Ağabey ertesi gün yine aynı yöntemle askere para verir ve tekrar Musa Ağabeyi ile görüşmeye gider ve yahu Musa sen hukuk oku- muşsun der, biz Kurdistan falan dedik halimiz ne olacak, bunlar çocuk işi değil yani. Musa Anter, Örfi Ağabeyin geliş gidişlerinden rahatsız olacak ki, bu kez şöyle der: Yahu Örfi ortada teyp var, Kürdistan var, her şey var bu devlet bizi öyle kolay bırakmaz, biz Camide ayakkabı çal- madık ki, 8-10 yıl yeriz, af çıkarsa yarısını yatarız her halde der. Örfi Ağabeyin canı çok sıkılır yahu Musa, bizi bu zindanlarda çürüteceksin beee diye gürler. Musa Ağabey sinirli bir şekilde:Yahu Örfi, berat edileceğiz diyorum kızıyorsun, ceza yiyeceğiz diyorum yine kızıyorsun, söyle ne yapayım sana. Örfi Ağabey haydi len sen de bee der ve tekrar hücresine döner. Biz Örfi Ağabey ile sohbet ederken özellikle merhum Mehmet Tüysüz çok takılırdı. Hele Örfi Ağabey, Musa Ağabey ile bu ceza meza meselesini anlat deyince, ulen oğlum Musa Papazına bakmayın bee der geçerdi. Bütün bunlara rağmen Örfi Ağabeyin mahkemede yiğitçe bir ifade verdiğini bildiğimiz için, sohbetlerimizde özellikle mahkemede olan bitenleri dinlemek istediğimizde, Örfi Ağabeyi övünerek savunmasını anlatırdı ve bizde zevkle dinlerdik. Ben yaşamımda pek takılmayı sevmediğim için özellikle merhum Mehmet Tüysüz hep Örfi Ağabeyi konuştururdu. Örfi Ağabeyin diğer bir özelliği de illaki Sivereklilere ya takılır ya da taş atardı. Örfi Ağabey bizim Doğu gecelerinde hep bulunur- du. Biz sabırsızlıkla Örfi Ağabey ne konuşacak diye beklerdik. Her gecede mutlaka konuşur konuyu Diyalektiğe getirirdi. Örfi Ağabey konuşmalarında konuyu Kürt sorunu/milli meseleye getirince, Kürt sorununda Emperyalizm ve dış güç- lerin parmağı vardır derler, yok BEEE kardaşim Diyalektiğin Parmağı var diye gürleyince hepimiz ayakta alkışlar- dık. Gerek kendisin- den gerekse Yaşar Kaya'dan dinledik- lerimden ve Yaşar Kaya anılarında, sevgili Örfi Ağabey mahkemedeki savunmasında teyp falan yalan ve uydurmadır. İstanbul'a hamal olarak geldim hamallığımla iftihar ederim. Kürt olduğu için hep aşağılandığını hor görüldüğünü ısrarla anlatmış. Benim için Komünist diyorlar kab- ulümdür, Kurdistan kurulsun ve Kurdistan polisi komünist diye beni yakalayıp yargılasın diye yiğitçe 128 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Örfi AKKOYUNLU --- Page Break --- ifadesini vermişti. Bu savunma hep alnı açık ve gür sesine vesile olurdu. Sevgili Örfi Ağabey 1971'de Kurd ve Kurdistan'a çok yararlı olacağı bir dönemde yaşama veda etti. O dönemde biz İstanbul'da olmadığı- mız için Yaşar Kaya ve diğer arkadaşlar onun cansız bedenini Pötürge'ye doğduğu topraklara yolcu etmişlerdi. Toprağın bol olsun, rah- metli Örfi abim: Biz anılarınla seni hep yaşatacağız. Mersin 25 Ağustos 2007 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 129 Örfi AKKOYUNLU --- Page Break --- Derginin editörü hazırladıkları "Kürt Şahsiyetleri" dosyası için benden yazı istediğinde uzun uzun düşündüm. Günümüzle ilgili değil … Geçmişte kalan, acı çeken, yargılanan, ölen ve ülkeleri dışında sürgün yaşayan insan- lar. Birden Ahmet Rasim Bey'in günlük gazete yazılarını hatırladım. Tam bir asır önce yazılmış günlük yazılar günümüz Türkçesine uyar- lansa sorunlar aynı, değişmeyi istemeyen değişince sanki yıkılacağına inanan bir ülke…. Benden istenen, o günün tarifiyle eski bir kürtçü ve komünistin portresi. Ergun Koyuncu. 1964 İstanbul, Tahtakale Bakırcılar Çarşısı'nın alt köşesinde, Mercan yokuşuyla kesiştiği yerde bulunan Diyarbakır Talebe yurdu, her tarafı dökülen eski ahşap bir konak. Üç katlı bir bina, merdivenlerini çıkarken çö- kecekmiş hissini veren … Son derece bakımsız odalar ve ranzalar. Ve gece ortaya çıkan binlerce tahtakurusu… Adını bizim bilmediğimiz ve belki de kendi adını hatırlamayan yaşlı bir yurt bekçisi ve kedisi. Ve ben Ergun'u o yıl yurdun altındaki tek gözlü küçük kahvede tanıdım. Ben Ingiliz mekteplerinde okumuş, Güzel Sanatlar Akademisi'ni düş- lerken, birdenbire kendisini İstanbul Hukuk Fakültesi'ne yazdırmış bir öğrenci. Beşiktaş'daki anne evinden kaçıp, se- faletteki özgürlüğü tercih eden bir adam. Her saat başı nerede kaldın sorusundan kaçtığım için, ben de o yurda yerleşmiştim. Ergün KOYUNCU Halit Çetin YALAP Ergün KOYUNCU 130 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- O yıllardaki İstanbul siyah beyaz Türk filmlerindeki düşler kadar güzel- di. Şimdi bu nereden çıktı diye- ceksiniz, İstanbul Ergun'suz ola- mazdı… Bir gün bana "Sonbaharda Beyoğlu'na çıkacaksın, bahara kadar Tunel ile Taksim arasında yaşayacak- sın" demişti. Altmışlı yılların başlarındaki eski Pera sokağı, yani Beyoğlu Tünelin çıkışında yorgun kollarıyla Laterna çalan eski bir Levanten. Eski Ceneviz'den kalan Italyanlar, Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Kürtler, Türkler velhasıl herkes. Bizim kültürümüzde olmayan mezeler. Balık Turşusu, Lakerdayı onun- la tattım. Midye Dolması, Karides, Pavurya yani deniz yengeci bizde yoktu. Ve de biranın siyahı. Sayısız kulüp, meyhane dolaştıktan sonra gece 03 dolaylarında Laleli'ye Koska kahvesine gelirdik. O saatler tüm içkili ve çalgılı yerlerin kapanma saatiydi. Barlardan dağılan müzisyenler de o saatlerde kahveye gelirler ve kendileri için fasıl icra ederlerdi. O kadar sarhoştan ve çay bardaklarından ,kaşık sesinden dahi çıt çıkmazdı. Kahvenin yanında seyyar bir araba- da Antepli biri zerdeli nohut pilavı satardı. Ayyaş, irikıyım Pötürgeli bir hamal, o saatlerde zil zurna sarhoş oraya gelir, arabanın yanına çöreklenir- di. Pilavcıya dönerek: "Ulan Antepli, bana bir gö.. ver" derdi. Antepli hiç kızmadan ona bol kepçe zerdeli pilavı verirdi. Yemeğini yedikten sonra da orada sızar kalırdı. Ergun sessizce anlatırdı. Kürtlerin bir tarihi, cografyası, dili, kültürü vesairesi var derdi. … Gün attığında beraber kalkar Veznecilerdeki Hasan Paşa Fırını'na doğru yürürdük ve sıcak simit çörek alırdık. Koskoca caddedeki sesizlikten, Haliçten gelen taka sesleri duyulurdu. Sırasıyla Bozdoğan Kemeri ve Süleymaniye'deki Albayın kahvesi. Bizdeki yedek anahtarla kahveyi açar, sabah kahvemizi hazırlayıp içer ve tekrar dükkanı kilitlerdik. Sonra o, Vefa'daki küçük eve, ben de Tahtakale'deki tahtakurularına dön- erdim. Pera yani Beyoğlu, tiyatrolar, sine- malar, barlar, pavyonlar, kulüpler, eski koltuk meyhaneleri ve benzeri yerler. Ve BOHEM … Bohem, Galatasaray Lisesi'nden Tunele gidişte solda, ikinci sokak arasında bir yerdeydi. Tertemiz beyaz dantelli örtülü masalar dibte bir kuyruklu piyano, piyanoda yaşlı bir beyaz Rus, Beyaz Geceler'i Macar rap- sodilerini çalıyor. Laf aramızda eski bir B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 131 Ergün KOYUNCU --- Page Break --- Rus prensesi olduğu söylenirdi. Atlas Sineması'nda tuvalet bekçiliği yapar- ken komünistlik sevdalıları tarafından keşfedilmişti. Ve elinde gitarı sayısız aşk şarkıları söyleyen MÖSYÖ. … Bir gün Harun Eser Mösyö'ye "Siz neden Zazaca bir türkü söyle miyorsunuz" deyince, Mösyö ona, "Harun Bey yarın sabah sizi burada bekliyorum, siz bana dilinizde bir türkü öğreteceksiniz, ben de her gece sizin türkünüzü de söyleyeceğim" demişti. Altmışlı yılların başlarında Beyoğlu, Dormen Tiyatrosu faaliyette, Engin Cezzar Amerika'dan gelmiş, Yaşar Kemal'in Teneke'sinde Kürt Mehmet Ali'yi oynuyor. … Ve de Gogol'un Palto'sunda. Ulvi Uraz her zamanki gibi "Gözlerimi kaparım, vazifemi yaparım" da Cahit Irgat Nazım Hikmet'in Yolcu'sunda oynuyor. Yasaklanır diye hemen gidiy- oruz. Çünkü o yıllar zor yıllardı. Siyasi polisin Çetin Altan'ın dediği "kırmızı neon ışığı altında gitar çalan komünist çocukları avladığı" yıllardı. Sinema önünde kuyruklar ve karaborsa eksik olmazdı. Batı Yaka- sının Hikayesi filmi 56. Haftasını devirmişti. Kulüp 12, ara sokaklardaki küçük barlar vs. Ergün'nün sevdiği yer- lerdi. Bir de Çiçek Pasajı'nın üst katın- da olan eski bir komünistin çalıştırdığı Edebiyatçılar Lokali … Oranın gediklilerinden biri de Ferit Öngören idi. O yıllarda sakıncalı olduğundan, salaş barlarda çalışmak zorunda kalan Ruhi SU da arasıra oraya gelir, kendisi için çalardı. Bunları anlatmamın nedeni, Ergün'nün içkiyi ve yaşamayı seven bir bohem olmasıydı. Peki bu adamın içmekten ve yaşa- mayı sevmekten başka bir işi yok muydu… Elbette vardı. Biraz da siyaset… Ergün'ün siyasal yönü, 15 Nsan 1963'te çıkan aylık Kürtç-Türkçe DENG dergisinin sahibi oluşuydu. Cumhuriyet döneminin ilkiydi. Kürt gazeteciliğinin en önemli olaylarından biriydi. Deng dergisi toplam iki sayı çıktı ve 3. sayıya polis tarafından el konmuştu. Birinci sayıya göre; Sahibi: Ergün Koyuncu Yazı Işleri müdürü : Yaşar Kaya Genel yayın müdürü: Medet Serhat Ikinci sayıda Yaşar Kaya'nın tutuk- lanmasından sonra: Sahibi: Ergün Koyuncu Genel yayın müdürü: Medet Serhat 132 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Soldan: Abdulkadir Polat, Saim Kartal, Halit Çetin Yalap, İhsan, Ergün Koyuncu Ergün KOYUNCU --- Page Break --- Bu sayıda mesul müdür Celal Ergün olarak değişmiştir. Ergün bana üçüncü sayının hazır- lanmasını şöyle anlatmıştı: "Çok büyük baskı altındaydık. Eski Park Otelin arkasında, küçük bir pasta ve şekerleme dükkanı vardı. Paris'tekileri andıran küçük bir kafe idi. O günlerde bu küçük aşk yuvasın- da DENG'in hazırlanacağı polisin aklının ucundan geçmezdi." Onbeş gün önce o dükkanın önünden geçtim. Adıyaman'na otobüs kaldıran küçük bir yazıhane olmuştu. Yaşar Kaya ve Medet Serhat, yani 49'lardan iki kişi. Nedir 49, sadece bir rakam mı? Neden bir rakam bu kadar önemli. Ben bu rakamı ilk olarak Süleymaniye' de Albay'ın küçük kahvehanesinde duy- dum. Radikal gazetesi 5 Ekim 2007 tarih- li kitap ekindeki Aydın Bolkan imzalı kitap tanıtım yazısında şöyle bir başlık atmıştı: "Taksimde sallandıralım birkaçını …."(Celal Bayar). "49'lar Davası'nın ortaya çıkış neden- leri arasında, Diyarbakır'da yayım- lanan Ileri Yurt gazetesinin yazarı Musa Anter'in Kımıl şiiri nedeniyle tutuklanması, 1958'de Irak'ta bir dar- beyle işbaşına gelen General Abdulkerim Kasım'ın Mahabad Cumhuriyeti'nin kuruluşunda yer alan Mele Mustafa Barzani'yi Bağdat'ta ağırlaması ve Kürtlere özgürlük verilmesi yönündeki gir- işimler ile Kerkük'teki Türkmen isyanının bastırılması yer almak- tadır." "Abdulkerim Kasım, Irak'ın Mısır'la birleşmesini isteyen Birleşik Arap Cumhuriyeti yanlılarını tasfiye eder. Buna tepki olarak 7 Mart sabahı Musul'da Nasır yanlısı bir gösteri yapıldı. Ertesi gün, yani 8 Mart 1959'da Musulda'ki 5. Tümen komu- tanı Albay Vahap Şevaf Musul Radyosunda yaptığı bir konuşmada "Irak'ı Abdulkerim Kasım yanlıların- dan temizleme görevini üstlendiğini açıkladı. Mele Mustafa Barzani Musul Isyanı'nın bastırılmasında aktif rol üstlendi." Yine "aynı dönem, Albay Mustafa Dabak yönetimindeki Türkmenlerin Kerkük'teki isyanlarının bastırılmasın- da da Mele Mustafa Barzani'nin aktif rol alması Türkiye'de büyük yankı yaratmıştır." 1959'da CHP Niğde milletvekili Asım Eren, Başbakan Adnan Menderesin cevaplaması kaydıyla, TBMM'ne bir soru önergesi vermişti. Eren öner- gesinde, "Irak Kürtlerinin Irak'taki Türkmen soydaşlarımıza yaptığı baskı, zulüm veya öldürme olaylarından dolayı, Türkiye'deki Kürtlere karşı "mukabel-i bilmisil" yapacakmısınız?" Sorusunu yöneltmesi, üniversitelerde okuyan Kürt öğrencilerin tepkisine neden olmuştu." "Ankara üniversitelerinde okuyan öğrenciler, istanbuldan gelen Ziya Şerefhanoğlu ile birlikte Ankara Atatürk Çiftliği'nde bir toplantı yaparak Musa Anter'in tutuklanması ve Asım Eren'in protesto edilmesi kararı alırlar. Ankara Üniversitele- rinde okuyan Kürt öğrenciler imza- sıyla hazırlanan bir metin telgrafla başbakan,cumhurbaşkanı, TBM 'si başkanı, Diyarbakır Baro başkanı ile B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 133 Ergün KOYUNCU --- Page Break --- birlikte ABD, Almanya, Italya, Fransa, Ingiltere gibi ülkelerin büyükelçiliklerine gönderirler. 1959 yılının Aralık ayında Türkiye'nin değişik kentlerinde tutuklama fur- yası başlar." Yavuz Çamlıbel bu davaya neden 49'lar dendiğini şöyle anlatır: "Tutuklanmamızı isteyen mahkeme Ankara'dadır. Ama bizler 17 Aralık 1959'da yapılan toplu tutuklamalarla Ankara'ya değil İstanbul Harbiye hücrelerine götürüldük. Mahkemenin Ankara'da olması nedeniyle, sorgula- mayı yapacak olan hakim Orhan Akaya ,biz tutuklandıktan ancak iki ay sonra İstanbul'a gelebildi. 49 kişinin ifadesini 3 ay içinde ancak alabildi. Hücrelerdeki 40 kişilik gurubumuza tutuksuz yargılanan 10 kişi eklenince 50 kişi oluyorduk. Harbiye hücrelerinin gayri sıhhi şart- larından dolayı, Emin Batu'yu mide kanamasından dolayı kaybettik. Böylece 49 kişi olarak mahkemeye çıktık. Daha sonra bir kişi daha davaya dahil edildi. Fakat kamu- oyunda dava "49'lar Davası" olarak kabul edilmişti." Yine Çamlıbel, Adnan Menderes hükümetinin 49'lara karşı toplu bir kıyım politikası uygulamak istediğini, fakat iç ve dış koşulların uygun olmadığını şöyle anlatmaktadır: "Anan Menderes hükümeti, MIT ve diğer etkili organlar 49'lar olayını Türkiye ve dünya kamuoyundan gizlemek istemişlerdir. Kendi ifade- lerine göre "49'lar hareketini açıkla- mak mecburiyetinde kalınırsa, içte Kürtçülük ve dışta ise komünist Kürtçü bir hareket olarak göstermek istemişlerdi. O dönemin Cumhur- başkanı eski komitacı Celal Bayar "Kürtlerden bin tanesini Taksim Meydanı'nda sallandıralım, ki diğer- lerine ibret-i alem olsun" derken, Başbakan Adnan Menderes de "sal- landıralım ama dış kamuoyuna komünist Kürtçü bir hareket olarak yansıtalım ki ekonomik anlamda bunu bir avantaja dönüştürelim" diy- ordu. Fakat Dışişleri bakanı Fatih Rüştü Zorlu "Türkiye'nin dışarıdaki itibarının Ermeni meselesi ve Rumlara karşı yapılan 6-7 Eylül olay- larından dolayı zaten sıkıntılı olduğunu, dolaysıyla buna bir de Kürtleri ilave etmeyelim" demiş ve karşı çıkmıştır". Davanın sanığı yazar kısaca olayı böyle özetliyor. Deng dergisinin 1. Sayısının yazı işleri müdürü Yaşar Kaya, yıllar sonra 1991 tarihli bir yazısında "15 Nisan 1963 yılında yayına baş- layan Deng dergisinin ideolojisi için kısaca bir şey söylemek gerekirse dergiyi çıkaranlar ulusal ölçek ağır- lıklı Kürt demokratik ve devrimci unsurlarıydı denebilir. Fikir olarak Kürt dili üzerindeki yasağı delmeyi hedef olarak önlerine koymuşlardı. Kürt halkı yalnız kasıtlı olarak geri bırakılmışlık olgusu dışında kendi insan haklarını kullanma, demokra- tik önlemlerini dile getirebilme arzusunda idi. Ondan dolayı da dergide dile, edebiyata, tarihe ve poli- tikaya yer verdiler. Kürtlerin de Bab-ı Ali'de bir yayın organı çıkarabileceklerine inanma- yan çevrelere bunu ispat ettiler. Yine o dönemde bilirkişi olarak seçilen 134 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Ergün KOYUNCU --- Page Break --- üniversitedeki profesörlerin böyle bir olayda koydukları teşhis, resmi ide- oloji veya Kürt sorununa bakış açıları bakımından ayrı ayrı bir değer taşıyor" değerlendirmesini yapmıştır. Altmışlı yılların başlarında Süleymaniye ana kapının tan karşısın- da, Süleymaniye Kütüphanesi'nin daracık sokağının başında Albay'ın kahvesi vardı. Albay dedikleri kişi, ara sıra görünen, hiç konuşmayan halktan bir adamdı. Neden Albay derlerdi hikayesini bilmem. Hemen bitişiğin- de, bir metrekarelik bir dükkanda Hilmi isimli yaşlı bir adam gazete satardı. Aslında tüm günlük gazeteleri üniversite öğrencilerine on kuruşa kirayla okutur(o zaman gazete 25 kuruş idi), sonra satılmadı diye iade ederdi. Galata Köprüsü'nün tahta olduğu yıllar- da Karaköy'e geçtiği, demirden olduk- tan sonra Eminönü'ne dahi inmediği söylenirdi. Onun bitişiğinde Arnavut bir berber vardı. Dünyadaki en temiz beyaz berber önlüğünü onda gördüm. Tam bir beyefendiydi. Onun önünde tunç süslemeli gösterişli bir sandığı olan Çingene bir boyacı vardı. Kendi kızlarını çıplak olarak para karşılığında oynattığı için Arnavut berber ona çok kızardı. Ayrıca Çingene fotoğrafını çeken turistlere sakız gibi yapışır, para almadan bırakmazdı. Bitişiğinde meş- hur Ali Kurab lokantası, dünyanın en güzel kurufasulyesini o yapardı. Sade kemik suyundan, tertemiz. Yolun öbür tarafı üniversitenin kale gibi duvarı. İstanbul Üniversitesi merkez binası Osmanlıda eski Harbiye Nezareti. Süleymaniye'ye bakan ve sonra bahçe olarak doldurulan yer. Eski zindan, Bekirağa Bölüğü yani Ittihatçıların en önlü hapishanesi. 49'ların tamamına yakını Süleymaniye' deki Albayın Kahvesine gelirlerdi. Ana gündem Kürt Meselesi idi. Bitmez tükenmez tartışmalar vs. Herkes Ergün'ü 49'lu zanneder. Ergün onların en yakınındaydı. 49'lu değildi. O, Kürt - çülük diplomasını DENG'den almıştı. 49'lar ve DENG cumhuriyet dönemi legal Kürt hareketinin anası sayılabilir. Ergün Koyuncu Diyarbakırlı kasap Celil efendinin oğlu meşhur Göbek Şêx- o'nun yeğenidir. Kasap, berber Ezo'nun torunudur. Berber Ezo, Diyarbakırlı tüm yetimlerin kirveliğini yapmış bir zengin hayırseverdir. Zengin koyun tüccarı Temo Paşa'nın yakın akrabasıdır. Yakınlığımız benim de aynı tür bir aile yapısından gelmemdir. Diyarbakırlı eski zengin koyun tüc- carı ve kasaplarının bir de paşalıkları vardı. Temo Paşa, Bubê Paşa gibi… Bu paşalık Mecidiye Paşalığı değildir. Kasap karıları kocalarına "kocam geldi demeye utandıklarından, paşa geldi" derlerdi. Bundan dolayı Ergün de zen- gin, soylu bir paşa torunu sayılır. Babası Celil Bey, evine bağlı olmayan maceraperest bir insandı. Kendi anlatımıyla "Mezarımı Taştan Oyun filminin setinde babam Mardin Kapısı'nda rejisör yardımcısıydı" demişti. Geçenlerde kaybettiğimiz büyük müzik ustası Hüsnü Ipekçi de dahil olmak üzere şehrin bütün genç- leri ve esnafı en güzel şalvar, kırkdüğme yelek ve lavur kuşaklarıyla filmin bedava figüranları olmuş ve film yılın en büyük gişesi ve süksesini yaratmıştı. Ergün'nün korkunç bir mizah gücü vardı. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 135 Ergün KOYUNCU --- Page Break --- Annesi Sabiha Hanım, babası Celil Bey'den ayrıldıktan sonra çocuklarını yanına alarak İstanbul'a göçer. Vefa'da küçük bir ev satın alır ve yerleşir. Zengin dayıları ise Çiftehavuzlar ve Caddebostan'da apartman sahipleridir. Dedesi her ay muntazam olarak onlara para gönderir. Liseyi Haydarpaşa Lisesi'nde okur. Sonra İstanbul Hukuk Fakültesi. Süleymaniye'den Vefa'daki evlerine giderken solda üç katlı ahşap bir kon- ağı göstererek "Burası Ittihat ve Terakki Fırkası'nın genel merkeziydi" demişti. Direkler Arası, Darulbedayi, Darülelhan hep ondan duyduğum kelimelerdi. Ittihat ve Terakki Fırkası, Bozdoğan kemerinin köşesinde evlerine dön- meden eski bir çınar ağacı vardı. Mahallenin gençleri kendi el yazıları ile yazdıkları bir mahalle gazetesini üzerini jelatinle kaplayarak haftalık olarak çıkarırlardı. O bana gazeteci Ahmet Samim'i İttihatçılar burada öldürdü demişti.1 Yıllar sonra onun Galata Köprüsü'nde öldürüldüğünü okumuş- tum. Her neyse yer o kadar önemli mi? Bir de Malatyalı Xalê Zilfo… Kor- kunç ketum eski bir kabadayı insana keskin bir bıçak gibi bakardı. O yaşına rağmen hep tedirgin ve tetikteydi. Xalê Zilfo'nun ittihatçıların tetik- çisi olduğu söylenirdi. Çocukken Kürt Bey'lerinin okuduğu Aşiret Mektebi'ne çocuk hizmetçisi olarak gelmişti. Son- raları gençliğinde yemişçi Iskelesi'nde hamallık, haraççılık ve sonra da partide silahşör. Benim tanıdığım yıllarda 1 Orhan Koloğluna göre tetikçi Yakup Cemil'dir. namlı Kürtlerin ve diğer kabadayı kumarhane sahiplerinin mekanlarını ziyaret eder, onlar da saygılarını şişkin bir zarf içinde sunarlardı. Rodrigez'in Gitar Konçertosunu ilk olarak Vefa'daki küçük evde dinledim. Sonradan Annesi Vefa'daki küçük evi satacak ve Çiftehavuzlar'daki dai-reyi alacaktı. Bana " kızlar artık zengin semtte oturmak istiyor" demişti. "Sözde Karl Marks'sın Kapital'ini oku- dum, paranın ne olduğunu bilmi- yorum. Annem olmasaydı sokakta kalırdık. Küçücük paralarla arsalar almış, onlar değer kazanmış…" Namlı hırsız muslukçu Tefik'i2, şair Hayalet Orhan'ı3, Sosyalist Hilmi'yi4 ilk olarak ondan duydum. Kemal Tahir'i, Ruhi Su'yu, Selahattin Hilav'ı onunla tanıdım. Nusret Hızır hoca ve Selahattin Hilav. Ben diyalektiğin Hegel'den değil Kant'tan başladığını onlardan öğren- dim. Bir de Kuantum Fiziği'ni bilmeden işi çözemeyeceğimi. 2 Muslukçuluk bir hırsızlık türüdür. Camide abdest alan kişi ceketini çıkarıp asar. Bu yolla yapılan hırsızlığa mus- lukçuluk denir. Seferberlikte Süleymaniye camisinde ceph- eye göndermek için toplanan askerleri soyduğu söylenir. Yıllar sonra muslukçu Tevfik çaptan düşmüştür. Sirkecide birini soymak maksadıyla kafaya almaya çalışır. Günün modası komünistliktir. Avına tekerleme olarak bir bilmece sorar. Adam bilemez. "oğlum cevap komünisttir" der. Adam şikayetçi olur. Yılların muslukçusu komünistlik pro- pagandası iddiasıyla önce Sarsanyan Han'a ve sonra tutuk- lanıp Sultanahmet'e gönderilir. Adi suçlular, muslukçuyu kovuşlarına davet etmek isterler. Muslukçu davetlere aldırmadan üst taraftaki siyasilerin bulunduğu koğuşun kapısına gelir, yüzünü adi suçtan tutuklu olanlara döner ve "Bu defa siyasi der. 3 Şair Hayalet Orhan, kendince komünist bir şairdir. O kadar zayıf ki sade kemikten bir adam düşünün. Siyasi polisçe aranmaktadır. Üç dört gün saklanır ve sonra dayanamayarak bir koltuk meyhanesine gider. Rakısını söyler. Yakalanır. Polislerden biri hemen oracıkta üstünü aramaya çalışır. Şair: "Ne o oğlum et mi arıyorsun" der. 4 Sosyalist Hilmi yada diğer adıyla iştirakçi Hilmi. Iştirakiyun yani Osmanlıca Komünist anlamındadır. Ahrar Partisi'nin korucusu ve tek üyesi. Ahrar yani işçi. Ahrar gazetesinin sahibi ve başyazarı. Gazetenin isminin altına 136 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Ergün KOYUNCU --- Page Break --- .Altmışlı yılların başları. Hayvan gibi okuyoruz. Sosyalist toplumda her şey tamam, peki bu Kürt Meselesi ne olacak? Ana gündem buydu. Kafamda sorunu çözemiyordum. Bir gün Selahattin Hilav "sana bir kitap vere- ceğim, onu oku cevap bulacaksın dedi." Kitap John Reed'in Dünyayyı Sarsan On Gün"dü. Iki günde satır satır ders kitabı gibi okudum. Büyük Ekim Devrimi, yüzlerce örgüt ve bildiri … Ve Troçki. "1- Hiçbir yer zaptedilmeyecek. 2-Hiçbir tazminat ödenmeyecek. 3-HALKLAR KENDI KADERLERINI KENDILERI TAYIN EDECEKLER." Mesele o günlük bitmişti… Öyle olmadığını yıllar sonra öğrenecektim. Ergün sürekli okuyan ve araştıran biriydi. Nazım Hikmettin bir şiirinde dediği: "Tam Kafkas Avdiye Hanım/Hiçbir kitabı tam okumadı/Hiçbirini okumadım demedi." Türden bir adam değildi. Okul bitince İstanbul'da kısa bir süre serbest avukatlık yaptı. Sonra Diyarbakır'a gelerek serbest avukatlık yapmaya başladı. Sebep politika, mil- letvekili olmak istiyordu. CHP'ye kay- dını yaptırdı. Siyasi olarak yollarımız ayrılmıştı. Ama hep arkadaş ve dost olarak kaldık. CHP'de milletvekilliği günümüzde de ne tür bir gazete olduğu yazılır.. Örneğin "günlük siyasi gazete" gibi. Ahrar gazetesinin alt yazısı "Biri yer biri bakar, kıyamet ondan kopar. Ilk tramvay ve şirketi Hayriye grevlerini organize eden ve rivayet o ki satan da o dur. Defalarca Bekirağa Bölüğüne ve Paşa Kapısı'nda yatmış, sürgüne gönderilmiştir. Hücrelerde parası bitinceye kadar sakin durur, para bittikten sonra narayı atar. "Asacaksanız asın, kesecekseniz kesin, ne yapacaksanız yapın, zir cepte metelik kalmadı." Özelliği her zaman kırmızı bir yelek giymesi ve yakasına kırmızı bir karanfil takmasıdır. Faili meçhul bir cinayete kurban gitmiştir. Ittihatçıların vurduğu rivayet edilir. aday adaylığı… Seçilemeyince hayal kırıklığı. Ben bu eski solcu ve Kürtçülerin CHP'yi seçmelerini, o par- tiden milletvekili adayı olmalarını halen anlamış değilim… Birdenbire avukatlıktan kopuş. Ve savcılık. Tavşanlı, Van, Adana ve sonra İstanbul Sultanahmet… Savcılıktan ölümüne kadar eylemsiz yaşadı. Belki de derinlerde, gizli bir yerde biraz Kürt ve komünistti. Emekli olduktan sonra Karaköy'de küçük bir yazıhanede ceza avukatlığına başladı. Dileği olmuştu… İstanbul'da serbest avukattı… Canım İstanbul... Ancak onun kadar sevebilirdi biri İstanbul'u. … Kürtleri İstanbulsuz düşünmedim hiçbir zaman… Onu kaybedeli yedi yıl oldu. Ölümünden bir ay önce yazıhane- sinde oturmuştuk. Sabahki duruşma için bir müvekiliyle konuşuyorlardı. Müvekiline: Beni sabah bu saatte Eyüp kavşağından alırsın demişti. Sonra bana dönerek: Piyer Loti'den Altın Boynuz sabah güneşinde ne kadar güzeldir. Müşterisi bir şey anlamadan bize şaşkın şaşkın bakarak odadan çık- mıştı. İstanbul Ergün'süz hiç güzel değil... Ocak 2008 Diyarbakır Kaynaklar: 1-Deng dergisi, 1. Ve 2. Sayının tıpkı baskısı, Stokholm 1998 2- Naci Kutlay, 49'lar Davası, Ekim 1994 3- Aydın Bolkan, Radikal gazetesi Kitap Eki, 5Ekim 2007 4- Yavuz Çamlıbel, 49'lar B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 137 Ergün KOYUNCU --- Page Break --- Çoğu kez azınlık haklarının gelenek- sel insan haklarından ayrı bir haklar kat- egorisi olduğu sanılır. Bu algılama, "azınlık hakları" ya da "dil hakları" gibi tanımlayıcı ifadelerin, yararlı olduğu kadar muğlak ifadeler de olduğunu kavramaktan uzak bir algılamadır. Geniş çapta azınlık hakları olarak bilinen hak- ların çoğu gerçekte, ifade özgürlüğü ve ayrımcılığa uğramama gibi temel insan hakları standartlarının doğrudan uygu- lanmasından başka bir şey değildir. Bunun anlamı şudur: dil hakları kolektif haklar değildir; "üçüncü kuşak" haklar ya da muğlak, uygulanamaz haklar değildir. Azınlıkların dil hakları, genel olarak, ulus- lararası hukukun geniş ölçüde kabul ettiği, yerleşik ve temel insan haklarının ayrıl- maz bir parçasıdır; tıpkı kadın ve çocuk haklarında olduğu gibi. * "International Journal on Multicultural Societies (IJMS)"'de yayımlanmıştır; Vol.3, No. 1, 2001, s.15-25. Yazarın, 12 Ekim 2000 tarihinde, Paris'te, UNESCO'nun Management of Social Transformations (MOST) programı çerçevesinde yapılan toplantıda yaptığı konuşma metni (ç.n.) **Yazar Hakkında: Fernand de Varennes, Avustralya Murdoch Üniver- sitesi'nde hukuk doktorudur ve üniversitenin Insan Hakları ve Etnik Çatışmaların Önlenmesi Asya- Pasifik Merkezi'nin direktörü- dür. Insan hakları, azınlık hakları ve etnik çatışmalar üzerine yaptığı çalışmalar 11 dilde yayımlanmıştır. Sonraki çalış- malarının temelini oluşturan "Dil, Azınlıklar ve Insan Hakları" çalışması, dil hakları konusunda dünyanın önde gelen uzmanları arasında yer almasını sağlamıştır. Birleşmiş Milletler Azınlık Hakları Çalışma Grubu, UNESCO ve AGIT'in Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserliği gibi birçok uluslararası kuruluşla çalışmalar yapmıştır. Dünyadaki birçok araştırma merkezinde ve gazetede danışma kurulu üyesidir; Italya'da, Bolzano Avrupa Akademisinde ve Tokyo, Seiki Üniversitesi'nde bilimsel araştırma İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları* FERNAND DE VARENNES** (Murdoch Üniversitesi, Avustralya) İngilizce'den çeviren: Zeri İnanç 138 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- "Güneş bütün dünya için aynı şe- kilde parlamıyor mu? Hepimiz havayı aynı şekilde teneffüs etmiyor muyuz? Sadece üç dili kabul edip bu dilleri konuşmayanları kör ve sağır olmaya mahkum etmekten utanç duymuyor musunuz? Söyleyin bana, siz, Tanrı'nın çaresiz olduğunu ve eşitlik bahşedemeyeceğini mi sanıy- orsunuz, yoksa, kıskançlığından bu eşitliği vermeyeceğini mi?" Constantine, Filozof (Cyril), M.S. 9. yüzyıl.1 Günümüzde, Avrupa ülkeleri pay- laşılan ortak değerler doğrultusunda hareket etmektedirler. Hukukun üstün- lüğü, demokrasi, azınlıklara mensup kişilerin hakları dahil olmak üzere insan hakları, hoşgörü ve çoğulcu bir toplum, bu ortak değerleri oluşturmak- tadır. Bu değerler AGIT belgelerinden Avrupa Konseyi sözleşmelerine kadar geniş ölçüde kabul edilmişlerdir; ayrı- ca, Avrupa Birliği'ne katılacak yeni üyelerin birliğe kabulüne ilişkin siyasi kriterlerin bir parçasını oluştururlar. Bu değerlere uygun hareket etmek artık tercihe bağlı olmaktan çıkmış, siyasal kurumu asistanıdır. Bir süre önce, Kuzey Irlanda'nın Derry şehrindeki INCORE (Çatışma Önleme ve Etnisite Inisiyatifi)'dan Tip O'Neil araştırma ödülü kazanmıştır. Asya ile ilgili insan hakları belgeleri konusunda iki ciltlik bir çalışması vardır. Dünyadaki etnik ya da iç çatışmalarla ilgili barış anlaşmaları üzerine üç ciltlik bir belge der- lemesi yapmıştır. 2004 yılında Linguapax (dünyadaki dilsel çeşitliliğin korunması ve geliştir- ilmesini amaçlayan, Barselona'da faaliyet gösteren hükümetler dışı bir örgüt) ödülü almıştır. 1 "Readings in the Sociology of Language"dan alıntı, Joshua A. Fishman(ed.), Mouton and Co. N. V. Publishers, The Hague 1968, s. 589. ve hukuksal -insan hakları ve azınlık hakları açısından- bir zorunluluk haline gelmiştir. 1990 tarihli, Yeni Bir Avrupa için Paris Şartı'nda da belirtildiği gibi, "ulusal azınlıklara mensup kişilerin haklarına, evrensel insan haklarının bir parçası olarak tam anlamıyla saygı gösterilmelidir." Bu ortak değerlerin önemli bir bileşeni de hoşgörünün ve çoğulculuğun teşvik edilmesidir. Azınlıklar, dille ilişkili birçok hakka sahiptirler. Bu haklar, hukuksal bağlayıcılığı olan uluslararası sözleş- melere veya Avrupa sözleşmelerine dayandırılabilir. Uluslararası hukukta ve Avrupa Konseyi sözleşmelerinde yer alan hakların çoğu, AGIT bel- gelerinden diğer kurumların belgeler- ine kadar diğer birçok belgede de tekrar edilmektedir. AGIT'in ve diğer kurumların belgelerinin çoğu, hukuk- sal bağlayıcılığı olmasa da, siyasi ve ahlaki yükümlülükler doğuran belgel- erdir. Daha da önemlisi, bu belgeler, azınlıkların insan haklarının ne oldu- ğu ve dil alanında uygulanabilecek standartların neler olduğu konusunda, üzerinde görüş birliğine varılmış genel bir tutumu yansıtmaktadırlar. Bu çalışmanın amacı, dil hakları ile insan hakları arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Azınlık haklarının veya dil haklarının yeni kuşak haklardan oldu- ğu ya da bu hakların, doğası gereği kolektif haklar olduğu şeklinde sıkça yapılan bir yanlış var. Bu, hem talihsiz hem de yanlış bir algılamadır: talih- sizdir çünkü, dil haklarını "gerçek" insan haklarından daha az önemseme eğilimi taşır; yanlıştır, çünkü bu hak- ların asıl kaynaklarını anlamaktan uza- B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 139 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları --- Page Break --- ktır. Basit bir şekilde söylemek gerekirse, bugün dil hakları olarak anılan hakların hepsi değilse de çoğu, genel insan hakları standartlarından, özellikle de, ayrımcılığa uğramama hakkı; ifade özgürlüğü hakkı; özel yaşam hakkı; dilsel bir azınlığa men- sup kişilerin, grubunun diğer üye- leriyle ilişkilerinde kendi dillerini kul- lanma hakkından doğan haklardır. Bütün bu haklar, uluslararası huku- kun genel olarak tanımış olduğu "otan- tik", bireysel insan haklarıdır. Bu çalışmada ortaya koymaya çalış- tığım üzere, çok sık yapılan bu yanlış, son 20 küsur yılda ortaya çıkan bu olguya ilişkin resmin tamamını görememekten kaynaklanmaktadır: bu süreçte ortaya çıkan ve dilsel azınlık- ların haklarını ele alan sözleşme ve bel- gelerde, genel olarak insan haklarının özgül durumlardaki sonuçları ayrıntılı bir şekilde ele alınmaktadır. Kadınlar, çocuklar gibi toplumun belirli kesim- leri açısından genel insan haklarının ayrıntılı sonuçlarını ortaya koyan birçok belge ve sözleşmede olduğu gibi, şimdi de, toplumun bir başka kes- imi olan azınlıklar açısından, genel insan haklarının sonuçları üzerine daha ayrıntılı değerlendirmelerin yapıldığı bir süreç söz konusudur. Bugünün uluslararası hukukunda ve Avrupa sözleşmelerinde yer alma- yan, bir "azınlık dilini kullanma hakkı" ya da "dil hakkı" yoktur. Bu, ilgili sözleşmelerin ve ayrıca AIHM'nin Belçika Dil Davası'nda (Belgian Linguistic Case) almış olduğu kararın yakından incelenmesiyle anlaşılabilir. Dil tercihlerinde veya bir dilin azınlık mensubu kişiler ya da devlet tarafından kullanımına ilişkin meselelerde etkisi olan pek çok temel hak ve özgürlük vardır. 1. Bir Azınlık Dilinin Özel Alanda Kullanımı Bu meselelere yaklaşım biçim- lerinden biri, dil haklarının nasıl ve neden büyük ölçüde, önceden var olan bireysel insan haklarına dayanmakta olduğunu açıklamaya ve Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme gibi -hiçbir şekilde sadece bu sözleşme ile sınırlı olma- makla birlikte- bir sözleşme metninde yer alan azınlık haklarının ne olduğu üzerinde durmakla işe başlamaktır. Hemen hemen bütün sözleşme- lerde ve dil haklarıyla ilgili belgelerde, kişinin bir dili özel yaşamında kullan- ması ile bir azınlık dilinin kamu makamlarınca kullanılması arasında ayrım yapılır. Kavramsal olarak böyle bir ayrım yapmak yararlıdır çünkü, "dil hakları" ya da "azınlık hakları" olarak görülen hakların aynı zamanda, ifade özgürlüğünün ve diğer temel bireysel insan haklarının özel alanda kul- lanımından başka bir şey olmadığı- nın ortaya konmasına yardımcı olur. Özel alana ilişkin dil hakları konu- sunda, devletin, bir dilin özel faaliyet- lerde kullanılmasını engelleyen veya denetim altında tutan uygulamaları, mevcut uluslararası insan hakları stan- dartlarını ihlal edebilir; bu kapsamdaki haklar şunlardır: özel yaşam ve aile yaşamına ilişkin haklar, ifade özgür- lüğü, ayrımcılığa uğramama veya dil- 140 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları --- Page Break --- sel bir azınlığa mensup kişilerin kendi dillerini grubunun diğer üyeleriyle ilişkilerinde kullanma hakkı. Bir azınlık dilini özel hayatta kul- lanma hakkı elbette ki bir azınlık hakkı veya bir dil hakkıdır ve bu hak Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme'de ve Ulusal Azınlıkların Dil Haklarına Ilişkin Oslo Tavsiyeleri vb. belgelerde yer almak- tadır ama bu, aslında, ifade özgür- lüğüne ve diğer bireysel insan hakları- na dayanan bir haktır. Konuyu birkaç somut örnekle açık- lamak yararlı, hatta daha ikna edici ola- bilir. Dille veya azınlıklarla ilgili bütün sözleşmelerde esas olarak, kişi- lere, kendi dillerinde ad ve soyadı edinme hakkı tanınmaktadır. Bu bir azınlık ya da bir dil hakkıdır ama aynı zamanda temel bir insan hakkıdır. Uluslararası hukukta bu hak, özel yaşam hakkının bir parçası olarak tanınmıştır.2 Birleşmiş Milletler Insan Hakları Komitesi'nin kararlarından birinde özel yaşam kavramına açıklık getirilmektedir: "... kişinin, başkalarıyla ilişki kurarak veya tek başına, kendi kim- liğini özgürce ifade edebileceği yaşam alanı. Komite, kişinin soy- adının [ve adının], kimliğinin önemli bir bileşeni olduğu; kişinin özel yaşamının keyfi veya yasadışı müdahalelere karşı korunmasının, adını seçme ve değiştirme hakkına 2 Coeriel and Aurik v. Netherlands, United Nations Human Rights Committee, Communication No. 453/1991, U.N. Doc. CCPR/C/52/D/453/1991 (1994); Burghartz v. Switzerland, European Court of Human Rights, Judgement of 22 February 1994, 18 E.H.R.R. 101. keyfi veya yasadışı müdahalelere karşı korunmasını da kapsadığı görüşündedir."3 Kamu makamları bu hakka keyfi veya yasal olmayan bir müdahalede bulunamazlar; Komite, kişinin kendi adını seçme hakkına yönelik herhangi bir kısıtlamanın, bu kritere uygun, makul bir kısıtlama olması gerektiğini belirtmiştir. Devlet, kişinin resmi dilde ya da önceden belirlenmiş bir listede olmayan bir ad veya soyadı edinmesini engelleyemez. Ad ve soyadı, kişilerin aileleri ve toplum içinde tanınmasının araçlarından biridir ve özel yaşamın ayrılmaz bir parçasıdır. Özellikle Avrupa bağlamında ver- ilebilecek bir başka örnek de, bir hükümet makamının bir azınlık dilinin kamusal alanda kullanılmasını (kişi- lerin sokakta özel sohbetlerinde kendi dillerini konuşmalarının yasaklanması veya bu dilin park vb. yerlerde kulla- nımının yasaklanması) yasaklamasıdır. Ifade özgürlüğünün ihlali anlamına gelen bu tür girişimler, her koşulda, dil temelinde ayrımcılık yapmaktır; ve eğer bu tür bir uygulama, azınlık men- subu kişilerin azınlık dilini kullanması- na yönelik ise, bunun, Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin 27. maddesine aykırı olacağı çok açıktır. Bu hak da, çok sayıda Avrupa sözleşmesi ve bel- gesinde yer alan bir azınlık ya da dil hakkıdır ama her şeyden önce ve en önemlisi, mevcut, temel insan hak- larının bir tezahürüdür. 3 Coeriel and Aurik v. Netherlenads, supra, Paragraph 10.2. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 141 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları --- Page Break --- 142 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları Esas olarak, Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme'nin; Azınlık Haklarının Korunmasına Ilişkin Orta Avrupa Inisiyatifi'nin; Ulusal Azınlıkların Dil Haklarına Ilişkin Oslo Tavsiyeleri'nin ve bir azınlık dilinin özel alanda kul- lanımını ele alan benzer pek çok bel- genin bütün maddeleri, özellikle ifade özgürlüğü, ayrımcılığa uğramama, özel yaşam hakkı ve dilsel bir azınlığa men- sup kişilerin, mensubu oldukları grubun diğer üyeleriyle ilişkilerinde kendi dillerini kullanma hakları konusundaki genel insan hakları hükümlerinin doğrudan uygulan- masının örnekleridir. Kişinin, özel işleri ve ticari yazış- maları dahil, telefon veya elektronik araçlarla sürdürdüğü özel yazışma ve iletişiminde bir azınlık dilini kullanma özgürlüğü; ticari tabela ve afişlerinin azınlık dilinde olması; özel nitelikli afişlerde, ticari işaretlerde vs. azınlık dilini kullanması; azınlık dilinde basım faaliyetlerinde bulunma özgürlüğü; özel veya ticari işlerinde ve ekonomik faaliyetlerinde azınlık dilini kullanma özgürlüğü; hatta, azınlık dilinde eğitim veren özel okullar kurma ve işletme hakkı, hepsi, birer dil hakkıdır. Ama özü itibariyle, kökleri insan haklarına uzanan ve insan haklarından doğmuş haklardır. Özellikle Avrupa açısından bu örnekleri vermek önemlidir çünkü, Avrupa'da, dil haklarını "ulusal azınlık- lar" bağlamında tanımlama eğilimi söz konusudur; bu, hem tehlikeli hem de yanlış bir eğilimdir. Azınlık dillerinin özel alanda kullanımı konu- sunda şimdiye kadar verilen örneklerin hiçbiri -ifade özgürlüğü vb. insan hak- larına dayanan haklar olduğu için- sadece ulusal azınlıklarla sınırlı haklar değildir. Mensup olduğu dil grubu "ulusal" olsun ya da olmasın, herkes, ifade özgürlüğü hakkına, özel yaşam hakkına, ayrımcılığa uğramama hakkı- na ve ayrıca, Birleşmiş Milletler Insan Hakları Komitesi'nin kabul ettiği üzere, mensubu olduğu dil grubunun diğer üyeleriyle ilişkilerinde kendi dilini kul- lanma hakkına sahiptir. Bu haklar, Avrupa ölçeğinde, Avrupa Konseyi'nin bazı sözleşmelerinden çıkarılabilecek sonucun aksine, ne ulusal azınlıklarla ne de vatandaşlarla sınırlı haklar değildir. 2. Azınlık Dilinin Kamu Makamlarınca Kullanımı Bir azınlık dilinin kamu makam- larınca kullanımını ele alan dil hakları ile insan hakları arasındaki ilişkiyi açıklamak için, burada da, dilin kul- lanımını kavramsal düzeyde iki farklı kategoriye ayırmak yararlı olabilir: bir- incisi, yargı süreçlerinin adil yürü- tülmesiyle ilgili dil hakları, diğeri de, genel olarak kamu görevlilerinin azın- lık dillerini kullanımı olarak tanımla- nabilir. Bir kimse, cezai bir yargılanma sürecinde, bir suçla itham edilirken kullanılan dili anlamıyorsa, kamu makamları, bu kişinin anladığı dili (genellikle azınlık dili) kullanmak zorundadır; bu yerleşik bir dil hakkıdır. Kişiye, azınlık dilini bilen kamu görevlisi temin edilmesi, Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 143 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları Çerçeve Sözleşme, Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı gibi sözleşmelerde ve AGIT ile Birleşmiş Milletler'in saymakla bitmeyecek kadar çok belgesinde azınlık ya da dil hakkı olarak tanınmıştır. Bu haklar uluslararası hukukun evrensel düzeyde tanımış olduğu hak- lardır ve insan haklarıyla ilgili sözleş- melerin çoğunda -genellikle adil yargılanma ilkesi ile bağlantılı olarak- yer alırlar. Dilsel azınlıklara mensup kişiler dahil, herhangi bir suçla itham edilen herkes, yargılama sürecinde kul- lanılan dili anlamıyorsa, vatandaş olsun ya da olmasın, cezai yargılama- larda, yargılanma sürecinin -mahkeme belgeleri dahil- anladığı dile çevrilmesi için bir çevirmen edinme hakkına sahiptir. Kişinin, anladığı dilde hemen bilgilendirilmesi hakkı da, insan hak- larına dayalı, temel bir "dil" hakkı olarak uluslararası hukukta tanınan bir haktır. Yukarıda anlatılanlar, birçok insa- nın hemen her zaman azınlık hakları olarak kabul edeceği hakların aslında, temel insan haklarının uygulanmasın- dan başka bir şey olmadığını ortaya koymaktadır. Geriye, temel insan hak- larıyla bağlantısının ortaya konmadığı, ikinci kategorideki dil hakları kalıyor. Bu haklar, genel olarak, kamu makam- larının azınlık dil(ler)ini kullanımına ilişkin haklardır. Bu kategorideki hak- lar, ciddi kaygıların duyulduğu bir alandır çünkü, öğretim dili olarak bir azınlık dilini kullanan resmi eğitim, bir azınlık dilinde devletin eliyle yürütülen radyo ve televizyon yayınları, kamu görevlilerinin halka hizmet sunarken bir azınlık dilini kullanması (ve dolayısıyla, kamusal görevlerde çalış- mak bakımından kişilere büyük bir iş olanağı sağlaması) gibi birçok konuyu kapsayan bir hak kategorisidir. Bu durumda net olan bir şey var: kamu makamları uygun şartlarda - örneğin, bir azınlık dilini konuşanların sayısı ve coğrafi yoğunluğunun, bu konuda bir düzenlemeye gitmeyi makul ve haklı kılacağı durumlarda- azınlık dilini kullanmakla yükümlüdür- ler. Bu tür dil hakları ya da azınlık hak- ları, günümüzde geniş ölçüde kabul edilmiş "Avrupa standartları"dır: hukuksal bakımdan, Avrupa Konseyi'nin iki sözleşmesinde, Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme ile Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı'nda yer alan haklardır. Makul ve haklı bir talep olarak görüldüğü durumlarda, azınlık dilini bilen kamu görevlileri bulundurma hakkı, Avrupa Konseyi'nin, Avrupa Birliği'nin (azınlık haklarına saygı, yeni üye olacak devletlerin birliğe kabulü için yerine getirilmesi gerekli bir siyasi kriter olduğundan), Avrupa Güvenlik ve Işbirliği Teşkilatı'nın ve Birleşmiş Milletler'in çok sayıda kararında, bildir- gesinde ve diğer belgelerinde giderek daha fazla sözü edilen bir haktır. Bu, söz konusu hakların, hukuksal yüküm- lülük doğurmasının yanı sıra temel siyasi taahhütler olarak da geniş ölçüde kabul edildiğini gösterir. Kamu görevlilerinin azınlık dilleri- ni kullanmasıyla ilgili bu hak uygula- mada büyük bir çeşitlilik arz eder. Bu bir dil hakkı değildir; bu, bir azınlık dilinin olduğu her yerde ya da bir azın- lık dilini kullanma talebinin olduğu her --- Page Break --- 144 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları yerde tanınması gereken bir hak değildir; bu hak, esas olarak, bir azınlık dilini konuşan çok sayıda ya da tatmin edici sayıda kişinin, belirli kamu hizmetlerinin kendi dillerinde yapıl- masını talep etmesi durumunda tanınan bir haktır. Anlamı şudur: bir azınlık dili- ni konuşan kişi sayısı çok düşük ise, ya da, bir azınlık dilinin bazı kamu hizmet- lerinde kullanılmasını sağ- lamak çok zahmetli ise, kamu görevli- lerinin bu azınlık dilini kullanmaması, bir dil veya azınlık hakkı ihlali sayılmaz. Diğer bir deyişle, bazı durumlarda, bu konuyla ilgili çeşitli koşullar nedeniyle, kamu görevlilerinin, faaliyet ve hizmetlerinde bir azınlık dilini kul- lanmaması, makul ya da haklı bir uygu- lama olabilmektedir. Ama eğer, Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme'de ifade edilen biçimiyle, bir dili konuşanların sayısı yeterince büyükse, kamu görevli- lerinin, faaliyetlerinde o azınlık dilini uygun ölçüde ve düzeyde kullanmaması makul ve haklı bir tutum olmaz. Azınlık ya da dil hakları alanında, uluslararası hukukla güvence altına alınmış olan ve Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin 26. maddesi ile Insan Haklarını ve Temel Özgürlükleri Koruma Sözleşmesi'nin yeni 12. Protokolü'nde4 yer alan genel ayrımcılık yasağının, dil hakları bakımından uygulanması yaklaşımı benimsenmiştir. Kamu görevlilerinin hangi durum- 4 Bknz. Varennes, Fernand (1996), Language, Minorities and Human Rights (Dil, Azınlıklar ve Insan Hakları); konunun ayrıntılı bir değer- lendirmesi için bkz. Martinus Nijhoff, The Hague, 4. bölüm. larda bir azınlık dilini kullanmak zorunda olduğunun ve hangi durumlar- da ayrımcılık yapıldığının aynı şekilde test edilmesi rastlantı değildir: özel yaşama ilişkin dil ya da azınlık hak- larının çoğu, ifade özgürlüğü hakkı, özel yaşam hakkı gibi temel insan hak- larını içerir; kamu görevli- lerinin bir azınlık dilini kullanması, çoğu zaman, ayrımcılık yasağının dil temelinde uygulanmasıdır. Çoğunuz, Avrupa Insan Hakları Mahkemesi'nde görülen Belçika Dil Davası'nda verilen karar hakkında bilgi sahibisinizdir. Mahkemenin bu davada vermiş ol- duğu karar, Avrupa Insan Hakları Sözleşmesi'nde, bir azınlık dilinde devlet eğitimi alma hakkının -ayrımcı- lığa uğramama ilkesiyle bağlantılı olarak dahi- tanınmamış olduğunun göstergesi olarak kabul edilir. Aslında, bu doğru değildir. Avrupa Insan Hakları Mahkemesi, dil temelinde ayrımcılık yasağının, bütün azınlıklara kendi dilinde eğitim görme hakkını otomatik olarak garanti etmediğini ifade etmiştir. Bu kararda, azınlık dilinde eğitimin reddedildiği ve bunun dil temelinde ayrımcılık sayılabileceği durumların söz konusu olabileceği ancak, Belçika'da, eğitim alanındaki dil politikalarının, haksız ve dolayısıyla ayrımcı bir politika olma- dığı ifade edilmiştir. Işte bu, genel algılamanın tersine şu anlama gelir: eğer, [Belçika'nın] eğitim ala- nındaki dil politikaları haksız bir politika olsaydı bir ayrımcılık söz konusu olurdu ve bu durumda, azınlık diliyle eğitim hakkı konusunda yeni bazı dü- zenlemelere gitmek zorunlu olurdu. --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 145 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları Bir azınlık dilinin kamu görevlile- rince kullanılmasına ilişkin dil veya azınlık haklarının neleri kapsadığı konusunda birkaç örnek vermek ve insan haklarının ayrılmaz bir parçası olan azınlık veya dil haklarının Avrupa açısından ne denli önemli sonuçlar doğurduğunu açıklamak yararlı ola- bilir. Kamu makamları, ulusal, bölgesel veya yerel düzeyde, farklı bir dil konuşan çok sayıda kişiyle karşı karşıya kaldıkları durumlarda, söz konusu dilde uygun düzeyde hizmet sunmak zorundadırlar. Örneğin, azınlıkların yoğunlukta olduğu bölgelerde ve bu bölgelerin yönetiminde, yerel yöneticiler, farklı bir dili konuşan kişi sayısı arttıkça, o insanlara kendi dillerinde sunulan hizmetleri artırmalıdırlar. Kamu görevlileri "aşamalı model" olarak anılan modelin, alt bir seviyesinden başlayarak, bir azınlık dilini konuşan az ama tatmin edici sayıda kişinin yaşadığı bölgelerde, en azından resmi belge ve formların o dilde basılmasını sağlamalıdırlar. Farklı bir dil konuşan- ların sayısı arttıkça, belgelerin iki dilde ya da sadece azınlık dilinde basılma- sının yanı sıra, o azınlık dilinde yapılan başvuruların kabul edilmesi ve bu başvurulara o dilde cevap verilmesi gerekir. Bu aşamalı modelin en üst aşa- masında, belirli bir bölge nüfusunun çok büyük bir yüzdesinin bir azınlık dilini konuşuyor olması durumunda, iki dilli bir yönetim biçimine gidilmesi gerekir. Bu, o bölge halkıyla ilişki içinde olan ve onlara resmi olmayan bir dilde ya da azınlık dilinde cevap verebilecek yeterli sayıda kamu görevlisi bulundurmak gerektiği ve hatta, bu tür yerlerde, kamu görevli- lerinin birbirleriyle ilişkilerinde o azın- lık dilinin çalışma dili olması gerektiği anlamına gelir. Ilgili sözleş- me hükümlerine veya ayrımcılık yasa- ğına dayanan bu ilke, "idari makamlar veya kamu makamları"nı ilgilendiren tüm faaliyetlerde; yargı, resmi eğitim, devletin sunduğu sağlık hizmetleri, devlet eliyle yapılan yayınlar vs. dahil, devletin var olduğu tüm alanlarda uygu- lanır. Örneğin, bir dilsel azınlığa mensup yeterli sayıda öğrencinin belirli bir bölgede yoğunluk göstermesi duru- munda, bu öğrencilere, kendi dillerinin devlet okullarında uygun bir düzeyde öğretim dili olmasının sağlan- maması makul değildir ve her koşulda ayrım- cılık yasağının ihlal edilmesi anlamına gelir. Azınlık dilinin ne ölçüde kul- lanılacağı, "makul", "uygun" ya da "uygulanabilirlik" ölçütüne bağlı olarak çeşitlilik arz eder: ne ölçüde azınlık dilinde öğrenim görme tale- binde bulunulduğu, azınlık dilinin öğretim dili olarak kullanılma düzeyi, devletin bu tür talepleri karşılayabilme kapasitesi vs. Burada da, daha önce belirtilen "aşamalı model" uygulanır. 3. Dil Haklarını İnsan Haklarının Bir Parçası Olarak Görmenin Önemi Avrupa Konseyi'nin, dil haklarıyla ilgili iki büyük sözleşmesi var; Avrupa Birliği de giderek daha fazla dil hak- larını tanır hale geliyor. O halde, dil ya da azınlık haklarını insan haklarıyla --- Page Break --- ilişkilendirmeye çalışmanın nasıl bir yararı olabilir? Bu tür bir ilişk- ilendirme çok önemli çünkü, hem Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme'nin hem de Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı'nın önemli iki zayıf noktası var. Birinci temel zayıflık bence, ulusal azınlık kavramı tanımsız bırakılmış- ken, dil haklarını ulusal azınlıklarla sınırlandırma eğilimidir. Ikinci zayıf nokta ise, haklarına saygı gösteril- meyen kişilerin başvurabileceği nere- deyse hiçbir merciin olmamasıdır. Her iki sözleşmenin de, dil ve azın- lık haklarının içeriğini ayrıntılı bir şek- ilde açıklayarak, bu hakları anla- mamıza paha biçilmez katkılarda bulundukları bir gerçektir ama, eğer ulusal azınlık kavramından kasıt, devlet sınırları dahilinde yaşayan geleneksel, tarihi azınlıklar ise, her iki sözleşmede de, sadece vatandaş olan- ların dil haklarına sahip oldukları ileri sürülüyor demektir ve bu bir talihsiz- liktir. Oysa, özellikle dilin özel alanda kullanımı söz konusu olduğunda, bu yaklaşımın yanlış olduğu çok açıktır. Hatırlanacağı gibi, dilin özel alanda kullanımıyla ilgili dil veya azınlık hak- larının çoğu, ifade özgürlüğüne daya- nan haklardır. Ifade özgürlüğü ise, Avrupa hukukunda ya da uluslararası hukukta, yurttaşlarla sınırlandırılmış bir hak değildir; dolayısıyla, dilin özel alanda kullanımına ilişkin hakları, ulusal azınlıklarla sınırlandıramaya- cağımız çok açıktır. Avrupa Konseyi sözleşmeleri tam olarak böyle söyle- miyor ama, bu sözleşmelerde özellikle ulusal azınlıklardan söz edildiği için, ne yazık ki Avrupa'da ve başka yer- lerdeki birçok insan, sadece "ulusal azınlıkların" dil hakları oldu- ğuna inanıyor gibi görünmektedir. Verdiğim örnekten de anlaşıldığı üzere, bu bütünüyle yanlıştır. Ama dil hakları ile insan hakları arasında bağ kurulması - her durumda değilse bile birçok durumda böyle bir bağ kurulabilir- "ulusal azınlık" sayılmayan kişi-lere, bu haklarına saygı gösterilmesini sağlamak için -özellikle dilin özel yaşamda kullanılması konusunda- ifade özgürlüğü ve diğer haklar üzerinde durularak, insan hakları yak- laşımını ve ilgili mekanizmaları kul- lanma olanağı sağlar. Bu sözleşmelerin, ikinci ve bana göre daha da ciddi zayıflığı ise, herhan- gi bir bireysel hak arama yolunun olmamasıdır. Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme'yi ya da Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı'nı onaylamış devletlerin, rapor etme yükümlülükleri vardır ve bu sözleşmelere ne ölçüde uydukları uzman komiteler tarafından incelenmektedir, hepsi bu. Devletlerin, sözleşmeleri ihlal ettiklerine ilişkin iddiaları inceleyen hukuksal veya yarı hukuksal bir organ yoktur. Bu, devlet- lerin, Sözleşmeyi veya Şart'ı ihlal edip etmediği konusunda bir karar alına- mayacağı ya da bir hükme varılamaya- cağı anlamına gelir. Bu, bu tür bir başvuruda hüküm verecek bir mahke- menin bulunduğu Avrupa Insan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki mevcut olanaklardan; Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi kapsamında kurulan ve haklarına saygı göster- 146 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları --- Page Break --- ilmediği şikayetinde bulunan bireylerin başvurularını karara bağlayan bir Insan Hakları Komitesine sahip Birleşmiş Milletler'deki mevcut mekanizmalardan çok çok zayıf bir düzenlemedir. Burada da, dil haklarını insan hak- larıyla ilişkilendirmenin önemi bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme ile Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı kapsamın- da bireysel başvuru mekanizmalarının yokluğu, bireysel başvuruların hükme bağlanmasına olanak veren, sözleşm- eye da-yalı mevcut mekanizmalarla bir ölçüde giderilebilir. İfade özgürlüğü, özel yaşam hakkı, ayrımcılığa uğramama, mensubu olduğu azınlığın diğer üyeleriyle ken- di dilini özgürce kullanma hakkı vs. kap- samındaki bireysel dil hakları ile ilgili şikayetlerde, Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşme ya da Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı kapsamında doğrudan başvuru olanağı yoksa da, Avrupa Insan Hakları Mahkemesi veya BM Insan Hakları Komitesi'ne başvurulabilir. 4. Sonuç "Tek bir dile ya da tek bir gelenek- ler dizisine bağlı bir memleket güçsüz ve kırılgandır"5 Avrupa'nın, dil ya da azınlık hakları konusundaki gelişmeler bakımından 5 C.A. Macartney'in "National States and National Minorities/Ulusal Devletler ve Ulusal Azınlıklar" kitabının önsöz bölümünden alınmıştır, Russell and Russsel, New York 1968. ilerde olduğuna kuşku yoktur. Avrupa Konseyi'nin, Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı ve Ulusal Azınlıkların Haklarına Ilişkin Avrupa Sözleşmesi gibi sözleşmeleri, tıpkı kadın ve çocuk hakları konusunda geliştirilen sözleşmelerde olduğu gibi, azınlık haklarının içeriğini açıklığa kavuşturmaktadırlar. AGIT belgele- rinden Avrupa Birliği belgelerine, iki taraflı sözleşmelere kadar, aynı ilkelere uygun başka bir çok belge ve enstrü- man da vardır. Ifade biçiminde, vurgu- da, hatta perspektifte farklılıklar olmasına rağmen, bu belgelerin tümünde, dil konusunda, aynı temel azınlık hakkı kabul edilmektedir. Ama maalesef bazen, hatta sık sık, dil hakları veya azınlık haklarının, insan haklarının istisnai veya zayıf bir biçimi olmadığı unutulmaktadır. Bu haklar sadece insan haklarının ayrıl- maz bir parçası -Avrupa Konseyi bel- gelerinden Avrupa Birliği belgelerine kadar birçok belgede teyit edildiği gibi - olmakla kalmazlar, daha da önemlisi, ifade özgürlüğü ve ayrımcılığa uğra- mama gibi temel insan haklarına dayanırlar. Dil haklarının bu özelliği üzerinde durulmalıdır çünkü, ulusal azınlık mensubu kişiler gibi, sadece belli bir kategorideki bireylerin dil hakları olduğu şeklinde yanlış bir anlayış söz konusudur. En somut biçimde, bir azın- lık dilinin özel alanda kullanımında görüldüğü gibi bu anlayış yanlıştır: ifade özgürlüğüne dayalı dil hakları her birey için geçerli haklardır; ulusal azın- lık mensubu kişilerle sınırlı haklar değildir. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 147 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları --- Page Break --- 148 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 İnsan Haklarının Ayrılmaz Bir Parçası Olarak Dil Hakları Son olarak, dil haklarının, kökleri insan haklarına uzanan haklar olduğu- nu kavramak, Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı ile Ulusal Azınlık- ların Korunması Avrupa Sözleşmesi'ndeki temel eksikliğin giderilmesinde de yarar sağlayabilir. Dil hakları hükü- metlerce ihlal edilen bireylerin, her iki sözleşme kapsamın- da da, doğrudan başvurabilecekleri bir hak arama yolu yoktur. Bireylere doğrudan başvuru olana- ğı sağlanamamış olmasının yarattığı sorunlar, Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ile Insan Haklarını ve Temel Özgürlükleri Koruma Avrupa Sözleşmesi kapsamın- da hukuksal hak arayışı için mevcut diğer prosedürler ve özellikle ifade özgürlüğü ve ayrımcılık yasağı başta olmak üzere, dil ya da azınlık hak- larının asıl kaynağını oluşturan insan hakları güvenceleri kullanılarak gider- ilebilir. --- Page Break --- Fransız Işgaline Karşı Kürt Direnişi ve Beyandur Olayı: Fransızlar Cezireye geldiklerinde Şamar Aşiret reisi Mişel Başo El Erba onları "memnuniyetle karşıladı". Böy- lece Fransız desteğini alarak rakibi Tay aşireti ve Kürtlere karşı avantaj elde etti. Şamar liderinin kışkırtmasıyla Fransızlar Kürtler üzerindeki bas- kılarını arttırdılar. Birçok Kürt aşiret reisini tutukladılar. Bunların birçoğu- nu Beyandur köyünde boğazlarına kadar toprağa gömdüler, sonra da aç köpekler saldırtarak hepsini öldür- düler. Suriye Komünist Partisi yayın organ Direseti Iştiraki'de 1985 yılında yayınlanan bir yazıda olayla ilgili şun- lar yazılıyordu: "Fransızlar Beyandur köyünün tepe- sinde bir kışla kurmuşlardı ve Kürt ileri gelenlerini tutuklayıp onları canlı halde boğazlarına kadar toprağa diktiler. Osê isminde (Tilminar köyünden) birini öldürdükten sonra diğerlerini de bu şekilde toprağa dikip üzerlerine aç köpekler saldırtarak öldürttüler, diğer aşiret reisleri kaçtı, tutuklanan bazıları ise sürgün edildi. Toprağa dikilenler arasında, Abasê Mihemed (Beyandur köyü muhtarı), Hevêrkan aşiretinin Dorika kolu aşiret reisi Avdê Timar ,Heso'yê Avdila ve Haci Heso'yê Teya vardı."1 Bu mezalime karşı Cezirede bulu- 1 Direset-i Iştiraki, Suriye Komünist Partisi yayın organı, 1985 Kasım Hevêrkan Aþiret Konfederasyonu - 5 Nezîrê CIBO B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 149 --- Page Break --- nan Arap Tay aşireti ve müttefiki Kürt aşiretleri Havêrkan lideri Haco'dan yardım istediler. Haco 2000 kişilik Havêrkan gücüyle Cezireye indi. Işte Haco'nun Fransızlarla ilk karşılaşması bu şekilde oldu. Sonraki gelişmeleri Direseti Iştiraki'den aktarıyoruz; “Haco, Hevêrka aşiret ileri gelenleri ile görüştükten sonra 2000 kişilik silahlı bir güç ile Midyat'tan Bagok Dağı'na geçti, oradan da El-Cezire'ye indi. Ilk etapta Beyandur'da bulunan Fransız askeri kışlasına saldırdı. Şid- detli çatışmalar sonucunda Rolgan haber aldı ve Andiver bölgesinden Cerih'a doğru takviye güçlerini aktardı. Bazı aşiret reisleri Haco'ya tavsiyelerde bulunarak, Fransızların elinde güçlü silahlar olduğunu ve bu büyük güç karşısında çok zayiat vere- ceklerini söylediler. Haco ise, “Kesinlikle ve her ne pahasına olursa olsun, Fransızların burada Kürtler üzerin- deki zulmünü kırmak için savaşmadan geri dönmeyeceğiz” der. Böylece Haco' nun emri ile kuzey Suriye'nin hemen hemen her yerinde Fransız güçleri ve Kürtler arasında silahlı çatışmalar yaşandı. Tirbespi ve Derik arasında bulunan Girê Topê koyu civarında taraflar arasında şiddetli çatışmalar meydana geldi. Hevêrkan aşiretleri karar vermişlerdi: Kesinlikle imha bile olsalar geri çekilmeyeceklerdi. Iki taraf da yüzlerce kayıp verdi. Fransız başkumandanı Rolgan öldürüldü, Beyandur kışlası ele geçirildi ve Fransızlar güney Suriye'ye doğru çek- ildiler. Haco ve Hevêrkanlılar ise Midyat'a geri döndü”2 2 Direseti Iştiraki-1924, Suriye Kominist Partisi yayın organı -1985, Aktaran Özgür Politika Gazetesi, 15 Eylül. 2002 Cegerxwîn, Beyandur olayı ve bu olayla başlayan Haco liderliğindeki Havêrkanlı Kürtlerin Cezire'ye inişi ve Fransızlara karşı direnişini, Fransız komutan Hotzencer'in Zehebi adlı kitabından yaptığı alıntılara da yer ver- erek anlatmaktadır; “1921 ile 1923 yılları arasında ordu- muz Cizre bölgesini işgal etti. 1922 yılının Mayıs'ından 1923 yılına kadar Hesekê bölgesi denetimimiz altınday- dı. Albay Bigo ve Grant'ın askerlerini yukarı Cezire'ye (Nukilê Betê) dağıt- tık. Bu işgal, Beyandur olayı'nın da başlangıcı oldu. Beyandur kaymakamı iyi bir Fransız dostu idi ve bu nedenle haziran ayın- da Beyandur'da öldürüldü. Kayma kamın öldürülmesi üzerine Beyandur'da bir karargâh inşa ettik ve askerlerim- izi oraya yerleştirdik. O günden sonra Kürtler karargâhımıza saldırmaya başladı. Temuz ayında Yüzbaşı Robert ile Karir'in askerini korumak için, Mülazım Morel'i gönderdik. Ayın 28'inde bine yakın keskin nişancı silahlı Kürt, Beyandurda'daki ordugâhımıza saldırdılar. Orduyu tamamen kuşatıp gün boyu çatıştılar. Bu çatışmada Liyandri'nin asker- lerinden biri öldü, dördü de yaralandı. Bu arada düşman suyollarını kesince, göğüs göğse çarpışıp bazı suyollarını açmayı başardılar. Çatışmalarda Kürtlerden de dört kişi öldü. Çatışmalardan sonra askerimizin orada kalması güçleşti. Robert'ten umut kesilmişti. Yüzbaşı Morel ise çemberden kurtulup sekiz mil güney- deki Tilnasır'a ulaşmak istiyordu. Böylece hem suya ulaşacak, hem de dost aşiretlerden yardım almayı başaracaktı. Morel, Kürtlerin kurşun 150 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- yağmuruna ve düşmanın çokluğuna rağmen amacına ulaştı. Bu çatışmalarda Kürtlerden dokuzu öldü, on dördü yaralandı, biri ise kay- boldu. Kuşatma kırıldıktan sonra Robert de, sorunsuz ve çatışmasız bir şekilde Cizre'ye ulaştı. Beyandur olayı henüz duyulmamıştı. Dönüşte, ayın 29'unda Rimelan'a ulaştılar… Ertesi gün Beyandur'a doğru yola çık- tılar… saat 19.30'a doğru, birkaç Kürt süvarisi müfrezeye arkadan sal- dırdı. Ama kısa sürede kaçmak zorunda kaldılar. Güçlerimiz Beyandur'a doğru yoluna devam etti. Cerahi ırmağına ulaşınca büyük bir çatışma başladı… müfreze ilerlerken toplar iki yandan onları koruyordu… Yüzbaşı Adem makineliyle, Roger ise diğer silahlarla onlara yardım ediyor- du. Ancak vadiye elli metre kala düş- manın kurşun sağanağına dayanama- yarak dağılıp kaçtılar. Atlılar onları her yandan çembere almıştı. Yüzbaşı Karir, Yüzbaşı Regar ve Yüzbaşı Adem dağılan ve kaçan askerlerini toplamaya, onlara moral vermeye çalıştılar. Bu arada Mıhemed Salih vuruldu. Onun ölümüyle askeri korku ve panik sardı. Karir silahlarını kuşanarak Roberto'ya yardıma koştu. Düşmanla çatışarak birkaç kişiyi vurdu, ancak kendisi de vuruldu. Roger ise esir düştükten sonra bıçak- lanarak öldü rüldü. Yüzbaşı Adem'in de akıbeti aynı oldu… Bu arada Karir'le müfrezesi toptan imha edildi. Hatta yaralılar da öldürüldü. Karir'in müfrezesinden bir kişi bile sağ kalmadı.”3 3 Fransızların Doğu Ordusu Komutanı Hotzencer'in 1918, 1923 yılları arası anılarını içeren Zehebi adlı kitabından aktaran Cegerxwîn, Hayat Hikâyem, Evrensel Basın Yayın, S.98-99 ) Cegerxwîn yaptığı bu uzun alıntı- lardan sonra Haco ve önderliğini yap- tığı direnişle ilgili şu ilginç tespitlerde bulunuyor: “Fransızların gücü aşağı yukarı üç bin kişi kadardı. Kürtlerin bütün gücü ise doksan kişiydi. Kürtlerin komu- tanı Havêrkan Ağası Haco'ydu. Türklerin sınır bölgesindeki sorumlu valisi olan Ismail Hakkı'nın emriyle Fransızlara karşı savaşması için Kürtlerin başına getirilmişti. Arap aşireti Cewala'da Haco Ağaya yardım ediyordu. Haco Ağa Cizre'de, hem Fransızlara hem de diğer Kürt aşiretlerine karşı Türkler adına savaştı Haco Cizre'de, bir defasında Arap olan Tey aşiretine karşı, birkaç defa da Fransızlara karşı olmak üzere birçok çatışmaya girdi… Elbette Haco bütün bunları Türklerin çıkarını düşünerek yapıyordu. Onun Kürtlük hakkında hiçbir fikri yoktu.”(yage) Cegerxwîn devamla Kürtlerin bu başarılı direnişinin Araplar tarafından inkâr edilişini ve resmi tarihte yer ver- ilmeyişini eleştirerek şunları aktarmak- tadır: “Suriye resmi tarihi Kürtlerin Fransızlara karşı olan direnişini anlat- maz; Kürtleri kendi düşmanı sayar. Beyandur olayında görüldüğü gibi, Fransızlar tamamen Kürtler tarafın- dan durdurulmuş ve yenilgiye uğratılmışlardır. Arap olan Beyandur kaymakamı ise Fransız işbirlikçisi olduğu için öldürülmüş. Beyandur Olayı'nda, Fransız gücünü kırıp komutanlarını öldürenler Kürtlerdir. Oysa Arap şövenistleri hala bile, B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 151 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- 'Kürtler başka yerden gelmiştir,' di- yerek, Fransızlara karşı savaşanların yalnız Araplar olduğunu iddia eder- ler. Ancak tarih, yalan ve çarpıtmayı kabul etmez. Bugün Fransız işbir- likçileri ülke sahibi iken vatansever Kürtler vatansız kalmaya devam ediyorlar... Fransız komutanın yazdığı birkaç sayfa bile gerçekten yalancıların kim olduğunu açığa çıkartıyor. Kürtler işgalcilere karşı savaşmıştır. Onların alnı aktır. "Haco Ağa binlerce askeriyle Fransızlara karşı savaştı. Beyandur'u yaktı; işbirlikçi Arap Kaymakam'ı ve Fransız komutanlarla yüze yakın askeri öldürdü, Fransızları Cizre'den sürdü. Bu nedenledir ki Cizre birkaç yıl Kürtlerin egemenliğinde kaldı.” Görüldüğü gibi Fransız işgaline karşı Türkler adına savaştığını iddia ederek Haco'yu yeren Cegerxwîn daha sonra aynı direniş nedeniyle Kürtleri ve dolaysıyla Haco'yu "onların alnı aktır" diyerek övmektedir. Bununla bir- likte Kürt toplumunun geriliğinden, cahilliğinden yakınıyor ve sonraki geliş- meler için hayıflanıyordu; "…Ancak Kürt insanı aydın değildi, emsallerinden geriydi; bu nedenle ulusal çıkarlarını korumaktan uzaktı. Kürtlerin birliğini sağlayıp koruyamamaları, ulusallaşamamaları da bu yüzdendir." Cegerxwîn Fransızların Kürt dire- nişi sonucunda Cizre'den çekilmele- rinden sonra Türklerin bölgeye müda- hale ettiklerini, birçok karanlık olayın yaşandığını, "bütün bu olayların tarihin karanlık dehlizlerinde kayıp" olduğunu belirterek tespitlerine devam etmekte- dir; “…Kürt Kürt'e düşman oldu. Araya kan davası girdi, ölüm, baskı ve zor- balık girdi. Cizre ikiye bölündü. Hemê Heso ve aşireti Fransızlar ve Araplarla işbirliğine girdi. Said Ağa Türklerle işbirliğine girdi. Şemerler de Fransızlarla birlikte hareket ettiler. Fransızlarla birlikte Gabar'dan gelip Haco Ağaya karşı savaşıyorlardı. Haco Ağa da bir dönem Said Ağaya yardıma geldi, ama savaşmak yerine iki tarafı barıştırıp geri dönmeyi ter- cih etti. Eğer Haco Ağa aydın biri olsaydı Kürtleri birleştirip yönetebilirdi. Ama o Türklerin dediğini yapıyordu.”4 Her şeye rağmen, Haco ve Kürtler zorlu direniş göstermiş ve Fransızları Cezire'den sürmüşlerdi. Bu nasıl bir gerçekse bütün olanlara rağmen, kaybeden tarafın yine Kürtler olması de bir gerçektir. Bu gerçek Cegerxwîn'nin anlatımlarında açıkça görüldüğü gibi bizzat Fransız yetkililer belirtmektedirler. Böylece Kürtlerle arası iyice açılan Fransızlar, gerek Suriye genelinde gerekse de Cezire'de tutunabilmek için daha çok Alevi, Hıristiyan ve Dürzî unsurlara yanaş- tılar. Suni Arap milliyetçiliğine karşı denge oluşturmak için bu kesimlere sarıldılar. Manda yönetiminde onları temsil eden unsurlara yer verdiler, özerk Alevi, Hıristiyan ve Dürzî böl- gelerin oluşmasına izin verdiler. Ancak yine de yabancı yönetimine pek taham- mül edemeyen Alevi ve Dürzîler, Manda yönetimin başını yer yer ağrıt- maya devam ettiler. 4 yage, s. 101 152 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- Kürtlerin direnişi sadece Cezireyle ve Kürt Dağlarıyla sınırlı değildi. El Cezirenin daha kuzeyinde Gâvur Dağlarında da sürüyordu. Fransızlar, Suriye'nin güney ve orta bölgelerinde kontrolü ele geçirdikten sonra yine gizli anlaşmalara uygun olarak kuzeye doğru ilerleyerek Urfa, Antep ve Maraş gibi Kürtlerin çoğunlukta olduğu yer- leri alarak Kilikya'ya ulaşmışlardı ama buralara girişleri pek kolay olmadı. Özellikle Kürt illerinde büyük direnişle karşılaştılar. “Bu direnişlerde feodal aşiret baş- kanları, önemli rol oynadı. Nazım Hikmetin 'Kara Yılan' şiirine konu olan ve Gaziantep'te efsaneleşen, adına türküler yakılan Kara Yılan, Rişvan Kürt Aşireti'nin 'Kabalar' kol- unun reisiydi… Revanduz'lu Kürt Jandarma yüzbaşısı Ali Saip Ursavaş ise Uranın Badıllı, Şeyhanlı, Bazıki ve diğer aşiretlerini örgütledi. Kürtçe gramer'in yazarı Urfa eski Millet- vekili Avukat Kemal Badıllı'nın babası Sait Bey, direnenlerin başın- daydı. Kahta'lı Hacı Bedir Ağa aşiretinden bin kişilik bir kuvvetle Urfa direnmesine katıldı. Bu savaş- larda ordudan çok, halkın savaşı ön plana çıktı. Aşiret güçlerin ünlü 19 Ağustos 1920 saldırısında, Pazarcık'lı Paşo Ağa, Besni'li Hasan Ağa, Baziki Aşiret Reisi Bekir Ağa, Barak Aşiret Reisi Mustafa Ağa ve Suruç'taki aşiretlerin kahramanlıkları büyük rol oynadı.”5 Kürtlerin bu kahramanlıkları! Karşısında Fransızlar, Urfa ve Maraş'a giremedikleri gibi yer yer geri çekil- 5 Naci Kutlay, 21. Yüzyıla Girerken Kürtler , Peri Yay, s.88 mek zorunda kaldılar. Kürt coğrafya- sının bu bölümünde bunlar olurken, Havêrkan ve daha doğudaki aşiretler arasında bu anlamda ne Fransızlara ne de Ingilizlere karşı her hangi bir direniş görülmemektedir. Bunun en önemli nedenlerinden biri Havêrkan'da somut bir işgal eyleminin gerçekleşmemiş olması olabilir. Nitekim Naci Kutlay da yukarda adı geçen esrinde aynı noktaya işaret ederek şunları aktarıyor: "Somut bir işgal olayı yaşamamaları başlıca neden olabilir. Ayrıca Cemilê Çeto, Ali Batê ve Milli Aşiretlerinin Osmanlı yönetiminden memnun olmamaları, ya da Ingilizlerle Mustafa Kemal Hareketi arasında ikircikli bir konumda olmaları da etkili olmuş olabilir.”6 Buna karşın Haco ve yörenin diğer ileri gelenlerinin Itilaf Devletlerin yap- tığı yada yapabilecekleri işgal eylem- lerine karşı tavır aldıkları bilinmekte- dir. Devlet arşivlerinde bulunan ve Havêrkanlı birçok Kürt ileri gelenin yanında Haco'nun da imzasını taşıyan ve aşağıya aktardığımız, Fransız işgali- ni protesto eden telgraf bunun kanıtıdır. Telgraf Çıkış yeri: Midyat Numara: 1138 Tarih: 16 Kasım 1919 "Sadaret Yüksek Makamı'na; Her türlü adalet ve hukuk kuralına aykırı olarak işgal edilen kutsal toprak- larımızın tahliyesini Itilaf Devletlerinin insaf ve hakkaniyetinden ümid ederken insanlığın vicdanını sızlatacak birtakım şeylerin ortaya çıkışına şahit oluyoruz. Antep, Maraş ve Urfa'nın Fransız askeri 6 Naci Kutlay, 21 Yüz Yıla Girerken, Kürtler, Peri yay. s.88 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 153 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- tarafından değil, Müslümanlara husumet ve düşmanlığı her- kesçe bili- nen, intikam duygularıyla tanınan komiteciler tarafından sadece intikam almak için işgal edildiğini üzüntüyle haber aldık. Kutsal topraklarımızda bu fedai çeteleri tarafından Müslümanların ırz ve namusuna, ahalinin hukukuna en açık ve korkunç bir şekilde tecavüzlerde bulunulmaktadır. Fransız kumandanının gözleri önünde cereyan eden bu durum- lar karşısında Itilaf Devletleri suskun mu kalacaklardır? Milyonlarca Müslüman'ın hakları ve namusu bir avuç Ermeni fedaisinin keyif ve garezine kurban mı edilecektir? Bütün Itilaf Devletlerinin insanlık duyguları taşıdığına hâlâ inandığımız vicdanlarına ve Sulh Konferansı'nda yer alan kişilerin namusları- namüracaatederekgerekhaksızistilâlarave gerekse menfur tecavüzlere acilen son ver- ilmesini rica ediyor, yapılan muameleleri şiddetle protesto ediyoruz. İmzalayanlar: Midyat Müdâfaa-i Milliye Heyeti Adına: Müftü Şakir Bütün Ahali Adına: Müderris Hüseyin Nakşî Tarikati Postnışini: Fethullah Hasankeyf Belediye Reisi: Abid Midyat Belediye Reisi: Hamdi Müderris: Necmeddin Dekşuri(?)Aşiretleri Reisi: Nureddin Gercüş Aşiret Reisi: Ibrahim Estil Belediye Reisi: Ibrahim Hasankeyf Reisi: Ahmed Mahallî Aşiret Reisi: Halil Hassar Reisi: Ismail Habzenebi Reisi: Izzeddin Maran Reisi: Halil Dir Memekân Reisi: Hasan Derhaf Reisi: Osman Kerboran Reisi: Ibrahim Tahir Orabayi Reisi: Abdülkerim Keferzi Reisi: Hasan Dumaran Reisi: Ahmed Salihan Reisi Hanik(?) Reisi: Ibrahim Ilikan(?) Reisi: Abdüllatif Hüveyri (?)Aşiret Reisi: Haço* Mezizah Reisi: Hasan Arnas Reisi: Salih Alikân Reisi: Osman Erdi Reisi: Temur”7 Telgrafta dikkat çekici olan nokta, protestonun Fransız işgalinden çok 'Ermeni Komitacıları' hedef alması ve işgal edilen yerlerin 'Müslüman aha- linin' toprağı olduğu vurgulanarak, özellikle halkın hassas olduğu dini duygularına hitap edilmesidir. "Müs- lümanlığa Ermeni tehdidi" söylemiyle Kürtler Ermenilere karşı kışkırtılmak- tadır. Bu söylem Kemalist hareketinin oldukça yararını gördüğü, önceden belirlenen hedeflere uygun olarak, geliştirilen bir politikanın sonucudur. “Bu politika sayesinde bir yandan Ermeniler arasında boy veren ulusalcı eğilimleri yok etmek için bir maşa yaratmayı; diğer yandan da, Kürtleri merkezi yönetime daha bağımlı hale getirmeyi hesaplıyorlardı.”8 Hesap tut- muş ve Kürtler bu yanıltıcı politikaya kanmışlardır. Çaba ve enerjileri yanlış yönlere kanalize edilmişlerdir. Daha sonraki yıllarda da özellikle Sevr Barış Antlaşmasının imzalanması sırasında bazı devlet yanlısı ağa ve şeyhlerin de çabalarıyla devlet yanlısı olmayan 7 BOA. HR. SYS. 2542-6/28-30 //www.devletarsivleri. gov.tr/kitap/belge/994/066.doc sitesinden alınmıştır. * Bu telgrafta Havêrki aşiretinin ismi 'Hüveyri', Haco'nun ismi de 'Haço' olarak yanlış yazılmıştır. 8 Cemil Gündoğan, 1924 Beytüşşebap Isyanı ve Şeyh Sait Ayaklanmasına Etkileri, Komal Yay s. 32 154 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- birçok Kürt ileri gelenine bu tür tel- graflar çektirilmiştir. Neden ne olursa olsun, Bütün Kürdistan'da olduğu gibi Havêrkan'da da yabancı işgale karşı tavır alınmıştır. Hatırlanacağı gibi bu tarihlerde (1919) Havêrkan'da Ali Batê Isyanı henüz bit- miştir(1919). Devlet güçleri yörede denetimi sağlamış ve kontrolü tama- men ele geçirmişlerdir. Daha sonra, 1922 ye gelindiğinde yukarıda Cegerxwîn'den yaptığımız alıntılarda görüldüğü gibi Haco Ağa Suriye Ceziresine geçerek Fransızlara karşı savaşacak ve büyük kayıplar verdi- recektir. Diğer yandan Fransızlar, Çukurova'da Kemalist güçlerle çatışmak zorunda kaldılar. Avrupa karasında ciddi sorun- larla karşılaştığı bu dönemde oldukça zorlanıyorlardı. 1921 yılına gelindi- ğinde Kemalistlerle anlaşarak (Ankara Antlaşması) Hatay'ın dışında diğer böl- gelerden çekilmek zorunda kaldı- lar. Böylece ilk kez resmi Türk-Suriye sınırı da çizildi. Daha doğrusu, Kürt toprakları Kasr-ı Şirin Antlaşmasından sonra ikinci kez bölüşüldü. Kürt coğrafyasının bir kısmı Suriye'de kalırken diğer kısmı Türkiye sınırları içinde kalıyordu. Fransızlar, Kemalistl erle olan sorunlarını büyük ölçüde çözme rahatlığıyla Suriye'de yoğunlaşmaya başladılar. Ancak ufukta onlara pek rahatlık görünmüyordu. Arap mil- liyetçiliği giderek boyutlanıyor, kitle- selleşiyordu. Manda yönetimi siyasi ve askeri önlemlerin yanında sosyal ekonomik düzenlemeler, yatırımlar yapıyordu. Yol yapımı, kentleşme, tarım ve eğitim alanlarında belki ülke tarihinde o güne kadar görülmeyen adımlar atılıyordu. Anacak tüm bunlar, bağımsızlıkçı Arap Milliyetçilerini memnun etmiyordu. Arapların dışında diğer etnik gruplarda sürekli yeni sorunlarla ortaya çıkıyorlardı. 1925 yılında Milliyetçi Halk Partisine bağlı güçlerle Dürzîlerin başlattığı isyan nerdeyse bütün ülkeyi sardı. Hatta Islamcı propagandaların etkisinde kalan bazı Kürt aşiretleri bile Arapların yanında bu isyana katıldılar. Büyük uğraşların sonucunda isyan ancak 1926'nın sonunda bastırılabildi. Ancak tam anlamıyla kontrolü sağlamakta zorluk çekiyorlardı. Hele Kürt böl- gesinde, yani Cezire adı verilen Türkiye sınırı boyunca uzanan bölgede tam bir otorite boşluğu vardı. İşte Havêrkan'lıların Suriye'ye inişi tam da bu kargaşa dönemine dek geliyordu. Havêrkanlılar Suriye’de III. Haco, yukarda gördüğümüz gibi daha önce Fransızlarla savaşmak için girdiği ülkeye bu sefer bir sığınmacı olarak giriyordu ve işi kolay değildi. Öncellikle sınırı geçiş oldukça zorlu olur. Zorluklar sınırın öteki tarafında da devam eder. Kadın, çocuk ve yaşlılar önden gidiyordu. Aşiretin yak- laşık 200 kişiden oluşan silahlı gücü ise arkadan geliyor ve zaman zaman geri dönüp sınır karakollarına ani baskınlar düzenliyor, sınır devriyeler- ine saldırıyordu. Türk Hükümetinin diplomatik girişimleri sonucu Fransızların müdahalesine kadar saldı- rıları sürdü. Dolaysıyla önden giden B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 155 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- kafileyle araları oldukça açılmıştı. Çoğunluğu kadın ve çocuklardan oluşan savunmasız Havêrkan kafileleri bazı Kürt çeteleri ve yaşam tarzı talancılığa dayanan Arap aşiretleri tarafından soyuluyor, ciddi zararlar veriliyordu. Bu çapulcu ayak takımı ele geçirebildiği her şeylerini çalıyorlardı.9 Bölgenin yabancısı, barınacak, başlarını sokacak evleri bile olmayan muhacirlerin durumu söz konusu saldırılarla daha da kötüleşiyordu. Çok dramatik ve acı olaylar yaşandı. Ama herhalde, insanın kendi vatanında, vatansız olmasından, kendi toprağında evsiz barksız kalmasından daha acı ve daha dramatik bir şey olmasa gerek... Havêrkan'lıların ve aynı tarihlerde Suriye'ye göç etmek zorunda kalan diğer Kürtlerin içinde bulunduğu bu durumu, dönemin Fransız komutan- larından biri çok çarpıcı ifadelerle şöyle dile getiriyordu: “Bir millet için bundan daha büyük felaket olur mu? O milletin evlatları ki kendi ülkelerinde 400 km'lik yolu yarasıyla tedavi edilmeksizin yürüy- erek kurtulmaya çalışıyor. Bunlar kendi ülkelerinde yabancı ve mah- kûmdurlar. Kendi ülkelerinde çıkmış gelmiş biz yabancı Fransızlardan siyasi sığınma istiyorlar. Istemlerini kabul ettiğimizde de bize teşekkür edip minnettar kaldıklarını belirtiyor- lar.”10 Havêrkan'lıları bu zor günlerinde Saroxan Ağa yalnız bırakmadı. 9 Cegerxwîn, Hayat Hikâyem, Evrensel Basın Yayın,S.170 10 Hasan Hişyar Serdî, Görüş ve Anılarım, Med Yay. S. 399 Saroxan, Haco'nun amca çocuğu ve konfederasyon içindeki en büyük rak- ibiydi. Suriye'ye ondan önce ve bir anlamda ondan kaçarak geçmişti. “Haco benim düşmanımdır. Ama Havêrkan kimsenin düşmanı değildir. Havêrkan artık Haco'nun aşireti değil- dir. Osman'ın ailesinden kim ağa olursa onundur. Şimdi Havêrkan ağası benim… Aşiretin bu hale gelmesine razı olamam.” diyerek aşireti sahiplendi ve o çapulcu gruplara karşı büyük bir çatışmaya girdi. Can kaybının yaşan- dığı bu çatışmalarda Saroxan üstün çıkar ve çalınan Havêrkan mallarına karşılık bazı köyleri talan eder. Böylece Aşiret içinde büyük bir itibara kazanır, Haco'ya karşı durumunu oldukça güçlendirir. Gelişmeler Havêrkan lideri için sür- priz sayılmasa da bu kadarını bek- lemiyordu. O devlet güçlerine karşı başkaldırmış, Kürtler için savaşmış, yerinden yurdundan olmuş, mal var- lığını kaybetmişti. Daha da ötesinde Kürtlere yaptığı zulüme karşı Fransa'yı karşısına almış, onunla savaşmış, birçok savaşçısını kayıp etmiş biri olarak takdir ve itibar beklerken, tam tersine Kürtler ona ve aşiretine pusu kurarak elinde avucunda kalanı da almaya, Suriye'ye sokmamaya çalışıy- orlardı. Diğer yanda aşiret içinde den- geler aleyhine değişmiş, güç kaybına uğramış, sadık silah arkadaşları ve yakın aile efradının dışında aşiretin önemli bir kısmı Saroxan Ağadan yana tavır almıştı. Açıkçası durumu pek iç açıcı değildi. Ekonomik sıkıntı için- deydi. Bütün mal varlığı Kuzeyde kalmıştı. Elde avuçta olan da tükeni- yordu. Etrafında yığınla düşman vardı. 156 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- Yöre aşiret liderlerden birçoğu onu kendisi için bir tehdit olarak görüyor ve ondan çekiniyorlardı. Haksızda sayılmazlardı. Çünkü o gerçektende zorlu bir rakipti. Bu nedenle de ona güvenmiyor, düşmanlık yapıyorlardı. Ancak O, yaradılışı gereği kolay pes edenlerden değildi. Önce silahlı güçlerini Türkiye sınırından çekti. Daha güneye, Suriye içerilerine çekil- di. Onu tamamen etkisiz hale getirmek yada yok etmek için fırsat kollayan Saroxan'dan da uzak durarak çatışmaya girmedi. Sonrada yörenin büyük aşiret- lerinden olan Tay aşiretine sığınıp Fransız yetkilerinden iltica talebinde bulundu. Evet, Haco'nun bu zor duru- munda Kürtler değil, Arap asıllı Tay Aşireti yardım etti. Ne var ki Fransızlar buna karşı çıkıyor, Haco'nun iltica talebini reddediyor ve ısrarla kendiler- ine teslim edilmesini istiyorlardı. Çünkü Fransızlar, Haco ve Havêrkan güçlerinin Bayundur olayı sonrası kendilerine verdikleri kayıpları unut- mamışlardı. Onu cezalandırmak istiy- orlardı. Çaçan Haco anlatıyor: “(Sınırı geçtikten sonra) Tay Şeyhi'ne sığındık. Şeyh kirvemizdi. Fransa ise düşmanımızdı çünkü onun askerini öldürmüştük. (Bayundur olayı kast ediliyor. NC) Bu nedenle Şeyh'e temsilcilerini gönderip 'Haco ve çocuklarını bize teslim etmezsen, sana düşmanlık yapacağımız gibi sana ödenen aylık maaşı da keseceğiz' diye tehdit ediyorlardı. Ama şeyh bu tehditlere karşın ' Haco benim kirvemdir. Üstelik geleneği- mizde böyle bir şey yok. Elinizden ne geliyorsa yapın, size teslim etmeyeceğim der.” Bu gelişmeden sonra Haco, öldür- düğü Fransız subayı Roger'dan kalan güzel bir kısrağa binip, bizzat Fransız yetkililerle görüşmeye gider. Bu görüşmelerde, Türk Hükümetinin ken- disini onlara karşı savaşmak için mecbur bıraktığını, savaşmamsı duru- munda bütün ailesini yok etmekle tehdit ettiğini, savaşması durumunda ise yapacakları yardımları, verdikleri cephane ve silahları belgelerle kanıtla- yarak onları ikna eder. Uzun ve zorlu geçen görüşmelerin sonunda iltica talebinin kabul edilip af edildiğini yine Çaçan'nın anlatımlarından öğreniy- oruz.11 Bir yandan yerli aşiretlerle dost- luklar kurarak yörede yer edinmeye çalışırken diğer yandan Fransızlarla arasındaki buzları eritmeye çalışıyor, esaslı ilişkiler geliştirmeye çalışıyordu. Fransızlar haklı olarak ona güven- memekle birlikte kapıyı da aralıklı bırakıyorlardı. Çünkü gücünün far- kında idilerler ve bu güçten faydalan- mayı düşünüyorlardı. Gelenekçi bir aşiret liderinden bek- lenilmeyecek diplomatik manevra- larla kısa sürede Fransızların güvenini kazanır. Öncellikle silahlı aşiret güç- lerini Fransız ordu birliklerinin hizme- tine sokar. “1930'da Fransızların Cezire'deki varlığının sağlamlaşmasına binaen aşiret savaşçılarının orduya alınması zorunluluğu ortadan kalk- tığında, Haco'nun en iyi otuz savaşçısı 11 Hamit Kılıçaslan'ın Çaçan Haco ile yaptığ röportajı, Çıra dergisi, 1995, Sayı 3, sayfa; B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 157 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- ve üç oğlu 32. bölükte askerlik hizme- tine (escadron leger) devam ediyor- lardı.”12 Diğer taraftan yörenin etkili birçok aşiretini, özellikle Arap Tay aşireti ve Kürt Miran aşiret konfede- rasyonunu Fransızların politik hedef- leri doğrultusunda bir araya getirir. Yine yörenin önemli aşiretlerinden olan Dûrikî ağalarıyla dostane ilişkiler geliştirir. Öteden beri bölgede kontrolü kurmakta zorluk çeken Fransızların işini oldukça kolaylaştırdı. Onun çalışmaları sonucu Cezirede etkinliklerini iyice art- tırdılar. Daha önce kontrol ede- medik- leri birçok aşireti onun yardımıyla kon- trol altına almayı başardılar. Kuşkusuz Haco'nun faaliyetleri bil- inçli, pragmatik hedeflere yönelik tasarılardı. Bu hedeflere ulaşmakta da oldukça başarılıydı. Haco önemli bir reis olduğundan Fransızlar genellikle ona nazik davranıyorlardı. Kürt ağaları arasında daha az itibar görüyordu, çünkü çok güçlü ve tehlikeli bir rakipti. Haco, diplomatik yanının güçlü olu- şundan dolayı Fransızlar nezdinde Kürt aşiretlerinin önde gelen sözcüsü oldu. Fransızlar üzerindeki bu etkisinden yararlanarak birtakım yeni grupları denetimi altına almayı başardı. Diğer reisler gibi tarımla uğraşmadı, bir çiftçi değil politikacı ve savaşçıydı." (Bruinessen, yage) Bu nedenledir ki kısa bir sürede Fransızların gözünde böl- genin en etkin ve en güvenilir lideri durumuna geldi. Fransızların nezdinde itibarı arttıkça gerek aşiret içinde gerekse de bölgede ki gücü de artıyordu. Örneğin, Fransızlar işçiye ihtiyaç- 12 Hajo's Fisce, Velud, Aktaran Nelide Fuccaro. Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri, Abbas Vali, Avesta yay. S. 257, 52. Dipnot. ları olduğunda Haco'dan istiyorlardı. Bunlara maaş ödetiyorlardı. Bu nedenle de birçok kişi Haco'nun tarafına geçiy- ordu.”13 (yage) Fransızların yardımıyla Dûrikî ağalarından hediye olarak aldığı top- raklar üzerinde Havêrkan Sultanları- nın Mizizex'den sonra ikinci paytahtı sayılacak Tirbesipiyê( Beyaz Mezar) adı verilen ve Havêrkanlıların bölge- deki en önemli merkezi olan kasabayı kurdu. Daha sonra Hasekê de yap- tırdığı aile ikametgâhına taşınmakla birlikte burası aynı zamanda onun poli- tik ve askeri karargâhı olmaya devam etmiştir. 1930 yılına gelindi-ğinde "Haco, aşiretin Hiristiyan kesiminin yaşadığı Qubur el-bid yakınlarındaki köyleri kendi adına kaydettirdi. Hiristiyan muhtarları görevden aldı ve yerel yönetimin kilit noktalarına kendi aile üyelerini yerleştirdi. Doğal olarak Haco zengin ve güçlü bir toprak sahibi olarak yükselen pozisyonu, aşiret yetki- lerinin giderek daha fazla onun ellerinde toplanması anla- mına geliyordu.”14 Cegerxwin, giderek güçlenen Haco'nun durumuyla ilgili şunları söylüyordu: “Cizre yöresinin tüm Ermenileri Haco Ağa ile birlikte hareket ediyorlardı. Fransa kendisine yardım ediyor ve Suriye Kürtleri en çok Haco Ağa'yı seviyorlardı. Aşireti yukarı Kürdistan'da en büyük aşiretlerinden birisiydi, bir kaç bin tüfek veya silahlı adamı mücadeleye katabilirdi.”15 13 age. 14 Nelida Fuccaro dan aktaran; Abbas Vali, Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri, Avesta Yay. S 258 15 Cegerxwîn, Jinenigariya min, aktaran Rohat Alakom, Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, Avesta Yay. S 43 158 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- Ailenin yaşayan büyüklerinden Ali Batê-II'nin belirttiğine göre; toplam 35 köyde kontrolü tamamen ele geçirir. Haco, artık o sığınacak bir yer bulmak- ta güçlük çeken, hiçbir mal varlığı ve etkinliği olmayan bir kaçak değil; Bölgenin en nüfuzlu, zengin toprak sahibi ve diplomatik kariyeri olan lid- erlerindendi. Yüz yıllarca Osmanlı Devletine aşar vergisini ödeyen yöre köylüsünün büyük bir kısmı artık ona ödüyordu(Nelida Fuccaro, yage). Güç ve otoritesi günden güne artıyordu. Öyle ki yöredeki bütün aşiretler bu durumdan tedirgin olmaya başlamışlardı. Daha önce ona yardım eden, ona toprak bağışlayan, dost eli uzatan Dûrikî ağaları dahi aralarındaki anlaşmazlıklara son vere- rek ona karşı güç birliği oluşturma gereği duydular. “Haco'nun tüm bölgeyi ele geçirmesin- den korkan birbiriyle çatışma halindeki Dûrikî reisleri de aralarındaki anlaşma- zlıkları göz ardı ederek birleştiler. Aksi halde, Haco'nun bölgelerinde hâkimiyet kurmasıyla, aralarındaki çatışmanın nedeni de zaten ortadan kalkmış olacak- tı: Başka bir de-yişle ellerinden uğrunda dövüşecekleri hiçbir şey kalmayacaktı. Haco'yu dürüst olmamakla ve hırsızlıkla suçluyorlarsa da onları asıl korkutan Haco'nun Fransızlar üzerindeki etkisiy- di.”16 Aşiret İçinde Liderlik Kavgası Haco'nun bu yükselişinden rahatsız olan sadece yöredeki aşiretler değildi. Suriye'de etkinliklerini devam ettirmek yada kurmak isteyen Araplar, 16 Bruinessen, yage. Aleviler, Hıristiyanlar vb. birçok etnik, dini ve siyasi unsur bu yükselişten rahatsız oluyordu. Ama hiç kuşkusuz en çok rahatsızlık duyan Saroxan Ağa idi. Saroxan, daha önce belirtildiği gibi, kuzeyde giriştiği liderlik mücade- lesini kaybetmiş ve güneye kaçmak zorunda kalmıştı. Mücadeleye burada devam etmişti. Aşiretin buradaki bazı kollarını etrafında toplamıştı. Yukarda belirtildiği gibi başlarda Haco'nun bir süre sınırda çatışması nedeniyle başsız kalan Havêrkanlıların Suriye'ye geç- mesi sırasında Arap ve Bazı Kürt gru- plarının saldırıları karşısında düş- tük- leri zor durumdan yararlanarak, aşiret liderliğini ele geçirmiş gibi görünüyor- sa da, uzun vadede pek şansı yoktu. Çünkü onun bütün sermayesi Mala Osman ailesinin bir ferdi olması, cesur ve gözü pek biri olması- dır. Ama bun- lar Onun Havêrkan Sultanı kalması için yeterli değildir. Haco ile kıyaslandığında birçok eksikliği vardı. Bir kere o sıradan, despot bir Kürt ağası görüntüsü çiziyordu. Bü- tün dünyası aşiretti. Bütün hayali, aşiret liderliğiydi. Ötesi yoktu. Mo- dern politikadan anlamazdı. Gelişen dünya, bölge ve Kürdistan sorunlar yumağının merkezinde yaşıyor ama tüm bunlar onun için pek bir anlam ifade etmiyor- du. En önemlisi de Mala Osman'ın milliyetçi ve Kurdistani geleneğinden uzaktı. Işte en büyük dezavantajı da buydu. Cigerxwin SaruxanAğayı anlatıyor: “… Saruxan, deli doluydu ve olma- dık şeyler düşlüyordu. Kendisini dev B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 159 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- aynasında görüyordu. Bir sarhoşun, bir delinin cesaretiyle hareket ediyor- du. Bu tutumu nedeniyle tek başına çalıp tek başına oynayan biri oldu. Zamanı ve ortamı kavramıyordu. Söylediklerimizi duymuyordu bile. Biz kimdik, 'Havêrkan Sultanı Saruxan(!)' kimdi? Biz onun dengi değildik. … 'sinek' ve 'camış' kadar uzaktık bir- birimize. O ağa, ben basit bir feqi, bir köylüydüm. O okumamış, ben oku- muştum. O halk düşmanı, ben halkçıydım. Birbirimizi anlamamız ve yan yana olmamız mümkün müydü?"( yage) Oysa Haco, Saroxan'da olmayan bütün vasıfları taşıdığı gibi o atasının milliyetçi geleneğinin de bir izleyi- cisiydi. Onu asıl farklı kılan da bu özel- liğiydi. O sadece bir feodal bey, sadece bir aşiret reisi değil, bir lider özelliğini de taşıyordu. Işte bu güçlü ve kariz- matik kişiliğin karşısında Saroxa'nın şansı hiç yoktu. Kader ona aynı oyunu oynuyordu; yine mevzilerini terk etmek zorunda kaldı. Güneyden kuz- eye kaçmak zorunda kaldı. Ama hırslı ve inatçıydı. Müca- deleyi öyle kolay terk edecek biri değildi. Artık o Kuzey Havêrkan'da hüküm sürerken, Haco güneyde… Mücadele devam ediyordu. Üstelik çok daha hırslı ve acımasız bir şekilde… Saroxan, Suriye'deki Kürtlere büyük kin ve nefretle saldır- maya başladı. Sık sık güneye inip Haco'ya bağlı köylere saldırıyor, talan ediyordu. Cegerxwîn "iç çatışmalardan sonra Saroxan Ağa kuzeye geçti ve Suriye'ye kaçan Kürtlere düşmanlığa koyuldu. Saroxan, ulusuna çok kötülük yaptı. Haco Ağa'yı öldürtmek için de elinden geleni ardına koymadı." Diye belirttikten sonra Hesen Ağa'nın ( Haco'nun oğludur. NC) ağzından, aşağıdaki ilginç gelişmeleri aktarıyor- du; “Hesen Ağa, Haco Ağa ile Saroxan Ağa arasındaki ilişkiyi şöyle anlatıy- ordu: Kuzeye gitmeden önce babam, aynı zamanda analığım olan Saroxan'ın ablası Peyrûze Hanımı ve Saroxan'ın yeğeni olan üvey kardeşimi Saroxan'a gönderdi. Kardeşime, 'Dayına git deki, Haco artık Havêrkan'a ağalık yapmak istemiyor, yeter ki yakamı bıraksın.' Dedi. Kardeşim ve annesi gittiler. Saroxan (bu teklife karşılık NC); 'yeğenim, Türkler babanın başına yüz bin lira ödül koymuşlar. Gel sen bu babanı öldür. Parayı paylaşalım.' demiş." Görüldüğü gibi Saroxan Ağa, mücadeleyi kazanmak ve Haco'yu ortadan kaldırmak için akıl almaz yön- temlere başvurmaktadır. Öz oğlunu bile ona karşı kullanmaya çalışmakta, onu baba katili yapmaya çalışıyordu. Ne var ki bu yöntemler ona yarardan çok zarar vermektedir. Nitekim öz yeğeni 'Eğer Haco Ağa dayımı öldür- mezse ben mutlaka dayımı öldüre- ceğim.' diyecek kadar ondan nefret etmeye başlamıştır. Yine rakibinin karşısında yetersiz kalmıştır. Çünkü Haco Saroxan'ın niyetini anlayınca oda onu ortadan kaldırmak için planlar yapmaya başlar ama daha akıllıca… Bu amansız çekişme devam ederken Saruxan bir hata daha yapar; Halil Batê'yi (Yukarda değinilmişti) pusuya 160 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- düşürerek öldürür. Işte bu olay onun sonunu getrdi. Haco Halil'in intika- mını almaya yemin eder. Saruxan'ı artık yaşatmamaya kararlıdır. Haco Saruxan'ı öldürmek için Şemdin adında Havêrkanlı bir yezidiyi kulandı. Cegerxwîn anlatıyor: "Haco Şemdin'e daha önce haber göndermiş. Ona, 'Eğer Saroxan'ı vurursan benle çocuklarım, Osmanların aşireti adına söz veriyorum ki düşmanlığını yapmayacağız." demişti. Şemdin bu güvenceyi aldıktan sonra, yine Haco'nun yaptığı bir planı uygulayarak, Saroxan'ı öldürür. Öldür- mesine öldürür ama aynı zamanda kendi ölüm fermanını da imzalar. Her ne kadar Havêrkan reisi ona güvence vermiş, kan gütmeyeceklerine dair söz vermişse de, öldürülen sıradan biri değildir. Mala Osman hanedanı'nın bir üyesidir. Ailenin diğer üyeleri bunu hiç hazmetmemiş ve intikam kararı alırlar. Üstelik intikamı alan, bir zamanlar 'Eğer Haco dayımı öldür- mezse ben öldüreceğim' diyen Saroxan'ın öz yeğeni ve Haco'nun oğlu Naif'in ta kendisidir. Naif dayısı'nın katili Şemd- in'i babasının evinde uyurken öldürür ve Kuzeye kaçar. Kuzeyde bir süre kaldıktan sonra esrarengiz bir şekilde ölür. Ölümü hala karanlıktır. Kim ve nasıl öldürüldüğü bilinmiyor. En yaygın söylenti Saruxan taraftarlarınca zehirlendiğidir. Naif ölmesine öldü ama babası onun bu itaatsızlığını hiç bağışlamadı ve cenazesine bile gitmedi. Gitmediği gibi taziyeye de oturmadı. Ölene kadar da mezarına gitmediği söylenir. Ancak öldükten sonra mezarını Naif'in mezarına bitişik kazarlar. Şimdi baba oğul Digurê daki aile mezarlığında yan yana yatıyor. Haco, artık Havêrkan'ın tek sul- tanıdır. Aşiret içinde rakipsizdir. Artık O büyük reistir (Hacoyê Mezin). Güç ve otoritesi daha da artmıştır. Ne var ki, Saroxan'ı öldürtme biçimi gerek aşiret gerekse de Kürdistan da pek hoş karşılanmadı. Özellikle Yezidi kökenli birine öldürtmesi, gelenekselleşmiş, katı Islami anlayışların etkisiyle yoğun eleştirilere maruz kalmasına neden olmuştur. Ailenin efradı her ne kadar "kol kırılır yen içinde kalır." anlayışıy- la hareket edip olayı bir iç mesele olarak değerlendirerek, dışarı yansıt- mıyor idiyseler de, içten içe homurtular işitiliyordu. Sıradan Havêrkanlı açık açık sesini çıkartmıyordu ama o da olayı tasvip etmediğini bir şekilde belli ediyordu. Ancak Haco'nun bu homur- tuları önemsediği veya yaptıklarının doğruluğundan kuşku duyduğu söylen- emez. Bu güçlü kişiliğinin bir göster- gesi olsa gerek… Şeyh Sait isyanında takındığı tavırla ilgili yapılan eleştiriler ve değişik yorumlar gibi bu konudaki eleştiriler ve yorumlar da günümüze kadar devam etmiştir. Milliyetçi Bir Kürt Lideri Olarak Haco Bundan önceki bölümün başında da belirtildiği gibi karizmatik olduğu kadar ilginç olan bu kişiliğe yönelik övgüler kadar eleştiriler de çokça yapıla gelmiştir. Ama tüm bunlara rağ- men Haco'nun yurtsever ve milliyetçi kişiliği yadsınamaz. Suriye Kürdistan' B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 161 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- ındaki Kürt hareketine katkıları ger- çekten övgüye değerdir. Bireysel olarak ekonomik ve sosyal kazanımlar edindiği bir gerçektir. Ancak o güne kadar Cezire siyasetinde pek sesleri çıkmayan, politik arenada pek etkili olamayan, bir avuç aydının dışında milliyetçi etkinlikleri görülmeyen Kürtlerin, kısa bir sürede Araplardan sonra bölgenin en etkili etnik unsuru haline gelmelerinde, onun belirleyici bir rol oynadığı da bir gerçektir. “...Haco Ağa'nın yaşamı ve eylem- leri, Suriye'de yaşanan Kürt siyasi hareketlenirinin çeşitli aşamaları arasında bir süreklilik olduğunu göstermektedir. Bu durum, onun bir Kürt milliyetçisi olarak boy göster- diği ilk yıllarda Hoybûn ile ittifak yapması, daha sonra Hawar tarafın- dan başı çekilen kültürel uyanış hareketine katılması ve 1930'ların ortasında Cezire'nin özerkliğini savu- nan bölgesl harekette önemli rol oynaması bu sürekliliğin gösterge- sidir. Ayrıca, Haco yükselen Kürt milliyetçisi hareketin tüm çelişki- lerinin vücud bulduğu bir karakter- dir. Haco Ağa bir açıdan aşiret bağlı- lıklarına karşı milli aidiyetleri destek- leyen imgeler ve fikirleri kullanan milliyetçi bir propagandist olarak Kürt aşiretlerine pan-kürtçü dayanışmayı anlatmaya çalışmak- tadır. Öte yandan, aşiret reisi olarak kendine daha bölgesel ve yerel hedefler belirleyerek kişisel çıkar- larını korumayı başarmıştır. "…Haco Ağa, milliyetçi çevrelere katılmasına rağmen, aşiret onun siyasi ve ekonomik gücünün ve dolayısıyla sosyal itibarının temeli olduğu için, Ağa milliyetçi çevrel- erde eski aşiret düzeninin temsilcisi olma durumunu sürdürmüştür. Bir Kürt milliyetçisi olarak söylemleri Cezire bölgesinde Kürt aşiretleri arsında şöhretinin katlanarak yayıl- masına yol açmıştır… Haco Ağa'nın aşiretler ve milliyetçi çevrelerdeki dikkat çeken şöhret, bir dizi uygun koşulun ve etkenin bir araya gelme- siyle açıklanabilir.”17 Suriye'de yer edindikten sonra kuzeyden kaçıp gelen birçok yurtse- vere ev sahipliği yaptı, maddi manevi her türlü destek ve yardımı esirgemedi. Başta şeyh Sait aile efradı olmak üzere, Cemil paşalar, Bedirhaniler, Cemilê Çeto'nun aile efradı, Mala Aliyê Yunus ve daha birçok şahsiyet Türk hüküme- tinin baskılarından kaçıp Suriye'ye vardığı andan itibaren Havêrkan lideri onlara evinin kapıla- rını açmış ve her türlü yardımı yapmıştır. Bunların başında Mir Celadet Bedirxan gelmektedir. Celadet Bedirxan'ın Suriye'deki en büyük destekçisi Haco idi desek abartmış sayılmayız. Konê Reş Celadet Beyin Haco'yla ilişkileri konusunda şöyle yazar: “Celadet Bey Tırbesipi'yê de Haco ve çocuklarının yardımlarıyla yöredeki yurtseverler Kürtler arasında çalış- malarını sürdürüyordu. Mir, zamanının büyük bölümünü Haco' ların sınıra yakın köylerindeki evlerde geçiriyordu. Bu köylerden 17 Nelide Fuccaro, Aktaran ;Abbas vali, yage. Sayfa 258 162 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- biri Çaçan Haco'nun evinin bulun- duğu Mizgevt köyü idi. Bu köyde bir kaya vardı. Mir köyde olduğu zaman- lar genellikle gider o kayanın göl- gesinde oturur. Bu nedenle kaya'ya "Mir'in Kalesi" (Lata Mîr) deniliy- ordu ve günümüze kadar o isimle anıla gelmiştir. Zaman zaman Hesîça'ya gidiyor ve Kürt dilinin esasları üzerindeki çalışmalarını sürdürüyordu. O zamanlar Fransız Hükümeti Haco'yu sınırdan uzak- laştırmış ve Hesîça da gözetim altın- da tutuyordu. Mir buraya geldiğinde yine Haco'nun yanında kalıyordu.”18 Haco'nun yardımlarını esirgeme- diği ünlü kişilerden bir diğeri de sürgünde bulunduğu Antalya'dan firar edip, Iran'a oradan Ağrı'ya geçip direnişe katılma amacında olan ünlü Hamidiye Alayları komutanı Haydaran'lı Kör Hüseyin Paşadır. Paşa önce Suriye'ye geçip oradan Ağrıya ulaşmak niyetindedir. Suriye'ye geçtiği günden ayrılmasına kadar, Haco'yla temas halinde olmuş ve her türü desteğini almıştır. Hüseyin Paşanın oğlu Mehmet Bey anılarında şöyle diyordu: “Huduttan, Halep şehrine geçtik, Suriye'ye geçmemizin sebebi burada kurulmuş olan Kürt Hoybûn Cemiyeti'ne katılmaktı. Halep'te Haco Ağa'nın yanına gittik. Paşa bir müddet Haco Ağa'nın yanında misafir kaldı.”19 Haco, Hüseyin Paşa'yı Suriye'ye yerleşmesini ve çocuklarıyla Hoybûn 18 Konê Reş'ten Aktaran Dr. Zerdeşt Haco, Mir Celadet Bedirxan, Jiyan û remanên wî, www. demanu.com.tr/kovaradeng/arsiv/sayi61/yazi_05_ mirceladet.htm - 30k Sitesisindeki yazısı. 19 Kemal Süphandağ, Ağrı Direniş ve Haydaranlılar, Fırat yay. say. no 115 içinde çalışması için ikna etmeye çalışıyor ancak o, Iran'a geçip Ağrıya ulaşmada ısrarlıdır. Haco'nun adamla- rı Paşa'ya sınırı geçene kadar eşlik ederler. Bu arada Türk Hükümet güç- leriyle birçok çatışmaya girerler. Iran'a geçmek mümkün olamıyor. Bunu üzer- ine Irak'a oradan da Iran'a geçmeye karar verilir. Bu süreçte de Haco, Paşa'ya her türlü desteği sağlar. Mehmet Bey anlatıyor: “…Haco Ağa'nın evinde kaldık. Haco Ağa Paşaya: 'Hoybûn Cemiyeti size Şam'da bir ev yapsın, siz orada oturun, çocuk- larınıza da görevler verilsin çalışsın- lar' dedi. 'Paşa: Hayır, Şam'da oturmamın bir anlamı yok. Iran'a geçip oradan Ağrı'ya ulaşmalıyım' dedi.” Paşa bir süre Haco’da kaldıktan sonra Irak'a geçer. Oradan Iran'a sonra- da Ağrıya ulaşmak amacındadır. Ancak Türk hükümetinin girişimleri sonucu Ingiliz manda yönetimi Paşa’nın Iran'a geçmesine izin vermez. Tekrar Suriye'ye geri döner ve bir süre daha Haco'nun Misafir kalır. Baharda Hoybûn'nun da yardımıyla paşa tekrar Irak'a geçer. Çocukları Suriye'de Haco'nun evinde kalırlar. Paşanın Oğlu Mehmet Bey anlatmaya devam ediyor: “Paşa Irak'a geçtikten sonra bizimle birlikte Suriye'de Haco Ağa'nın evin- de kalan Mutki Aşiret Reisi, Hacı Musa Bey hastalanıp, vefat etti. Cenazesini, Hoybûn merasimle Dargır'e defnetti. Hüseyin Paşa oradan bize bir mektup gönderdi. Mektupta, bahara Iran'a B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 163 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- geçeceğini, bizlerin de hangi yoldan olursa olsun bir şekilde Ian'a geçme- mizi istemekteydi. Bu mektuptan sonra ben, Yusuf, Afit, Nadir ve Süleyman Bışarê Çeto'nun ve Haco Ağa'nın adamlarından olu- şan bir grubun refakatinde Suriye hududunu geçip, Türkiye'ye girmek için yola çıktık. Hudutta Kürt milisleriyle ve Türk jandarmalarıyla çatışmaya girdik. Birkaç çatışmadan sonra Mardin yakınlarına ulaştık. Burada Haco Ağa'nın adamları geri döndüler, bizler de yola devam ettik. Jıkeftê- Perixanê'da sabah oldu. Milisler ve jandarmalar etrafımızı çevirdiler. Sabahın alacakaranlığında çatışma başladı. Haco Ağa'nın adamları dağ- da, biz ise olduğumuz yerde çatış- maya girdik… Öğleye kadar çatışma devam etti. Öğleden sonra biz mev- zilerimizden çıkıp yola devam ettik. Korktular, üzerimize gelmediler...”20 Haco'nun yardımlarını gören bir diğer ünlü aile (Mahmut Baksi'nin anlatımına göre 1750'den bu yana Sason dağlarında Türk Devleti'ne karşı direnen) Mala Aliyê Ûnis'dur. Bu ailenin yiğitliği Kürdistan'da dile destandır. Osmanlıların korkulu rüyası oldukları gibi Cumhuriyet döneminde devletin baskıcı politikalarına karşı sürekli direnmiş ve çok ağır bedeller ödeme- lerine karşın hiçbir koşulda baş eğmemişler. 1925 Serhıldanın'a omuz verdiler ve sonuna kadar savaştılar. Yenilgiden sonra devletin hışmına uğrayanların başında onlar vardı. 20 Kemal Süphandağ, Ağrı Direnişi ve Haydaranlılar, Fırat yay. S.119, 120 “Yalnız Mala Aliyê Ûnis değil, bizzat devlet yanlısı bir çok hain aşiret ve ağa dahi devletin bu hışmından payını aldılar. Malları yağmalandı, liderleri idam edildi, namusları ve şerefleri askerlerin çizmeleri altında çiğnendi… Sağ kalıp yakalanamayan savaşçılar, gözü kara savaşçılar (mêrxasên çek- dar û çav sor) bir yandan çatışmaya devam ederken diğer yandan Suriye sınırını (bınxetê) geçip Mala Haco'ya sığınıyorlardı.”21 Mahmut Baksi aynı eserin başka bir yerinde bu aileden üç kardeşin devlete karşı yiğitçe verdikleri mücadeleyi ve hazin sonlarını anlatırken şöyle diyor- du: "Sabah erken daha güneş doğmadan, üç kardeş birbirine omuz vermiş, silahlarını kuşanmış, yönlerini Newala Qaramûsê'ye vermişlerdi. Onların amacı sınırı geçip Mala Haco'ların yanına varmaktı… Roma Reş (Kürtler arasında Türk askerine verilen isim)onları adım adım takip ediyordu. Köy köy, dağ taş her yerde onları arıyordu. Eli, Xelil ve Mamê, devlet tarafından fermanları yazılan Mala Aliyê Ûnis'e mensup bu üç kardeş'in çabası sınırı geçip binxete ulaşmak( Hacolara ulaşmaktır. NC)" 1925 sonrası Suriye'ye geçmek zorunda kalıp Haco'nun konuk ettiği ve yardımlarını esirgemediği daha birçok şahsiyet sayılabilir, hatta bunların arasında devletin baskılarına dayana- mayıp kaçan Haco'nun düşmanları Dekşûri ileri gelenleri bile vardır. Kısacası Hacolar kuzeyli Kürtler için 164 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- başı sıkışınca başvuracağı bir sığınaktı desek yerinde olur. Ancak Haco'yu önemli bir tarihsel kişilik yapan onun bu yönünden daha çok, Kürt özgürlük mücadelesine yaptığı katkılarıdır, Xoybûn içindeki faaliyetleridir. Denilebilir ki onun gelenekçi bir aşiret reisi yanını, 1925 başkaldırı- sında gös- terdiği zaafları dahi gölgede bırakıp, milliyetçi bir Kürt lideri yönünü ön plana çıkartan bu örgüt içindeki çalış- malarıdır. Haco'nun tarihsel kişiliğinin anlaşılması bir yerde Xoybûn'un niteliğini, amaç ve hedeflerini anla- maktan geçer. Bu bakımdan Haco'nu faaliyetlerinden önce, 1925 sonrası Kürt özgürlük mücadelesinin oldukça önemli sayfalarından birini teşkil eden, örgütlenmeye yeni ve uzun erimli bir soluk katan, ulusal mücadeleye çağdaş ve modern bir nitelik kazandıran Xoybûn'nun kuruluş ve çalışmalarıyla ilgili bilgi vermekte yarar vardır. Xoybûn'un Kuruluşu (5 Ekim 1927) Xoybûn Yakın Kürt tarihinin en önemli siyasal organizasyonlarından biridir. İlk Modern Kürt örgütü kabul edilmesi abartılı olmasa gerek... Onu ortaya çıkartan şartlar, 1925 Hareketi sonrası Kuzey Kürdistan da oluşan ve Kürtler için oldukça zor bir dönem olan süreçte oluştu. Ağır bir yenilgi alınmış, tahribat büyüktür. Devlet güç- leri çok yönlü bir saldırı başlat- mışlardır. Yenilgiyle birlikte başlayan terör ve baskı ortamında milliyetçi Kürt aydın ve yurtseverlerin barınma imkânı kalmamıştır. Kürtlük adına ne varsa saldırı hedefidir. Ama tüm bu saldırılara rağmen, bir birinden kopuk da olsa yer yer direnişler devam etmek- tedir. Işte böylesi bir ortamda mil- liyetçi, aydın ve sorumluluk taşı- yan Kürt liderleri çareler aramaktalar. Yeniden toparlanma, örgütlenme ve devam eden direniş hareketlerini bir merkezden yönetilmesi gerekliliğine inanırlar. Bunun için de bütün yurtsev- er Kürt örgüt veya gruplarını bir araya getirme düşüncesi üzerinde yoğunlaşır- lar. Bu düşüncelere öncü- lük edenlerin büyük bir kısmı 1925 yenilgisiyle yada daha önce Kuzey Kürdistan'dan Suriye'ye geçen entel- lektüel, aydın, ağa, aşiret liderleri vb. şahsiyetlerdir. Fransız Manda yönetimi Kürtlerin bu doğrultudaki örgüt- leme faaliyet- lerinde siyasal geleceği açısından bir tehlike görmemekte hatta çıkar ummaktadır. Bu nedenledir ki ; “Fransızlar Suriye'deki Kürt göç- menlerinin yaygın milliyetçilik faali- yetlerine ve Şam, Beyrut gibi şehir- lerde öncü politik ve kültürel merkezler kurmalarına izin veri- yorlardı. Çoğunluğu Türkiye'den Suriye'ye göç etmiş olan muhacirler, aynı zamanda Türk karşıtı hareketin de organizasyonunu sağlayıp, Suriyeli Kürtlerin lideri olmuşlardı. …Suriye'deki Kürt göçmenlerinin en önemli faaliyeti, 1927'de amacı Kürt milliyetçiliğini yaymak ve Türk karşıtı Kürt faaliyetlerini yön- lendir- mek olan Hoybûn'u kurmak oldu.”22 22 W. Jwaideh, Kürt Miliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve gelişimi, Iletişim Yay, S. 277-278 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 165 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- Naci Kutlay, Xoybûn'un kuruluşu ve kurucularıyla ilgili şunları yazıyor: “…Türkiye'den kaçan Kürt aydın- larının, Şeyh Sait isyanına katılanlar- dan Suriye'ye geçebilenlerin ve Şeyh Sait'e karşı devletin yanında yer alıp, 1926'da Batı Anadolu'ya sürgün edilecek ağa ve beylerden Suriye'ye kaçanların katılımıyla oluşan Hoybûn Örgüt'ü, çağdaş bir programdan yok- sun, tarihen kaybetmiş Kürtlerin bir örgütüydü. Içinde aydınlar vardı, ama ipler eski aristokrat ve feodal ailelerin elindeydi. Bedirhani Ailesi'nden Celadet ve Kamuran Beyler öncüydü. Vanlı Memduh Selim Bey önemli bir rol oynadı. Haco Ağa ve Serbesti gazetesi başyazarı Mevlanazade Rıfat Bey de vardı.”(Naci Kutlay, yage) Rohat Alakom'a göre yeni bir örgüt fikrini ilk olarak ortaya atan ve bu anlamda Hoybûn'un kuruluş çalış- malarına öncülük eden kişi Memduh Selim Bey dir. Bununla birlikte söz konusu sürece katkı sunan birçok şah- siyeti saymak mümkündür; Bunların başında, Naci Kutlayın söz ettiği şah- siyetlerin dışında, daha sonra Ağrı Direnişi'nin askeri komutanlığına atanacak olan İhsan Nuri Paşa, Dr. Mehmet Şükrü Sekban, Şeyh Sait'in Oğlu Şeyh Ali Rıza, Berazi aşireti lid- eri Mustafa Şahin'i saymak gerekir. Bütün bu şahsiyetlerin yaptığı bir dizi görüşme ve çalışmanın sonunda bugün de Kürtler için hayati bir öneme sahip olan ve örnek alınması gereken "bütün Kürt örgüt ve partilerinin bir çatı altın- da toplanması" noktasında hemfikir olurlar. Bu çerçevede geliştirilen ilişk- iler ve çalışmalar o günün koşullarında faaliyet gösteren ancak 1925 yenil- gisiyle pek etkinlikleri kalmamış olan; Kürdistan Teali Cemiyeti, Kürt Millet Fırkası, Kürt Teşkilat-ı Içtimaiye ve Kürt Istiklal Komitesi veya Kürt Ulusal Birliği (Azadi) adlı Kürt örgüt- lerinin bir çatı altında toplanması konusunda somutlaşır. Artık birlik ve yeniden toparlanma için uygun ve güvenli bir yer ve zaman tespitinden başka her hangi bir engel kalmamıştı. Nihayet 5 Ekim 1927 günü sözünü ettiğimiz örgütlerin temsilcilerinin yanında birçok etkili Kürt şahsiyet ve lideriyle "dağ- lardaki ulaşılması güç ve emin yerlere sığınmış isyancı savaşçıları temsil eden delegelerin" katılımıyla bir kurultay toplanır. Kürt Ulusal Kurultayı adı verilen bu kurul- tayın yeri ve zamanı konusunda farklı bilgiler vardır. Örneğin Kurultayın toplanma yeri ile ilgili, Ihsan Nuri Paşa; "Uzak bir yerde", Süreya Bedirhan; "Kürdistan dağlarının birinde", Garo Sasuni; "Yabancı bir ülkede", bazı kay- naklar da; Lübnan'ın Bahamdun kentinde toplandığını yazmaktadır. Daha farklı yerleri gösteren kaynaklar da vardır. Aynı şekilde Kurultayın toplanma zamanıyla da ilgili farklı tar- ihler verilmekle birlikte son dönemlerde yapılan araştırmalar sonucunda bulunan örgüt tüzüğünün birinci maddesi bu konudaki belir-sizliğe son vermiştir. Söz konusu madde, aşağıda verilen tüzük maddelerinde görüleceği gibi 5 Ekim 1927 tarihini net olarak belirt- mektedir. Toplanma yeri olarak Lübnan'ın Bahamdun kenti, genel kabul görmektedir. Bu çelişkili bilgilerin, özellikle yer konusundaki farklı bilgi- 166 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- lerin bir bölümü büyük ihtimalle güven- lik nedeniyle bizzat kurultayı toplayan- lar tarafından verildiği sanılmaktadır.23 Xoybûn'un Amaç ve Hedefleri Dr. M. Nuri Dersimi, "Hoybûn Kürdistan'ın Türkler elinde bulunan parçasını Türk idaresinden kurtarmayı hedef kabul etmiştir." diye yazmak- tadır, ancak bu konuda daha detaylı bil- gilere ulaşmak için örgütün tüzü- ğüne bakmak gerekir. Bu nedenle Xoybûn'un tüzüğünün ilk beş maddesi- ni aşağıya aktarıyoruz. “1. 5 Ekim 1927 günü toplanan Birinci Kürt Kongresi'nin kararıyla, Xoybûn ismiyle milli bir Kürt Cemiyeti kurulmuştur. 2. Cemiyetin amacı, Türkiye'nin egemenliği altında bulunan Kürt ve Kürdistan'ın kurtarılması ve kendi milli hudutlarının ayrılmasıdır. 3. Bu gayeye varmak için cemiyet bütün Kürtleri etrafında toplayacak ve karşılıklı çıkarlar doğrultusunda her türlü unsurla ilişkiye geçecektir. 4. Kürt milli andını ve bu tüzüğünün maddelerini ve çalışmayı kabul eden her Kürt, Xoybûn Cemiyeti'ne üye olabilir. Her üye cemiyete girdiğinde giriş parası verecek ve aylık aidatını ödeyecektir. 5. Cemiyete katılacak her kişi yemin edecek ve yetkili bir kurul tarafın- dan kabul olunacaktır. Doğrudan doğruya örgüt işlerinden sorumlular cemiyete kabul edecekleri 23 Rohat Alakom, Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, Avesta yay. S.26, 21 yage s. 26 kimselere aşağıdaki yemin örneğini belge şeklinde yazdırarak imza ettirirler.”24 ettirirler. Tüzüğün ikinci maddesinde örgüt- ün asıl amacının; Türkiye'nin egemen- liğinde bulunan Kürdistan'ın kurtarıl- ması ve milli sınırları olan bağımsız bir Kürt devletinin kurulması olduğu çok net olarak ortaya konulmuştur. Üçüncü maddede ise belirlenen amaca ulaşmak için bütün Kürtleri örgütlemeyi hede- flediğini belirterek, milli hedeflere yönelmiş, mahalli-aşiretsel yapılan- maları aşan milliyetçi, çağdaş bir örgüt olduğunu göstermiştir. Ayrıca Xoybûn'un birinci kon- gresinde şu kararlar alındı: "Kürdistan'dan son Türk askeri atılıncaya kadar mücadeleye devam edilmesi, Bütün Kürt birliklerini yönetecek bir genel komutanlık oluşturulması, Bu güçlerin organize edilmesi ve modern teçhizatla donatılması, Türkler tarafından işgal edilen dağ- ların birinde askeri üs oluşturarak, bu üssün depo olarak kullanılması, Pers Hükümeti ve kardeş Pers halkıyla iyi dostluk ilişkilerinin geliştirilmesi, Suriye ve Mezopotamya Kürtlerine Manda koşullarına yetinmek ve onlar için hiçbir politik hak talebinde bulunmayıp bu hükümetlerle iyi ilişkiler kurul- ması”25 24 Dr. M. Nuri Dersimi, Hatıratım 25 M. Bayrak, Kürdoloji Belgeleri-II Özge yayın- ları, s.379 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 167 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- Görüldüğü gibi bu kararlarla ama- ca ulaşmak için başvurulacak mücade- le yöntemleri ve araçları ortaya konul- muştur. Adeta daha önceki yenilgiler- den dersler alınarak, oldukça temkinli ve kararlı davranmaktadır. Verilecek mücadelenin asıl yönteminin askeri olacağı ve bunun için yapılacak hazır- lıklar belirtilirken, önemli diplomatik hedeflerde ortaya konulmuştur. Ön- celikle benzer kaderi paylaşan ve bu anlamda çıkarları bir olan Ermeni ulusuyla geçmişte yaşanan olumsuz- lukların yarattığı güvensizliklerin giderilmeye ve dostluk temelinde ilişk- iler geliştirilmeye çalışarak, Panislâmcı hedeflerden uzaklaştığını, tam anlamıyla modern, milliyetçi bir organizasyon olduğunu göstermiştir. Xoybûn belirlediği bu hedeflere ulaş- mak için uluslararası ittifaklar kurmaya yönelmiştir. Özellikle milliyetçi Ermeni Partisi Hıncak-Daşnak'la iyi ilişkiler kurulmuş karşılıklı dayanışma ve yardımlaşma içinde olmuşlardır. Bu nedenle Xoybûn karşıtları ve Türk Hükümeti onu yıpratmak, dini tüm çevrelerde karşı muhalefet geliştirmek için bu ilişkileri propaganda aracı olarak kullanmışlardır. Örgüt İran ve Irak hükümetlerine de benzer dostluk mesajları göndermiştir. Bu mesajlarla cephe daraltılmaya çalışılmıştır. Türk Hükümetine karşı başlatılacak askeri mücadele öncesi verilen "kardeş Pers halkı" mesajıyla Iran, hükümetinin aleyhte girişimlerini engellemeye yöneliktir. Her ne kadar, başlayan Ağrı İsyanı'nda Iran hüküme- tinin Türkleri destekleyici faaliyetleri engellenememişse de zekice yapılan diplomatik bir manevradır. Aynı kaygılarla Irak ve Suriye'de manda devletler kuran İngiliz ve Fransız hükümetlerine de dostane mesajlar yol- lanmıştır. Yukarda 6'nolu kararda görüldüğü gibi, Suriye ve Irak'taki Kürtlere açıkça manda yönetiminin verdiğiyle yetinmeleri ve bu devlet- lerin hükümetleriyle iyi geçinmeleri, sorun çıkartmamaları telkin edilmiştir. Böylelikle Kuzeyde başlatılacak direnişin hedefini daraltma, güçleri hedefe yoğunlaştırmak, Ingiliz ve Fransız hükümetlerinin desteğini almak ya da en azından tarafsız bırak- mayı amaçlanmıştır. Doğrusu oldukça kıvrak bir diplomasi örneği sergilen- miştir. Ne var ki Xoybûn'un bu tutumu, gelenekçi Kürt çevrelerinde kuşkuların oluşmasına ve "bütün parçaya feda edilmiştir" diye yer yer eleştirilmesine neden olmuştur. 168 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu --- Page Break --- Pîr Dîma ev çend sal in li ser dîroka kurdên Serhedê, bi taybetî kurdên êzîdî ku ji Serhedê, koçberî Gurcistan û Ermenîstanê kirine lêkolînan amade dike. Ew niha li paytextê Gurcistanê, Tiflîsê dimîne û karên xwe li wir berdewam dike. Pîr Dîma kî ye? Ev nav ji ku tê? Ez di sala 1978 li bajarê Tiblîsî pay- texta Gurcistanê (wî çaxî Komara Gurcistana Sovyetê bû) di maleke kur- dên êzdî de ji dayîk bûme. Min fakulteya Rojhilatnasiyê ya Enstituta Asya û Afrika li Tiblisê xilas kiriye. Ez ser pirsên dîroka kurdan û teolojiya dînê êzdiyan dixebitim. Di sala 2004 da wek serokê Yekîtiya Rewşenbîrên Kurd yên Gurcistanê hatime hilbijartin. Xêncî vê, ez oldarê êzdiya me, karê dînî û rewşenbîriyê bi hev ra dimeşîn- im. Min ji 13 salîya xwe da xwe sipart- ibû karê dînê êzdiyan. Kalikê min Ehmedê Pîr Mihê ez wek kurê xwe xwedî kirim û riya xwendinê û riya êzdîtiyê da pêşiya min. Ez gelekî ji wî razî me. Wek hûn dizanin, dema meriv li welatekî xerîb, di nav miletekî biyanî da dijî, ew milet tesîra xwe wî/wê dike. Di nav nifşeya nû da yên ku li welatder ji dayîk bibûn tendensek peyda bû. Ew tendensa du-naviyê bû. Anku dixwaz- im bêjim ku dê û bavan navên kurdî li zarokên xwe dikir, lê belê di nav cînar û hevalên gurcî û ermenî da, bi navekî din dihatin nas kirin. Ji ber ku ev navên kurdî ji wan miletan ra nenas û xerîb bûn, kurdan xwe bi navekî din didan naskirin. Piraniya navên zarokên kurdan ji salên 1960î virda bi gurcî û rûsî bûn. Kêm kes hebûn ku navê kurmancî li Pîr Dîma, Lêkolerekî Kurd ji Gurcistanê "Ez ser pirsên dîroka kurdan û teolojiya dînê êzdiyan dixebitim" Amadekar: Rohat Alakom (ralakom@yahoo.com) B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 169 --- Page Break --- zarokên xwe bikin. Bi fikra min ev yeka nîşanên asîmlasyonê ne. Hêjayî gotinê ye ku piraniya wan navên gurcî û rûsî jî bi koka xwe va erebî, farisî, yûnanî, monxolî ne... Navê min jî, mixabin, ne navekî kurmancî ye, ev navekî yûnanî ye û bêtir di nav rûsan da belav bûye: Dîmîtrî. Dîma bi kurtayî ji Dîmîtrî tê. Di nav civaka me ya Sovyeta berê da ez bi vî navî hatime nas kirin. Kal û bavên te ji kîjan deverên Kurdistanê hatine li Gurcistanê? Kal û bavên min li welatê Serhedê, wîlayeta Wanê, qeza Bêrgrî û Ava Reş, li gundê Hacelî û Çubuxlîyê da diman. Heta sala 1918 li Serhedê (Wan, Bazîd, Eleşgir, Surmelî, Îdir, Qers) gelek gundên êzdiyan hebûn. Êzdiyên wîlayêta Wanê bi navê êla zuqurîya dihate naskirin û serwerê wê Cangîr axayê kurê Xetîb axa ji qebîla mendikan bû. Wek hûn dizanin tirkan gelek car ferman li ser êzdiyan rakirîye û bêtir bi destê kurdên misilman ev karê qirêj û hovane hatîye kirin. Di encamê da, di sala 1914an da Cangîr Axa bi êzdîyan va mecbûr bû terka welatê xwe bide û here Gîyadînê. Heta sala 1918 li wir man û paşê derbasî Ermenistanê û Gurcistanê bûn. Mala kalikê min Pîr Mihê Memo, Pîrê Behrî pîrê (oldar) êzidyan e û ez jî heta niha li pey vî karî diçim û yek ji oladarên êzdiya me. Peyva pîr tê wateya oldar di nav êzdiyan da. Êzidî ji sê çînên sereke pêk tên: şêx, pîr û mirîd. Şêx û pîr, çînên ruhanî ne. Ji ber vê yekê ez wek Pîr Dîma têm bi nav kirin. Ahmedê Mihê, kalkê Pîr Dîma û xwişka wî (ji arşîva Pîr Dîma) Îsal pirtûkeke gelek hêja, bi çapeke xweşik ji aliyê te û du hevalan bi navê Nimûneyên Kultura Medenî ya Kurdî ji Mûzexaneya Neteweyî ya Gurcistanê hate weşandin. Ji ku hat fikra amadekirina pirtûkeke wiha? Derheqa kelepûra kurdî ku li Mûzexaneya Gurcistanê da heye min berî deh salan ji etnografa kurd, doktor Lamara Paşaêva bihîst. Wê gelek behsa vê yekê li cem gelek rêxistinên kurdî yê li Rûsya û Ewropa kiribû, lê kesî guhdariya wê nedikir. Berî sê salan min û doktor Lamara Paşaêva di civîneke rewşenbîran da behsa kele- pûra kurdî ya Mûzexaneya Gurcistanê kir. Hîngê bîznesmenekî me, Sûlîko Korkitî Sîmaêv jî hazir bû û piştî çend rojan 170 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Pîr Dîma, Lêkolerekî Kurd ji Gurcistanê --- Page Break --- pêşneyar kir ku alîkariya maddî di warê lêkolîna vê kelepûrê da bike. Em çûn cem rêvebirên mûzexaneyê û destûr ji bo dîtina fondên girtî yên beşa etno- grafîyê stand. Min di gel doktor Lamara û birêvebirê beşa etno- grafyayê, zanyarê gurcî Êldar Nadîradzê dest bi xebata xwe kir. Nêzîkî pênc mehan me ser dokûment û belgenameyên ku ji kevnariya xwe zer bibûn xebat kir. Dema min kinc û çekên kurdî yên kevin hildida destê xwe, min kevnariya dîroka miletê xwe hîs dikir. Me albumek ji wêneyên tiştên kurdî amade kir û bi alîkarya maddî ya bîznesmenê kurd, Emîrxanê Elîxan Morî çap kir. Ez spasiya wan dikim. Armanca hazirkirina vê albumê ev e ku kurd bi xwe û paşê miletên cînarên kurdan çanda kurdî ya dewlemend nas bikin. Bi çapkirina vê kitêbê (album) me dokumentek hazir kir û heke ev dewlemendiyên kurdî winda bin jî, qet nebe wêneyên wan dimînin. Ez dixwazim bêjim ku ev hemû tiştên kurdî ku di Mûzexaneya Neteweyî ya Gurcistanê da hene ji wextê Rûsyaya Qeyserî hatine kom kirin. Ji der van materyalên ku di pirtûkê de cîh girtine, tiştên mayîn jî di der- bara kurdan de di Mûzexaneya Neteweyî ya Gurcistanê de hene? Gelek tiştên kurdî di muzeyê da hene: çek, kinc, xemil, xalîçe û hwd. Me hemû tişt nikaribû di albumê da nîşan bida, ji ber ku pereyekî zor lazim bû. Me tenê wêneyên tiştên berbiçav di albumê nîşan dan. Jinek kurdên Êzdî, ji pirtûka Nimûneyên Kultura Medenî ya Kurdî... (2007) Xebateke te a mayîn jî amadekiri- na lêkolîna li ser eşîrên Kurdên Êzîdî li Qafqasyayê ye. Dikarî bi kurtî qala vê xebata xwe bikî? Belê, min pirtûka xwe ya di derhe- qa eşîrên êzdiyên Serhedê ku hatine Qafkasya, akincî bûne xilas kir û niha karê çapkirina wê dikim. Min gelek agahîyên derheqa dîroka êzdiyên Serhedê ji zar-zimanêç ji devê meriv- ên kal û pîr hildaye. Ez di nav gundên êzdiya digeriyam û ji mezina pirs dikir, ka ew berê li ku mane, çend gund li Wanê, Qersê û Îdirê hebûn, navê gunda çi bû ne û hwd. Paşê ez çûm li Serhedê B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 171 Pîr Dîma, Lêkolerekî Kurd ji Gurcistanê --- Page Break --- û min seredana wan gundan kir. Niha kesekî êzdî li wir nemaye, heke hebin jî xwe eyan nakin. Ji bilî vê, min li ser belgenameyên derheqa kurdan li arşîva Gurcistanê ya dewletê jî lêkolîn dikir. Gelek tiştên hêja konsolos û kar- mendên eskerî yên Rûsyaya Qeyserî derheqa eşîrên kurdan, serokeşîr û gundên kurda da nivîsîne. Kurdnasên navdar, wek B. Nîkîtîn, Son, Gordlêvskî, Kartsêv û hwd gelek nivîsîne. Gelek tişt lêkolînerên kurd jî nivîsîne, wek mîsal Mihemed Emîn Zekî, Erebê Şemo, Hecîyê Cindî, Emînê Evdal, Celîlê Celîl, Ordîxanê Celîl û hwd. Tu niha li Gurcistanê dijî û li wir dimînî, çawa ye rewşa kurdên Gurcistanê? Rewşa kurdên Gurcistanê di dema Sovyetê da gelek baş bû. Çanda kurdî gelek pêşketî bû. Komên folklorîk yên kurdî hebûn, şanoya kurdî hebû, pêşangehên şêwekarên kurd dihatin sazkirin, pirtûkên nivîskar û helbest- vanên kurd dihatin belavkirin. Bi kur- tayî, jiyana kulturî ya kurdan dikeliya. Gelek tişt bi alîkariya ronakbîrên gurcî dihate kirin. Piştî hilweşandina Sovyetê rewş bi yekcarî xirab bû. Hemû tişt hilweşiya. Hukumeta dewleta Gurcistana ser- bixwe di destpêka salên 90î da îmkan çênedikir ku çanda miletên din bête xwedî kirin. Paşê hukumet du cara hate guhastin, Gurcistan wek dewleteke demokrasî xwe radigehand, lê belê bi sloganên demokrasiyê kêm tişt hate guhastin. Ji bilî pirsgirêkên Şêx Ewloyê Biro, di sala 1926an di fîlmê bi navê Zerê de rola Şêx lîstîye (ji arşîva Pîr Dîma) civakî-aborî, valahîke ruhî heye û ji ber wan sedeman piraniya kurdan derketin Rûsyayê û Ewropaya Rojava. Niha jî gelek diçin û hêdî hêdî hijmara kurdan kêm dibe. Heçî dimînin jî, zimanê xwe, kultura xwe, dînê xwe winda dikin û di nav gurcan da dihelin. Fanatîzma dînî ya gurcên ortodoks gihîştîye asteke bilind. Li dibistanan da ders bi duaya sereke ya xaçperestan destpê dikin, ev yeka tesîra xwe li ser zarokên nexaç- parest jî dike. Tiblîs û Erîvan di dîrokê de wek du dostebajarên Qersê tên hesibîn. Gelek kurdên ji Qersê berî sedsalî koçberî Tiflîs û Erîvanê kirin. Gelo kurdên Tiblîsê çiqas haya wan ji koka xwe 172 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Pîr Dîma, Lêkolerekî Kurd ji Gurcistanê --- Page Break --- heye yan jî wek Qersî xwe çawa dihe- sibînin? Kurdên Tiblîsê heta vê gavê welatê xwe ji bîr nekirine û dizanin ji kîjan gundê Qersê û Wanê hatine. Mezina ji me ra digot, ku ew nehatibûn ku li Gurcistanê û Ermenistanê bimînin. Wan bawer dikir ku rojekê vegerin gundên xwe. Mixabin, nifşa nû ya îro êdî kêm guhdarîya tiştên wisa dike. Wek min behs kir prosesa asîmîles- yonê dewam dike. Dîroka kurdên Tiflîsê yan jî dîroka kurdên Gurcistanê gelo îro çiqas tê zanîn? Xebateke bi pirtûk tenê ji bo vê mijarê hatiye çêkirin qasî ez pê dizan- im tune ye. Ev bêdîrokiya kurdên Gurcistanê wê heta kîngê bajo? Gelek gotar û materîyalên hêja di pirtûk, rojname û belgenameyên Gurcistanê da derheqa jiyana kurdan li Gurcistanê hene. Lê heta niha xebateke berfireh ji bo komkirina wan û çapkiri- na wan wek pirtûkekê nehatî- ye kirin. Li ser van pirsan rewşenbîrên kurd Lamara Paşaêva, Keremê Anqosî, Mirazê Ûzo, Kerem Amoêv mijûl dibin. Ez bawer dikim ku di paşerojê da ji nav me merivekê derkeve ku wan materîyalan kom bike û pirtûkekê binivîse. Tiştekî mayîn ku tu bêjî heye? Planên te yên paşerojê çi ne? Ez serketinê ji we ra û miletê xwe ra dixwazim! B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 173 Pîr Dîma, Lêkolerekî Kurd ji Gurcistanê --- Page Break --- Abdullah Varlı, medrese çıkışlı bir Kürt aydınıdır. Dini eğitim ve hizmeti yanında, Kürt kültürü ile de yakından ilgilenmiş, bu konudaki çalışmalarını da yayınlamaktadır. A. Varlı’nın asıl amacı Kur’an’ın Kürtçe Meali’ni yazmaktır. Bu fikrini dostlarına ve başka meslektaşlarına açmış, fakat destek görmemiş, bunun çok zor bir iş olduğu kendisine telkin edilmiştir. Ama A. Varlı yılmamış, bu yoldaki çalışmalarını sürdürmüş, sonuçta başka bir konağa varmıştır. A. Varlı’nın eğitim ve iş serüveni, onun bu noktaya varacağını göstermekte- dir. Bu nedenle A. Varlı’nın yaşam öyküsü, bize araştırmalarının varacağı merhaleyi göstermektedir. A.Varlı, Kur’an-ı Kerim ve Kürtçe Meali’ni tek cilt halinde yayınladı [ISBN:975-95829-0-2, Biçem dizgi, Cihan Ofset, Istanbul, 1994, 16x23,5cm, 604+33 (sıra no konulmamış) s. Kapağı tezhipli, yazılı ve ciltli. Hazırlayan (Amedekar): Abdullah Varlı]. Eserin başlığı üzerinde yaptığımız görüşmede, adının Arşa Quranê (Kur’an’ın Yüce Meali) ve Türkçe ismin Kürtçe çevi- risinin de (Kur’an-ı Kerim ve Kürtçe Meali: Qur’an a Pîroz û Arşa Wê ya Bilind) olduğunda fikir birliğine vardık. A. Varlı, bu çalışmasını 14.2.1977 de tamamlamış ve eser 17 yıl sonra (1994) yayınlanıştır. Sonuçta eser, A. Varlı’nın bugünden 30 yıl önceki bilgilerine göre hazırlanmıştır. A. Varlı, eserin önsöz’ünde "armanca wergerandinê" (çeviriden amaç) demek- te ve önsöz’ün sonunda da "çevirinin bitirilişi" demekte ve adı bulunmaktadır [dawiya wergerandinê, Trabzon Maçka 14.2.1977 Abdullah Memed kurê Mehmed Hoko Xanî, (s.604)]. Burada istenen, A. Varlı’nın başlıkta Kürtçe Kur’an Çevirisi Dr. Ömer ULUÇAY 174 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 --- Page Break --- Meal denmesine karşın, önsöz’de "çeviri" ve yaptığım görüşmede de "meal" yerine "çeviri" demesinde ısrarlı olduğunu vurgulamaktır. Kur’an çeviri- sine karşı yapılan tartışmalar kendisine anımsatılınca, Türkiye’de birçok Kur’an çevirisinin bulunduğunu belirtmiştir. Nitekim A. Varlı gibi Mele Muhammed Garsî Farqînî (Mehmed Demirdağ); hazırladığı Kürtçe Kur’an Meali [Meala Firûz Şerha Qur’an’a Pîroz, Nûbihar yayını, Istanbul, Tek cilt, 2003, Erkan Mat, 606+Xs, ciltli, kapağı tezhipli, 16x23,5 cm, Latini Kurdî Alfabe (C.A.Bedirxan) ile yazılı] çalışmasında önsöz’de "Rê û rêbaza min di wergerand- inê de" (çeviride yol ve ilkelerim) diyerek "çeviri"ye vurgu yapmaktadır. A. Varlı Kur’an Meali’nde, eserin sonundaki sayfalara sıra no koymamıştır (33s.). Ilk iki sayfa tezhipli ve diğer say- falar normal basımlıdır. Sayfanın orta yerinde; çerçeve içinde, standart (Arabî) Kur’an metni (8,5x5cm), sağ yanında Arabî-Kurdî ve sol yanda da Latînî- Kurdî harflerle Kürtçe Meali (çeviri) yer almaktadır. Farklı alfabelerdeki metin denk getirilmiştir. Kitap Arapça yazıma/okunuşa göre (sağdan sola, son- dan başa) tertiplenmiştir. Arabî-Kurdî ve Latînî-Kurdî metin- ler arasındaki bazı farkların, Arabî yazının bilgisayara geçirilmesi sırasında olduğu anlaşılmaktadır. A. Varlı, Türkiye’de ilk defa kendisi tarafından yapılmış Arabî-Latînî harfli Kürtçe Kur’an Meali çalışmasını, incelen- mek üzere Diyanet Başkanlığına ve Din Işleri Başkanlığına dilekçe ile vermesine karşın, başvuruları reddedilmiştir. Daha sonra A.Varlı, eseri Cumhur- başkanı Süleyman Demirel’e sunmak üzere geniş katılımlı bir heyetle gitmek istemiş, bir seri serüvenle karşılaşmış, sonunda eser Cumhurbaşkanına sunul- muş ve basında yer almıştır. Bu arada Kürtçe Kur’an Meali dünyanın her tarafına dağılmış, farklı yörelerden takdir ve tenkitler gelmiştir. A. Varlı, Kur’an’ın Kürtçe çevirisi- nin önsöz’ünde, bunu yapabilmek için yaptığı çalışmaları anlatmakta ve oku- duğu, incelediği eserlerin listesini ver- mektedir. Medrese’de öğrenci (suxte) iken, Melle’ler Arapça Kur’an okur ; Kürtçe tefsir ederek anlatırlarmış. A.Varlı, aslın- da uzmanlık sahasında olan Kur’an tetkikleri hakkında önemli bir sunum yapmaktadır ki bunlar, Kürt dili açısın- dan da önemlidir. Eliyê Sindî; Bayazit Bistami ile görüşmüş, müslüman olmuş, ondan Arapça namaz dualarını öğrenmiş ve onları, Kürtçe’ye çevirmiş, ancak elde çeviri metni yokmuş. Sindî de Bistamî’ye, tasavvufun ilkelerini öğretmiş. Mele Muhammed Goyî, Kürtçe Kur’an Tefsiri yapmış (1920) ancak yayınlanmamıştır. Hacî Qadirê Goyî, birkaç sure’yi Kürtçe’ye çevirmiştir, ancak A. Varlı bunları görmemiştir. Bedirxan’ların birkaç Cüz’ü Kürtçe’ye çevirdiklerini ve onları görmediğini de yazmaktadır (K.A.Bedirxan: Tefsira Quranê, Hawar, No.27-57, 1934) Meal çalışmasını yapmak için A.Varlı; yoğun ve sistemli okumalar yap- mıştır: Melayê Cizîrî, Baba Tahir, Salim, Kurdî, Şêx Rıza, Ali Berde, Hicrî, Ahî, Arif, Mewlewî, Emin Muhammed Ağa, Feyzî, Hesen, Zîver, Muhammed Xalis, Abdullah Hesen divanları; Mele Xelîlê Siirtî’nin mevlûdû ve Tecwîsî ile Nehcül Enam’ını; Ahmedê Xanî’nin Nûbihar, Mem û Zîn, Nehcil Enam, Hespê Reş, Seyfil Mulûk û Sed el Mûlûl’ü; B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 175 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- Siyapoş’un Yûsif û Zelêxa öyküsü; Suweydî’nin Leyla û Mecnûn’u, Yusuf Zîya’nın Hidayet el Hemidîye fi Luget el Kurdîyesi… A.Varlı bu okumalarında; Kürtçe sözcük derlemleri yapmış ve çeviri-sinde bunları kullanmıştır. Ayrıca, kırsal ve şehir toplantılarında yaşlıların kullandık- ları Kürtçe sözcükleri, dengbêjlerin söylediklerinden yaptığı sözcük der- lemeleri ile önemli bir kaynağa, birikime ulaşmıştır. Bunları, sonraki çalışmaların- da kullanmakta ve özellikle Kürt dili ile ilgilenmektedir. Kur’an Meali’ndeki Kürtçe anlatı- mının, zor anlaşıldığını ve fakat sonraki eserlerindeki Kürtçe’nin daha rahat okunduğunu söylediğim zaman cevaben bunun doğal ve "otuz yıllık bir çalış- manın sonucu olduğunu" söylemektedir. Hem de öyledir… Dil canlıdır ve dönemini yaşar. A. Varlı da, eski dönemlerin Kürtçe sözcük- leriyle Kur’an Meali’ni yazdı. Fakat eser; sözcükler eski/yabancı olduğu ve bunlar için yeterli bir sözlük konul- madığı, bu sözcüklerle yazılmış bir metin bulunmadığı için; onları öğrenmek de mümkün olmadığından, beklenen/umu- lan ilgiye ulaşmamış görünmektedir. Ancak, bu çevirinin bir ilk olması, bu sonucu zaruri kılmış ve A. Varlı Kürtçe dil hazinesini gün ışığına çıkarmakta ısrarlı ve gayretli olmuştur. Aradan geçen zaman, yayınladığı eserler, onun haklı ve isabetli olduğunu göstermektedir. Ayrıca, eserde sıralı , alfabetik bir indeksin olmayışı da yararlanmayı kısıtlamak- tadır. En önemlisi, Ayet’lerin meal (çeviri) lerinin bir uzman heyet tarafından tetkiki ve onayı bence zorunlu görünmektedir. Kur’an gibi kutsal bir kitap deneme çevirilerle basılıp dağıtılmamalıdır. Ancak böyle bir kurul bulunmadığından, iş başa düşmüş, iyisini yapmağa gayret etmiştir. Böylece de öncü bir rol da üstlenmiştir. Bilindiği gibi her şeyin ilki zordur… Din kitaplarının halkın diliyle yazıl- ması, dili standardize etmekte ve koru- maktadır. Bu amaçla din kitaplarının Kürtçe’ye çevirisi çok önemli ve gerek- lidir. A. Varlı; Kitab-ı Mukaddes’in bazı bölümlerini de Kürtçe’ye çevirmiştir. Yurt içi/dışı birçok dilbilimci’nin soru- larına da cevap vermektedir. Iki asır öncesine ait, Ermeni alfabesiyle yazıl- mış Kürtçe Kur’an çevirisinin bulun- duğunu bildirmektedir. A. Varlı’nın Kur’an-ı Kerim ve Kürtçe Meali’nde Latînî-Kurdî alfabeyi C. A. Bedirxan’ın tesbitleri üzerine kul- landığı ve fakat bazı ilaveler yaptığı ve bu konuyu başka yazılarında tartıştığı görülmektedir. Nitekim A. Varlı, bu uzun metinde C. A. Bedirxan’ın Latînî- Kurdî alfabesinde birkaç istisna yapmıştır: ğ harfini [Bağışker (s.5/no.57)] eklemiş ve ê ile é yi kullanmış ve paşê - erê (s.12/84), pêşgotin demiştir. Abdullah Varlı, hazırladığı Kur’an-ı Kerim ve Kürtçe Meali/ Quran a Pîroz û Arşa Wê ya Bilind adlı Kur’anın Kürtçe çevirisini onaylamak ve izin verilmek üzere Diyanet Işleri Başkanlığı Din Işleri Yüksek Kurulu Başkanlığına (08.8.1994) vermiş ve kabul edilmediğinden geri almıştır (26.8.1994). Bundan sonra A. Varlı eseri Diyanet Işleri Başkanlığı MushaflarIncelemeKuruluBaşkanlığı’na ver- miş (12.9.1994) ve buradan da olumsuz cevap verildiğinden Metin ve Meal’i geri almıştır (26.9.1994). Bundan sonraki süreci, basından (www) özetle izleyelim (Milliyet, 06.12.1994): 176 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- “Şam Üniversitesi Islam Hukuku Bölümü mezunu Abdullah Varlı, Diyanet Işleri Başkanlığı’nın red ettiği Kürtçe Kur’anı Kerim’i Cumhur- başkanı Süleyman Demirel’e sundu.” Kürtçe Kur’an hakında, Yalçın Peşken şöyle yazmaktadır (Akşam, 29.9.2002): “Anadilde ibadet konusunda önemli bir adım atan Diyanet Işleri Başkanlığı, Kuran’ın Kürtçe mealine izin verdi. Doğu ve Güneydoğu’daki imamlar, cemaatine Kürtçe vaaz verebilecek. AB’ye uyum yasaları kapsamında Kürtçe kurs ve Kürtçe TV için hazırlıklar sürdürülürken, Diyanet Işleri Başkanlığı anadilde ibadet konusunda önemli bir adım attı. Diyanet, Kuran-ı Kerim’in Kürtçe Meali’ne izin verdi. Diyanet Işleri Başkanlığı, 18 Mayıs 2002 tari- hinde Istanbul’da yapılan Güncel Dini Meseleler Istişare Toplantısı’nın sonuç bildirgesine dayanarak anadilde ibadete izin verdi. Diyanet’in resmi internet sitesinde de yayınlanan bildiride, sure ve ayetlerin Arapça okunacağı ancak meal ve yorumlarının anadilde yapılabileceği belirtildi. Bu çerçevede Kürtçe Kuran-ı Kerim’e de izin verildi. Bölgelerdeki illerde görev yapan din görevlilerine gerekli görüldüğü takdirde Kürtçe meal ve yorumlarda bulunma izni veren Diyanet, Kuran-ı Kerim’in Kürtçe mealini hazırlama konusunda da harekete geçti”. "Kürtçe Kur’an vizesi çıktı" başlığı altında Radikal gazetesinde şu haber yer almaktadır (04.10.2003):"Din Işleri Yüksek Kurulu, Kuran’ın Kürtçeye çevrilmesinin ‘Islam’ın siyasallaştırıl- ması’ anlamına gelmeyeceğini belirtti. Diyanet Işleri Başkanlığı Din Işleri Yüksek Kurulu, Kürtçe Kuran’a vize verdi. Konuyla ilgili olarak yöneltilen soruları yanıtlayan Din Işleri Yüksek Kurulu, ‘Kuran-ı Kerim’in anlaşılmak üzere indirilmiş ilahi bir kitap olduğunu’ vur- guladı, "Bu bakımdan Kuran-ı Kerim’in herhangi bir dile çevirisinin yapılması doğaldır" görüşünü dile getirdi. Kurul, ‘Kuran’ın tercümesinin doğru biçimde yapılması ve metinde yer almayan ilave bilgi ve yorumların Kuran meali gibi sunulmamasının’ önemine de işaret ederek, Kuran’ın Kürtçe ya da herhangi bir başka dile çevrilmesinin ‘Islam’ın siyasallaştırılması’ anlamına gelmeye- ceğini vurguladı." Yine Radikal gazetesinde konu ile ilgili olarak şu haber yayınlanmıştır (Adnan Keskin, 10.07.2003): "Imamlar, "AB’ye biz de uyalım, halkın kullandığı Kürtçe ve diğer dillerde vaaz verebile- lim, cemaat kendi anadilinde dini bilgi- leri öğrenebilsin" çağrısı yaptı. Diyanet ve Vakıf Emekçileri Sendikası (DIVES) Genel Başkanı Imam Ali Rıza Ekinci, cemaatten bu yönde talepler geldiğini belirtti. Ekinci, "İnsanların kendi dillerinde dini bil- gileri alması Kuran-ı Kerim’in Hücurat süresi ve Peygamber Efendimizin uygulamalarına da uyumlu olacaktır. Kürtçe, Lazca gibi dillerde Kuran-ı Kerim çevirileri kul- lanılabilir" dedi. Hiçbir millet diğer- ine üstün değil: Hücurat suresindeki bir ayette Allah; ‘Biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık, sonra kabilelere ve milletlere ayırdık ki birbirinizi daha iyi tanıyasınız diye. Üstünlük sadece takva (Allah korkusu) iledir’ B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 177 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- buyurmaktadır. Ayette de zikredildiği gibi, hiçbir milletin diğerine üstün- lüğü olmadığı gibi hiçbir dilin de başka dile üstünlüğü yoktur. Bu nedenle herkes dilinde eğitim ala- bilmeli, ibadetini yapabilmeli. Öner- imin amacı din ve inanç özgür- lüğünün dil özgürlüğüyle ilişkisine dikkat çekmek. Türkçe meal dışında- ki dillerde Kuran-ı Kerim meselesi Diyanet’çe henüz gündeme alınma- makla birlikte, bir süre önce dönemin Cumhur- başkanı Süleyman Demirel’e Abdullah Varlı tarafından yapılan Kürtçe çeviri sunulmuştu. Avrupa dâhil çoğu ülkede insanların kendi dillerinde kutsal kitapları kul- lanması gayet normal karşılandığı da bilinmelidir. Ayrıca, geçen yıl o zamanın Diyanet Işleri Başkanı M.Nuri Yılmaz’ın da Kürtçe Kuran basılabileceği sözleri bazı gazetelerde yer almıştı”. Ayrıca Diyarbakır’da bir ilke imza atıldı. Ramazan etkinlikleri kapsamında düzenlenen gecede, aynı anda 2 bin 500 kişi iftar açtıktan sonra Kürtçe ve Türkçe sunumlar yapıldı. Kürtçe mevlit, ilk kez halka açık bir mekânda okundu ve mev- lidin Türkçe açıklaması yapıldı (S. Çoban, S Aydın, Akşam, 14/10/2006). A. Varlı’nın Kürtçe Kur’an Meali’nin red edilmesinin (1994) üzerinden yak- laşık on yıl geçtikten sonra, Diyanet’in Kürtçe Kur’an’a, imamın cemaata Kürtçe vaazına ve toplu halde Kürtçe Mevlut okunmasına izin verdiği görülmektedir. Ancak bir grup din görevlisinin Kürtçe şiir okuyarak yap- tıkları bir bant/CD nedeniyle Diyarbakır’da birkaç gün önce yargı- landıkları da bilinmektedir. *** Nubihar dergisinde A.Varlı’nın hazır- ladığı bu Kürtçe Kur’an Meali üzerine tartışmalar yapılmıştır. Böylece tartışma kültürü de, yaşama biçimini yansıtmıştır. Görüşler uçlardadır: Iyi veya kötü, hain veya kahraman, itaat veya isyan, methet- mek veya zem etmek, dost veya düşman şeklinde olmakta; objeden, metinden ziyade şahsın kendisi veya üslubu söz konusu edilmektedir. Oysaki tartışmak/eleştirmek; bir gerçeği ortaya çıkarmak, doğruyu ve yanlışı göstermek, tamamlamak ve rehberlik içindir. Bu genel anımsatmadan sonra, Newzat Nurullah’ın ‘Kutsal Kur’an Meali Hakkında’ ki yazısını özetlemek yerinde olacaktır (Derheqê meala Qurana Pîroz, Nûbihar, 1996, 47.20-21): "Kur’an anlaşılmak içindir ve bu amaçla Kürtçe’ye çevrilmesi iyi olmuştur. Abdullah Varlı’yı bu gayret ve emeği için kutluyorum. Ama Abdullah Varlı; belirsiz, din lezzetinden uzak, yapma, bilinmeyen, garip bir dil ile yazmıştır." (s.20). Böyle bir çeviri, okuyucuyu dilinden ve kültüründen soğutur, uzaklaştırır. Ben Allah’ın lütfuyla Kürtçe okuma/ yazmayı biliyorum. Ama ben dahi bu Kürtçe Kur’an çevirisinden %1 oranında ancak anlıyorum, ya diğer halk ne yapsın? Saflaştırma (sadeleştirme) adına yapılan böyle çevirilerde işin tadı kaçar. ‘Delil’ daha açık olmalı ve ‘iddia’yı açıkla- malıdır, yoksa bir şey anlaşılmaz (s.21)." Her ilmin kendisine göre ıstılahları (deyim ve terkipleri) vardır. Islam’da da böyledir. Ama A. Varlı böyle yapmamış, Sure ve Ayet isim- lerini de çevirmiştir. Allah ve Xwedê yerine Yezdan demektedir. Bakara 178 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- Suresi’nin adını çevirerek "Fêrkera Çêlekê" (Inek suresi) demiştir." (s.21) Newzat Nurullah, çeviri hakkında düşüncesini açıklamanın yanında, öznel davranarak bazı değerlendirmelerde bulunmaktadır. Amaç metnin iyi anlaşıl- madığını söylemekte ve fakat gönlünce bir örnek sunmamaktadır. Bu yoğunlukta Kürtçe bir metni yazan bir şahsın, "ancak %1’ini anladım" demesi inandırıcı gelmemektedir. A. Varlı’nın hazırladığı Kürtçe Kur’an Meali kitabının kapak resminin yer aldığı N. Nurullah’ın bu yazısı yankı uyandırdı. Abdullah Varlı, bu yazıya cevap verdi (Berêz Kovara Nûbihar, Nûbihar, 49:7-9,1996). Dil ile inanç arasındaki sıkı ilgiye ve öneme dikkat çekerek, Ayetleri delil göstererek, konuya açıklık getirmektedir: 1-"Adem’e her şeyin adını öğreten Yezdan’dır. Yer ve gök ile insanların farklı dil ve renklerde yaratılması Yezdan’ın hikmetleri (ayetleri)dir. Bu dillerin kaybolmasına neden olmak büyük (kebair) günahtır." (s.7) 2-"Çeviri için kendimden tek bir söz dahi yazmadım; Behdini, Zaza, Soran, Hewrami, Gori, Lori, Gori lehçelerin- den aldım. Tarihte Kürtçe, kemale ermiş ve eserler vermiştir, uygarlık dili olmuştur. Ancak siyasal/ yönetsel karışıklıklar Kürtçe’yi aşiret ve birey dili durumuna getirmiştir." (s.8) 3-"Arkadaş! Eleştirini yerinde gör- medim. Sure isimleri, Kur’an metni değildir, derleme sırasında konulmuş- tur, bunun çevirisi bir hata, bir kusur sayılmaz." (s.9) *** Zeynelabidin Zınar, Newzad Nurullah ile Abdullah Varlı (Evdile Warlî)’yı tanımadığı halde tartışmaya katılmaktadır (Bêxwêtiya rexneya Newzad Nurullah a di warê şîroveya Qurana bi kurdî de, Nûbihar, 50.11- 13,1996): Z. Zınar, N. Nurullah’ın makalesi- nin başlığını ve isminin imlasını eleştir- erek düzeltmektedir. Her dilde yabancı sözcüklerin bulunduğuna işaret ederek ve eğer Arapça sözcükler kullanacaksa onu çevirmeğe ve tefsire gerek kalmadığını belirtmektedir (özetle): 1-"Abdullah Varlı, 638 sayfalık bir çeviri yapmış ve Latînî, Arabî Kürtçe harflerle yazmıştır. Bu kolay bir iş değildir. Ya N. Nurullah, A. Varlı’dan fazla ne yapmıştır?" (s.13) 2-"Her dilde olduğu gibi, Kürtçe’de de ilah için birçok sözcük vardır: Xweda, Yezdan, Çelebî, Mîrze, Ahûra Mazda…" Newzat Nurullah, bu tartışmalardan sonra ikinci bir yazı ile konuyu nokta- lamkta (Çend gotin li ser bersiva Mela Abdullah Varlı, Nûbihar, 1996 / 1997, 51/52: 11-13) ve eleştiri hak- kındaki düşüncesini şöyle açıklamaktadır: "Bilindiği gibi eleştirinin nedeni, şefkat veya nefrettir. Yani ya sevdiğin- den, ya da nefret ettiğinden eleştirir. Ben yemin ederim ki, Kürtçe Meal hakkında severek ve dostça duygularla yazmıştım. Ama şimdi anlıyorum ki, üslubum çok sert olmuştur. Kendimce noksan gördük- lerimi belirtmiştim. Bu da benim eleştir- imin eksiğidir. (s.11) "Bundan böyle birçok Kürtçe Meal’lerin yazılmasını ve bu boşluğun doldurulmasını istiyo- rum."(s.13) demektedir. Alimler, kamiller ve özellikle de din alimleri; toplumu iyiye, güzele ve doğruya davet ettikleri gibi, eleştiride de bunu yapmalı ve örnek tavırlar/ duruşlar sergilemek durumundadılar. N. B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 179 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- Nurullah’ın bu samimi itirafları saygındır ve önemli bir noktaya işaretle vurgu yamaktadır. Abdullah Varlı, Zimanê Kurdî û Welgerandina Gobîdeyêd Pîroz (Kürt dili ve Kur’an çevirisi) adlı makalesinde, Kürtçe’nin zenginliği ile yaptığı Kur’an çevirisi üzerinde durarak; "Allah ömür verirse Kur’an’ın Kürtçe çevirisindeki yabancı sözcükleri de ayıklayarak sade bir dil ile ikinci baskısını yapacağım" demektedir." (s.11). Ayrıca, Arabî alfabe ile "Allah" lafzını / yazısının rumuzunu yorumlayarak, harflere mana vermekte ve "Hê nin kafa, L’ların ve l’nin kol ve bacaklar olduğunu söyleyerek ehline, "Allah" ism-i şerifinde, "insan"ı tanımla- maktadır."(s.10, Nûbihar, sayı:90, 2003, r.10-11) Mela Muhyeddîn Pencînarî, Kur’an Meali Hakkında adlı yazısında (Derbarê Meala Qur’ana Pîroz de, Nubîhar, Hejmar:90,2003,r.31-38), A. Varlı’nın yaptığı Kur’an çevirisi hakkında şunları yazmaktadır: "Son yıllarda birkaç Kürt Mele, Kur’an çevirisine başlamış bulunmak- tadır. Bunlardan birincisi Mele Ebdullahê Erdîşî (Abdullah Varlı)’dır. O, bu çalış- masını tamamlamış (1961-1977) ve yayınlamıştır (basımı (1994). Ben de 1984 yılında Kur’an’ı anadilimde (Kürtçe) çevirip/yazmak için kaleme sarıldım ve A. Varlı’dan haberim yoktu. Sonra haberdar oldum ve çalışmama devam ile onu tamamladım.(2000) Seyda’nın çevirisi sert ve anlaşılması zordur." (s.36). M. Xalid Sadınî ‘Kutsal Kur’an ve Kürtçe Meali’ adlı yazısında (Qur’ana Pîroz û Meala Kurdî, Nubihar, Hejmar:90,2003,r.41-47); "kim ki iyi Arapça ve Kürtçe bilirse Kur’an’ı çevire- bilir. Ancak Abdullah Varlı’nin Meal’inde, Kürtçesinde eksik, yanlış ve karışıklık vardır, düzeltilmesi gerek- lidir" demektedir. Muhsîn Cıwamêr ‘Başlangıçtan Bugüne Kürtçe Kur’an Meali ve Tefsiri’ adlı uzun ve kapsamlı çalışmasında (Ji Destpêkê Heya Îro Tefsir û Mealên Kurdî, Nubihar, Hejmar: 90, 2003, r. 48- 62) A.Varlı’nın Kürtçe Kur’an çevirisini teknik ve içerik bakımından incele-yerek şöyle demektedir: 1-"A.Varlı; Kur’an’ın anlam çeviri- sini Latînî ve Arabî alfabe ile yazmıştır. Varlı’nın Kürtçesi modern Kürtçe değildir ve anlaşılması zordur. Ama Latînî yazımın, Arabî harfle yazmaktan kolay olduğu görülmekte- dir. Latînî’de harf tek tip olup başta- ortada-sonda hep aynı yazılmaktadır, kolaylıktır". 2-"Sure ismini Kürtçeye çevirmiş, fakat yanında asıl adını da yazmıştır. Metinde parantez açmıştır. Selefi yöntemle tevil yapmaktadır". 3-"Anlam çevirisine ağırlık vererek yeni bir şey getirmektedir. Kullan- dığı farklı sözcükler için bir sözlük eklemiştir. Noktalama (. , ; ?) yap- mıştır. 4-"Tefsir ettiği ayetleri farklı dizmiş- tir. Kur’an’ın asıl metni küçük dizilmiş ve bu nedenle ayet sayıları okunmuyor". 5-"Ellah" ismi için, O’nun şanına uygun düşmeyen isimler kullanmak- tadır: Örneğin "Yezdan". Doğru- su "Xweda" demeliydi." 6-"Bunlara rağmen bu çeviri Türkiye Kürtleri için hayırlı ve bereketli bir iştir. Ancak söz ve deyimler eski olup okuyucunun ulaşmasını zora sokmak- 180 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- tadır." "Her şeye rağmen; yağmurun başı bir damla ve sonu da sel’dir inşallah" M.Cıwamêr, Kürtçe Kur’an Mealleri ile Tefsirleri hakkında ayrıntılı iki liste sunmaktadır: Kürtçe Kur'an Mealleri: 1. Qur'ana Pîroz û Arşa weya Bilind: Abdullah Varlı 2. Qur'ana Pîroz û Meala wê: Mele Husên Gercûsî 3.Meala Qur'anê: Mele Abdurrahman Uçaman 4. Meala Qur'anê: M.A. Keskin / Wanî Kur'an'ın Kürtçe Tefsirleri 1. Tefsîra Gulbijêr: Şêx Mehmûd Hacî Ehmedî. 2.Maneya Qur'ana Pîroz: Şêx Muhammed Ibrahim Salihî. 3. Maneya Qur'anê: Seydayê Hejar (Hejar Mukrîyanî). 4. Tefsira Nami: Şêx Ebdulkerîm Muderrîs. 5. Tefsîra Şêx Zahid Mamosta. 6.Tefsîra Mela Osmanê Kurê Ebduleziz (1920-1998). 7.Tefsîra Şêx Muhammed Xal (1904-1965) 8.Tefsîra Mela Huseyn Şêx Se'di (1883-1983). 9.Tefsîra Mela Muhammedê Koyî (1881-1943). 10.Tefsîra Kâmuran Bedirxan (1895-1978). 11. Tefsîre Rewan: Mela Mehmûd Kelalî. 12.Wergerane Qur'an: Şêx Muhammed Salihê Ibrahimi. 13.Tefsire Asan: Seydayê Burhanuddin Eminî. 14.Qur'ana Piroz Seydaye Nizameddin Ebdulhemid. 15. Tefsîra Şirîn. 16. Tefsîra M. Husênê Marunisi / Li K. Başûr 17. Tefsîra Şêx Osmanê Helebçeyî. Burada belirtilenlerden başka da Kürtçe Kur’an Tefsir ve Meallerinin bulunduğunu da biliyorum. Ayrıca ulaşa- cak başka verilerle, yeni hazırlıkları da duyurmak yararlı ve zevkli olacaktır. Nûbihar, Istanbulda, yılda dört sayı (bir cilt), Kürtçe, din, folklor, dil, sanat, edebiyat ve kültür konularında yayın yapan, 100. sayısına (10 cilt) ulaşmış bir dergidir. Basım tekniği ve içeriği, hizmeti bakımından bu dergi, ayrıca incelenmeği ve tanıtılmayı gerektirmek- tedir. Bu derginin her sayısı bir dosyayı içermekte ve önemli konuları işlemekte- dir, 90. sayısı Kur’an Mealleri’ne ayrıl- mıştır (Istanbul, 2003 Hejmar: 90,96s). Bu sayıda Kur’an hakkında 11 yazı yer almaktadır (s.5-66): Süleyman Çevik, sunum yazısında; Kürtlerin Arap’lardan sonra Müslüman olan ikinci kavim olduğunu, ancak Kürtçe yazılmış dini yayınların yok denecek derecede olmasına hayıflanmak- ta, Kürt’lerin başka dillerde eserler verdiklerine ve dolayısıyla bu tutarsı- zlığa dikkat çekerek Kürtçe Meal’ler beklemektedir. (s.5-6) Ali Karadeniz; Kur’anı anlamaya, kutsal metne, insan şuuruna dikkat çek- mektedir (s.7-9). Muhammed Bêrkevanî, Kur’an’ın anlam çevirisi üzerinde durarak farklı unsurları anlatmaktadır (s.12-24): "Kürtler islamiyete büyük hizmet- lerde bulundukları bu uğurda can-baş verdikleri halde, maalesef Kürtçe yeterli sayıda dini eser vermemişlerdir. Oysaki Kur’an; anlaşılmak içindir, inanan ve inanmayan içindir, her kavim ve her dil içindir, herkesin anlaması içindir. Kur’an yüce anlamı itibariyle, dini, siyasi, sosyal, ekono- mik, tarihi, edebi, vb. konularda incelenip, çevrilmesi ve yorumlanmalıdır. Böylece diller de gelişir, olgunlaşır, standardize olur. Bu çalışmalar Kürtçe de azdır." M. Bêrkevanî; bu arada dini ve tasavvufi kavramları açıklamaktadır: B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 181 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- Imam, iyi amel, takva, hidayet, ihsan, ıslah, yakin, sabır, şükür, havf ve reca, ihlas, kibir, sadakat, adalet, sınır, emanet, ahd, hikmet, israf, marifet, nifak, muhkem ve müteşabih, dua, temizlik, tevekkül, akıl, ilim, ümmet, zikr, arş ve istiva, helal ve haram, ibadet ve bir de bunlara ek olarak Esma-ul Hüsna… Mela Suleyman Şoreş, Kutsal Kur’an’ın Çevirisi üzerine adlı yazısında (s.25-30): Kur’an’ın yüce anlamı üzerinde o derece titiz durmaktadır ki, yanlış veya eksik-fazla yapmaktansa, hiç yapmamış olmayı önermektedir. Ama Kur’an anlaşılmak içindir. Ayrı diller, eşit ağırlık ve zenginlikte değildir. Ayrıca diller için bilinen bir handikap vardır: Kırsal kesimin lisanı Kur’an’ı çevirmeye yeterli değildir. Âlimlerin, kurumların dili de farklıdır, yapılır, yaratılır, sözcük karşılanır, ama halk anlamaz, bilmez. Öyle ise halkın anlayacağı bir dil ile çeviri yapılmalıdır. Her sözcük, deyim, cümle, sure, ayet defalarca, her sözcüğün en geniş anlamıyla değerlendirilmelidir. Mela Muhyeddin Pencînarî, Kutsal Kur’an Meali Hakkında (s.31-38) adlı yazısında; Kur’an hakkında genel bilgi, inziva, vahy ve onun yazılması ile derlen- mesi, Kur’an’ın tüm insanlara olan mesajı, insanlığa öğütleri, Meal şeklinde çeviri, çevirideki zorluklar anlatılıyor. Kenan Paşa’nın Kürtçe’yi yasa ile yasaklamasının ardından (1984) M.M. Pencînarî Kur’an’ı Kürtçe’ye çevirmeğe başlamış. Kürtçe dili başlangıçta yeterli olduğu halde sonraki Sure’ lerde, uzun bir Ayet gelince zorlanmış, dört saat kadar uğraşmış ve olmamış. Bunun üzerine hid- detlenerek Kürt Islam âlimlerine bir örnek sunmadıkları için beddua etmiş. Bir süre sonra Saidi Nursi kendisine konuk gelmiş ve cesaretlenmiş. Sonunda Kur’an’ın Kürtçe çevirisini tamamlamıştır (2000). M. Muhammed Garsî Ferqinî, saygın ve güçlü bir Meal’e gereksinim (s.39-40) adlı yazısında; tercüme, şerh, meal fark- larına işaret etmekte ve Kur’an çevirisini de 2002 yılında tamamladığını bildirmek- tedir." (Meala Firoz Qur’an’a Pîroz, Nûbihar, 2003, Erkam Mat. Istanbul, 605xıx r) M. Xalid Sadinî, Kutsal Kur’an ve Kürtçe Meali adlı çalışmasında (s.41-47); çeviri ve meal konusunu işlemektedir. Selman-ı Farisi’nin Fatiha Suresi’ni, Farsça’ya çevirerek okuduğuna ve Hz. Peygamber’in bunu teşvik ettiğine, Kur’an’da Tevrat ve Incil’den Arapça’ya çeviriler bulunduğuna işaret etmektedir. Nizamudîn Ebdulhemîd, birkaç Kürtçe Kur’an Çevirisi adlı yazısında/ sunumun- da konu ile ilgili görüşlerini dile getirerek bazı tefsirleri tanıtmaktadır. (Çend tefsîren kurdî yên Qur’ana Pîroz (Arapçadan çeviri: Abdurrahman Cudi), Nûbihar, 75/76:13-15, 1999): Erbil’den Mela Abdullahê Çelebî Tefsiri, Süleymaniye’den Şêx Muhammed Xal’ın Tefsiri, Halepçe’den Şêx Osman’ın Tefsiri, Erbil’den birinin Tefsiri, Muhammed Salih Ibrahimi’nin çevirisi ile kendi Tefsirinden ve yönteminden bahsetmekte- dir. M. Hemîdullah; Kur’an’ın çeviri tarihi hakkında bilgiler vermektedir: Kur’an, Latince’ye (1141), Italyancaya (1513), Almancaya (1616), Fransızcaya (1647) ve bundan sonra da hemen her dile çevrilmiştir. Yukarıda belirtilen Kürtçe Kur’an Meal’lerine de işaret edilmiştir (s.47). ‘Dinin kültürü’ ve ‘kültürde din’ konu- ları ve sonuçları bakımından Kitab-ı Mukaddes’in, Aramca’dan; Yunanca’ya, Latince’ye, Almanca, Italyanca ve Fransızca’ya vb. çevrilmesi ve bazılarının ibadet dili olması; bu dilleri standartlaştır- mış, geliştirmiş ve etkin kılmıştır. Kürtler 182 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- de diğer kavimler gibi dindardırlar ve ibadetlerine sadık ve samimidirler. Dinlerini öğrenmiş ve öğretmişlerdir. Ancak eserlerini Arapça, Farsça, Osmanlıca yazmış ve cemaata Kürtçe olarak anlatmışlardır. Bu nedenle Kürtçe, halk söyleminde kalmış, gelişme ve stan- dardizasyon olmamıştır. Dengbêj dilinde, sofilerin ilahilerinde özünü gücünü koru- maya çalışan Kürtçe, artık yorgun ve bahara göre, sonbaharda çıplaktır. Bu ağacın gür halini ve ürününü bilenler mutlu ve gayretlidir. Öyle ise; su ve biraz daha su… Işık ve biraz daha ışık… Gayret kul’dan Tevfik Allah’tan. 10.07.2007 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008 183 Kürtçe Kur’an Çevirisi --- Page Break --- 184 B Î R. Hejmar: 8 ZIVISTAN 2008

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 8

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3