Kovara BÎR – Hejmâr 6

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- ya Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 30 YTL Bo derveyê welat salek 80 $ Çapxane/Matbaa: Barış Matbaa Mücellit Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 274, 275, 276 IST/Topkapı Tel:(0212) 6748528-29 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: İnönü caddesi Magül İş Merkezi No: 49 Dağkapı /DİYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Berpirsyariya her nivîsê yê nivîskar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nûşteyî ê nuştoxî bi xo Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 21ê Adara 2007 Bûha: 10 YTL BÎR Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Mehmet KONUK Redakte: Roşan LEZGÎN Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇINDEKILER Faruk ARAS Damezirandina DDKOyan Ligel Dîroka Kurdistanê bi Xurtî Girêdayî ye …............................................................................................................................. 7 Mümtaz KOTAN Tarihin Karartılması Eylemi Üzerine Somut Bir Örnek: DDKO (Devrimci Doğu Kültür Ocakları) ............................................................... 25 ALİ BURAN DDKO İlk Ulusalcı, Demokratik ve Ayrı Örgütlemeyi Hedefleyen Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü ..................................................... 85 Mehdî ZANA DDKO ji Pêwistîya Doza Kurd Hatin Avakirin ....................................... 104 Mehmet VURAL Kuzey Kürdistan'da DDKO'lu Olmak......................................................... 108 Nusret KILINÇASLAN Cumhuriyet Döneminde Kurulan Ilk Legal Kürt Örgütü: DDKO........ 113 Remezan PERTEW Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statu Bûyinê ................................. 121 Prof. Dr. Murat Belge Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi (Konferens Yazıları no: 1, 2003) .................................................................................... 129 Doç. Dr. Fernand de Varennes(Murdoch Üniversitesi, Avustralya) Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersler: Barış Anlaşmalarının Içeriðine Ilişkin Karşılaştırmalı Bir Inceleme ..... 151 Dara Cibran Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar ................ 159 --- Page Break --- Nedim DÎT Dengbêj Geleneðinin Sonu ya da Bu Geleneðin Son Halkası:Reso ..... 171 Peter LERCH Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor(1856-Roslow) ....... 187 Nezîr CIBO Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 ....................................................... 200 Roşan Lezgîn Kirmanckî û Edebîyatê Xo ........................................................................... 217 Seîd VEROJ Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd Li Kurdistana Bakur .... 225 Şakir EPOZDEMÎR Pêşengekî Şareza û Nemir: FEHMÎ BÎLAL ........................................... 237 Ömer Uluçay Dewrêşê Evdî û Milan ................................................................................... 249 M. îzzet CIXSÎ Dûmanname ................................................................................................... 254 --- Page Break --- Pêşgotin Xwendevanên hêja, Li gor perîyoda kovarê, hinek derengî bikeve jî, hejmareke nuh ya kovara BÎRê bi naverokeke dewlemend gihîşte ber destê we. Di vê hejmarê de jî nivîs û gotarên li ser DDKOyan berdewam in. Digel nivîsên dosyaya DDKO-II, hûnê gelek nivîsên balkêş ên din jî di vê hejmara BÎRê de bixwînin. Birêzan, bi taybetî li Kurdistanê û bi giştî jî li Rojhelatanavîn û dinyayê de ewqas bûyerên girîng ên ku me eleqeder bikin hene, ne mimkune em di pêşgotinekê de bi teferuat behsa wan bikin û li ser van bûyeran nihêrîna xwe bi awayeke berfireh dîyar bikin. Digel vê yekê bi kurtî be jî, em dixwazin li ser hinek mijar û bûyerên girîng ên di rojevê de bi çend gotinan fikir û ramanên xwe binivîsînin. Çawa ku hûn jî dizanin meha adarê, di dîroka me kurdan de meha bîranîna bûyerên xweş û nexweş e: Helbet di meha adarê de xweştirîn roj Newroz e. Newroza we pîroz be… Her wiha di 1ê adara 1979 de serokê netewî yê kurd Mistefa Barzanî çû ser heqiya xwe, di 6ê adara 1921 de serhildana Qoçgirîyê dest pê kir; di 6ê adara 1975 de Peymana Cezayîrê hate îmzekirin; di 11ê adara 1970ê de peymana xudmuxtariya Kurdistana Başûr hate îmzekirin; di 16ê adara 1988 de komkujiya Helebçeyê çêbû; di 21-22yê adara 1937 de serhildana Dêrsimê dest pê kir; di 31ê adara 1947 de jî serokê Komara Kurd a Mehabadê, Qazî Mihemed û hevalên xwe hatibûn darvekirin. Bêşik hê gelek bûyerên din jî hene ku di vê mehê de rû dane. Meha adarê, ji bo me kurdan bi bîranîna bûyerên dîrokî û trajîk dagirtî ye. Ji vî çendî divêt em pratîk û ceribandinên xwe yên dîrokî ji bîr ve nekin. Lewre cografyaya ku em li ser dijîn û hawirdora welatê me, her tim musaîd e bo erdhej û hezazên siyasî re. Bêguman di nav sedemên rewşa îroyîn a kurdan de digel ku behra lawazî û nezaniya kurdan bi xwe hebûye, ewçend jî neheqiya dewletên serwer ên destpêka sedsala bîstan hebû. Li pey Şerê Duyemîn ê Cîhanî, pêkhatina statuya nuh a Rojhelatanavîn di navbera dewletên serwer ên Rojava û Rojhilat de bû sedemê parastina berjewendiyên hevpar ên pêncî salan. Helbet hevkarî û berje-wendîyên dewlet û miletan ne mutleq û neguhêrbar in. Di vê çarçoveyê de, berjew- endiya neteweya kurd li kû hebe dê gelê kurd jî bi wê dewlet an gelî re hevkarîya xwe xurt bike, ne ku xwe bi dirûşmên îdeolojîk ên tundrew bixapîne. Êdî têkoşîna li dijî emperyalîzmê yan jî hevkariya ligel emperyalîzmê, wek dereweke qerase di nava meydanê de dirize, ku bi tenê kêrî xapandina me kurdan dihête! Îsal, sala Kerkûkê ye û di dereceya yekemîn de mesela çareseriya statûya Kerkûkê dê mohra xwe li vê salê bixîne. Di eslê xwe de çareseriya pirsgirêka Kerkûkê, çareseriya pirsgirêka netewî ya kurd e, ku kurd li Rojhelatanavîn mezintirîn neteweya bêdewlet e. Gotina "divê dewletên hawîrdor xwe hînî hebûna dewleteke kurd bikin" gelek rast e û îradeya naveroka mafê çarenûsiya xwe dîyar dike. Bêguman di vê cografyayê de pirsgirêk, tenê ne pirsgirêka neteweyî ya kurd e, di nav sînorên dewle- ta Tirkiye û Îran û Surîyê de digel pirsgirêka neteweyî ya kurd, pirsgirêkên neteweyên ciyawaz û naskirina mafê wan ên rewa jî heye. Tirsa van dewletan ew e ku rewşa Kurdistana Başûr, bitaybet ji bo kurdên nava wan û miletên din, dê bibe model û mînakeke şênber. Lêbelê hezar mi-xabin ku îro jî li Bakûr de bi destê kurdan bi xwe ve propagandayek kesîf tê ajotin derbarê mefhûma dewletê ku "dewletbûna kurdan tiştekî xerab e, kirêt e û herwiha sedemên şer û kuştin û xwînrijandina gelan e". Baş e ger wisa be, hingê bo çi îro jî li tevahî cîhanê de her millet dewleta xwe her diçin xurt dikin û her wiha bo çi her milletek bê dewlet hewl dide û dixwaze bibe xwedî dewlet? Bo çi gelên ku hejmara nufûsa wan bi sed hezaran e, bo wan mafê dewletbûnê tête xwestin? Wek nimûne; Qibrisa bakûr, Qeredax, Filistîna Ereb, Kosowa, Çeçenîstan û hwd. Helbet em bo van gelan mafê dewletbûnê tişteke tabiî û heq dibînin, lêbelê dema dor tê milletê kurd divê durûtî neyê kirin û ev yek bo kurdan jî mafekî rewa û tabiî bê qebûl kirin. Em bawer in ku divê kurd li dijî dezenformasyona ku li vî warî de tête kirin hişyar û agahdar bin. --- Page Break --- Desthilatdar û rêvebirên Tirkiyê, bi taybetî jî artêşa tirk, her tim gefan li Hukûmeta Federe ya Kurdistanê dixwin û dibêjin ku "kurd Kerkûkê bi dest bixin, em dê bi zend û bendê girêdayî nemînin". Baş e, dema ku Seddamî kurd û tirkmanên Kerkûkê qir dikirin, çima Tirkiyê gilî û gazind nedikir û qet dengê xwe dernedixist? Wisa xuya ye, dema ku erebkirin, qirkirina etnîkî, xirabkirin û guhartina demografyaya bajarê Kerkûkê ji bo kêmkirina nufûsa kurdan bû, ev rewş ji aliyê Tirkiyê ve dihate qebûlkirin(!), Girêdana Kerkûkê li ser Kurdistanê ve, ji bo çi nayête qebûlkirin? Ger tirkman ji bo vê yekê sebeb bêne nîşandan, dîyar e ku ev behaneyeke bêbinyad e. Rejîma Seddamî muameleyên gelek xerab anîn ser kurd û tirkmanên Kerkûkê, wê demê pêjnên humanîstî yên dewleta Tirkiyê û yên din li kû bûn? Bi rastî mesele ne tenê Kerkûk e jî, îro 40 % cografyaya Kurdistana Başûr, ne di bin desthelatiya Hukûmeta Federe ya Kurdistanê de ye. Ev pirsgirêk ne li gor daxwaza Tirkiye û Îranê, dê li gor îradeya kurd û erebên Îraqê çareser bibe. Çavkanî û rêbaza wê jî, benda 140. ê Qanûna Esasî ya Îraqê ye. Derbarê meseleya Kerkûkê û paşvexistina referanduma Kerkûkê de hemû hewldanên Tirkiyê bêencam dibin. Bitaybet di serlêdana serok- erkan û wezîrê derve yê Tirkiyê bo DYA de, ku daxwazeke herî girîng jî paşvex- istina referanduma Kerkûkê bû, lêbelê Amerîkayê bi zimanekî pirr zelal bersîva wan da û pişt- giriya xwe ya bo proseya benda 140. jî dîyar kir. Êdî derbarê realiteya kurd de tu dermanekî nikare endîşeya tirkan sivik bike. Ji ber ku di meseleya Kerkûkê de teseliya tirkan ketiye, êdî bi egera îlankirina dewleteke ser- bixwe ya kurd, qirkirina tirkmanan û li wê derê hebûna PKK, gefên ji bo dagirkirin û operasy- onên li ser Kurdistana Başûr têne kirin. Li hemberî vî zimanê êrîşker, her gotareke birêz Barzanî Tirkiyeyê dihejîne; di rojeva medyaya tirk de dibe xala pêşîyê û dibe sedema nîqaş û guftûgoyên di vî warî de. Ev jî, bi xwe nebawerbûna dewleta Tirk nîşan dide. Lêbelê ew jî baş dizanin ku hem ji aliyê rewşa hundirîn ve û hem ji aliyê şertên navnetewî ve dagirkirin û operasyona li ser Kurdistana Başûr, bi çi sedemî dibe bila bibe, gelek zehmet e. Jixwe, dema ku em li hewaya hundir binihêrin, ji gotar û helwesta leşker û siyasiyan dîyar e ku, di polîtîkaya dewleta tirk de nezelalî û duserîtîyek heye. Bitaybet, li van demên dawîyê bûyerên ku li Tirkiyê çêdibin, bêşik pêwendiya wan bi duserîtî û dijraberiya hêzên nav dewletê re heye. Pêla faşîzm û şovenîzma li Tirkiyê bi destê van aliyan têye pêşxistin. Pêşkevtina şovenîzm û nijadperestiya tirkan, ne rast e ku em wek encameke modernîzmê (bajarîbûn; bêkarî, xizanî û globalîzebûn) dîyar bikin. Di rastiyê de ev şovenîzm û nijadperestî xwedî rabirdû û mîraseke dîrokî ye. Ev jî, xêza Ittîhat we Terraqî bi xwe ye, ku rengê sereke yê siyaseta tirk e. Kîjan partî dibe hukûmet bila bibe, desthilatiya rasteqîn di destê vê xêza nîjadperest de ye. Daxuyaniyên rayedarên tirkan û bi taybetî jî gotarên paşa û generalên teqawîtbûyî, peyamên artêşa tirk in. Beriya wê jî gelek caran mesajên wisa hatin ragihandin, lêbelê ta niha li ser hesabê demokratîkbûyîna Tirkiyê tu encameke erênî nedane, berevajî wê, zixt û zordariya li ser kurdan hê zêdetir bûye. Vê carê jî hesabên cûr bi cûr têne kirin; ji alîyekî ve hesabên hilbijartinan têne kirin û ji aliyê din ve jî esker bi xwe dixwaze di çarçoveya siyaseta "Tirkiyeyîbûnê" de mesajek bide mu-xatabên (!) xwe û her wiha, bala gelê kurd ji ser meseleya Kerkûkê û îlankirina dewletekeserbixweyakurdbikşînebialiyekîdinve.Jivêçendêsiyasetakurddivêbitevayîdînamîkên xwe li peywira xwe ya dîrokî xwedî derkevin û bi hîşyarî di nav tevgereke aktîf de bin. Piştî vê kurtenihêrînê, wek gotineke dawîn em dixwazin bidin zanîn ku, di doza neteweyî ya kurd de, ew birîna ku her tim xwîn jê diherike, roj bi rojê helandina zimanê me ye; erozyona daneyên kelepor û kultura me ye. Ji vê çendê divêt em kurd ji her demê zêdetir di warê pêşxisti- na ziman û kultura kurdî de xwe biêşînin. Êdî ew roj nêzîk bûye ku li qada Tirkîyê, gelê kurd hem ji aliyê siyasî ve û hem jî, ji aliyê ramanî û zimanî û kulturî ve, xwe bi awayekî serbixwe, wek kurd organîze bike. Divêt tu caran neyête jibîrvekirin, ew serkaniya ku kurd pê dibin kurd, zimanê kurdî bi xwe ye. Heta hejmereke din bimînin di xweşîyê de. BÎR --- Page Break --- Ez di sala 1945 de li bajarê Îstan- bulê, li Samatya hatime dinê. Malbata min di destpêka sala 1940an de ji bo ticaretê li Îstanbolê bicih bibû. Piştî bûyina min, malbata min vedigere Qersê. Ez di nasnameya resmî de li ser Qersê hatime qeydkirin. Malbata min malbateke dewlemend bû. Li aliyekî li Îstanbul û Qersê mexazeyên wan ê ticaretê hebûn û li aliyekî jî di xwedîkirina heywanan de karê xwe gelekî pêşde biribûn. Li mintiqaya Qersê di nav kurdan de ji bo çêkirina penêr zavota (mandra) herî modern ji aliyê bavê min ve hatibû çêkirin. Bavê min bi xwe, beriya şoreşa Sovyetê li Ûrisêtê mekteba bilind xwendibû. Zimanê ûrisî gelekî baş zanibû. Ji aliyekî ve bi ticaretê re, ji aliyekî ve jî bi siyasetê re aktîf mijul dibû. Yek ji wan kesan bû ku hîmdar- ên Demokrat Partiyê (DP) ya Qersê bû. Serokatiya teşkîlata Qersê jî kir. Hetanî ku cuntaya leşkerî ya sala 1960î çebû û Demokrat Partî hate girtin, wî bi awayekî aktîf karê siyasî kir. Damezrandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Xurtî Girêdayî ye Faruk ARAS Faruk ARAS B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 7 --- Page Break --- Ez bi xwe di nav vê atmosfera siyasî de mezin bûm. Dayika min xanima malan bû. Em yanzdeh xwişk û bira bûn. Ji ber ku li gundê me Hewirmûşê dibistan tune - bû, min xwendina xwe ya destpêkê li çend ciyên cuda; li gundê Pifîka Şêxa ya Qaxizmanê û li bajarê Qersê berdewam kir. Pişt re jî, min xwendi- na xwe ya navîn li Qersê bire serî. Li wan salên ku min li Qersê li cem birayê xwe yê mezin xwendina xwe didomand, hêdî-hêdî li ser 'Pirsa Kurd' têgihaştinek bi min re çêdibû. Ji bo ku li mintiqaya Qersê birayê min ê mezin û çend kesên welatparêz ên din di vî warî de di nav danûs- tandinekê de bûn û mala ku em tê de diman ji hat û çûnê re gelek munasib bû, hingê bi wan kesan re hevnasîna min jî çêdibû. Dengê tevgera Kurdistana Başûr, bi taybetî dema ku têkoşîna çekdarî di bin serokatiya Mistefa Barzanî de dest pê kir, wek pêlekê di nav welat- parêzên kurd ên Bakur de belav dibû. Barzanî ku ji sala 1947an ve li Yekîtiya Sovyetê bû û di sala 1958 de vegeriya Îraqê û wek qehremanekî netewî pêşwazî lê hate kirin, Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi resmî hat nas-kirin, gelek rojname û kovarên kurdî dest bi weşanê kirin. Lêbelê wê demê, gelek kurt ajot. Em dikarin bêjin ku piştî du salan hemû îmkanên destxistî ji holê rabûn û desthilatdariya Îraqê bi metodên ne demokratîk êrîşî kurdan kir. Li ser vê yekê Mistefa Barzanî ku li Baxdadê ji rewşa xwe ewle nebû, vegeriya Kurdistanê. Li ser êrîşên dewleta Îraqê yên eskerî şerekî dirêj î çend- salî dest pê kir ku heta 11ê Adara sala 1970ê dawî lê nehat. Ji ber vê yekê hemû sohbet û guftûgoyên însanên welatparêz li ser rewşa kurdayetiyê çêdibûn… Ji aliyê din ve jî, bi girtina 49 welat- parêzên kurd ku wek "49an" hatin navlêkirin, çi dema ku derheqê wan de an jî li ser rewşa wan a huqûqî xeberek di rojnameyan de derdiket, bi heyecaneke mezin dihate teqîbkirin. Di nav wan kesan de hin hemşeriyên me jî hebûn, wek Medet Serhat, Naci Kutlay, Yaşar Kaya, Halis Yokuş û Yavuz Çamlýbel. Vê yekê bi xwe heyecaneke din dida min, ji ber ku her kîngê resmên wan di rojnameyan de derbiketana, birayê min û hevalên wî, ew kesên ha bi dest nîşan didan. Bi girtina wan re birayê min û hevalên wî jî ketin nav fikaran, ji ber ku van operasyonan dikaribû xwe bigihînin wan jî. Çunke beriya girtina wan, Yavuz Çamlýbel li Qersê eskeriya xwe dikir û danûstan- dina wî bi van kesan re hebû. Min bi xwe, Çamlýbelî li cem birayê xwe dît û nas kir. Li ser vê yekê, çawa ku girtina wan hat bihîstin, birayê min hemû pirtûk, kovar (kovarên ku ji Ewropayê dihatin û diketin destê wan. Bi taybetî jî nivîs û wêneyên li ser şoreşa Başûr di nav wan kovaran de cih digirt) û rîsaleyên Seîdê Kurdî (Bedîuzzeman) yên ku li malê hebûn, birin û emanetî nasekî me kirin. Pişt re kovarên wek Dîcle-Firat, Deng û Yeni Akýş gihîştin ber destê me. Ev kovarên ha, di nav kesên welatparêz de kêfxweşî û dilşayiyeke B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 8 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- mezin afirandibûn. Di nav hin hevalên kurd de di vî warî de danûs- tandin û diyalog hebû. Dîsa Hukumeta Tirkiyê di Tebaxa sala 1963an de li dijî welatperwerên kurd dest bi êrîşan kiribû; bi dehan kes hatibûn girtin û 25 kes ji wan bi cezayên giran hatibûn mehke- mekirin. Vê yekê jî tesîreke mezin li ser welatperwerên kurd hişt. Piştî ku xwendina min a navîn qediya, ez hatim Anqerê û di beşa ekonomiyê de min dest bi xwendina universîteyê kir. Di wan salan de li nav welatparêz û xwendevanên kurd lêgerînekê dest pê kiribû. Piştî Cuntaya Eskerî ya sala 1961an hin guhartinên balkêş qewimîbûn. Ya rastî, bi guhartina Qanûna Esasî re di warên siyasî, çandî û fikrî de gelek tiştên nû der- ketibûn holê. Di nav rewşenbîrên tirk û kurd de, gengeşi- yekê dest pê kiribû. Danûstandinên kapîtalîst, nakokiyên çînî, pirsa bin-destiya gelan û îdeolojiyên navnetewî bi xurtî dihatin munaqeşekirin. Bêşik ev yek bi giştî netîceya guherandinên ekonomîk, polîtîk û civakî bûn. Di vê periyodê de partiyên sosya- lîst, sendikayên çînî û komeleyên mehellî dihatin damezirandin. Salên ku em nû hatibûn Anqerê, xwendevanên kurd li ser navê bajarên xwe komele saz dikirin. Wek mînak: "Komela Xwendevanên Agiriyê", "Komela Pêşdebirin û Danasîna Bidlîsê", "Komela Çanda Mêrdînê" û hwd. Bi rastî van komelên ha di gelek waran de rolên xwe yên taybetî dilîstin; şevên şahiyê çedikirin, di van şevan de folklora kurdî, axaftinên siyasî û nasandina bajarên Kurdistanê cihekî fireh digirt. Bi vê munasebetê hemû kur- dên van bajaran bi rehetî dihatin cem hevdu û bi hev re pêwendiyê saz dikirin. Di van salan de, faşîstên tirkan jî bi êrîş û tehdîdan li hemberî kurdan cebheyên devbixwîn vekiribûn. Kovarên wek Ötüken û Milli Yol li hemberî kurdan bi eşkereyî banga qatlîaman dikirin. Faşîstên wek Nihal Atsýz bi gotinên bêedeb êrîşî kurdan dikirin. Dîsa, mebûsê wîlayeta Nigdeyê Asým Erenî ji bo kurdan banga "mukabele-î bil mîsîl" dikir. Di vê banga xwe de wî digot, "…muqabilî tirkmenên Iraqê gerek kurd bêne qetilkirinê." Li aliyê din, li Kurdistanê kiryarên gelek hovane dihatin kirin. Digel vê yekê nozdeh komeleyên mehellî belavokek li ser navê "Ev e meydan, ka hela kî berra kê dide!" helwesta xwe li hemberî faşîst û nijadpe- restên tirkan nîşan dan. Vê yeke tesîr û moraleke mezin li ser gelê kurd dihîşt. Salên 1960î û Damezirandina Partiyên Millî û Çepgîr Di sala 1965an de li Kurdistanê "Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyê (PDKT)" hat damezirandin. Serokê partiyê abûkat Faik Bucak bû. Navê Faik Bucak di nav gel û welat- perweran de navekî birûmet û hizkirî bû. Lê mixabin bi destê dijminê xwînxwar hate kuştin. Piştî kuştina Faik Bucak, Said Elçi bû serokê wê. PDKT partiyeke veşartî/îllegal bû. 9 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- Min bi xwe Said Elçi ji nêzîk ve nas kir. Cara pêşiyê min Elçi li Anqerê di otêlekê de li cem Mehmet Ali Aslan dît. Ez ji bo ziyareta M. A. Aslan çûbûm otêlê, Elçi jî hatibû ziyaretiya wî. M. A. Aslan me bi hevdu da nasandinê. Elçî di gotina xwe ya pêşiyê de got "ez dixwazim sualekê ji te bikim, birazî". Min got "kerem bike". Elçi got "tu rastgîr yan çepgîr î?" Min got "ez çep im". Elçi bi henekî got "Wê çaxê zehmet e ku em bi hev re bibin dost" û em li ser vê gotinê tev bi hev re keniyan. Piştî demekê ez û hin heval ji bo kar û xebatên DDKOyan, wek grûb- eke DDKOya Anqerê em çûn Amedê. Grûbek jî ji DDKOya Îstanbolê hatibû. Di nav vê grûbê de hevalekî bi navê Ahmet Kýzýler hebû. Ew bi xwe di meseleya çepîtiyê de gelek hişk bû. Nêzîkî grûbeke Maociyan bû. Rojek ji rojan di dikana Niyazî Hosta de dilê Ahmet sekinî û me ew hilda nexweşx- aneyê. Lêbelê, di nexweşxaneyê de kesekî wek doktor bikaribûya muda- xaleyî rewşa Ahmet bikira, tunebû. Li ser vê yekê, demeke bêwext de ez bi lez û bez çûm, min li deriyê mala Dr. Tarýk Ziya Ekinci xist û rewşa Ahmet jê re got. Dr. Tarik di cih de kincên xwe li xwe kirin û çenteyê xwe hilda û bilez gihîşte hewariya Ahmet. Piştî mudaxeleyê Ahmet bi ser xwe ve hat. Li ser vê yekê Said Elçi jî bi bûyera Ahmet hisiya û ji bo ziyaretê hate nexweşxaneyê. Wî, çend caran ji bo Ahmet li malê xwarin dabû çêkirin û ez ne xelet bim, bi lawê xwe Fuat re şandibû nexwaşxaneyê. Di vê periyo- dê de min jî wî carek-du caran di mala wî de ziyaret kir û me li ser meseleyên rojane û siyasî sohbet kir. Min van bîrhatinên xwe ji bo ruhiyeta însanên me qiset kir. Dixwazim bêjim ku, bîr û baweriya însanan çi dibe bila bibe, di dilê her kurdekî welatperwer de, ji bo kur- dekî din cihekî germ heye. Ez li vira Said Elçi bi rehmet bibîr tînim. Li Tirkiyê di sala 1961an de ji aliyê hin sendîkavanan ve Partiya Karker a Tirkiyê (TÎP) hatibû damezirandin. Piştî demekê kesên ronakbîr û akademîsyen jî ketin nav refên TÎPê. Di nav wan kesan de grûbeke kurdan jî hebû. Di nav vê grûbê de kesên wek Tarýk Ziya Ekinci, Canip Yýldýrým, Kemal Burkay, M. Ali Aslan, Naci Kutlay, Tahsin Avcý, Kürt Reşit, Niyazi Tatlýcý (Niyazî Hosta) û gelek kesên din hebûn. Bi ya rastî TÎP ji bo kesên pêşverû, demokrat, sosyalîst û çepên kurdan bibû merkezeke cazîbeyê. Ji bo ku TÎP li gor partiyên din zêde- tirîn muxalîfî rejimê bû. Ew kesên ku dixwestin li hemberî zilm û zordes- tiya dewletê xwe organîze bikin, ji derveyî TÎPê di legalîteyê de tu alter- natîf nedîtin. Partiya Karker a Tirkiyê (TÎP) nêzîkî panzdeh nû- nerên xwe şandin parlamentoyê. Wan kesan li hemberî partiyên kevneperest têkoşîneke hêja dan. Vê yekê di nav gelê kurd û tirk de heye- caneke mezin çêkir. Bi taybetî êvaran ji bo "Saetên Meclisê" guhê her kesî li radyoyan bû. Li ser vê yekê, bi taybetî jî navê Mehmet Ali Aybarî û Behice Boranê ji aliyê her kesî ve dihat zanîn. Her çiqas di nav B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 10 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- YTP (Yeni Türkiye Partisi) de fîgurekî kurdan ê wek Yusuf Azizoðlu hebû jî, lêbelê van partiyên ha cewaz nedidan ku pirsa kurdan bête munaqeşekirin. Di wan salan de li cîhanê gelek partiyên sosyalîst û komunîst pêşen- giya rizgariya milletên bindest dikirin. Vê yekê li ser ronakbîr û entellejensiya milletên bindest ên din jî tesîreke mezin dikir. Wê demê rûmeteke mezin a sosyalîzmê hebû. Grûba kurdan di nav TÎPê de wek "Doðulular Grubu" dihat nasandin. Ev grûb, di nav TÎPê de ji aliyê bal- ansa siyasî ve xwediyê giraniyekê bû. Hin kesên ji vê grûbê di rêve- biriya partiyê de hertim cih digirt. Wek mînak, M. Ali Aslan bû serokê TÎPê. Di vê demê de Grûba Kurdan, demokratîzekirina Tirkiyê ji bo çare- serkirina 'Pirsa Kurd' gelek girîng didît. Lêbelê di nav xwendevanên ciwan de baskeke din a taybet ji bo çareserkirina pirsa kurdan selfdeter- mînasyonê (mafê tayînkirina çarenûsa xwe) wek çare didîtin. Ji ber vê yekê jî di nav kurdan de munaqaşeyan hêdî-hêdî dest pê kiribû. Vê yekê bi xwe re fikra rêx- istineke serbixwe anî. Di vê periyodê de, ez dikarim bêjim ku, TKDP û T- KDP tesîra xwe hêdî-hêdî di nav gen- can de nîşan dida. Di vî warî de, bi taybetî jî fealiyetên Dr. Said Kýrmýzýtoprak (Dr. Şivan) nîv- eşkere bibûn. Li vira divê em destnîşan bikin ku, di nav TÎPê bi xwe de jî munaqeşeyên hişk dest pê kiribûn. Di warê îdeolojîk de du grûban li hemberî hevdu bêwestan kar dikirin. Di nav van grûban de yek jê li ser xêza Milli Demokratik Devrim (Şoreşa Netewî ya Demokratîk) alî- giriya Dev-Gençê dikir. Li gor dîtina wan Tirkiye di bin nîrê emperyalîz- ma DYA de bû, rewşa aborî jî, feodal û nîv feodal bû. Ji bo vê yekê jî pêwîst bû ku hemû hêzên millî di cebheyekê de li dijî DYA şer bikin. Dîsa li gor baweriya wan şoreşa M. Kemalî hê dawî lê nehatibû, gerek ev şoreşa hanê bihatana domandinê. Di nav van dîtinan de navê 'artêşa tirk' cihekî taybet digirt. Ji ber ku wan bawer dikir ku di şertên wan rojan de hêzeke şoreşger, a ku bikaribe pêşengiya vê şoreşê bike, nîn bû. Ji bo vê yekê, esker û ciwan hêzên sereke dihatine dîtin. Slogana wan a bingehîn jî "ordu gençlik el ele milli cephede (xort û artêş li cebheya netewî dest bidin hev)" bû. Hêza ku li dijî vana radiwestiya û ji xwe re Sosyalist Devrimciler (Şoreşgerên Sosyalîst) digot; li gor wan di rewşa Tirkiyê ya wan rojan de, şertên şoreşeke sosyalîst amade bibûn. Ji ber ku li Tirkiyê nakokiya sereke di navbeyna burjuvazî û çîna karkeran de bû û çîna karkeran (proleterya) dikaribû pêşengiya vê şoreşê bike. Ji ber vê yekê jî şoreşeke sosyalîst dikaribû hemû problemên Tirkiyê yên civakî, aborî û sosyalî çareser bike. Ev cudatiya li nav TÎPê bi salan bi şerên îdeolojîk û fizîkî re hate ajotin. Gelek caran di kongre, civîn û kolanan de di nav alîgirên her du grûban de şer çêdibû. Li wê rewşa heyî, di nav TÎPê de 11 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- gelo grûba kurdan di nav kîjan baskî de cih digirt? Baskê ku ji xwe re digot em MDDcî ne, bi nasyonalîstiya tirkayetiyê hatibû xemilandin. Lê mixabin hinek ji kurdan vê bîr û baw- eriyê bi rehetî qebul dikir. Ev yek, bi taybetî di nav hin ciwanên kurdan de hebû. Lêbelê tu tesîreke wan li ser gel tune bû, em dikarin bêjin ku, grûbeke marjînal bû. Kurdên di nav TÎPê de, bi giranî xwe dispartin baskê ku ji xwe re digot Sosyalist Devrimci. Evana wek dîtîneke îdeolojîk hîn pozîtîftir dihatin xuyakirin. Qet nebe ne dar- becî bûn û ne jî orducî bûn. Tevî vê yekê, ew bi xwe jî, di pirsa kurdan de ne durust û ne jî dilxwaz bûn. Ji ber vê yekê her diçû kurdan zêdetir mesafe datanîn navbeyna xwe û wana. Ji der- veyî "Grûba Kurdan" hin grûbên din, ên wek "Aybarcýlar", "grûba Aren- Boran" û "Sosyalist Sendikacýlar" jî peyda bibûn. Ya rastî pêşverû û sosyalîstên tirkan tu car dilxwazê tevgera gelê kurd a azadîxwaz nebûn. Hartim daxwaza wan ew bû ku, divê kurd piştevaniya wan bikin û di bin emrê wan de bin. Her kingê kurdan bixwesta ji derveyî tirkan xwe birêx- istinî bikin an jî bîr û baweriyên cuda biparêzin, pêşverûyên tirkan hema di cih de refleksa "ev yek xizmeta emperyalîzmê û kevneperestiyê dike!" nîşan didan. Hertim, kurd ji bo xwe wek potansiyeleke alîgir didîtin. Li gor konjoktura rojane siyaseta xwe dimeşandin.. Lêbelê li vir ked û cesareta Îsmail Beşikçi gerek tu car neyê jibîrvekirin. Wê demê, wek akademîsyen û ron- akbîrekî, analîz û dîtinên wî cihekî taybet digirtin. Ew hertim wek têkoşer û şervanekî kurd li hemberî neheqî û bêhuqûqiya dewletê radi- westiya. Ji bo doza kurdan jiyana wî bi dehan salan di hepisxaneyan de derbas bû. Ji wê demê bigrin heta bi roja me, wî tu car serê xwe li ber zor û neheqiya dewletê neçemand. Ji milê çep ve: Mehdî Zana, Îhsan Aksoy, Faruk Aras B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 12 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Xurt Girêdayî ye Hewce nîne em vegerin sedsalên 18. û 19an jî. Piştî Şerê Cihanî yê Yekem împaratoriyên wek Împara- toriya Osmaniyan ku li ser bingeha pirr-milletî, pirr-dînî û pirr-zimanî hatibûn damezirandin belav bûn. Di dewsa wan de netewedewlet hatin avakirin. Bi dehan dewlet bi vî qerek- terî li ser axa Balqanan û Erebistanê derketin holê. Milletê kurd, ji vê mer- haleya dîrokî ya taybet bêpar ma. Em dev ji bêparmayinê berdin, di ser de jî, welatê kurdan ji nû ve hat parçekirin û ket bin nîrê çar dewletên xwînxwar. Parçebûna Kurdistanê felaketeke girîng bû ku tesîrê li ser hemû bûyerên paşeroja dîroka gelê kurd kir. Piştî Şerê Cihanî yê Yekem nehe- qiyeke mezin li hemberî gelê kurd çêbû. Li ser parçeyek axa Împara- toriya Osmaniyan Komara Tirkiyê hate damezirand. Ev yek ji bo milletê kurd bû destpêka zilmeke bêsînor. Para-dîgmaya komara Tirkiyê li ser esasên yek millet, yek ziman, yek al û yek dewlet hate danîn. Bi vî awayî, ev yek hat vê manayê ku, ji derveyî mil- letê tirk tu kes nikare behsa hebûna milletekî din, zimanekî din û kul- tureke din bike. Bermayiyên nasyon- alîst û faşîst ên "Partiya Yekîtî û Pêşketina Osmanî" (Osmanlý Îttihat ve Terakki Fýrkasý) bûn hukumdarê axa Kurdistanê. Yanî serkêşên vê tevgerê, mîratxwirên împaratoriyekê bûn. Li vir tiştê girîng û balkêş ew e ku, di damezirandina Komara Tirkiyê de, Kemalîstan alîkarî û piştevaniyek mezin ji kurdan stand. Lêbelê di vî babetî de divê ku mirov ji xwe bipirse, gelo kurd wek milletekî ji bo çi nikaribûn rewşa xwe ya wê demê rasyonalîze bikin? Gelek mixabin ku em nikarin vê pirsê tenê bi faktorekê ve îzeh bikin. Ji bo ku ev yek baş bête ronîkirin, ya yekemîn em dikarin bêjin ku, di parçebûna Împaratoriya Osmaniyan de gelek welatên kolon- yalîst û emperyalîst piştgiriya miletên li Balqanan û Erebistanê kirine. Lêbelê tu kesî, tu cihetî û tu welatek alîkarî û piştgiriya gelê kurd ê mazlum û bindest nekir. Wana kurd teslîmî barbariya welatên dagirker kirin. Ji ber ku ev parçebûn li gorî berjewendiyên emperyalîstên wê rojê hatibû realîze- kirin. Eşkere ye ku çend sebebên girîng ên hun- durîn jî hebûn ku tesîreke mezin li ser tevgera netewe- perwer kiriye. Wek numûne, nebûna yekîtiyê di navbera hêzên kurd de. Çend nuqteyên din jî hene, divê ew bi xetên qalind wan destnîşan bikin: yek ew e ku, di nav kurdan de şuûreke mîllî ya muşterek çênebibû; bêhêz-bûna burjuvazî û rewşen- bîran û nebûna tevgereke modern rê da ku anarşîzma feodaliyê kurdan parçe-parçe bike. Her eşîrekê û serokeşîretan li gor berjewendiyên xwe helwest nîşan didan, asoya bîr û baweriya wan gelek teng bû, ev yek jî bû sedemê paralizasyona (felcbûn) civata kurd û tesîreke mezin li ser serhildanên kurdan kir. Nuqteyeke 13 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- din jî, rewşa cog rafya û axa kurdnişîn îmkanên mezin dida destê dewletên dagirker. Ji ber vê yekê hatûçûn, danûstandin û pêwendiyên kurdan bi hev re hatibûn qutkirin. Vê yekê bi xwe gelek asteng û bend li pêşiya tevgera kurd pêkanîbûn. Digel van bûyeran faktorekî din jî heye ku gerek bête bîranîn. Ev yek jî ew e, dewletên ku li ser axa Osmaniyan hatin damezirandin, di nava tu yekî de jî ne demokrasî ne jî huqûqnasî hebû. Bi taybet dewletên ku Kurdistan di nav xwe de parçe kiribûn, gişt jî xwedî rejimên faşîst, otorîter û şoven bûn. Dîsa gerek em ji bîr nekin ku, Kemalîstan ji bo demekê be jî, ji bo ku opozisyona (muxalefeta) kurdan a li hemberî xwe bikaribin bişkênin, nasyonalîz- ma xwe bi îslami-yetê ve kombîne kirin. Vê yekê jî tesîreke mezin li ser kurdan kir. Ji ber ku Îslamiyet wek dînê hevbeş ê gelên misilman e, bûye perdeyek ji bo sergirtina zilm û zordestiya desthilatdarên Tirkiyê û hemû welatên dagir-kerên din. Kemalîstan damezirandina Komara Tirkiyê wek şerê li hemberî gawuran nîşan dan. Mixabin ku hinek kurd jî bi vê yekê hatin xapandin û alîgiriya Kemalîstan kirin. Mistefa Kemal ji bo tevgera tirkan a neteweyî, ji baja-rên Kurdistanê li Erzromê û Sêwasê dest bi karê xwe kir. Di wan civînan de gelek elît û grûbên kurdan bi awayekî gelek aktîf beşdar bûn û bi hemû îmkanên xwe ve piştevaniya xebata Mistefa Kemalî kirin. Lê li hember vê jî, Kemalîstan çawa ku ciyê piyên xwe qayîm kirin, ewqas bi tundî û zordarî êrîş birin ser kurdan. Rejima Tirkiyê bi siyaseteke şovenîst a asîmîlasy- onîst destdirêjiya hemû mafên gelê kurd kir. Vî karê xwe ewqas pêşde bir ku zimanê kurdî bi xwe jî qedexe kir, navê kurd û Kurdistanê ji kitêban derxist. Ew yeka hanê bêşik, ji bo entellektuelîzma kurdan bû derbeke mezin. Ji xwe di dema Partiya Gel a Cumhuriyetê (CHP) de siyaset hatibû monopolîzekirin, di vê periyoda kor- porativist de her rêxistin bêyî îti- razekê di bin înîsiyatîfa CHP de dihat damezirandinê û rêvebirinê. Ev xusû- siyet ji tradîsyona Îttihad we Terakkî ya 1908-1918an dihat. Dewletê çi bi civakî û çi bi siyasî rê nedida ber tu kesî û hêzî. Ya rastî di dema CHP de, partî (CHP) û dewlet wekî organekî dihatin şirovekirin. Yanî siyaset aidî dewletê bû. Yek ji sîmge û xusûsiyeta dewletê jî, kultê (perestiya) şeftiyê bû. Ev yek wek "Şefê Ebedî" û "Mîllî Şef" dihat navlêkirinê. Ev awa rêvebirî, sîste- meke korporatîst û faşîst bû. Lêbelê, li vir tiştê girîng û balkêş ev e ku, digel asteng, hovîtî û xwîn- rêjiya wan welatan, dîsan jî kurdan tu car dest ji doza xwe bernedane. Di welatê me de tu car çirûskên azadî û berxwedanê netemirîne. Ji bo kurd ser axa xwe serbest, azad û di nav şadî û bextewariyê de bijîn, bi dehan serhildan çêbûne. Tenê li Kurdistana Bakur, ji dehan salan dirêjtir şerên giran di navbera milletê kurd û nijad- perestên tirkan de ajot. Karbidestên Tirkiyê hertim bi retorîkeke faşîzan serhildanên kurdan wek "Kevnepe- restî", "Eşqiyatî", "Hêzên Eşîretî", "Berdevkên Ecnebiyan" îtham kirin. Sebebê vê yekê, ji bo ku tevgera kur- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 14 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- dan wek tevgereke etno-polîtîk neyête dîtinê, bête tecrîtkirin û îzolekirin bû. Her çiqas piştî serhildana Dêrsimê, li Kurdistana Bakur ji bo demekê bêdengiyek çêbûbe jî, lêbelê li parçeyên din ên Kurdistanê têkoşî- na gelê kurd bêrawestan ajotiye. Pêwîst e bête gotin ku piştî Şerê Cihanê yê Duyem û bi taybetî di dema Komara Demokratîk a Kurdistanê de hestên netewayetiyê di nava kurdan de gelek bihêztir bûne. Dema ku di sala 1959 de Barzanî zivirî Iraqê, ew bi merasîmên mezin hat peşwazîkirin. Serhildana sala 1961an, di nav gel û ronakbîran de bû şahiyeke mezin. Bi taybetî tevgera gelê me yê Başûr di kûrahiya civat û dîroka me de cihekî pirr girîng girtiye. Ji ber ku li Kurdistana Bakur salên bêdengiyê dirêj ajotin, ji ber ku hovîtî û xwîn- rêjiya dewletê di nav gel de bû sedemê tirs û xofê, her çiqas hin kesên welatparêz cih bi cih hestên xwe li hemberî vê zilmê nîşan dabûn jî, lê di eslê xwe de ev yek nikaribû bersîva vê zilmê û tadayiyê bide. Me di pêş de got ku, di salên dest- pêka 1960î û pê ve pêşteçûyineke fikrî dest pê kiribû û gelek meseleyên siyasî û civakî dihatin munaqeşe- kirin. Ji aliyê din ve jî, ramanên nû û rizgarî-xwaz bala gelê kurd dik- işandin. Bi taybetî li welatên Cîhana Sêyem ji bo azadî û serxwebûnê serîhildanên mezin çêdibûn. Gelên dinyayê yên bindest, li dijî xizanî û belengaziyê, xwe li hemberî emperyalîst û kolon- yalîstan birêx- istinî dikirin. Di salên 1967-69an de bi navê "Doðu Mitingleri" xwepêşandanên mezin çêbûn. Ew mîtîng bi giranî ji aliyê kurdan ve hatin organîzekirinê. Di mitingan de, zilm û neheqiyên ku li ser gelê kurd hebû, dihat teşhîrkirin. Nûnerên TÎP (Partiya Karker a Tirkiyê) û şexsiyetên kurdan ên naskirî tev bi hev re di wan xwepêşandanan de beşdar dibûn û axaftin dikirin. Ev miting li dora panzdeh bajarên Kurdistanê çêbûn. Wê bûyerê tesîreke mezin li ser gelê me hişt. Çawa têye xuyakirin, di dîrokê de gelek sebebên cuda-cuda li ser tevgera Kurdistana Bakur tesîr kirine. Di vê demê de yekemîn car di warê siyasî yê legalîteyê de ronakbîr û welatparêzên kurdan dest bi lêgerî- na organîzebûyînê kirin. Demeke dirêj li ser vê babetê munaqaşe û danûstandin çêbûn. Di van goftûgoy- an de pirsa sereke çêkirina rêx- istineke serbixwe bû. Li gor konjonk- tura wê rojê û şert û zirufên heyî ji bo partiyeke legal a kurd, dest nedi- dan. Her çiqas navê KDP li hin derû- doran dihat axaftinê jî lê tu aktu- alîteyeke wê tune bû, ji xwe ew par- tiyeke îllegal bû. Ji ber vê yekê, rewşê ji bo rêxistineke sivîl dest dida. Demeke Dîrokî û Damezirandina DDKOyan Damezirandina DDKOyan, bêşik di dîroka gelê me yê Bakur de pên- gaveke pirr girîng e. Çawa me li jorê jî destnîşan kir, piştî cuntaya eskerî 15 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- ya sala 1961an bi amadekirina Qanûna Esasî ya nû re, di warên civakî, siyasî û rêxistinî de atmosfer- eke nû û dînamîk dest pê kiribû. Her çiqas gelek kêmasiyên girîng hebûn jî, bitaybetî di warên fikra azad de destpêka demeke nû bû. Fikrên sosyalîst, çînî, neteweyî û hwd. di nav civata Tirkiyê û Kurdistanê de bihêz dihatin munaqeşekirinê. Kesên xwedî raman li ser binge- ha pirsgirêkên civakî û siyasî xwe organîze dikirin. Di wan salan de, di nav welatperwerên kurd de ji bo rê- xistînî û organîze bûyînê hewil- danekê destpêkiribû. Ev yek bihêz dihat munaqeşekirin. Piştî gelek danûstandinan ji bo damezirandina DDKOyan biryar hate dayin. DDKO cara pêşîn li Anqere û li Îstanbolê ji aliyê xwendevanan ve hatin damezirandin. Damezirênerên her du DDKOyan, em dikarin bêjin ku bi giştî ji xwendevanan pêk dihat. Ez bi xwe jî bûm damezirênerê DDKOya Anqerê. Min di nav komîteyên kultur, rêxistinî û danûs- tandinan de aktîf kar kir. Li miqabilî vê yekê, DDKOyên Kurdistanê ji aliyê gelek cihetên cuda-cuda ve dihatin avakirin. DDKOyên Kurdistanê, alî- karî û piştevaniyên hin mela, axa, şêx û began jî digirt. Ji ber ku wek her demê, wê demê jî hemû kategoriyên civata Kurdistanê, ji mafên bingehîn bêpar hatibûn hîştin û bindest dijiyan, gelê me piştevaniyek dilgerm nîşanî DDKOyan da. Li ser vê for- masyona civakî, DDKOyan her roj tesîra xwe zêdetir û berfirehtir dikirin. Em dikarin bêjin ku, di dîro- ka gelê Kurdistana Bakur de DDKO yekemîn rêxistinên gelêrî bûn. Ew di wan demên dijwar de ji bo azadiya Ji milê çep ve: Faruk Aras, Xalit Guneş, Nacî Kutlay, Usivê Maraşî B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 16 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- gelê me bûn hêvî. DDKO hertim di serê min de, wek modeleke civakî cih girtiye. Ya rastî DDKO bi hin xusûsiyetên taybetî dihatin karakterîzekirinê. Pirr-dengî û pirr-rengî xusûsiyetên sereke bûn. Azadiya ramanê, mafê xweîfadekir- inê û kultura siyasî presîbên binge- hîn ên vê rêxistinê bûn. Ez dikarim bêjim ku her çi tandansên rêxistinî yên Tirkiyê û yên Kurdistanê hebûn, bêyî rezervasyonê giştan dikarîbû xwe di nav camîaya DDKO de îfade bikin. Wek mînak: TÎP, DEV-GENÇ, ÝŞÇÝ-KÖYLÜ, THKO, TKDP, KDPT û hwd. Endamên DDKOyan wek orîjîn însanên kurd bûn, lêbelê tu sînor ji bo etnîsîteyên din nehatibûn danîn. Li ser pirsgirêka kurdan û yên din de dîtinên cuda-cuda hebûn, her kesî dikaribû dîtinên xwe yên îdeolojîk, siyasî û civakî bi rehetî bîne ziman. Di nav refên DDKOyan de kesên sosyalîst, lîberal, nasyonalîst û muha-fazakar dikaribûn li ser pirsa kurd bi hev re xebatê bikirana. Lêbelê mensûbê kîjan grûbê dibû bila bibûya, her kesekî bi rehetî û bi daxwaza xwe, xwe dixiste bin dîsîplî- na DDKOyan. Bêşik di vî warî de jî hin îstîsna hebûn. Lêbelê ez bi xwe li gelek cih û mekanan şahid bûme ku kesên grûbên din di unîversîteyên xwe de bi rehetî, bîr û baweriya DDKOyan diparast û belavokan û afîşên DDKOyan belav dikir û dadiliqandin. Çawa min li jorê jî destnîşan kir, DDKO demeke kurt de bû rêxistineke gelêrî. DDKO, hemû baskên civatê hildabûn bin refên xwe. Ronakbîr, xwendevan, karker, dewlemend, mele, şêx, û gundî dibûn endamê DDKOyan. Ew harmoniya li rojên pêşde jî di nav kurdan de heye, divê bi xurtî bihata munaqeşekirinê. Di nav munaqeşeyên wan rojan de, pirsa tebeqeyên serdest ên kur- dan jî (beg, axa, feodal, burjuva) di nav problema çarenûsiya kurdan de cihekî girîng digirt. Ferqa navbera nasyonalîzma netewên bindest û netewên serdest gelek caran dibû sedema guftûgoyên hişk. Kurdan referansên xwe ji statuya Kurdistanê ya siyasî û civakî digirtin. Ji aliyekî ve jî, normên sosyalîzmê di vî warî de tezên (sav) kurdan xurt dikirin. Li gor tezên kurdan "neteweperweriya burjuvaziya her neteweyeke bindest xwedî nave-rokeke giştî ya demokratîk e, ku li dijî zilm, zor û bindestiyê ye û em bi tevayî pişte- vaniya vê naveroka demok- ratîk dikin." Li hemberî vê yekê çepên tirkan jî digotin "çi serdest çi bindest burjuvazî burjuvazî ye û xulamê emperyalîzm û kevneperestiyê ye". Li gor baweriya min ev munaqeşe îro jî, di vê formatê de berdewam in. Çepê tirkan tu car ji bo kurdan pren- sîba marksîzmê ya "kurd jî wek her neteweyekê xwedî mafê qedera xwe bi xwe tayinkirinê û damezirandina dewleteke serbixwe ne" qebûl nekirin û nakin. Bêşik ev yek bi xwe, xizmeta şovenîzma neteweyên serdest dike. Di dema damezirandina DDKO- yan de, ramanên nû û rizgarîxwaz bala gelê kurd jî dikişand. Bi taybetî 17 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- di welatên Cîhana Sêyem de ji bo azadî û serxwebûnê serhildanên mezin çêdibûn. Gelên dinyayê yên bindest dijî xizanî û belengaziyê, xwe li hemberî emperyalîzmê û kolonyalîstan rêxistinî dikir. Ev yek, wek bîr û ba-werî û wek ramaneke felsefîk ji aliyê DDKOyan ve jî hatibû qebûlkirin. DDKO, bîr û baweriyên xwe bi riya weşanekê ku navê wê "Bultena DDKO" bû eşkere dikir. DDKO Rêxistineke Hemdem bû DDKO rêxistineke mîlîtan bû. Ji bo destxistina mafên kurdan ên netewî ji her fedekariyê re amade bû. DDKOyan di demeke kurt de ba- weriyeke mezin dabû gelê Kurdistanê. Di dîroka gelê kurd ê Bakur de, DDKO yekemîn rêxistina gelerî bû. Pêşiya riya yekîtiyê ji bo gel vekiribû. Ked û xebata endamên wê hêviyeke mezin dabû miletê me. DDKO di demeke kurt de da fêmkirin ku sîstema heyî tu çareseriyê ji bo kurdan nikare pêk bîne. DDKO hertim di siyaset û guhe- rînên civakî de rolek lîstiye û di dîro- ka me de xwedî cihekî girîng e. DDKO rêxistineke dijî teror û provakasyonan bû. Dema DDKO hatin damezirandinê, li Tirkiyê û li Kurdistanê bûyerên mezin çêdibûn. Grûbên çekdar, êrîşên faşîstan, li Kurdistanê operasyonên komandoy- an, Tirkiye kiribû nav kaoseke mezin. Gelek asteng û bend li pêşiya tevgera gelê kurd hatibûn danîn. Wek mînak, di bihara sala 1970an de Operasyonên Komandoyan li Kurdistanê dest pê kirin. Di gelek bajar û gundên Kurdistanê de zilmeke bêsînor hat ajotin. Operasyonên Komandoyan, bi çekên giran wek helîkopter, tank û balafi- ran ve dihat ajotin. Ji bo ku heysiyet û rûmeta gelê kurd bişkênin, bar- bariyên mezin dikirin. Jin û mêrên kurdan rût û tazî di nav gundan de û li kolanan digerandin, bi ben organên cinsî yên mêran girêdidan û serê ben didane destê pîrekan. Ev bûyerên ha di nav gel de reaksiyonên mezin çêkir. Ev yek zû gihîşte DDKOyan. Li miqabilî vê yekê, DDKOyan ji çar aliyan ve dest bi faaliyetê kirin. Van bûyeran bi xurtî deşîfre kirin û dest bi kampanyayeke xurt û tund kirin. DDKOyan, li hemberî van bûyeran, gelek endamên xwe şandin wan ciyên ku operas-yon lê hatibûn kirin. Li ser vê yekê, bi taybetî li Anqerê bi hemû cihetên siyasî ve pêwendî hatin danîn, bi parlamenterên kurd re danûstandin çêbûn. Raportên ku li ser zilma komandoyan hatibûn amedekirin, ji aliyê DDKOyan ve di zûtirîn demê de gihîşte ber destê gelek sazî û dezgehan... Ev çalakiyên DDKOyan di nav medyaya tirkan û ya dinê de bi xurtî deng veda. Serok û mebûsê TÎPê M. Alî Aybar û hevalên wî van bûyeran xistin rojeva Meclisa Tirkiyê û munaqeşeyên mezin hatin lidarx- istin. Lê gelek mixabin, parla- menterên kurd ên ku mensûbên par- tiyên serdestan bûn, wan îmtihaneke baş nedan û tu helwest nîşan nedan, tew di ser de jî, gelek ji wan êrîşî Aybar û hevalên wî kirin. Ji ber vê B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 18 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- yekê, divê em tu car ji bîr ve nekin ku, pirsa kurd di nav partiyên serdest de nikare têkeve rojevê û ew nikarin doza vê yekê bikin. Eşkere ye ku, operasyonên ko- mandoyan ne bêsebeb bûn. Li Kurdistanê pêşveçûna jiyana siyasî û civakî gihîştibû merhaleyeke nû. Bi tevî gelek dijwariyan, gelek bend û astengan îmkanên nû derdiketin holê. Tevgera netewî ya kurdên Başûr li ser hemû parçeyên Kurdistanê tesîreke mezin çêdikir. Kurdan li gorî îmkan û mercên rojane alîkarî û piştevaniya şoreşê dikirin. Di nav kurdan de lêgerînên berfireh dest pê kiribûn. Tecrubeyên dîrokî tevgera kurdan anîbû qonax- eke nû. Kurd êdî gihîş- tibûn wê baweriyê ku, ewlewiyetên siyaseta hêzên tirk û ewlewetiyên kurdan ji sedî sed hevdu nedigirtin. Ew rastiyeke civakî û dîrokî bû ku encamên wê gelek zelal bûn. Hemû rêxistin û organîzasyonên tirkan li gor berjewendiyên Tirkiyê hatibûn sazki- rin. Alternatîfên ji bo çare- seriya pirsa Kurdistanê ji bo kurdan hatibûn xetimandin. Qedera xwe bi destê xwe tayinkirin, ji bo kurdan wek sûcekî dihat nirxandin. Mafên wekhevbûna neteweyan wek daxwazeke kevneperest dihat nîşan- dan. Çawa me li jorê jî destnîşan kir, bûyer di wê konjonkturê de gihîştibûn qonaxeke nû. Kurd li dijî paradîgmaya dewleta Tirkiyê derdiketin, da ku bikaribin azadî û serxwebûnê xwe organîze bikin. Kurdan dest bi danûstandin û pêwendiyan kirin. Di nav kurdan de şuûreke millî ya muşterek çêdibû. Ji ber vê yekê, berpirsiyariyek der- ketibû pêşberî kurdên welatperwer. Dewleta Tirkiyê ji bo ku rê li ber van pêşde- çûyînan bigre, dest bi zilm û provakasyonên xwe kir. Ji aliyekî de bi hêzên paramîllîter, faşîst û kon- trgerîlla ve li her aliyê Tirkiyê dest bi êrîş û kuştina însanên demokrat û pêşverû kirin, ji aliyê din ve li Kurdistanê zilmeke bêsînor diajotin. Li Tirkiyê û Kurdistanê tevliheviyeke mezin çêbû. Bi vî awayî şert û mer- cên pêkhatina cuntaya 12ê Adarê hazir kirin. Di vê atmosferê de serekê THKP-C Mahîr Çayan û hevalên wî di encama operasyonekê de li bajarê Tokatê li navçeya Kizildereyê bi roketan ve hatin qetilkirin. Çend mensûbên THKO yên Meletiyê li çiyayên Nûrheqê hatin kuştin. Deniz Gezmiş û hevalên wî Hüseyin Ýnan û Yusuf Aslan berê hatin girtin paşê jî, bêheq û huqûq hatin dardekirin. Di gelek bajarên Kurdistanê û Tirkiyê de îdareya orfî hat îlankirin. Cuntaya leşkerî dest da ser hukim û dest bi girtin û kuştinan kir. Dewletê, bi top û celladên xwe ve hemû destxistinên demokratîk û gelêrî tasfiye kirin. Hemû rêxistinên demokratîk û pêşverû yek bi yek hatin girtin, endamên wan hatin girtin û ketin îşkencexaneyan. Di vê demê de rêx- istinên kurdan ên siyasî û çandî DDKO jî hatin girtin û endamên wan li Diyarbekirê hatin hepiskirin. Ez bi xwe di operasyoneke DDKOyê de li Anqerê tevî hin hevalan hatim girtin û li "Yýldýrým Bölge" ya navdar hatim binçavkirin. Piştî mehekê bi 19 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- şûn de berê min dan Diyarbekirê. Êdî Diyarbekirê dê piştî girtina DDKOyan di tevgera kurdan de rolekî taybetî bilîstana. Ez bi xwe qasî sê mehan dereng hatim girtin, min û hin hevalan me xwe vedişart. Lêbelê em li Anqerê asê bibûn û tu îmkanên ku em derkevin cihekî din me nedidît. Jixwe navê min her roj di radyoyan de di bultena Îdareya Orfî de dihat xwend- inê û rojnameyan de çap dibû. Di eslê xwe de em ji bo van tiştan jî zêde ne hazir bûn. Roja ku ez daxilî girtîxaneya Diyarbekirê bûm, min fam kir ku di nav sê mehan de gelek tişt qewimîne û hin kesan dijî hin kesan helwest- eke ne di cihê xwe de girtiye. Di nav hin kes û hin grûban de dijî hev pro- pagandayekê dest pê kiriye. Bêşik bineşeya vî tiştî beriya hepsîbûnê li derve hebû. Li ser zemînên DDKOyan hin rêxistinan li gor berjewendiyên xwe kar û propaganda dikirin. Ev bi xwe, heta cihekî mîsoger e, pêşiya vê yekê bivê-nevê nayê girtin, lêbelê, bi her tewirî dek û dolab, dubendî û parçebûnê xistina nav însanan ne di cih de bû. Bîr û baweriya min ew e ku, ev yek, di pêşeroja jiyana siyasî ya kurdan de bû sedema pirr-rêxis- tiniyê, pirr-grûbiyê û pirr-serîtiyê. Di prosesa girtîxaneya Diyarbekirê de berpirsiyariyek der- ketibû pêşiya kurdan. Eger em bi perspektîfên dûr û dirêj ên stratejîk ên tevgera kurdan binihêrin, di der- heqê pirsgirêka Kurdistanê de, ji bo riya çareseriyê û diyalogekê rêyeke nû vebibû. Li Girtîxaneya Diyarbekirê dew- letê ne tenê endamên DDKOyê, her wisan ji hemû tebeqeyên civata Kurdistanê merivên din jî anîbûn; axa, beg, şêx, mela, gundî, karker, Ji milê çep ve: Silêman Atay, Usivê Maraşî, Abdulkadîr Okten, Faruk Aras, Haluk Avşar û gardîyanekî leşkerî B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 20 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- xwendevan, doktor, muhendis, kur- dên mensûbên TÎP, YTP, CHP, AP û mensûbên TKDP, KDPT bêyî tercîh- kirinekê gişan li cem hev, li rex hev di hepsê de rojên xwe bi hev re der- bas dikirin. Dewleta Tirkiyê, tiştê ku kurdan di nav xwe de nikaribûn pêk bînin, pêk anîbû. Dixwest bêjin ku, qedera we hemûyan bi hev ve girê- dayî ye. Partiyên we, rêxistinên we û pozîsyona we çi dibe bila bibe, hûn kurd in û dijmin in. Ev yek ji aliyê rêvebirên kurdan ve çiqas hat famkirin û hate xwendinê ne kifş e. Di baweriya min de îro jî, di vî warî de famkoriyek hê jî heye. Di Girtîxaneya Diyarbekirê de her çiqas di nav hêz, grûb û şexsan de diyalogeke îdeal tune bû jî, lê dîsan pêwendiyên wan bi hev re ne xerab bûn. Kesên ku bîr û baweriyên wan nêzîkî hevdu bûn, bi hev re êdî zêde- tir di nav danûstandinekê de bûn. Salên Girtîxaneya Diyarbekirê ji bo me hemûyan bû tecrubeyeke hêja. Di serê însanên kurd de, di hinek waran de zêdetir zelalî çêbû. Di derheqê pirsgireka rêxistiniyê de, bîr û baweriyên gelek berbiçav der- ketin meydanê. Êdî ji bo kurdan pêwîst bû ku, rêxistinên xwe yên mîllî damezi- rînin û bi helwesteke netewî xwe di her warî de organîze bikin. Li Hepisxaneya Diyarbekirê hel- westa li hemberî dewletê û dadgehên wan jî bi tundî dihat munaqeşekirin. Mixabin, helwesteke hevbeş (muşterek) derneket holê. Li ser vê yekê, Ýhsan Aksoy, Faruk Aras, Ferit Uzun, Zeki Kaya, Niyazî Dönmez, Ýhsan Yavuztürk, Nusret Kýlýçaslan, Hasan Acar û Sabri Çepikî ji bo bersî- va îddianameya dozger, bi hev re 26 rûpel metnekî siyasî pêşkêşî mehke- meyê kirin. Ji bo parêznameya siyasî jî Ýhsan Aksoy, Faruk Aras, Niyazi Dönmez, Zeki Kaya, Ýhsan Yavuztürk û Nusret Kýlýçaslan bi metnekî 202 rûpel bîr û baweriyên xwe yên li ser pirsa kurdan, problemên Tirkiyê û li ser rewşa cîhanê pêşkêşî mehke- meyê kirin. Ew bi xwe belgeyeke dîrokî bû. Ew metna siyasî ku ji 202 rûpelan pêk dihat, hetanî niha li tu cihekî çap nebû. Rojekê, ger îmkan dest bidin ez ê wê metnê bidim neşirkirin. Ji derveyî grûba me Mümtaz Kotan, Fikret Şahin, Ýbrahîm Güçlü, Ali Beyköylü, Yýlmaz Balkaş, Mahmut Kýlýnç, Battal Bate, Nezir Şemmikanlý û Yümni Budak jî bi hev re parêzname amade kirin. Ji derveyî van her du grûban, hin kesan jî rewşa xwe ya huqûqî û bîrûbaw- eriyên xwe yên kesane parastin. Helwesta mensûbên DDKOyan a li dijî mehkemeyê û bîr û baweriyên wan ên siyasî di nav gelê Kurdistanê de tesîreke mezin hişt. Ji wê demê bigrin heta bi roja îroyîn DDKOyan hertim di siyaset û guherînên civakî de rolek lîstiye û di dîroka me ya nêzîk de jî xwedî cihekî girîng e. Piştî efûya giştî ya sala 1974an em hatin berdan. Çawa ku me li jorê jî destnîşan kir, di serê gelek kesan de ji bo rêxistineke netewî pirr tişt pêk ha-tibûn. Piştî derketina derve, lêgerîn û danûstandinên xurt dest pê kirin. Pêwîst e behs bikim ku, pêwendiyên ji bo karekî hevbeş zêde 21 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- nedihatin xuyakirin. Li ser çareserki- rina meseleya kurd û bidestxistina mafên çarenûsî de gelek dîtinên cuda di nav kurdan de dihatin munaqeşekirin. Dîtinên stratejîk ên grûban, bi taybetî li ser statuya Kurdistanê, pêwendiyên aborî, pêwendiyên navbera tevgera netewî ya kurd û hêzên pêşverû û demokratên tirkan, li ser metodên xebatê; yanî çekdarî yan jî ne çekdarî, û li ser sîstema sosyalîst a navnetewî bûn. Wek statu kolonîbûna Kurdistanê, yanî "di rewşa îro de Kurdistan kolonî ye yan na?" dihat munaqeşekirin. Tesbîta kolonîbûna Kurdistanê ji aliyê gelek rêxistinan ve dihat qebulkirin. Dîtinên grûban li ser pirsên aborî, civakî û siyasî cuda-cuda bûn. Hinek grûb hebûn ku di analîzên xwe de li Kurdistanê pêwendiyên feodal, hinek grûbên din jî pêwendiyên nîv-feodal û kapîtalîst serwer (hakim) didîtin. Di metodên xebata demokrasiyê de jî fikrên cuda hebûn. Hin grûban, kar û barên rêxistinên demokratîk wek di sendîka û rêxistinên demok- ratîk ên girseyî de karkirinê wek karekî piçûk didîtin û kesên di vî warî de xwedî helwest bûn jî bi hişkî didan ber rexneyan. Li gor dîtina wan, ev yek helwestekî reformîst û reftariyeke burjuvaziya piçûk bû. Pirseke girîng jî metoda li dijî hukumdariya dewleta Tirkiyê bû. Şerê çekdarî di nav rêxistinên kur- dan de bibû sedemê munaqeşekirineke tund. Ev yek bi xwe di nav piraniya rêxistinên kur- dan de wek fetîşekê (tabû) bû. Grûb an jî kes, kî li dijî şerê çekdarî derke- tana, êdî silava li wan jî heram bû. Di nav wan dîtinên stratejîk de pirsên soyalîzmê yên navnetewî cihekî girîng digirtin. Ev yek bi serê xwe dikaribû rêxistinekê îdentîze (navnas) bike. Ji xwe grûb an jî partî gelek caran wek "Maocî", "Sovyetcî" û "Arnavutcî" dihatin navkirin. Ev uslûb û terza munaqeşeyan li ser pêwen-diyên nav grûban rolekî gelekî negatîf lîst. Ev yek dibû sedemên dijîtiyên mezin di nav grûban de. Di wan salan de gelek partiyên sosyalîst pêşengiya rizgariya miletên bindest dikirin. Vê yekê tesîr li ser ronakbîr û entellejensiya neteweyên bindest ên din jî dikir. Rûmeta sosyalîzmê gihîştibû dereceyeke bi- lind. Ji gelek aliyan ve Tirkiye û Kurdistan jî di nav guhartinên binge- hîn re dibuhurîn. Danûstandinên kapîtalîst, nakokiyên çînî û pirsên gelên bindest, bi tundî dihatin muna- qeşekirin. Di wê atmosferê de partî û grûban êdî bîr û baweriyên xwe di organên xwe yên legal de eşkere dikirin. Di sala 1975 de Partiya Sosyalîst a Kurdistana Tirkiyê hat damezi- randin. Ez bi xwe yek ji damezirê- nerên partiyê bûm. Dîsa yek ji endamên komîteya merkezî bûm. Di sala 1975an de kovara Özgürlük Yolu (Riya Azadî)" dest bi weşanên xwe kir. Ez bûm xwediyê kovar û weşanên "Özgürlük Yolu"yê. Partiya B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 22 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- me di nav gel û nav cihetên siyasî de wek "Özgürlük Yolu" an jî "Riya Azadî" hat nasandin. Riya Azadî weşanên xwe ji sala 1975an hetanî 1979an ku îdareya orfi hat îlankirinê berdewam kir. Wê wextê ji derveyî kovara "Özgürlük Yolu"yê rojnameya Roja Welat jî dihat neşirkirin. Roja Welat, bi zimanê kurdî û tirkî dihat weşandin û tîraja (hejmara) wê digi- hîşte sîh hezarî. Xwediyê Roja Welat Mustafa Aydýn û berpisiyarê kovara Özgürlük Yoluyê Orhan Talun çend sal berê çûn ser heqiya xwe. Ez wan hevalan bi rehmet bibîr tînim. Derveyî kovar û rojnameyan, weşanxaneya Özgürlük Yoluyê li ser dîrok, ziman û lîteratura kurdî gelek pirtûk çap kirin. Di nav rêxistinên siyasî yên kur- dan de cara pêşiyê TKSP armanca statuyeke federatîf ji bo Kurdistanê û Tirkiyê danîbû pêşiya xwe. Ji derveyî vê jî tesbîta kolonîbûyîna Kurdistanê û girîngiya karên demokratîk ên rex- istinên girseyî hê ji wan dîtinin bingehîn ên TKSPê bûn. Di vir de pêwîst e bête zanîn ku, ji bo çareserkirina pirsa kurdan wan rêxistinên Kurdistanê kar û xebatên hêja kirin. Gelek însanên kurd, bi pêşengî û xebata wan re polîtîze bûn, wan li ser perspektîfên dûr û dirêj, bêyî westan û bi fedekarî kar kirin. Ji aliyekî de jî ji bo eniyeke fireh a yekgirtî ji aliyê TKSP, DDKD û KUKê de UDG (Hevkariya Netewî ya Demokratîk) hat damezirandinê. Vê hevkariyê, di nav gelê Kurdistanê de tesîreke mezin kir, ew yek, wek şahiyekê hat pîrozkirin. Kurdan cara yekem digel hin kêmasiyên xwe yekîtiyekê pêk anîbûn. Lê mixabin ji ber hin sedemên subjektîf ev yekîtî bi ser neket û tevgera kurdan der- beke mezin xwar û tesîra wê yekê dê li pêşerojê gelekî giran bibûya. Miqabilî vê, dengê piyên cuntayeke faşîst jî her roj zêdetir dihat guhê însanan. Li hemberî vê tehdîta mîlî- tarîst, rêxistinên kurdan ne organîze û ne jî koordîne bûn. Ji xwe piştî cun- taya eskerî, tevgera kurdan kete nav kaoseke dûr û dirêj. Bûyerên piştî Îlona sala 1980ê, Kurdistan careke din ji nû ve hate talankirin û wêrankirin. Bi deh hezaran kurd bi neheqî hatin kuştin û bi hezaran gundên kurdan hatin şewitandin û talankirin. Ez beriya derbeya eskerî ji bo têk- ilî û karûbarên derve derbasî Rojhilata Navîn bûm. Di sala 1982an de jî derbasî Swedê bûm û min îltî- cayî vî welatî kir. Di sala 1985an de ez ji PSKT veqetiyam. Di wan salan de, bi hin kesên ku ji partî û grûbên xwe veqetiyabûn û hin kesên ser- bixwe re me li ser navê "Platforma Yekîtiya Şoreşger û Welatparêzên Kurdistan", "Kurdistan Devrimci- Yurtsever Birlik Platformu" plat- formeke siyasî dame- zirand. Me bîr û baweriyên xwe yên siyasî di "Danezana ji bo Yekitiyê (Bîrlîk Ýçin Deklerasyon)"ê de weşandin. Piştî çend mehên din jî me dest bi weşana kovara Bergeh (Ufuk- Panorama)kir. Min bi navekî mûstear (Alan Rona) berpirsiyariya kovara Bergeh hilda ser xwe. Min nivîsên xwe bi vî navî nivîsandin. Di kovara 23 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- Bergehê de li ser rewşa Kurdistanê ya siyasî, aborî, çandî û lîteratura kurdî gelek maqaleyên hêja hatin weşandin. Di perspektîfa kovara Bergeh de, çareserkirina pirsa kur- dan û meseleya yekitiyê wek esasekî sereke cih girt. Grûba me ya siyasî li derveyî welêt wek "Grûba Bergeh" dihat nasandin. Her hejmareke kovara Bergeh di nabeyna 110-130 rûpelî de dihat weşandin. Gelek mix- abin ku me nikaribû kovarê bi rehetî bigihînin welat yan jî li welat bidine çapkirin. Piştî deh hejmaran kovara Bergeh weşana xwe da se-kinandin. Rewşa Nû û Berpirsariyên Me Bi kurtî be jî pêwîst e behsa roja îroyîn bête kirinê. Her çiqas li Kurdistana Bakur guhartinên mezin çêbûbin jî, pirsa herî girîng, pirsa yekîtiya gelê kurd pêk nehatiye û di vî warî de pêşketineke berbiçav jî xuya nake. Her çiqas di vî warî de hin grûb di nav hewildanekê de bin jî, ev yek baweriyeke xurt nade gelê me. Di jiyana gelê me de piştî cuntaya eskerî ya sala 1980an û vir de tu guhartineke pozîtîf nehatiye holê. Rewşa siyasî, aborî û civakî her çûye paşdetir ketiye. Ji aliyê din ve, zalimtî û zorbetiya dewletê her çûye zêdetir bûye û dibe. Tiştê ku gelê me pê kêfxweş dibe, bi tenê bûyerên Kurdistana Başûr in. Ev yek moralekî mezin dide her însanên welatperwer, xewn û xeyalên hezar salan bûne rastî. Lêbelê li vir tiştekî girîng û balkêş heye ku, eger tevgera Kurdistana Bakur, ji vê kaosa heyî nikaribe xwe xelas bike, ev yek dê ji bo Kurdistana Başûr jî xetereyên mezin biafirîne. Ji ber ku hovîtî û xwînrijiya dewletên dagirker ancax bi yekîtî û piştgiriya miletê me dikare bête sekinandin. Ji bo vê yekê jî her kurdekî welatperw- er di vê konjonktura dîrokî de, pêwîst e bêyî westan berpirsiyariyên xwe bîne cih. Divê em careke din neyên xapandin! Ez di dawiya nîvîsa xwe de dixwazim hemû endam, xebatkar û alîgirên DDKOyan, yên ku çûne ser heqiya xwe, bi bîr bînim. Pirraniya wan bêwext û bêzeman ji nav me veqeti-yan û çûn. Wexta ku min dest bi vê nivîsa xwe kir, yek ji damezrên- erê DDKOya Îstanbolê, heval û dostê min î giranbiha Ali Haydar Emre wefat kir. Bi mirina wî re gelê kurd welatperwerekî hêja yî din jî winda kir. 15 Çileya Paşîn 2007 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 24 Damezirandina DDKOyan bi Dîroka Kurdistanê ve Girêdayî ye --- Page Break --- DDKO (Devrimci Doğu Kültür Ocakları)'lar ile ilgili dosya son derece önemli. Tarihimizin karartılmaya çalışıldığı, özellikle DDKO sürecinin tartışma dışı bırakılmaya ya da yanlış kaynak ve görüşlere bağlanmaya çalışıldığı dikkate alınırsa, bu tartışmanın yapıl- masının önemi daha da iyi anlaşılır. Ayrıca, yeni neslimi- zin geçmişi, tarihimizi bilmelerinde de büyük yararlar var. Bu neden- lerle size ve diğer dergi çalışanlarına teşekkür- lerimi iletiyorum. Bu konuda, düzenlemiş olduğunuz soruları bana da göndermiştiniz. Ancak olanaklarım 1. bölüm için hemen birşeyler yazıp göndermeme elvermedi. Beni anlayışla karşılayacağınızı umut etmiştim. Daha sonra davetli olarak Güney Kürdistan'a gittim, 2. bölüm için orada uygun bir metin hazırlamayı denedim, ama koşullar elvermedi. Başvuracağım bazı metinler de yanımda değildi. Bu arada, yayınlanan DDKO-I Dosyası'da bazı arkadaşların yazdıklarını da okudum. Yazılanlarla ilgili kısa bazı açıklamalar yapmam gerekiyor. Ne yazık ki bazı arkadaşlar, böylesi tarihsel bir süreci aradan geçen 40 yıla yakın zamana karşın bugüne uyarlayarak yazmışlar. Tarihsel olay ve olguları zamanına, muhtevasına uygun, gerçekçi bir biçimde yazmak gerekiyor. Anılarınızı da övünme, paye çıkarma aracı olarak ve aralarında seçim yaparak Tarihin Karartılması Eylemi Üzerine Somut Bir Örnek: DDKO (Devrimci Doğu Kültür Ocakları) Mümtaz KOTAN B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 25 --- Page Break --- yazamazsınız. Özcesi tarihi pazarlayamayız, şimdiki durumumuza, görüş ve pro- gramlarımıza uyarlayamayız. Bu nedenlerle bazı arkadaşlara karşı cevap hakkımızı kullanacağımı da belirtiyorum. Yazıları olan ilgili arkadaşlar sorunun üzerinde ciddi durmalıdırlar. Ben de, yeni bir yazı düzenlemek yerine, Yenilginin Izdüşümleri kitabımda detaylı yazdığım DDKO bölümünü dergi yayınına uyarlı- yarak göndermek istedim. Eğer arkadaşlar daha önce bu yazıyı değerlendirip eksiklerini ya da varsa yanlışlarını belirtselerdi; değişiklik yapma, ilaveler ve yeni dipnotlar koyarak hepimizi ifade eden ortak bir tarihsel metne varmamız mümkün olacaktı. Yine de, derli toplu bir metinle böylesi ciddi ve titiz tarihsel sürecimize somut bir çerçeve vermemiz mümkündür. DDKO’ları ilişkili olmayan ya da bu işleri bir kenara bırakmış ve sizin öner- iniz üzerine dolaylı kabul edeceğimiz bir biçimde değerlendirmede, yanlış anlatımlar ve açıklama da son derece yanlış. Bu tür arkadaşlar, üstelik kendilerini zorlayarak bugüne dönük yorum ve tarihsel tesbitler yaparlarsa daha da yanlış yapmış olacaklardır. Bu düzeyi kim ve nasıl denetleyecektir? Biz, elimizdeki bilgi ve belgelere indirgeyerek ve somut isim, olay belirleyerek bile yazmakta zorlanıy- oruz. Hatırlıyorsunuz, size ısrarla ilişkili olan arkadaşları ve o dönemi çok canlı taşıyanları belirtmiş ve mutlaka yazmalarını önermiştim. Adını ettiğim unsurlarla ben de görüştüm. Bunlardan bazıları cevap vermemişler. Neden süreçle ilişkili olmayan ya da yanlış, abartılı anlatımlarla DDKO’ları açıklayan arkadaşları böyle- sine tarihsel bir tespit yapılması gerekli düzeye sokulduklarını anlamış değilim. Bugün yalnız DDKO değil, bütün Kürdistan’ın tarihsel süreci karartılmaya uğraşılırken, bizim yalan ve yanlış bilgilerin sunulmasına yardımcı olmamız bek- lenemez. Ve üstelik DDKO süreci belgelenmiş. Bazı arkadaşlar da kendileri ile ilgili anıları DDKO sürecinin tarihsel açıkla- ması olarak sunmuşlar. Hepimizi bir torbaya koymuşlar. Böyle unsurlar genel ya da özel değerlendirmeler yapabilirler elbette. Ancak bunu hangi belge ve bilgiye dayan- dırdıklarını açıklamak zorundalar. O günler için, en azından ‘şuradaydım, şununlaydım, şöyle duydum vb. demelidirler. Yazılanlara baktığınız zaman, kimin yönetici, kimin üye, kimin dışarıdan hikaye anlatan, kimin direndiği, savunma yap- tığı ya da hiç bedel ödemeden işi idare ettiği gibi daha da çoğaltabileceğimiz soru- ların neresinde durduğu belli değil. Bazı olay ve olgular da alabora edilmiş, anlam- sız hale getirilmiş ya da hiç söz edilmemiş olmaktadır. Bu tarzın da süreci anlaşılmaz hale getirdiği açık. Hangi açıdan alırsanız alın, gazetecilik, yayıncılık, tarihsel sürecin yerli yerine oturtulması, tarihimizin bilinmesi vb. hemen hepsi gerçekleri ifade etmeli, bi-limsel olmalı, belgelenmelidir. Esas olan budur. Yanlış varsa, hata varsa, hepsi ortaya konul- malı, utanılmamalıdır. Tarih böyle yazılır diye düşünüyorum. Bizim tarihimiz yalnız kahramanlıkların, zaferlerin tarihi değil, aynı zamanda ihanetlerin, yanlışların, yenilgi- lerin de tarihidir. Bizim de tarihimizde önemli entrikalar var. (...) DDKO süreci Kürdistan tarihinde önemli bir kilometre taşı. Bunu kabul etmek gerekiyor. Biz o süreçte, kuruluş döneminde olsun, cezaevlerinde olsun, savunmalarda olsun direndik, bütün hayatımızı ortaya koyduk, bir daha da kendimize gelemedik. Anlayacağınız, vuruştuk. Eksikleri ve aksakları çok tali olan B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 26 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- önemli bir duruş ve direniş sergiledik. Ama, bazı olanaklardan yararlanan, bu işten hiç zarar görmeyen, üstelik tüm yaşamları boyu o süreci ve fırsatları iyice kullananlarımız da oldu. Kendi çıkarlarına, siyasi ilişkilerine peşkeş çekenlerimiz oldu. Böylelerinin o günleri, gerçekleri ifade etmeleri ancak onların teşhir edilmeleri ile mümkündür. Tersine herkese uygun birçok şeyi ayıklayıp yazmak gerekecek, bu da anlamsız olacaktır. Çünkü, belgeleriyle o günler 38 yıl öncesinde kaldı. Kimse kendisine özel payeler çıkararak, bir de DDKO süreciyle ilgili faaliyet raporu sunup, emekli olmaya çalışmamalı diyorum. Herkesin hakkı verilmeli, sürecin hakkı ve-rilmeli. Siz de bu görüşte değil misiniz? Hazırlanan dosyanın amacı ve sorduğunuz sorular benim dediğimi doğruluyor. Ayrıca, daha sonraki süreçte o dönemin kadroları ile aramızda görüş ayrılıkları, program farklılıkları oldu. Değişik kulvarlara, örgütlere, mücadele pratiğine savrulmalar oldu. Şimdi kin, husumet, yalan ve yanlışla tarihsel bir süre- ci anlatmaya çalışmak dürüst bir tavır sayılamaz. Daha önce de yazmıştım. DDKO’nun kuruluşuna karşı olanlar ya da bir iki aylığına cezaevine gelip giden arkadaşlar nasıl bütün süreci bugün detaylandırarak yazabiliyorlar? Bu doğru değil. Bazılarına genişçe cevap vermiştim, tartışılmadı. Göndereceğim metnin içinde bunlara rastlamak mümkün. Böyle birkaç arkadaş var.(...) Görüş ayrılıkları program farklılıkları vb. hemen hepsi olsa da, yine de bu dosyada yazılanlar gerçekleri ifade etmeli ve DDKO’nın tarihteki yerini daha da güçlendirmeyi sağla- malıdır. Içinden geçtiğimiz süreç ulusal politikaları, soyut olmayan birlikleri day- atıyor. Aynı zamanda yanlış yapanların bunu açıklama fırsatlarını, küçük de olsa bir özür dilemelerini de gerekli kılıyor sanıyorum. Ben bu sürecin öncüsüydüm. Bazı arkadaşlarla DDKO’ları yönetip yön- lendirdim. Bedelini de ödedim. Bunu gizlemenin ya da bazıları gibi üstünden atla- manın gereği yok. Süreci açık ve dönemine uygun ifade etmemiz bir namus borcu. Üstelik, Iddianameye Cevap, Savunmalar, Yargıtay Layihası ve dosyadaki diğer bazı metinlerin orjinalleri elimizde. Inkar edilecek bir şey yok. Ve o süreçten bugüne gelen üst organ olarak açıkladığım kuruldan iki arkadaşımız vefat ettiler, diğer ikisi hayattalar. Her arkadaşın bir görevi vardı, biri kurulacak Istanbul DDKO ile aramız- daki ilişkiyi, diğeri Ankara DDKO ile ilişkiyi, birisi mali sorunları, bir diğeri de dış ilişkileri götürüyordu. Ben de bu arkadaşlarla onların ilgilendikleri alanlarda birlik- te çalışıyordum ve koordinasyonu sağlıyordum. Ilk olarak legal konumlanacak Ankara ve Istanbul DDKO’ların, tüzük, program, kurucuların ve ilk yöneticilerinin tesbitine çok uğraş sarfettik. Daha sonra yönetilip yönlendirilmelerine de aktif katıldım. Özetle, hem kuruluştan önceki, hem de kuruluştan sonraki dönemi bazı arkadaşların yardımlarıyla yönetip yönlendirdim. Anlatılmaz çok büyük bir efor harcadık ve emek verdik. O süreç sıradan bir süreç değildi. Kişisel sürtüşmelerle, sen ben meselesiyle yıllar sonra açıklanacak bir süreç değil. Sözünü ettiğim üst illegal (yarı/legal) organ dışında, daha alt düzeyde kad- rolarımızdan ve cezaevinde önde vuruşan, dışarı çıktıktan sonra da birlikte olduğumuz, mücadeleye şöyle ya da böyle devam eden, süreçten bazı nedenlerle ayrılan arkadaşlarımızdan hayatta olanlar da var. Benim itirazım bu unsurlarla ilgili değil, ilişkili olmayanlarla ve onların birdenbire bu süreci ulu orta açıkla- 27 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- malarına ilişkindir. Ben bunu ayıp sayıyorum. Üstelik, bilinçli ya da bilinçsiz bizim üzeri-mizden atlanarak, bizi varsaymayarak, gerçekleri, olayları inkar ederek DDKO süreci anlatılamaz ki. Acaba diyorum, belgelenmiş bir süreç için bu unsurlar ‘’tanık’’ olarak mı dinleniyorlar? Bu konuda gönderdiğiniz sorularda bu arkadaşların açıklamalarında yer almamış. Elbette, sorulara tıpa tıp uymak gibi bir zorunluluk yok, ancak dosyanın çerçevesi çizilmiş olduğundan en azından bu düzeyde uymak gerekiyordu. Çok gerilerde kalmış, birçok belge ve bilgi ile tarihe geçmiş bir sürecin bugün böyle anlatılmasını büyük bir yanlış sayıyorum. Bunca iftira, karalama ve bazı unsurların “anılar”ında çok aşağılara indirdikleri bir düzeyi, elbette vargücü-müzle savunmamız gerekiyor diye düşünüyorum ve bize hak vereceğinizi umut ediyorum. Yalnız DDKO’lar değil bütün tarihimiz açısından savunma ve koruma görevimize devam edeceğiz. 2003 tarihinde 1. baskısı yapılan Yenilginin Izdüşümleri adlı kitabımda, 3. bölüm olarak 441- 544. sahifeleri arasında yer alan DDKO’larla ilgili metni, BÎR dergisi yayınına uyarlayarak, yeniden redakte ederek düzenledik. 374’den 451. No’ya kadar olan dipnotları da metne uygun olarak 1’den 78’e kadar yeniden numaraladık. *** Kısa Biyografi 1942 yılında Kürdistan’da Muş’ta dünyaya geldi. Ailesi aslen Van’ın Hoşap Kalesi beylerindendir. Kürdistan’daki sürgünler nedeniyle yerlerinden edilmişler ve Muş Ovasına gelip yerleşmişler. Kürdistan’ın birçok yerinde bulunan büyük bir aşiret, Kotan aşiretindendir. Daha sonraki ayaklanmalar nedeniyle de, ailesi Türkiye’nin batı bölgelerine sürülmüş ve uzun zaman buralarda sürgün yaşamışlardır. Dedesinin milletvekili olmasıyla Ankara’ya giden ailesi, daha sonra Muş’a dönmüştür. Ilkokulu Varto’da bitirdi. Ortaokul ve liseyi değişik illerde okudu. Ankara Dil/Tarih/Coğrafya Fakültesi Felsefe/Sanat Tarihi-Arkeoloji bölümüne girdi, 3. sınıfa geldiği zaman terk etti ve Ankara Hukuk Fakültesi’ne geçti. Üniversiteye başladığının ilk yılı, 1962’de Türkiye Işçi Partisi’ne katıldı, aktif çalışmaya başladı. Bir ara askerliğini yapmak üzere Varto’ya döndü ve ilkokul öğretmenliğine başladı. Ancak tamamlayamadı ve geri dönmek zorunda kaldı. 1968 eylemlerinin yönetici ve yönlendiricilerindendir. TIP gençlik kolları, üniversite öğrenci dernekleri birliklerinde aktif çalıştı. Fikir Kulüpleri Federasyonu, Türkiye Milli Talebe Federasyonu vb.. örgütlerde yöneticilik yaptı. Daha sonra 1969 yılında DDKO’ları yönetip yönlendirdi. Ve 1970 yılında tutuk- landı. Yargılandı ve 16 yıl ağır cezaya çarptırıldı. 1974 yılında çıkarılan Af Yasası’nın “eşitlik ve genellik esasına aykırı bulunması” nedeniyle bozulması üzerine tahliye oldu. Hukuk Fakültesi son sınıf- ta cezaevine girmiş ve birkaç dersi kalmıştı. Fakülteyi bitirip stajyer oldu ve daha sonra serbest avukat olarak çalıştı. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 28 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Çağdaş Avukatlar Derneği, Pol-Der gibi kuruluşların aktif avukatlığını yaptı, Pol-Der’in eğitim ve örgütlenme çalışmalarına Türkiye çapında katıldı. 1975 yılında KOMAL Yayınevi’nin ve 1976’da ise Rizgarî dergisi yönetiminde yer aldı. Rizgarî yazı kurulu başkanlığı yaptı. Yönetip yönlendirdi. Kürdistan’lı örgüt, grup ve kişi-lerle Rizgarî temsilcisi olarak ortak cephe çalışmalarını yönetti. 1979 yılı sonlarında kaçak duruma düştü ve 1980’de tutuklandı, 1985 yılında Diyarbakır Cezaevi’nden tahliye oldu. Askere gitmedi, ülkeyi terk etti. Yunanistan’da uzun süre siyasi mülteci olarak kaldı. Şimdi Almanya’da kalmaktadır. Diyarbakır Cezaevi’ndeyken kurulan Kürdistan Komünist Partisi Genel Sekreteri olarak görevlendirilmişti. Cezaevinden çıktıktan ve yurt dışına gitiği zaman bu partinin kendisini dondurup, yeni bir program ile bir kitle partisi kurulmasına karar alınmış ve Partîya Rizgarîya Kurdistan’ın Genel Sekreterliği’ne getirilmiştir. Bu kez Avrupa’da bazı örgütlerle ittifak ve bazılarıy- la da cephe kurulması çalışmalarını Rizgarî adına yönetip yönlendirmiştir. Birçok isimsiz kitapları var. TBKP Program Eleştirisi, Marksist Öğreti ve Yeniden Yapılanma, Diyarbakır Cezaevi Raporu vb.. Kürdistan Press ve Rizgarî dergilerinde sayısız makale ve yazıları yayınlandı. Son olarak ilk legal kitabı Yenilginin Izdüşümü var. Yakın Tarihimiz, I. Cilt 1960-80 ve II. Cilt 1980-2000 çalışması sürüyor. Ayrıca ‘’Yeni Gelmiş Gibi’’ isimli mültecilik yıllarını belgeleyen bir roman çalışması var. Anıları’nı da kapsamlı olarak yazmak için programlaştırmış durumda. *** 1. DDKO’ların Ortaya Çıktığı Dönemin Özellikleri Bilindiği gibi biz, bir bütün olarak Türk devrimci hareketinin içinde büyü-meye başladık. Bu büyüme bizim rızamız ile değil zorunluluk ve dayatmalardan ötürüydü. Her ne kadardedevebabalarımızdanKürtlerleilgilibilgileredinmişveonlarınbaşınagelenleriöğren- mişolsakda,dahaçokulusalolmayanbiryapılanmayagirmiştik.BuTürkiye’dedevrimyap- makve"Sol"u"sosyalizm"igetirmekiçindi.Teorisibaşkalarıtarafındanyapılmışolanbutezin yarattığıhareketiçindeuzundönemkaldık.Nezamanki,teoriyivepratiğibirarayagetiriptar- ihimizinincenoktalarınaeğildik,ozamansolcudasosyalistdeolsak,Kürtsorununakafayor- maya,Kürdistanmücadelesinidüşünmeye,tartışmayaveprogramlamayabaşladık. Nedeolsa biz,önceKürtolarakdünyayagelmiştik,diğerherşeyisonradanedinmiştik. SSCB’de olup bitenler, dünyadaki mücadelelerin yaydığı teorik atmosferde, bir de gençliğimizin verdiği sıcaklık ile muhalefet olmayı, insanların temel sorun- ları ile uğraşmayı önümüze koymuştuk. En önemlisi, sisteme ters gelen yan- larımızdan ötürü, büyük metropollerde gelişen öğrenci hareketleri içinde kendimizi bulmuştuk. Ne de olsa, biz de üniversitenin içindeydik. Bundan önce, lisedeyken bir muhalefet eğilimimiz de vardı. O dönem en önemli olaylardan biri 1960 askeri darbesi ve ardından gelen 1961 Anayasası’ydı. Bu gelişmeler Türkiye’de biraz da sol bir muhalefetin oluş- masını sağlamıştı. Ama bunun içinde en çok cuntacı eğilimler boy vermişti. "kitlel- er geriydi" görüşleri yaygınlaşıyordu, "olsa olsa bir kadronun eline iktidar ver- 29 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- ilmeli ve planlama yapılarak" ülke "sol bir biçime" götürülmeliydi. Bu anlayışı, gençlik kitlesi ve onun yarattığı daha çok CHP yanlısı öğrenci birlik ve örgütleri kucaklayabiliyorlardu. Bizim de ilk tanışmışlığımız bunlarla oldu, başlarında Doğan Avcıoğlu gibileri vardı.1 Dönemi anlatması bakımından D. Avcıoğlu’nun bir belirlemesini aktarayım: “Sınıf egemenliği meselesini sanki bugünün en hayati meselesiymiş gibi her şeyin üstünde sayan bir davranış, çeşitli sosyal sınıfların psikolojisini göz önünde tutmadığı için, hiç değilse taktik bakımdan hatalı olmuştur. Fakir ve mütevazi ailel- erden gelen ordu, Türkiye’mizin ileri hamlelerinde dayanılacak en sağlam kuvvetlerden biridir. Ordunun mutlaka faşizm getireceğini iler sürenler, her şeyden önce Nasır denemesini aydınlığa çıkarmalıdırlar. Nasır’ın bu yaz açıkladığı pro- gram, oldukça ileri sosyalist bir programdır.”2 Doğan Avcıoğlu’nun görüşü açık. Bu kısa belirleme o dönem için söyledik- lerimizi de açıklıyor sanıyorum. Yani, askerler yönetimi alıp bir seçkin kadroya vermeli, onlar da ordu adına ülkeyi yönetmeliydiler. (...)1962 itibariyle bu anlayış bize göre değildi. Yıllardır bütün yaşamımızda askerleri iyi tanıyorduk, onlarla ilgil çok hikaye dinlemiştik. Sonunda, gelişmekte olan TIP (Türkiye Işçi Partisi) içine girdik. Burada teorik bilgi ve becerilerimiz gelişmeye, tartışma, yargılama olanaklarımız artmaya başladı. Üniversiteye geldiğimin ikinci yılı, Ankara Küçük Esat’ta halk pazarında bildiri dağıtan- ları görüp bir tane aldım, okuduktan sonra TIP’e girmeye karar verdim. 1962’de TIP Çankaya ilçe üyeliğine Uğur Cankoçak’ın sunuşu ile kaydoldum. Bu bağlamda, ‘’sosyal- izmi ve ulusal sorunu’’ da eksik-aksak öğrenmeye başladık. 1 Doğan Avcıoğlu'nu Sosyalist Kültür Derneği'nden tanıyordum. Bende ciddi bir araştırmacı ve dürüst bir insan izle- nimi bırakmıştı, onu öyle tanıdım. Sosyalist Kültür Derneği'nde verdiği konferansları izledim. Doğan Avcıoğlu ve yanındakilerin TIP ile araları iyi değildi. Çalışmaları daha çok TIP karşıtıydı, aralarında büyük bir kopuşma yaşanıy- or, ileri düzeylere varan suçlamalar oluyordu. Doğan Avcıoğlu, başyazarlığını yaptığı bir dergi de çıkarıyordu. Bu YÖN dergisiydi, döneme göre ileri düzeyde bir araştırma, inceleme ve teorik yayın sayılırdı, içinde önemli kadrolar da taşıyordu. Denilebilir ki, MDD (Milli Demokratik Devrim) görüşünün ilk embriyonları da Sosyalist Kültür Derneği'nde gelişti. Burası giderek Milli Demokratik cephe ve Cuntacı eğilimlerin merkezi haline geldi. Yukarıda Yenilgimizin Teorisyenleri, Özel örnek: Mihri Belli bölümünde bu düzeylere değinmiştik. (Adı geçen Yenilgimizin Teorisyenleri için Mümtaz Kotan'ın Yenilginin Izdüşümleri kitabından söz ediliyor. Bak: Yenilginin Izdüşümleri, birin- ci baskı/ 2003, Sh:276, Başlık: Olgu/6) Doğan Avcıoğlu 1969'da da DEVRIM dergisini çıkardı. Ciltler dolusu Türk tar- ihi ve çok şey yazdı, ama bizi, Kürtleri bir araştırmacı olarak ihmal etti. 1983 yılında ben cezaevindeyken vefat etmiş, daha sonra öğrendim. Her şeye rağmen kendisini saygı ile anıyorum. Tek yanlı olmaması açısından o dönemki TIP kanadının görüşlerine de bakılmalıdır. Özetle, TIP, YÖN çevresine ağır suçlamalar getiriyor, onları cuntacılık ve sosyalizmi sulandırmakla suçluyordu. Daha geniş bilgi için bak: TIP'in Birinci On Yılı (1961-1971), INFO-TÜRK, Araştırma-Çeviri-Belge Bölümü Elkitapları Dizisi 18, Brüksel, Şubat 1982. Yeri gelmişken şunu da belirteyim, Sait Kırmızıtoprak'ı da Sosyalist Kültür Derneği'nde tanımıştım. Beni ve Zülküf Şahin'i gördüğü zaman mücadele içinde olduğumuz için sevinmişti. O zamanlar daha çok Kemalizm'e yakın duruyor- du. Daha sonra Kürt hareketinin ileri unsurları arasında yer aldı ve (kod adı ile Şivan) Türkiye'de (diğerinden bu de ile ayrılıyordu.) Kürdistan Demokrat Partisi genel sekreterliğini yaptı. Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi lideri Sait Elçi'nin ölümü ile suçlanarak, Güney Kürdistan'da yanındaki arkadaşları Brüsk ve Çeko ile birlikte yargılandıktan sonra idam edildikleri açıklandı. Gerek Sait Elçi ve gerekse Sait Kırmızıtoprak ve yanındaki arkadaşların ölümleri, üzerimizde çok etkili olmuş, bizi haddinden fazla üzmüştü. Onların hepsini sevgi ve saygı ile anıyorum. Şivan'ın yanındaki arkadaşlarından biri de Hikmet Buluttekin'di ve Ankara DDKO kurucu üyesiydi. 2 Doğan Avcıoğlu, YÖN, 12.9.1962. Nakleden: ag, ''TIP'in Birinci On Yılı'', Sh:24. Nasır, Mısır'da bir lider, askeri darbe ile yönetime gelip ''Arap Sosoyalizmi'' yaptığını öne sürmüş ve Sovyetler Birliği yanlısıydı. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 30 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Cunta eğilimleri durmuyordu. 1960 Askeri Darbesi’nin lideri Cemal Gürsel’in Kürt olduğusöylentilerivardı,kitleleriçindedemokratolduğudatartışılıyordu.Cuntayönetimi‘’Milli BirlikKomitesi’’olarakkısasüredesivilkoşullarageçmeyehazırlanıyordu.BuyöndeTCtari- hindeileridüzeydesayılanbirAnayasa(1961)yapılmışvereferandumasunularakkabulüde sağlamıştı. C. Gürsel’e ‘’Milli Birlik Komitesi’’nde bir suikast düzenlendi, bu saldırıdan sonra ağır bir felç geçirdiği söylentileri yaygınlaştı. Bunu yapanlar değişik ülkelere sürgün edildiler, aralarında“meşhurvemaruf”AlbayAlpaslanTürkeşdevardı.(...) Daha sonra 22 Şubat 1962’de bir askeri kalkışma oldu. Bu kalkışmayı yapanlar affedildiler ve yargılanmadılar. Ardından 21 Mayıs 1963’de ikinci bir askeri kal- kışma daha yapıldı. Harp Okulu Komutanı Albay Talat Aydemir lider- liğinde Harp Okulu öğrencileri Ankara’yı işgal ettiler. Bu kalkışma sırasında ben, Mamak’ta kira-ladığımız bir evde arkadaşlarımla kalıyordum ve arkamızdaki “Mamak Er Eğitim Tuğayı” tarafında meydana gelen patlama ile uyandık ve şehre indik, herkes gibi olanları seyrettik. Sonunda ellerindeki silahlarla Harp Okulu öğrencileri teslim oldular. I. Inönü bu kez affetmedi, geniş tutuklamar oldu, Harp Okulu’nda değişiklikler gerçekleştirildi. Albay Talat Aydemir ve binbaşı Fethi Gürcan yargılamalar sonunda idam edildiler. Burada bir parantez açalım. 1960 Darbesi öncesi 17 Aralık 1959’da 49’lar olarak anılan tutuklamalar olmuş, Kürt aydınları yargılanmışlardı. 1961 Ocak- Şubat aylarında tahliye olmuşlardı ve davaları devam ediyordu. 1963 askeri kalkışmasında da Haziran 1963’te 23’ler tutuklanmış ve yargılanmaya başlan- mıştı. Aralarında Güney Kürdistanlı aydınlar da vardı. Bunlar da 1964’te tahliye olmuşlar ve davaları çok sonraları sonuçlanmıştı. Bu kısa belirlemeleri yap- mamızın nedeni, bütün darbelerde Kürtlerin gerekçe olarak sunuldukları, tutuk- landıkları ve yargılandıklarını anlatmak içindir. Nitekim, DDKO’lar dönemi 1971 müdahalesinde de yine gerekçe olarak Kürtler öne sürüldü ve bizler yargılandık, ağır cezalara çarptırıldık. Geçmişte her defasında ve şimdilerde de yine bütün bu gerekçeler yine Kürtlerin inkarı üze-rine öne sürülmüş, kullanılmıştır. (...) Daha sonraki dönem Cuntacılar tarafından geniş cephe ortaya atıldı. Bu öneri TIP’deki bazı unsurlar tarafından da olumlu karşılandı, hatta ilk dönemler desteklendi. Bu destekçiler arasında Behice Boran da vardı. Cuntacılar TIP’in bu tavrını övüyorlardı. Ancak, öneri daha sonra başka yerlere savruldu. Milli Demokratik Cephe Türk ulusunun devrimini öneriyordu. Bize tersti. Yeri gelmişken belirteyim, 1971’deki gelişmeler de buna yakın ve benzer öneri ve eylemliliklerdi.(...) TIP, 1965 seçimlerinde büyük uğraşılarla sonunda 15 milletvekili ile meclise girmeyi başarmıştı. Ve aralarında Kürt olan unsurlar da vardı. Bu, bizim ortaya çıkışımızın başlangıcı olmuştu da denilebilir.3 3 TIP içindeki Kürtlere "Doğulu sosyalistler" adı takılmıştı, daha doğrusu bunu kendileri böyle açıklamışlardı. Bu gru- pla birlikte TIP içinde Kürtlerin önemli bir muhalefet olduğu söylenebilir. Bizim ortaya çıkışımızı da bununla başlat- mak yanlış olmaz. Biz de bu grupla birlikte hareket etmeye başlamıştık. TIP, 1965 seçimlerinde 14 milletvekili çıkar- mış, Istanbul TIP listesinden bağımsız aday olan Çetin Altan'ın da kazandıktan sonra TIP'e katılması ile Mecliste 15 kişilik grup oluşturmuştu. Milletvekilleri arasında Kürt unsurlar da vardı, Dr. Tarık Ziya Ekinci de milletvekili olarak Meclise 31 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- TIP’in dışında bir de YTP (Yeni Türkiye Partisi) vardı. Kürtlerin bir bölümü de bu partide yer alıyorlardı. Böylece, 1968’lere gelmiştik. YTP ile ilgili kısa bazı açıkla- malar yapmak gerekecek.(...) Bu parti, Kürt olan Dr. Yusuf Azizoğlu’nun lider- liğinde bir partiydi. 1968 yılları dünyayı alt üst eden bir “devrimci dalga” olarak yayılmıştı. Bu döneme denk düşen biçimlerde Türk Devrimci Hareketi’nin “Milli Demokratik Devrim”(MDD), “Sosyalist Devrim” (SD) anlayışları olarak ikiye bölünmesi de gerçek- leşmişti. Bu bölünmede taraflar yalnız bizim ayrılığımız için değil, aynı zamanda bir bütün olarak mücadelemiz açısından son derece vahim yanlışlar yaptılar. Detaylı ince- lenirlerse bu akımların, özellikle MDD Hareketi’nin devletin uygulamak istediği pro- gramların önünü açmada ve yol almasında önemli yardımcılık görevlerini yerine getirdiği görülür.(...) Böylece büyük bir kargaşa ortamı oluşmuştu. Biz de “Doğulu devrimcigençler”olarakbuayrılıklarınvegiderekkarga-şanıntamortayerindeduruy- orduk. Elbette aramızda yer yer tartışmalar yapıp durumu değerlendiriyor, kendi kaderimiz açısından bir ayrılık koymanın zamanı geldiğini, onlara “hizmetimizin” karşılığının verilmediği, ayrılmamızın zorunlulu- ğunu vurguluyorduk, bu konuda kafa patlatıyorduk. Ama, nasıl olacaktı bu. Çünkü, zaten baskı ve suçlama altındaydık. Ayrılık bizi daha fazla tecrite götürecekti. Biraz da teorik olarak yetersizliğimiz, bir yerlere dayanma olanağımızın olmaması, Kürtçülük damgası yemek, hem “sosyalistliğimize” hem de korkularımıza gebeydi. (...) Bölünme bazı “lider” unsurlar tarafından yaratılmıştı. Onların aralarındaki sürtüşmeler, hesaplaşmalar çok eskilere dayanıyordu. Bu bizi de ilgilendirmiyor- du. Böylece birbirlerine aşırı saldırılar başlattılar, suçlamalar had safhaya vardı. Önemli olan, bunlara taraf olan genç insanlar tarafından ayrılığın temel neden- lerinin bilinmemesiydi. Yanlış da yönlendirildiklerinden birbirlerine saldırıya geçtiler. “Kraldan çok kralcı” olan gruplar, kişiler türedi. Giderek kemikleştiler. Taraf olma öyle bir dedikodu ortamı oluşturmuştu ki, artık iç tartışmalar dışında pek fazla bir şey yapılmıyor, hep birbirleri ile uğraşıp duruyorlardı. Biz de duru- mu dışarıdan yabancılar gibi izliyorduk. Sanki, yılların mücadele pratiğinde biz hiç olmamıştık! Oysa, en önde ve korkusuz bütün bir Türkiye sathında gözü kara vuruşmuştuk, elbette bundan, kendi ulusumuz için hesap yapmak ve pay çıkar- mak gerekiyordu. Bundan daha doğal ne olabilirdi. Hiçbir yerde kaçmamış ve de geri adım atmamıştık. Militandık anlayacağınız. Samimi ve içten bir mücadele pratiği sergilemiştik. Taraflar bizi almak, kapmak için olmadık şeyler yapıyorlardı. Artık gençlik örgütleri bir sınıf örgütü gibi davranıyor, kimse kimseye olanak bırakmıyordu. Herkes en iyi teorisyen, militan ve sosyalist olmanın gösterisini yapıyordu. Oysa tarafların arkasında gerçek olan bir şey vardı, o da parlamento içi mücadelenin sokaklara taşırılması, cuntacı eğilimin aracı olmalarının sağlan- masıydı. Bu da gençlere hoş geliyordu.. Bugün kısaca belirlemek gerekirse, çok güzel ve samimi bir mücadele ver- girmiş, "Doğulu sosyalistler" ekolünün başını çekiyordu. TIP'in meclise girişi, aslında bir yasa değişikliği ile olmuştu. Adına "Milli Bakiye" denilen sistem gereği, baraj da olmadığı için alınmış tüm oylar değerlendirildiğinden böyle bir sonuç ortaya çıkmıştı. Biraz da, meclise karma bir yapı kazandırmak siyaseti güdüldüğünü de göz ardı etmemek gerekiyor. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 32 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- ilmişti. Birçok arkadaşımızın hayatına mal oldu, çok bedel ödedik. Ama, ‘’sıfır maliyetle’’ kullanıldığı gayet açık. Ben de, başka arkadaşlarımız da sonraları ‘’bölücü’’ ve ‘’ayrılıkçılığa’’, ‘’ajanlığa’’ vb. terfi ettirildiğimiz zaman hep şunu demişiz; ‘’Türk devrim- ci hareketi’’ne sarfettiğimiz o akıl almaz eforu, fedakarlığı daha önce farkına vararak kendi ulusumuzun mücadelesine vermiş olsaydık keşke. Yine de verdiğimiz emek ve haklarımız onlara helal olsun! ‘’Zararın neresinden dönülse zarardır’’ ama, yine de DDKO’larla attığımız adım tarihsel sürecimiz, genel mücadelemiz vb. açısından çok önemlidir ve zamanlaması da iyi yapılmıştır. Bir de o dönemin “lider” tayfasının sultası- na, kaprislerine, dedikodu ve çıkarlarına, vefasız, adaletsiz anlayışlarına bakıp üzülmemek mümkün değil. Şimdilerde çoktan devletlerinin, Kemalizm’in yanında saf tutarak artık görevlerini saklamıyorlar. (...) Neyse. Gençler kendi sorunlarından, ülke geneli sorunlardan soyutlan- maya başlamışlardı. Kitlelerde büyük kopuş oluşmuştu. Varsa yoksa, cuntayı getirmek vazgeçilmez bir kısa yol olarak savunuluyordu. Orduya yağlar çekiliyor- du. Zaten ilk gözümüzü Ankara’da açtığımız zaman 1962 ve sonrası Genel Kurmay’ın önünde “Ismet Paşa çizmeni giy” “Kıbrıs Türk’tür, Türk kalacaktır” sloganları ile mitingler düzenleyen öğrenci federasyonunun, insanı sonradan utandıran yapılanmalarından arta kalan şeyleri hep hatırlıyorum. Ismet Paşanın çizmelerinin izleri Kürdistan’da hiçbir yerden silinmemişken, Ankara’da ona yine o uzun çizmelerini giydiriyorlardı! Ne olup bittiğini hayretle izlemiştik. “Doğulu Gençleri” geleneksel anlayışları ile “Biz kardeşiz, bu vatan hepi- mizin”, “Bölünmez bir bütünüz” sloganları ile saflarına almayı başarmak için olmadık yöntemlerle aşırı eylemlilikler, vuruşmalar pazarlanıyordu. (...) Son saflaşmalar içinde de MDD ve SD taraftarları aynı yöntemlerle bizleri içlerine çekmeye çabalıyorlardı. Sloganlar değişik olsa da ilk dönemlerin miting- lerini, askerlerin gelme heyecanını yine de anımsatıyordu. Bu aşamada gruplar, değişik olarak “HALKLAR SORUNU”nu ortaya attılar ve tartışmaya başladılar. Herhalde bu da bizim mücadele içine çekilmemiz için verilmiş bir tavizdi! Biz de kör değildik, okuyor, görüyor ve dinliyorduk. Tarihin sayfalarını açmıştık. Dedelerimizden,babalarımızdankalananılar,hatıralargözlerimizinönündeydi.Lenin’deya da sosyalizmin genel anlayışı içerisinde bizim halimize de bir reçete bulunurdu herhalde! Hepbaşkalarınındeğirmeninesutaşıyamazdık. Kendiaramızdagörüşmeleryapmayavebirörgütlenmeyaratmayakararvermiştik. Türk“Sol”undankopacaktık.Bubirboşanmaydı,ayrılığımızhemmeşruhemdegerekliydi. Bununötesinidedikoduları,suçlamalarıhiçtartışmakgerekmiyor.Zaten,1967yıllarındaki Doğu Mitinglerinden sonra işlerimiz biraz da onlardan ayrılmış, bölgemiz ve ulusumuzun somut taleplerine, kendi sorunlarımıza eğilmemizi sağlamıştı. Bu konuya DDKO’nun çalış- malarındageleceğiz.(...) Konuyu dağıtmadan o dönem “Doğulu gençlerin” nasıl zorlandıkları, hangi kanallardan baskı yediklerini kısaca belirteyim. TIP yanlısı FKF (Fikir Kulüpleri Federasyonu) içinde bulunan Kürt unsur- lara yapılan baskı ve MDD ile SD yanlılarının ayrışması konusunda mutlaka taraf olmamızı dayatmaları4 diğer yandan daha sonra Istanbul’da gündeme gelen ve 33 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- ileri- de THKO (Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu) ile iç içe geçecek olan DÖB, (siz adına bakmayın, sayıları çok az olan bir grubun örgütüydü.) bütün “eylemlilikleri” içinde Kürt unsurları tutarak bize taraf olmamızda dayatma yapıyordu. “Kürt genç- leri” zorunlu olarak taraf olma ile karşı karşıya bırakılmışlardı.5 MDD saldırılarını TIP’e yöneltmeye başladığında artık TIP’liler bize yanaş- maya ve bizi ellerinde tutmaya özen göstermeye başladılar. Bu tarafın gençlik lid- erleri de bizlere övgüler dizmeye başlamışlardı. FKF bunu yaptı. Sorun Kürtlerin durumunu tartışmak değildi. Bu konuya eğilmemiz gerekiyor, çünkü tarihsel sürecin tespiti önemlidir. Esas amaçları MDD karşısında kendilerine güç toplamak ve bizi kullanmaktı. Nitekim, DDKO kurulduktan sonra da bunu yaptılar ve bizleri bölerek, kendi saflarına çekmeye uğraştılar. Ama, tam başaramadılar. Elbette bu çabalar içinde TIP içindeki “Doğulu Sosyalistler” ekolünün bazı üyelerini de saymak gerekiyor. (...) TIP’i, ‘’sosyalizmden ayrılan’’ ve “kapitalist olmayan yol”u önüne koyan bir kitle partisi olarak eleştirip vaveyla koparan MDD’ciler; birdenbire birçok kuru- luşu içine alan ‘’Devrimci Güç Birliği’’ ilan ettiler.. Bunun içinde kimler yoktu, Mucip Ataklı paşadan Kadri Kaplan’a kadar herkes.. Bunun teorisyeni Mihri bey şöyle diyordu: “Türk toplumunda, emperyalizmin işbirlikçisi sömürücü güçlere karşı duran, tam bağımsız ve gerçekten demokratik Türkiye’nin bir gerçek olmasını özleyen ve bu uğurda anaya- sanın sağladığı hak ve özgürlüklerden son kertesine kadar yararlanarak eyleme girişmek azminde olan örgüt, kurum ve çevreleri kucak- layan Devrimci Güç Birliği kurulmuştur. Devrimci Güç Birliği’nin temel ilkeleri, Milli Demokratik Devrimin ilkeleridir.”6 Bu birlik içinde herkesi barındırıyordu. Mihri bey Anayasa’nın son kertesinden, Milli Demokratik Türk Devrimi’nden, iktidarı ele almaktan, eylemler- den bahsediyordu. Bunu da sosyalizm adına yapıyordu. Kemalist-sosyalist ittifak kurulmuş ve bunun da utanmadan teorisi yapılmıştı. Kemalizm’e bu misyon da verilmişti. Nihayet “Nasyonal bir sosyalizm” olabilirdi! Bizim için ayrılmak daha net hale gelmişti, bunu artık iyice anlıyorduk. Bir de, yakından tanıdığımız, içinde olduğumuz bu akım ve içindeki örgütleri iyi biliyorduk. FKF’nin hemen yakının- da, Sakarya Caddesi’ndeki ESMUH’taki meyhanede (Eski Muharipler Derneği’nin Lokali) DEV-GÜÇ planlanmaya, emekli subaylarla bütün bir mücadele alt üst edilmeye başlanmıştı. Sonuçlarını gördük, birçok genç insanı gözü kapalı toprağa ve devlete veren liderler, teorisyenler ortalıktan yağdan kıl çeker gibi kayboldular, 4 Bu konuları yukarıda Olgu 6'da tartışmıştık. FKF' deki ayrışma konusunda da ayrıca Dipnot: 267'ye bakınız.(Bak: Ag. Yenilginin Izdüşümleri kitabı, Olgu/6 için Sh;276 ve Dipnot:267 için Sh:297.) 5 Kısa adı DÖB olan Devrimci Öğrenci Birliği, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının örgütüydü. Içinde Mustafa Zülkadiroğlu, Mustafa Lütfü Kıyıcı, Mustafa Gürkan gibi MDD grubunun ileride asal savunucuları olan unsurların yanında Kürt olanlar da vardı. Örneğin, Hikmet Bozçalı (Istanbul DDKO Başkanımız), Necmettin Büyükkaya (DDKO legal olmayan üst örgütlenme komitesi üyesi) gibi unsurlar da bulunuyordu. Mehmet Demir gibi arkadaşlarımız da açıktan buna destek veriyorlardı. Sayıları 15'i bile bulmayan bir grupla bu örgüt Istanbul'u kasıp kavuruyordu, tüm eylemler bunlara aitti. Özellikle, cunta yanlısı üniversite eylemlerini bunlar gerçekleştiriyorlardı.. 6 Mihri Belli, Türk Solu Dergisi, 29.4.1968. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 34 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- başka süreçlere katıldılar. Sonunda PKK teorisyenliğine kadar geldiler. “Her tarak- ta bezleri var”dı bunların. Ve ellerini kollarını sallaya sallaya Türkiye’ye geri dönerek, kendi anlatımlarına göre boğazın mavi sularına bakarak iç geçirip, dem- leniyorlar, günlerini gün ediyorlar.(...) 2. DDKO Kuruluş Dönemi DDKO’lar kısaca yukarıda açıkladığım kargaşa ortamında biçimlenmeye başladı. Ilk önceleri uzun bir çalışma ile Doğu Kültür Dernekleri Federasyonu çalışmasını yürüttük. Bu program, varolan “Doğu Kültür Dernekleri”ni bir araya getirmek ve güç toplamak, kendi örgütlenmemizi yaratmak amacına matuftu. Bu derneklerin önemli güçleri, maddi olanakları, yurtları vb. vardı. Bir ikisi hariç, sonunda bütün derneklere egemen olmayı başarmıştık. Ele geçirilmeyen dernek- ler üzerinde de çalışmalar ve muhalefetimiz sürüyordu. En çok direnen ve bizi uğraştıran, bir türlü ele geçiremediğimiz Erzurum Ili Kültür Derneği olmuştu. Sonunda onları da genel programımıza kanalize edecektik. Düşünülen federasyonun tüzük ve programını yaptık, kurulmaya hazır hale getirdik. Bu konuda kurucuların da tespiti yapıldı, en geniş biçimde bütün illeri kapsaması amaçlandı. Tam kuruluş için başvuru yapacağımız aşamada gelişen olaylar ve görüşlerimizdeki değişiklikler kuruluşu ertelememizi sağladı. Bir de, YTP ile ilişkilerimiz gelişmiş, bizzat Y. Azizoğlu bana gençlik kolu görevini önermişti. Kürdistan’da gelişen YTP bizim yarattığımız potansiyeli almak istiyor- du. Ancak, yukarıda da değindiğim gibi, örgütlenmemizin kapsamının genişleme- si, değişmesi ve siyasallaşması, DDKO’lar olarak belirginleşmesi sonucu bu öner- iyi kabul etmedik.7 Böylece amacımızın sadece Kürt gençlerini birleştirmek olamayacağı, aynı zamanda “Doğu” kavramı içinde bölgeye dönük, açık olmasa da Kürtlerin varlığı, dili, kültürünü geliştirmek zorundaydık. Bu doğruydu. Dolayısıyla bu yönde politikaların oluşmasını sağlamak, kadrolaşmak eğilimleri, daha açık söylersek Kürdistan olgusunu bir yerlere yerleştirmek gerekiyordu. Bu da zordu. Yasal çerçevesi bir yana, bunu çalıştırmak çok büyük bir güç ve inisiyatif, yetenek istiyordu. Kürt halkının sorunlarının tartışılması yanında Güney Kürdistan’daki gelişme-ler de bizi etkiliyordu. Nihayet tabanımız Kürdistan’daki bütün eğilimlerden genç 7 Dr. Yusuf Azizoğlu ile kendi isteği üzerine görüştük. Bize çok sıcak davrandı ve çalışmalarımızı çok başarılı gördü. Her yardımı yapacağını belirtti. Eskilerden görüştüğümüz unsurlar arasında diyebilirim ki Azizoğlu özel bir örnek- tir. Belki de biraz siyaset yapmasından ileri geliyordu denebilir. Ama, iyi bir insan, iyi bir Kürt ve kültürel seviyesi çok yüksek biriydi. Özetle, varolan Doğu Kültür Dernekleri'ne maddi yardım yapacağını ve bizim de bunlardan yarar- lanmamızı önerdi ve yaptı da. Bütün olanakları değindiğim gibi ele geçirmeyi başardık. Kendisi koalisyon hükümetinde sağlık bakanı olduğu için, bir takım olanakları sağlaması kolay olmuştu. Mecliste Komando olayları sırasında dönemin içişleri bakanı ile meclis kürsüsünde polemikleri olmuş, içişleri bakanı "Azizoğlu Kürt olduğunu söylesin, ben de kabul edeceğim" gibi bir provokasyon sergilemişti. Azizoğlu bunu söylemedi. Türk vatandaşlığından bahsetti. Olayları anlattı ve kınadı. Bize de ancak bu tür dolaylı bir yardımı yaptı. Kendisini minnet ve şükranla anıy- orum. YTP Gençlik kolları görevine de Faruk Dinçer'i önerdik ve o çalıştı, bütün olanaklardan kendine gereği gibi yararlandı. (...) DDKO'ların yanında diğer çalışmaların kolay olmayacağı belliydi. Pek başarı sağlayamadılar. 35 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- leri kapsıyordu. Açıkça bir ulus biçim ve muhtevasını hareket ettirmemizin bilin- cindeydik. Kendimize hizmet etmemiz gerekiyordu.8 Kuruluş aşamasındaki gelişmeler ise şöyle; Kürt gençleri arasında, o günkü tabiriyle sağ ve sol diyebileceğimiz görüşler- de olanlar, milliyetçi özler ileri sürenler, ulusal kimlik arayanlar da vardı. Örgütlenmemize çok yönlü bir ulusal muhteva hakimdi. Yani, bir görüş ya da kes- imin değil, bir bütün olarak Kürt ve Kürdistanlı gençliğin ortak platformuna ulaşılmıştı. Bu son derece önemlidir. Ama yönetilip yönlendirilmesi de o derece zordu. Önceki ilişki ve bağlantılardan etkilenmiş bir karmaşıklık vardı. Ilk dönem- ler bunu dengelemek, ortak özlere ulaştırmak gerekiyordu. Örgütün yürümesi zordu, gruplar arasında sert tartışmalar oluyor, bunu bazı büyüklerimiz de dürtüy- orlardı. Temel ilke olarak “Ulusların Kendi Kaderlerini Tayin Hakkı” tavizsiz ben- imsendi. Bunda karar kıldık. Gruplara etki yapan en çok iki güç vardı, Kuzey KDP’ler ve TIP. Buradaki unsurlar grupları ilk dönem etkilediler, ayrıca dışarıdan gelen dalgalanma da bu gruplar üzerinde etkili oldu. Dönem Itibariyle Bazı Olaylara da Kısaca Değinmek Gerekiyor Siverek Öğrenci Yurdu Toplantısı Ankara’da Siverek yurdunda geniş katılımlı bir toplantı düzenlenmişti. Toplantıyı M. Siraç Bilgin yönetti. Toplantı aynı zamanda, “Doğu”da devletin baskı ve köy aramaları eylemleri için birliktelik sağlamak, en azından ortak bir miting koymayı da amaçlıyordu. Bu toplantıda Siraç ile aramızdaki tartışma çıkmış, hatır- ladığım kadarıyla Siraç, ben ve bazı arkadaşları dışarı çıkarmaya kalkışmıştı. Toplantıyı terk etmiş de olabiliriz. N. Büyükkaya da Istanbul’dan görevli katılmıştı. Bu olay bizim lehimize oldu, birçok unsur DDKO kuruluşunu desteklemeye, bize katılmaya karar verdi. Siraç gerekçe olarak, bu kuruluşun TIP yanlılarının bir güç toplama ve kullanma taktiği olduğunu ileri sürüyordu. Aslında Siraç’ın o günkü durumu çok ilginçti, bunu burada detaylandırmak gerekmiyor. Bize böyle davranamazdı, ama kuruluşumuzu tamamlamak üzereydik ve ilke kararlarımıza çok bağlıydık. Ondan korkmadığımızı biliyordu. Dağınıklığı ve bütün Kürt gençliğini toparlamaya, kuruluşumuzu oluşturmaya çok özen gösteriyorduk. Bu konuda kararlıydık ve ciddiydik. Neyse, toplantıyı terk ettik, dışarı çıktık. O açıkça kabadayılık yapıyordu, ama sonra bu davranışından pişman oldu. DDKO’lar Federasyon olamazdı. Üstte bir gizli kurul oluşturmuştuk. Bunu ben yönetiyordum. Bu kurulda Necmettin Büyükkaya, Halit Çetin Yalap, Yümnü 8 Bu konudaki tartışmalar kapsamlıdır. Bunları başka yerde, anılarımız ya da yakın tarihimiz içinde ayrıca ele almak gerekiyor. Açıkça Türk "Sol"u ve Kemalizm'in yenilmesi vazgeçilmez bir hedefti. Bu tehlikeli iki akımın karşısında durulması gerekliydi. Öyle de yaptık. Bunun için Ulusların Kendi Kaderlerini Kendilerinin Belirlemesi temel ilkesine sarılmak, teorik savunulması, vuruşulması zorunluydu. Bunu yaptık, ama görevimizi gereği gibi yerine getiremedik. Çünkü koşullar, yeni ortaya çıkışımız, teorik kapasitemiz, maddi olanaklarımız elvermiyordu. Daha sonraki dönem KOMAL ve Rizgarî sürecinde ise, bunu tam başardık sayılabilir. Kendimizi teorik ve pratik ispatlamış olduk. Ama, DDKO dönemi kadar kitleselleşemedik. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 36 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Budak, Ümit Fırat vardı. Genel örgütlenme bu kurula aitti. Tüm görüşmeleri biz yap- tık, kararları biz aldık. Amaç maddesine federasyon ile ilgili hüküm de konulmamıştı. Çünkü, federasyon olursa, kapanma halinde tümü bir-den kapanacaktı. Tek tek DDKO’lar bağımsız gösterilmeyebüyüközengösterildi.Oysabütünkuruluşumuzbirbütündü.Kanunakarşıhile kullanılmıştı.AnkaraIktisadiTicariIlimlerAkademisi’ndekitoplantıdagizligenelbirkoordine kurulu için karar alınmış ve uygulamaya konulmuştu. Bu, hem kurulacak DDKO’lar arasında hem de DDKO’lar ile diğer kurum ve kişiler arasında bir koordinasyon sağlama görevi yapacaktı. Ilişkilerin götürülmesi konusunda genel olarak örgütlenme, mali sorunlar, basın yayın, dış ilişkiler vb. konularında aramızda bir işbölümü de vardı. En çok ağırlık verilen yan ise, Diyarbakır ile olan ilişkilerdi. Çünkü, DDKO’ların gelişmesi ya da parçalanmaları burada sağlanabilirdi,bunuçoktitizgötürmeyeçalıştık.(...) Kürtçü Olarak Tanınmış Bütün Kişilerle Görüşme Ilke Kararına Bağlandı Bu görüşmeler ayrım yapılmaksızın gerçekleştirildi. Siyasi görüşü, ideolo- jik yapısı ve sosyal durumu ne düzeyde bulunursa bulunsun, hemen ulaşılabilecek her Kürdistanlıya gidildi. Bunlar arasında şimdi hatırladıklarım şunlardır: Yusuf Azizoğlu, Şeyh Melik Fırat, Ali Rıza Bey, Sait Elçi, Sait Kırmızıtoprak, Musa Anter, Tarık Ziya Ekinci, Kasım Sever, Canip Yıldırım, Kemal Burkay, Naci Kutlay, Feqi Hüseyin, Kaya Müştakhan, Şeyh Gıyasettin Emre, Emin Kotan, M. Ali Arslan, Tahsin Ekinci, Kasım Bey, Norşin Beyleri, Patnos/Tutak’ta Öztürkler, Edip Karahan, Örfi Akkoyunlu, M. Ali Ermiş, M. Emin Bozarslan, Medet Serhat, Yaşar Kaya, Necati Siyahkan ve burada adını hatırlayamadığım Ağrı, Diyarbakır, Mardin, Dersim, Elazığ, Bingöl, Muş vb.deki birçok unsurla görüşmeler yapıldı. Görüşleri alındı, maddi destek sağlandı. Görüşme yaptıklarımızın çoğunluğu bu çalışmayı olumlu buldular. Çok sert davranan, bizi suçlayanlar ve çekimser kalanlar da oldu.9 Aralıksız Toplantılar Yapıldı Ankara’da toplantımız, Kızılay’dan cebeciye giden caddedeki DDKO’nun kurulduğu zamanki binasının karşısında bulunan T. Ziya Ekinci’nin evinde yapıl- 9 Örneğin, M. Ali Ermiş, ki o zaman Gün yayınlarını yönetiyordu, aslen Malazgirtlidir, bize karşı çekimser durdu. Yine, M. Ali Aslan da çekimser tavır takındı. En sert tepki Yaşar Kaya'dan gelmişti. Aşağıda ona değineceğim. Yeri gelmişken belirteyim, Şeyh Melik Fırat da bizi Hınıs'ta evinden kovmuştu. Ben ve Rahmetli Yümnü Budak birlikte git- miştik. Yümnü ile yani Hazro beyleri ile akrabalıkları da vardı. Şeyh Sait'in torunu olması da bize güç veriyordu. DDKO'nun durumunu anlattık ve destek vermesini istedik. Dinledi ve yüzümüze bakarak "siz iyi yetiştirilmişsiniz, nerede yetiştiniz, buradan çıkıp gidin ve evimizin 10 kilometre yakınında sizleri bir daha görmeyeyim vb.." gibisin- den son derece sert belirlemeler yaptı, bizi ajanlıkla suçluyordu. Ayrıldık, moralimiz çok bozulmuştu. Ali Beyköylü'nün yanına Tekman'a gitmeyi düşündük, ancak vazgeçtik. Bir süre Hınıs'ta ortalıkta dolaştık, sonunda Varto'ya gitmeye karar verdik..(...) Melik ağabeyimiz önce devlet partilerinde ve sonra da PKK kulvarında boy gös- terdi. Adına "himayelerinde hac kervanı" düzenlendi. Azılı bir Kürtçü olup çıktı. Iyi, bir şey diyeceğimiz yok. Sonra da HAKPAR genel başkanlığı görevine getirildi. Bizden de yardım isteniyor, bunu yaptık, yaparız. Ancak bir küçük özeleştiri bile vermedi. Tarihsel süreç bakımından bu olay benim ve Yümnü'nün üzerimizde çok etkili olmuştu, birçok yerde de açıkladım. (...) 37 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- mıştı. Bu toplantı çok tartışmalı geçmişti. Tarık Ziya, DDKO Karar Tasarısı taslak metni üzerinde anlaşmaya yanaşmakla birlikte, Musa Anter’e sert eleştiriler yöneltmişti. Musa Anter’in “bu yasal kurumu zorladığını, sosyalist görüş ve düşüncelerden arındırmak istediğini, biçimsel bir gizlilik yarattığını, onunla ilgili kuşkuları olduğunu” dile getirmişti. Toplantıya hatırladığım kadarıyla Naci Kutlay, ben, Yümnü, Halit Çetin Yalap vb. katılmışlardı. Canip ağabey’in de olduğunu anımsıyorum. Bir karar tasarısı hazırlanması ilke olarak benimsendi. Elimizdeki bir taslak metin önerilerle yeniden yazılmak üzere karara bağlandı. Bundan sonra, Istanbul’da bir toplantı yapılmasına karar verildi. Istanbul toplantımız Mecidiyeköy’de M. Emin Bozarslan’ın geçici kaldığı bir evde yapıldı. Istanbul DDKO kurucularından bazılarının da metin üzerinde görüş ve düşünceleri alındı. Ben ve M. Emin Bozarslan karar tasarısını son haline getirdik, yazdık. Necmettin Büyükkaya ile birlikte orada bulunan Orhan Kotan da bize yardımcı oldu. Orhan ve Necmettin’in bir arada bulunmaları “Şivan Hareketi”nin (Dr. Sait Kırmızıtoprak liderliğindeki Türkiye’de KDP, yukarıda da belirlemiştim, diğer TKDP (Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi)’nden isim olarak sadece de eki ile ayrılıyordu.) çalışmaları olarak kabul edilmesi gerekiyor, bunu daha sonra öğren- dik. Yukarıda Orhan Kotan ile ilgili “Kürt Cephesinde Yenilginin Teorisyenleri” bölümünde bu konuya kısaca değinmiştik. 1. Dönem Karar tasarısı böylece son haline getirilmişti. 10 Ankara’da Cebeci’de Dinçer Kıraathanesi’nin alt katını kullanabiliyorduk. Burada aralıksız birkaç toplantı yaptık, parçalı yapılan bu toplantılara kurucuların hemen tümü katıldı. Bu toplantılardaki konuşmalar kasete alınmış olarak bize yargılamada delil olarak kullanıldı. Büyük bölümünde ses uyumu benzerlik göstermedi, bize ait olmadığı ortaya çıktı. Birkaç kaset ise, nerede alındığı belli olmamasına karşın, bu yerdeki toplantılarda yapılmış konuşmalar olarak ceza- landırılmamız için delil kabul edildi. Toplantılarda daha çok bazı “Doğu”lu gençlerle bilgi alış verişi yapılıyor, kurucular da dahil hazırlanmaları sağlanıyordu. Aradaki farklı görüş ve düşüncel- er, davranış biçimleri giderilmeye, ortak zemin yaratılmaya çalışılıyordu. Yaşar Kaya, Medet Serhat, Örfi Akkoyunlu, Edip Karahan vb. ile tek tek görü- şüldü.(AdınıandığımunsurlardanYaşarKayadışındakilerhayattadeğiller.Onlarıeniçten duygularla ve saygıyla anıyorum). Bu unsurlarla Istanbul Diyarbakır Öğrenci Yurdu, Avukat Medet Serhat’ın yazıhanesi, Istanbul Beyazıt’taki üniversite yanındaki kahvede birçok kez görüştük. Örfi ve Edip ağabey bizi her şarta destekleyeceklerini ve her türlü yardımı yapacaklarını belirttiler. Medet ağabey biraz çekimser kaldı, onun da “Şivan Hareketi” ile bağlantılı olduğunu tahmin ediyorum. (...) Yine, Ankara’da Diyarbakır, Bitlis, Muş, Van, Siverek, vb. öğrenci yurtların- da birçok toplantı yaptık. Amacımız bütün Kürt arkadaşları sürece çekmek, eğit- mek ve kazanmaktı. Bu toplantılar başarılı oldu. Bu toplantılarla ilgili yargılamaya yansıyan çok az bilgi var. (...) 10 Bak: DDKO 1. Dönem Genel Kurul Karar Tasarısı, 22 sayfa, 1969. Bu karar tasarısı Genel kurullarda kabul edildi. Bak: DDKO Dava Dosyası, KOMAL, Ankara, 1975. Belge: 12. Sh: 605-630. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 38 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Böylece, Kürt Öğrenci Dernekleri Federasyonu’ndan vazgeçerek, hazır- lanan karar tasarısı kapsamında bağımsız bir Kürt Gençlik Örgütlenmesi üzerinde karar kılındı. Ankara’da kurulması beklenen federasyon da böylece ortadan kalktı. DDKO’nun ilk belirlenmesi böyle oluştu. Her ne kadar yasal olması üzerinde ısrar etmemiz ve bunu kuruluşundan sonra da çok titiz götürmemize karşın, çalışmalar ve gelişen potansiyel kısa sürede bunu aştı. DDKO’lar genel olarak o gün için ülke ve ulus kavramlarını legal olarak tartışmadı, bunuheparkadagizlituttu.LegalveprogramatikolarakbaştaKürthalkınınvarlığıönemliyer tutuyordu.Bunabağlıolarakdili,kültürüdegündemleştirildi.Busorunlarçokönemarzediy- ordu. Böyle bir örgütü yönetmek ise zordu. 1937’lerden beri tabu olan bir sorun tartışılmaya açılıyor, üstelik örgütleniliyordu. Bu aynı zamanda yıllardır kısılan bir sesin yeniden ortaya çıkarılmasıydı.Bütünbunlardanötürüönemlibirkadroyaihtiyaçvardı.Bilimselbiryeterlilik gerekiyordu.Kürttoplumuilkelyöntemlerleyadaelyordamıilebugünleregelmemişti.Önem- libirdirenişgeleneğivardı,bunedenleyıpranmıştı,bunubiliyorvekabulleniyorduk.Birtakım nitelikleriayağakaldırmakiçingüçlümücadeleyapılmalıydı.Bunudüşmanlıkolarakalgılayan büyükbirkamuoyuveçevresideunutulmamalıydı.Oysa,gerçekbirolguyugündemetaşıyor- duk, bilimsel bir zorunluluk olarak bunu algılamak istemiyorlardı. Biz boşanmak hakkımızı, butürçıkışlakadrolaştırmakvebaştaKemalizm’i,ardındandaTürk“Sol”unuyenmekistiyor- duk, buna mecburduk. Ama bunu DDKO döneminde tam yapamadık. DDKO’ların hayatı çok kısa sürdü ve koşullar, yeteneklerimiz de daha fazlasına elvermiyordu. Ancak, DDKO’nun yarattığızemindebuzaferimiz 1975sonrasıgerçekleşti. Önemli bir sorunumuz da bağımsız bir örgüt olmaktı. Bu mücadelemiz için gerekli ve zorunluydu. Tüm odakların şimşeklerini çekmesi doğaldı. Yılların tabu sayılan bir olayı gündeme gelince, büyük panik yarattı. Yalnız devlet ya da gerici bazı güçler değil, en çok da “Komünistler” vaveyla koparacaklardı, bu belliydi. M. Kemal’i kutlayan, birlik ve beraberlikten dem vuranlar, sürgünlerde, cezaev- lerinde cezalar çekmişlerdi. Korku her yanı sarmış, eğildiğimiz olguyu gündeme getirirken herkes bize tedbirli davranıyordu. Bu nedenle, karşımızda önemli bir entelektüel birikim de vardı. Ama, çok sayıda genç unsur mücadelenin içindeydi. Bu potansiyelin üze- rinde önemli ataklar yapılabilir, geniş bir zemin yakalanabilirdi, öyle de oldu. Nihayet, Türk “Sol”unun senelerdir gösterdiği ihmal ve milliyetçiliğinden ötürü, Kürt Sorunu cepheden ideolojik, teorik bombardımana tutulmuş, suçlan- mış, horlanmış ve küçümsenmişti. DDKO gündeme gelince, mücadeleyi böldüğümüz için bizi yine ağır saldırılara tabi tutacakları gün gibi belliydi. Başından beri birlik, beraberlik nutukları atanlar bizi bölücülükle suçlayacaklardı, öyle de oldu. Velhasıl her yanımızdan saldırı hattında yürümek gerekiyordu. Bütün bu zorluklar için iyi kadrolar gerekiyordu. Kuruluş aşamasında buna dikkat ettik. Fedakar ve her şeyiyle vuruşacak kadroları tuttuk. Ama bu kadroları teorik-pratik yetiştirmek de gerekiyordu, çünkü yeterli sayılmazlardı. Düşünün; yargıçların yalnız “halklar” diyenleri tutukladıkları ve ceza- landırdıkları, Ecevit’in halklar kelimesine gösterdiği tepki durumu anlatıyor. 39 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- “Aşırı sol”un kalemşorları Kürdistan’a dönük yüzü ile DDKO potansiyelini kaçır- mak istemiyorlar, en azından “doğulu gençleri” içlerine çekmek ya da bazıları da başından bu gelişmelere karşı olduğu için, engel olmak istiyorlardı. Yayın organ- larında “Doğuda iktidarın isyan tahrikçiliği”, “Doğu’da kargaşalık çıkmasından devrimciler hiçbir fayda sağlayamazlar” gibi ilkel ve o kadar da sosyal şoven açık- lamalar yapılıyordu. Kimdi bu devrimciler? Devrimcilik yaftası bunlara nasıl yapıştırılmıştı, Allah vergisi miydi? Bizim ulusal hak ve özgürlüklerimizden ve örgütlenmemizden neden bu kadar tedirgin oluyorlardı, buna hakları var mıydı? Bütün bu nedenlerle karşımızda yalnız devlet ve onun destekçileri, ordu, polis vb. değil, bir de “devrimciler” vardı. Işte bu ilginçti! Bütün bu davranışlar saflarımızda kuşku ve şaibe yaratıyordu, giderek korkular oluşturuyordu. Ama biz, karşımız- dakilerin bütünü ile vuruştuk ve bu mücadeleyi o zaman için kısmi de olsa kazandık. Bedelini de ağır ödedik. Yani, DDKO’lar hedef gösterilmiş, bilerek ya da bilmeyerek hedefe konulmuşlardı. Yalnız başımıza kalmıştık. “Cami ile Kilise arasında beynamaz” misali ne “Sağ”a ne de “Sol”a yaranamıyorduk. Yeni bir dönem ve yeni bir atılımdı, deneyimlerimiz de yoktu. Bu tecrit altında süreci sürüklemek zordu. Bugüne kadar hiçbir kesim, özellikle de Türk devrimci hareketi denilen kesim, ne bir özeleştiri yaptı, ne de bu süreçten sorgulandı.12 3. Kuruluş ve Sonrası DDKO’lar, Ankara Iktisadi Ticari Ilimler Akademisi Öğrenci Derneği (Talebe Cemiyeti)’nde yapılan son toplantımızdan sonra kuruldu. Hatırladığım 11 Bir iki örnek verecek olursak; DEV-YOL liderlerinden Oğuzhan Müftüoğlu'nun derlediği bir kitapta ilginç bir açık- lama var. (Oğuz'u Ankara Hukuk Fakültesinden yakından tanıyorum, uzun yıllar arkadaşlığımız oldu. Fikir Kulübü üyesiydi. Daha sonra kendi isteği üzerine ayrılmasına karar verdik!) Kitabın IV. Bölümünün Başlığı "Kürt Sorunu" olarak verilmiş. Ama, bu başlık boş beyaz sayfada duruyor ve dip notu da şöyle: "Ortak Savunma dilekçesinin bu bölümü, derlemeye alınmamıştır(Yayınevinin notu)". (Bak: Oğuzhan Müftüoğlu, Türkiye Gerçeği, 1960'lardan 1980'e, Patika yayıncılık, Sh:445, Ekim 1989.) Kitabın 55 imzalı, 14 Eylül 1988 tarihli 760 Sh'lık dilekçeden der- lendiği açıklanıyor. Yani, mahkeme önünde açıklanmış bir metin, kitap haline getirilirken, sansüre uğruyor. (...) Bu Kürt Sorunu'na karşı oluşu göstermektedir bence. Oysa, biz DEV-YOL ile birçok konuda birlikte hareket etmiştik. Lider kadro ile yakınlığımız vardı. Örneğin Çağdaş Avukatlar Birliği, POL-DER, Yeraltı-Maden IŞ Sendikası'nın Şırnak, Aşkale, Erciş işletmelerinde ortak mücadele etmiştik. Bir ara sömürgecilik ile ilgili bir broşür basıp Balıkesir, Eskişehir ve Uşak yöresi birimleri itiraz ettikleri için geri çeken Dev-Yol ile ayrılıp, başka siyaset oluşturan Kurtuluş vb. ile de ilişkilerimiz iyiydi. Bir tek kelime DDKO, Kürt hareketleri, KOMAL ve Rizgarî'den bahsedilmiyor. Ilginç. Ama şunu söylüyorlar; "Tarih Bizi Faşizme Karşı Örgütlenemediğimiz Için Suçlayacaktır". Ya Kürtlerle ilgili, Kürdistan'la ilgili tarih ne diye- cektir? FKF dönemi de bizi atlıyorlar. Bak: DEV-YOL Sanıklarının Ifadeleri, Devrimci Işçi yayınları, 175 sayfa ve "1965/71 Türkiye'de Devrimci Mücadele ve Dev/Genç", Devrimci Tavır Yayınları-2, tarihsiz, 83 Sayfa (kapaktaki not şöyle: Bu broşür, 1970 yılı sonlarında KURTULUŞ yayınlarında basılmıştır.) Tarih bütün yanları ile karartılıyor. 6. Filo ve 1968 Olayları, Üniversite işgalleri, Izmir, Istanbul gösterileri, 1969 Kanlı Pazar, 1967-69 Doğu Mitingleri vb. hemen hepsinde bizi saymıyorlar. Ama, Samsun'dan başlayıp Ankara Mamak'ta sona erecek olan "Emperyalizm'e Karşı Mustafa Kemal Yürüyüşü"nde söz ediliyor! O yürüyüş ki, Mustafa Kemal'in kalpaklı büyükçe yapılmış fotoğrafı ve Türk bayrakları ile gerçekleştirilmiş, yürüyüşçüler Samsun yolunun Mamak'a girişindeki köprüde askerlerce yol- ları kesilerek dağıtılmışlardı. Şehre sokulmamışlardı. Biz de oraya gitmiş, bekleyenler arasındaydık. Günlerce bu yürüyüş sunulmuş, propagandası yapılmış, son anda niçin böyle bir karara varılmıştı, hala anlamış değilim.. Yürüyüşçülerin arasında Deniz Gezmiş de vardı. Biz bu yürüyüşe katılmayı kabul etmemiştik, yollarımız biraz da bu yürüyüşün tartışıldığı toplantıda ayrılmıştı. Mihri Bey'in bizlere hakaret ettiği toplantılardan biri ve en önemlisi bu toplantıdır. (...) B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 40 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- kadarıyla 24 kurucu üye ile kuruluşu gerçekleştirmiştik. Kurucular, bütün Kürdistan illerini ve her görüşte unsurları dengeli olarak temsil edebiliyordu. Bu kuruluş tam bir Kürdistani nitelik taşıyordu. Özellikle kurucuların Kürt ve Kürdistanlı olmaları ilke olarak benimsenmişti. Tam bir ulusal mutabakat ile kuruluş gerçekleştirilmişti. Sol görüştekiler ağırlıkta olmakla birlikte, diğer unsurlarla bir ortak zemin yaratılmıştı. Hazırlanan tüzükle önce Ankara DDKO’nun kuruluşu tamamlandı ve bir dernek binası kiraladık. Burasını, bütün gücümüzle ve istekle, coşkuyla, niteliklerimizin, örgütçülüğümüzün senelerdir başkalarına transfer olan ve adı bile anılmayan yapılarımızla bir güzel döşedik. Diyarbakır’dan küçük kürsü- ler getirdik. Çok iyi olmasını istiyorduk, bu görüntü bize gerekliydi. Ankara’da Kızılay’dan Cebeciye giden yolun Ankara Maarif Koleji’ne yakın yerde, ikinci katta görünür iyi bir yer tutmuştuk. Bütün işlemleri Ümit Fırat yapmış kendi adına binayı kiralamıştı. Büyük bir levha astık. Bir yöne- tim kurulu odası, bir küçük seminer ve toplantı odası, büyük bir salon (ki lokal olarak kullanılıyordu) ve mutfak ile tuvaletten oluşuyordu. Altımızda bir radyocu vardı, iki katlı binaya dışarıdan merdivenle çıkılıyordu. (...) Lokal her gün dolup taşıyordu, çok ahenkli bir durum gözlemleniyordu. Ilk Yönetim Kurulu kurucular adına göreve başlamıştı. Daha sonra genel kurulla bir- likte yeni yönetim kurulu seçilmişti. Ilk dernek Başkanımız Yümnü Budak’tı.12 Türk metropollerindeki üniversitelerde Kürt gençliğinin ve aydınlarının ilk yasal ve bağımsız örgütleri olan DDKO’lar, 1969 yılında önce Ankara ve daha sonra Istanbul’da kuruluşlarını tamamlamışlardı. Biz, yukarıda açıkladığım gibi bir kurulla arkada duruyor, DDKO’nun güncel, eğitim vb. işlerine katılsak bile, genel olarak örgütlenmesi ile uğraşıyorduk. Gizli duran bir örgütlenme komitesi ile DDKO’ları merkezi bir yapılanmaya götürüyorduk. Amacımız bütün Kürdistan çapında bir kuruluş haline gelebilmekti. Ankara’dan sonra Istanbul DDKO’nun da kuruluş çalışmaları hızlandırılmış ve kuruluşu tamamlanmıştı. Ilk başkanlığına da kurucular adına Hikmet Bozçalı13 getirildi. Ardından diğer alanlardaki DDKO’lar hızla kuruluşlarını tamamladılar. 12 Yümnü, aslen Diyarbakır'ın Hazro beylerindendi. Son derece dürüst ve sempatik biriydi. Diyebilirim ki, onu DDKO çevresinde sevmeyen yoktu. Çok mütevaziydi. Fedakar ve aktif çalışmaları ile DDKO'nun kuruluşu ve daha son- raki dönemine büyük katkıları oldu. Bana çok yardımcı oldu. Kurucular adına ilk dönem başkanlık da yaptı. Yargılamalar dönemi cezaevinde hiç tartışmasız tavır koyanlardan biriydi. Cezaevinde de Komün Başkanlığımızı yaptı. Iddianameye Cevap ve Savunmalara imza attı. Mahkemede ve cezaevinde önde vuruştu. Ailesi Diyarbakır'da ve olanakları da olduğu için cezaevine sürekli yardım yapmalarını sağladı. Onu en iyi dost, yoldaş ve arkadaşlığıyla içten anıyorum. Iyi bir insandı, iyi bir yurtseverdi. Çok güvendiğim ve sevdiğim bir insandı. En son 1985 sonrası cezaevin- den çıkışımda karşılaşmış evine gitmiştim. Bazı ailevi sorunları, özellikle Hazro'da kendilerinden alınmak istenen "Devrimci Haraç" nedeniyle rahatsızdı. Onu genç yaşta, 1995 yılında kaybettik. Yümnü'yü uzun uzadıya güler yüzlülüğü, mertliği, yiğitliği vb.. yanları ile yazmak gerekiyor, ama burada olanaklar elvermiyor. Bu duygu ve düşüncelerimi anılara havale ediyorum. Gerek ben ve gerekse onu yakından tanıyan Ümit Fırat, Ihsan Aksoy gibi arkadaşlar herhalde yazarlar. Onun klasında çok az insan var piyasada. (...) 13 Avukat Hikmet Bozçalı ile ilgili kısa bir açıklama yapmak istiyorum. Yukarıda Realite Gazetesi ile ilgili tartışmada DDKO Istanbul başkanı olarak adı geçmişti. Ayrıca, DÖB'le ilgili de adından bahsetmiştik (Deniz ve arkadaşlarının örgütü). Kendisi hayattadır, bazı şeylere tanıklık etmesini bekliyorum. Yukarıda Orhan'ın sunuşunu eleştirmiştim. Evet Hikmet militandı, fedakarca çalıştı. Ben kendisini severim. Ama cezaevine getirildiği zaman çok rahatsızdı, psikolojik olarak sağa sola saldırıyordu. (...) Özellikle Dr. Naci Kutlay ve diğerlerinin kışkırtmaları ile bana saldırıyor- du. Küfürler yağdırıyordu. "Bizi imha ettireceksiniz, savunma yapmayın vb." diyordu. 41 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Ancak sıkıyönetim bu hızı kesti, bizim içeri girmemiz sonrası koordinasyon da bozuldu. Daha sonra da cezaevi yaşamı başladı. DDKO kuruluş dönemi bir takım dış müdahaleler ile karşılaştık. Çok legal davranıyorduk, çok titiz ilişkiler yürütüyorduk. Bütün bilincimiz ve yeteneklerim- izle bu örgütlenmeyi sürdürmeye kararlıydık. Ilk müdahaleler illegal KDP’lerden geldi. Özellikle Ankara’da Sait Elçi (TKDP) yandaşları ve sınırlı da olsa “Şivan” yan- daşları (T-KDP), Istanbul’da ise, büyük oranda “Şivan” yanlısı kurucu üyemiz vardı. Ayrıca Musa Anter’in müdahalelerini de ekleyeyim, onun yanlısı gözüken arkadaşlarımız da vardı.(...) TIP ise, bütün gücüyle bize çelme atmaya çalıştı. Kurucular arasında TIP yanlıları genel olarak Parti içindeki “Doğulu Sosyalistler” ile birlikte hareket edi- yorlardı. Hatta, parti merkezine çağrılarak ikaz edildik, bu aynı zamanda bir tehditti. Bizden DDKO’yu kapatmamız isteniyordu.14 Avrupa kaynaklı müdahaleler de vardı. Bizden bazı unsurların kurucu üye olarak yazılmaları isteniyordu. Ankara Ulus’ta bir otelde yaptığımız görüşmede C. Alemdar bazı unsurları kurucu yapmamız karşılığı maddi destek vaat etti. Bunu kabul etmedik, kurucuların belirlendiğini ve değiştirilemeyeceğini söyledik. C.Alemdar’ın DDKO Dava Dosyasında adı geçiyor. Bir olay da Ankara’dan Istanbul’a gitmekte olan Nezir Şemmikanlı, Ali Beyköylü ve Fevzi Kılıç adındaki arkadaşların baskına uğramaları ve Fevzi’nin öldürülmesidir. Nezir yara almadan kurtuldu, Ali Beyköylü ise ağır yaralandı. Olay Istanbul’daki bir geceye katılmak üzere otobüsle yola çıkan arkadaşların, Düzce’de otobüsün mola vermesi sırasında gerçekleşiyor. Biz Istanbul’da bulunuyorduk, bazı arkadaşlarla birlikte acele olay yerine gittik. Olay DDKO kuruluş dönemi bize bir darbe olmuştu. Nedeni henüz dahi tam bilinmiyor. Ama, olayın etrafa bir korku havası yaydığı kesin. (...) Devam edelim. DDKO kurulduktan sonra ilk olay KDP yanlıları tarafından oldu. Yönetim Kurulu’nun (ikinci yönetim kurulu) yanlış davranmasından kaynaklanmıştı. Bir grup DDKO lokaline gelerek, seminer odası olarak kullandığımız odadaki Lenin’in resmini indirip, yerine Barzani’nin resmini asmışlardı. Bize haber verdiler, DDKO’ya gittiğim zaman gergin bir hava vardı. Ayakta dolaşanlar ve sinirli hareket edenleri teskin ettim. DDKO üyesi olmayanlar da bulunuyordu. Gayet sakin bir biçimde “elbette Barzani’nin resmi de asılabilir” diyerek Lenin’in resmi- ni asıp yanına ve biraz aşağıya da Barzani’nin fotoğrafını astım. Herkesi oturtarak, çay ikram ettik, kısa konuşmalardan sonra durumu sakinleştirdik ve gittiler. Daha sonra Nusret Kılıçarslan ile konuştuk “Bu örgütte hiçbir fedakarlıktan kaçınmaya- cağımızı, ama hiç bir provokasyona da gelmeyeceğimizi, Barzani’nin resmini asmaktan değil, yasal çerçevenin zorlanmasından çekindiğimizi, zaten DDKO’ları kapatmak için fırsat kolladıklarını, bu aşamada polisin şimşeklerini çekmemek gerektiğini vb.’’ anlattık. Nusret ikna olmuştu. 14 Bu konuya Kemal Burkay'ın Anılar Belgeler-Cilt:1, Stockholm, 2001 kitabına verdiğim cevapta değinmiştim. Bak: Mümtaz Kotan, Zorunlu Bir Açıklama, Atina, Ağustos 2002, Sh:6. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 42 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Zaten kurucu üyemizdi. Örgütün kuruluş dönemi amaç ve niteliğimizi iyi biliyor, bizi, özellikle beni de tanıyordu.15 Hayat Yaşar Kaya’yı da bizim yanımıza, “Kürtçülüğe” savurdu.16 Önemli bir olaya geliyorum. DDKO olarak ilk mitingimiz ve saldırı. Ankara'da DDKO Ankara örgütü olarak bir miting ve yürüyüş düzenledik. Bu mi-ting için Dikimevi'ndeki Konservatuar'dan Kurtuluş Meydanı’na yürüyecektik, orada yapıla- cak konuşmalardan sonra dağılacaktık. Hatırladığım kadarıyla tahmini olarak 3500 civarında bir kitle ile pankartlarla yürüyüşe geçtik. Yürüyüş bütün Doğu Illeri Kültür Dernekleri'nin (bir ikisi hariç) ve Istanbul'dan, Diyarbakır'dan gelen sınırlı bazı arkadaşların katılımları ile başladı. Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin önün- den geçerken, fakültenin ana giriş kapısının yola yakın terasından yürüyüşe ateş açıldı. Bu devrimciler o zaman Dev-Genç isimli ve daha sonra THKP-C’nin yönetici kadrosuydu. Çok acı bir olay. Kürtler tarihlerinde ilk kez legal bir kuruluş yapıyor ve Doğu’da Komando zulmüne son, Ötüken dergisinin kışkırtıcı yayınları nedeniyle ırkçılığa ve baskılara karşı, adaletsizliğe karşı yürüyor, protestoda bulunuyorlar. Kürt gençleri ilk olarak ortak bir örgütlülük içinde yürüyüş yapıyorlar, yıllarca bir- likte olduğumuz, onların sorunları için canhıraş çabaladığımız “Devrimci” geçinen dostlarımız ise bu yürüyüşe saldırıyorlar. Hayret bir şey. Hatırladıkça tüylerim diken diken oluyor. Bunun ötesinde ideolojik ve teorik bir şey aranmasına gerek yok, talepler gayet açık ve demokratik, anlayacağınız “anayasal haklar”. Bize ateş açmakla kalmadılar, aleyhimize sloganlarda attılar. Demedikleri kalmadı. Bize “bölücü”, “amerikan uşağı”, “Barzani’nin kuklaları” vb. diyorlardı. Yapılan saldırı sonrası yürüyüş belli bir bölümde bozuldu, tüm korteje yan- sıdı. Ileride yine toparlanarak meydana girdik, ama, kısa sürede dağıldık. Olay son- rası akşam üzeri yüzlerce insan DDKO önünde birikmiş ve bunu yapanlara kahredici sloganlar atıyor, taşkınlık çıkarmak istiyorlardı. Toplanan kitlenin Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne yürümesi isteniyordu, buna izin vermedik. Sorunu diyalog yoluyla ve kendi temel legal duruşumuzun korunması düzeyinde çözmeyi tercih ettik. Biz korkmuyorduk, ama koşullar buydu. Örgütün devam etmesi gerekiyordu. Olaylar yatışmamıştı. Olayın olduğu günün gecesi Dinçer kıraathanesinden bazı arkadaşlar ellerinde sopalar ve ıstakalarla Siyasal’ı basmaya gitmişler, yan sokakta pencereye çıkan Dev-Genç’lilerle ağız dalaşına tutuşmuşlardı. Olmadık küfür- ler ve birbirlerine saldırı ile devam eden olay daha sonra yatışmıştı. Biz olay yerine ulaştığı- mızda yan sokakta kalabalık bir Kürt kitlesi vardı. Arkadaşları yatıştırdık ve geri çe-kildiler.17 15 Nusret Kılıçarslan’la telefonla görüşmek istedim, görüşemedim. (...) Son olarak, Ş. Elçi’nin liderliğini yaptığı, yeni kuru- lan, kısa adı KADEP (Katılımcı Demokrasi Partisi) olan partinin kurucuları arasında ismini gördüm. 16 Yukarıda Yenilginin Sosyalist Teorisyenleri, PKK’nın komiserleri bölümünde Doğu Perinçek ile ilgili açıklamada Yaşar Kaya’ya değinmiştik. (Bak: Yenilginin Izdüşümleri, Sh:306-307, Dipnot/279.) Umarım “2000’e Doğru” dergisindeki röportajın bazı bölümlerindeki olumlu söylemlerine bağlı kalarak ciddi bir özeleştiri verir.(...) Bazı önemli şeyleri açıklar. Özellikle, PKK ile ilgili uluslararası düzeyde açıklanması gerekli ilişkiler var. Her ne kadar böylesi kurumlar, PKK mantığı içinde kül-ufak olduysa da, Yaşar Kaya’nın adı bir ulusal kurumun başında senelerce durdu. Ayrıca, DEP süreci açısından da hem savunulması, hem de ciddi eleştirilmesi gerekir diye düşünüyorum. (...) 17 Daha sonra içeri girip Mahir Çayan ile konuştuk. Orada bulunan Ulaş Bardakçı ve Sinan Cemgil'in tutumları bize karşı olumluydu. Olaya en sert tepki Sinan'dan geldi ve yapılanların yanlış olduğunu belirtti. Sinan son derece dürüst bir insandı. Bu arkadaşlar şimdi hayatta değiller, birlikteliğimiz, mücadele arkadaşlığımız var, anıları önünde saygı ile eğiliyorum. Sinan en iyi arkadaşlarımdan biriydi. Kaçak olduğu bir dönem Malazgirt'te bizim evde bir süre kalmıştı. 43 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Ilk mitingimizde bize karşı gelişen bu tavır beni çok tahrip etti ve üzdü. Hele devrimci gruplardan gelmesi ayrı bir üzüntü kaynağı oldu. Hep bu unsurlar- la birlikte direndiğimiz, dövüştüğümüz mitingler aklıma geldi. Şimdi aynı şeyi onlar bize yapıyorlardı. Kürtlere yapılan bu saldırılar bana çok acı vermişti, hala hatırladığım zaman utanıyorum. (...) Çalışmalarımıza bütün hızıyla devam ettik. Yılmadık, daha önce de belirt- tiğim gibi DDKO'ların ömrü az olmuştu. Tüm olanaksızlıklara rağmen kendi gücümüzle kısa zamanda genişlemiş, büyük bir potansiyel yaratmıştık. Ama, Türk Devrimci Hareketi'nden "bölücülük" damgası yemiştik, toplantılarımızı polis ya da "sağcı"lar değil "devrimciler" basıyor, bize aman vermiyorlardı. Üzerinde olduğu- muz nesnel gerçeklik ve militan duruşumuz DDKO'ların kimseye pabuç bırak- masına imkan vermedi. Tersine metropolleri aşarak Kürdistan'ın birçok yerinde de örgütlenmemiz gerçekleşmişti. Sıkıyönetim ilanı ve askeri müdahale sürecinde DDKO'lar tümüyle kapatılmıştı. Eğer bir süre daha kalabilselerdi, çok kapsamlı bir örgütlenme ve o kadar da kadro transferi sağlayabilecektik. Hemen hemen bütün (birkaçı müstesna) "Doğu" denilen Kürdistan'ın il merkezleri ve hatta kasa- balarında birer DDKO görmek mümkün olabilecekti. Yine de DDKO'lar kendinden sonraki döneme çok yetişmiş kadro aktardılar. Diyebilirim ki, 1974 sonrası Kuzey Kürdistan'da kurulan tüm parti, dernek ve diğer kuruluşların esas kadroları DDKO'lardan çıktı. Bu genellemeden PKK'yı ayrı tutmamız gerekiyor. PKK bu potansiyeli dışlayarak, ama onun zemininde yer edinmiş ve yükselmiştir. Daha sonra da birçok örgütün 1974 sonrası yarattığı kadro ve kitleyi bedava kaparak örgütlenmiştir. (...) 4. Amaç ve Nitelik DDKO'lar tüzüklerinde belirledikleri gibi, “Ileri üretim biçimine geçişin etkin unsuru olan devrimci kültürü” geliştirmeyi önlerine koymuşlardı. Bu aslın- da "Kürt Kültürü"nün geliştirilmesi demekti. Zor bir işti. Ciddi çalışmalar gerek- tiriyordu. Bilimsel olmayı, sabırlı olmayı gerektiriyordu. Buna bağlı olarak "Kürt dili, folkloru, edebiyatı vb."nin de ortaya çıkarılması, geliştirilmesi zorunluydu. Bu amaç, meydana getireceği sonuçlar bakımından Türk milliyetçiliği ve şov- enizminin tam bir saldırı odağıydı, öyle de oldu. Türk "Sol"u ise, kendi "çıkarları" için bu aşamada bilerek ya da bilmeyerek Türk milliyetçiliğinin yanında yerini aldı. Sosyalizmin genel ilkelerinden koparak askeri cunta "hayalleri" ile genç insanların kafalarını doldurmaya başladı. Zaten Kürt sorunu ve onun adına DDKO bu cunta için iyi bir gerekçeydi. Deli divane birçok unsur sokaklarda "bağırıp- çağırıp" koşuşturmaya, ve bunu da "devrimcilik" adına yaptıklarını söylemeye başlamışlardı. Bütün bu güçlere karşı savaşmak, devlet ve onun yandaşları güruh ve kişiler yetmezken, bir de "devrimciler" karşısında savaşmak zordu. Geniş bir cepheyi karşı- mıza almak durumunda kalmıştık. Bir yandan da meşruiyetimizi korumak, amaçlarımızı uzun vadeye yaymak, illegal yapılanmaların aracı olma- mak elbette DDKO için çok çetindi. Ama bu süreci vuruşarak geçmeyi başardık. Kısa sürelik ömrümüzde tüm amaçlarımızı gerçekleştiremezsek de, ileriye dönük B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 44 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- önemli bir zemin yarattık, bunun eksiklerini de daha sonra tamamladık. Ama, bu bizim bütün hayatımızı da aldı.. DDKO'lar kuruluş amacı; “..Türkiye'nin metropol merkezlerindeki üniversite gençliğini belli bir kültür çalışması içine almak, aralarında maddi dayanışmayı kolaylaştırmak, Türkiye'deki ırkçı-şoven ve faşist şartlanmaları kırmak, HALKLARIN KARDEŞÇE VE EŞITÇE YAŞAMALARINI, daha mutlu olmaları yolunda mücadele veren devrimci demokrat kuruluşlar yelpazesinde yerini almak.” olarak belirlenmişti. Bu amaç kapsamı içindeki sözcükler, belli bir kültür olarak Kürt kültürünü, maddi dayanışma olarak Kürt gençlerinin aralarındaki dayanışmayı, ırkçı şoven ve faşist şartlanmışlığı tarihsel sürecin Kürtlere dönük uygulamaları olarak algılayan ve devrimci demokrat yelpazeyi de ulusal demokratik ve sosyalist muhtevanın esas alınması olarak yasal çerçeveye sığdırmıştı. Bu, Kürt gençlerini örgütlemek ve kadrolaştırmak, daha ileri düzeylerdeki mücadele perspektiflerine örgütlü geçirmek demekti. Bu yasal amaca uygun olarak da şunları yapmaya başlamıştı: Teorik ideolojik, kültürel konularda seminerler ve konferanslar düzenle- yerek; özellikle "ULUSLARIN KENDI KADERLERINI TAYIN HAKKI" prensibine Türkiye açısından yeni boyutlar kazandırmayı hedef seçmiştik. Bu da Kürt Ulusunun Kendi Kaderini Kendisinin Tayin Etmesi olarak algılanıyordu. Teorik soyutlamanın somuta indirgenmesi gerekiyordu. “Doğu ve Güneydoğu” yasal ola- rak seçilmiş, aslında Kürdistanı ifade ediyordu. Böylece bu bölgedeki olayları, ırkçılık, faşizm, emperyalizm teorik ifadeleri içinde yorumlamak gerekiyordu. Kürt kültürü ve dili üzerindeki baskıları, giderek Kürt ulusu'nun demokratik tale- plerini ve en önemlisi de bağımsız örgütlenmesini, devletin komando aracılığı ile baskılarını siyasal bir içerikte açıklamaya, somutlaştırmaya çabalıyorduk. Bu konuları büyük tabuları yıkarak ortaya koyduk ve aydınlığa çıkarmış olduk. En azından her Kürdistanlının kendi benliğinin farkına varmasını sağladık. 1959 yılındaki “49’lar” ve 1963 yılındaki “23’ler” olarak anılan Kürt aydın- larının tutuklanmaları ve illegal KDP çalışmaları lokal bazı kıpırdanmalar yarat- mıştı. Bu olaylar bizim da üzerimizde etkiliydi. Onlardan önceki çalışma ve kitle- sel ayaklanmalar da dahil tümünü tarihimizin bir parçası olarak sahiplendik. Ancak, 1938 sonrası hüküm süren sessizlik kitlesel olarak DDKO'larla bozulmuş- tu. Bu, Türk devleti açısından büyük tehlike yaratmıştı. Her türlü komplo ve uygu- lamalara başvurmaya başlamışlardı. Yalnız sessizliği bozmakla kalmadık, önemli kültürel, siyasal ve teorik birikim de yaratılmaya başlandı. Oluşan bu düzeyin ilerideki gelişmelere ışık tutacağı besbelliydi. Tarihin karanlığından bazı sayfalar daha aydınlığa çıkmış ve tartışma gün- demine oturmuştu. Bu olgu ve olayların uluslararası boyutlara da vardırılması gerekiyordu. Özetle, tarihsel birçok haksızlıklar da ortaya çıkarılarak somut tale- plere dönüştürülmüş, mücadele tarihimiz bütünleştirilmeye, savunulmaya, gelişti- rilmeye başlanmıştı. 45 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- 5. Çalışmalar, Yayınlar ve Içerikleri Yayınların içerikleri zaten DDKO'ların çalışmalarındaki boyutları gösteriy- or. Bülten ve bildiriler yoluyla 1,5 yılı bile bulmayan kısa dönemde birçok konuda tartışma sağlanmıştı. Bu yayınlar geniş ve yaygın dağıtılmıştı. Şunu da ekleyeyim, hemen hemen tüm yayınlarımız toplatılmış, haklarında cezai kovuşturmalar açılmıştı. Toplantı ve seminerlerimiz büyük oranda basılmış, yasaklanmıştı. Bilimsel Toplantılar Belli başlı toplantılarımız şu konuları kapsamaktaydı: “Emperyalizm'in Ortadoğu'daki Oyunları, Halk Hareketleri, Halk Kültürü/Burjuva Kültürü, Doğu Toplumlarının Sosyo Ekonomik Durumları, Idealizm/ Materyalizm, Marksizm'e Göre Dil Sorunu vb.”(...) Bu toplantılar geniş katılımlı konferanslar biçiminde yapılmış, hem bizim tarafımızdan hem de DDKO dışından bazı unsurlar tarafından verilmiştir. Toplan- tılar soru cevap biçiminde tartışmalar yapılarak genişletilmiş, sonuçlandırılmıştır. Bu bilimsel toplantılar döneme denk düşen konu ve içerikleri itibariyle yine de polis tarafından sıkı kontrole alınmış, pankart ve afişleri yırtılmış, bazı toplantılar basılmış ya da konuşmalar gizli biçimde kasetlere alınarak ilerideki yargılamalar- da delil olarak sunulmuştur. Yine de büyük bir kararlılık içinde bu faaliyetler sürdürülmüştür. Yayın Faaliyetleri Bu yayın faaliyetlerinin bazılarının kısaca içeriklerini vererek çalışmaların o dönem için neleri ihtiva ettiğini belgelemek gerekiyor. Ayrıca daha geniş olarak ele alınması da mümkündür.18 DDKO Aylık Haber Bülteni 1 (Belge -1) Bu bülten örgütlenme ve eğitime ayrılmış, içeriği özetle şöyle: “Tüzükte belirtildiği üzere, ... bu amaçla eğitim kolunun çalışmaları üç yönde ve fakat iç içe bütünleşerek olacaktır, Üyelerin eğitimi, Başkalarının eğitimi, Bilim kurulunun çalışmaları.” Burada “başkalarının eğitimi” ilginç ve dikkat çekici. Demek ki, DDKO'lar dışındakilerin eğitimini de sorun olarak görüyor ve önemsiyor. Onları birçok şart- lanmışlıktan kurtarmayı amaçlıyor. Ayrıca şu belirleme var: “..halkın dileklerini ve sosyal kültürel yaşantısı hakkında gerçek bilgiler elde etmek, tavırlarımızın halka ters düşmesini engellemek amacı güdülmektedir. 18 DDKO Dava Dosyası, Cilt:1, KOMAL Yayınları 1975, Sh:473-630. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 46 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Bizden istenen dilekler mümkün olduğu ölçüde yerine getirilecek ve halkla bütün- leşme sağlanacaktır.” DDKO'lar gerçekten bu konuda çok başarılı oldular ve Kürt Halkı (Siz Kürt Ulusu anlayın) ile her bakımdan bütünleşebildiler, bunu da bilimsel bir zemine oturttular.. Kitaplık, arşiv ve folklorun birleştirildiği bir eğitim kolunun oluşturulması öngörülmüş.(...) Ayrıca folklor kolu bütün Kürt folklorunu birleştirerek, “Doğu Folklor” ekipleri yerine bir tek ekip, Kürt folklor ekibi oluşturmayı programlamış ve pratiğe geçirmiş. Ortak yanlar bulunarak belli oyunlara indirgenmek suretiyle ve tek elbise ile bu yapılmıştı. Böylece küçük değişiklikle her yöreye ait birçok ekip yerine, ulusal Kürt folklor ekibi önemsenmiş ve bu başarılmıştı. Bütün illerin kültür gecelerine çıkılarak, önemli bir destek de sağlanmış ve beğeni de kazanılmıştır. Ayrıca bu bültende Istanbul ile ilgili bir açıklama da var. “Kuruluşundan bu yana biz, Türkiye'nin son gelişmeler nedeniyle en fazla kaynaşan belli başlı şehirle- rinden Istanbul'da çeşitli gençlik kesimleri içinde rastgele dağılmış olan arkadaş- larımızı bir araya toplamak için gayretler sarf ettik” deniliyor ve Istanbul DDKO'nun dernek binasının açıldığı, bu nedenle Istanbul Beyazıt'taki adresi açıklanıyor.19 * DDKO Aylık Haber Bülteni 2 (Belge -2) Bu bülten yurt ve dünya sorunlarına ayrılmış. Bültende komando zulmü ve Silvan'ın askerler tarafından işgali konu edilerek Silvan'dangelenmektupverilmiş.Sözüedilenmektuptankısabiralıntıalalım: “8.4.1970 tarihinde şafakla beraber Silvan ilçe merkezi Jandarma Ikinci Bölge Komutanlığına bağlı altı helikopter, iki yüz motorlu araç ve donatılmış ikibin jandarma ve komando topçu keşif uçaklarının da desteği ile kuşatılmıştır. Kuşatma harekatı ile birlikte ilçe merkezine giren birlikler, hiçbir arama yetk- isi olmadan aynı gün saat yediye kadar on yedi saat süre ile yüzlerce evi didik didik edilmek suretiyle aramaya tabi tutmuşlar ve yataklarından kaldırılmış erkekler özel kamplara alınarak korkunç işkencelere maruz bırakılmışlardır. Kadınlar ve kızlar evlerinden alınarak jandarma ve polis karakoluna getir- ilmişler ve işkence ile birlikte ağır hakaretlere maruz bırakılmışlardır. Adalet Partisi iktidarı bakanlar kurulunun verdiği tam yetki ile hareket ettiklerini söyleyen komandolar, ne anayasayı ne kanunları tanımamakta, adeta işgal edilmiş düşman topraklarında işgalci kuvvetler gibi davranmaktadırlar”. (...) "..bölgemiz halkını ümitsizliğe ve huzursuzluğa düşüren bu insanlık dışı hareketlerin son bulmasını sağlamak için ıstıraplarımızı yakından bilen siz genç kardeşlerimize seslenmeyi ve bir baskı grubu olarak harekete geçmenizi istemeyi kendimizde bir hak olarak görüyoruz. Görevlerinizi en etkili bir şek- ilde yapacağınız inancıyla gözlerinizden öperiz" de denilmektedir. Ayrıca, mek- tubun altında da "imzalarıyla yüzlerce Silvanlı vatandaş" yazılıdır. 19 Age. Sh:481/485. 47 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Bu kısa alıntı durumu açıklar niteliktedir. Şunu da belirtelim ki, DDKO'lar komando harekatı ile ilgili çok ciddi ve kapsamlı faaliyet yürüttüler. Yine, bültende Doğu Holding, NATO, Kıbrıs ve Israil-Arap Savaşı konuların- da haber ve yazılar var. Dönemi ifade etmesi ve günümüzdeki gelişmelere yakınlığı nedeniyle yukarıdaki başlıklardan da kısa alıntılar alalım. NATO ile ilgili bir alıntı; “...Hükümetin güven oyu müzakerelerinde parti genel başkanları, bir dünya savaşında Doğu Anadolu'nun NATO tarafından savunulmayacağı, kendi kader- ine terk edileceğini belirtmişlerdi. Bu açıklama bizleri ve Türkiye'nin doğusun- da yaşayan insanları düşündürecek kadar bir anlam taşımaktadır. Belirtildiğine göre, Doğu Anadolu atom bombaları ile yok edilse bile NATO bu durumu kendisi için ilgili bir olay olarak görmeyecek, ancak düşman (ona göre) Basra Körfezine yöneleceği zaman müdahale etmeyi anlaşmaya göre kabul etmekte ve garanti vermektedir. Açıklamadan da anlaşılacağı gibi, NATO Orta ve Batı Anadolu'yu bir saldırıya karşı korumak için garanti vermekte, fakat Doğu Anadolu için garantiden öteye yardım edemeyeceğini de belirtmektedir. Yani, NATO Türkiye'nin bütünlüğü içinde kendi amaçlarına uygun olarak böl- geler ayırmaktadır. NATO'nun bu ayrımını iktidar kabul ederek antlaşmayı imzalamıştır. Muhalefet partileri iktidarın Doğu Anadolu'yu gözden çıkarmış olmasını tenkit etmek için bu konuyu meclise getirmişlerdir”. (...) “Doğu Holding” ile ilgili alıntı; “Olayları sıralamak gerekirse Doğu Anadolu'da demokrasinin şekil şartları Batı'dakinin tersine gerçekleşmediği, Doğulu iş adamlarının ticaret, seyahat ve konuşma, düşünce hürriyetleri de bir türlü gerçekleşemediğinden, Doğulu iş adamı sermayesiyle birlikte Batı Anadolu'ya kaçmıştır. Kapitalist düzende, ser- mayesinin arkasında iş gücü de batıya kaymış, zaten üretici olmaktan çıkan Doğu halkı da iktisadi bir çöküntünün içine yuvarlanmıştır”. Çalışmalar olarak, 26 Nisan 1970'te Ankara ve 3 Mayıs 1970'te de Istanbul DDKO genel kurullarının yapılacağı ve bu toplantılarda ortak bir "Karar Tasarısı" kabul edileceği belirtiliyor. Bir not da var: “Bu tasarı ilerdeki stratejiye bir ön çalışma olacaktır” denilmiş. Silvan'daki komando olayları ile ilgili 8 arkadaşımızın alana gidişleri, birçok kuruluşla ortak yayınlanmış bildiriden 10.000 adet de bunlarla yollandığı ve dağıtıma sokulacağı, ayrıca 6.000 afişin gönderildiği açıklanıyor. Afişlerin Ankara ve Istanbul'da asılması sırasında 9 arkadaşımızın tutuklandığı, sonra serbest bırakıldıkları da haberler arasındadır. Ankara ve Istanbul'da bir basın toplantısı yapıldığı, ancak basının bununla hiç ilgilenmediği de açıklanmış. Önemli bir çalışma da bazı kuruluşlarla birlikte 25 maddelik bir eylem planının çıkarıldığı ve bunun açıklandığı, ayrıca alandan gelen arkadaşların veri- leriyle, getirecekleri fotoğraflarla yeni bir raporun açıklanacağı, bir serginin açıla- cağı da belirtiliyor.. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 48 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Bu bülten TC. Anayasası'nın 14. Maddesi (kişi dokunulmazlığı ile ilgili) ve 125. Maddesi'nin açıklanması ile bitiyor. Bu madde “kanunsuz emir” ile ilgilidir.20 .......... ..........(21) * DDKO Yayın Bülteni 6 (Belge -6) 16 Ekim 1970 tarihinde Ankara ve Istanbul DDKO'lara yapılan baskınlar ve 26 kişinin tutuklanması ile ilgili kamuoyuna açıklanmış bildiriyi özetliyor bülten. Bu unsurların evlerinin, iş yerlerinin basılarak, düzmece bilgi ve belgelerle tutuk- lanmaları sağlanarak, kamu oyuna "Kürtçü ve komünistler” olarak gösterilip dönemin bunalımının gizlenmeye çalışıldığı belirtilmiş. “Amaç halkların kurtuluşu uğruna mücadele eden örgüt ve kişileri susturmaktır. Fakat bunu başaramaya- caklardır” denilerek, bu konudaki basın toplantısında tutuklamaların, DDKO ve Dev-Genç'e yapılan baskıların kınandığı aktarılıyor.22 Bülten daha sonra, Beytüşşebap'taki olayları açıklamış. “Bravo kaymakam tanrı seni korusun. Arzu ederseniz size bol miktarda D.D.T, yağlı urba, cop ve de S.S. kıtaları gönderelim. Ama şunu da unutma: bu memleket ne senin ne de ağa babalarının harası değil” denilerek, daha sonra kay- makamın uygulamaları şöyle açıklanmış: “..Jandarmalarla beraber PUROSAN köyünü basmak üzere giden kaymakam, mısır tarlasını temizleyen vatandaşı VUR emriyle öldürtmüştür. (...) Jandarma elbisesi giyerek köy baskınlarına çıkan kay- makam, HEMKAN köyünü kuşatmış, silah sesleri üzerine şaşırıp, elindeki av tüfeğiyle evinden dışarı çıkan bir köylü kurşunlara hedef olmuş, öldürülmüştür. Soruyoruz: Beytüşşebap'ta kaymakam mı var, yoksa eşkıya çete reisi mi?”. Yayında önemli bir konuya parmak basılmış. O da nüfus sayımı. Yıllardır kendi başlarına yapılan ve sonuçlandırılan bu olguya ilk tepki DDKO'lardan gelmiş- tir. Bülten, olayı “amacından saptırılan nüfus sayımı” olarak açıklamış. 25 Ekim 1970'teki nüfus sayımıyla ilgili özetle şunlar söyleniyor: “Bingöl'ün Genç ilçesinden Recep Bilgin DDKO'ya gönderdiği mektupta; Sayım öncesi kursiyerleri eğitmek için açılan kurslarda, ilgililer sayımın nasıl yapıla- cağını anlatırken, 'Ana dil bilaistisna Türkçe'dir' demişlerdi. Böylece tek kelime bilmeyen bölge halkı Türkçe konuşuyor gösterilecektir (abç). Istanbul Beyazıt'tan bir örnek, sayım için eğitim veren bir müfettiş ana dil sorununda, herkesin ana dili doğru yazılacak, Rumların Rumca, Ermenilerin Ermenice, fakat ana dili Kürtçe olanlarınki ise Türkçe yazılacak. Itiraz üzerine 'Bu bakan- lığın emridir' demiş, sayım memurlarının tartışması üzerine salonu terk etmek zorunda kalmıştır”.(abç) 20 Daha geniş bilgi ve 2 No'lu bülten için bak: age. Sh: 487-496. 21 Belge niteliğinde olan 3,4,5 nolu Haber Bültenleri, metnin kısaltılması amacıyla tarafımızdan çıkarlmıştır. (BÎR dergisi editörü). 22 5 No'lu Bülten için bak: age. Sh: 521-531. 49 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Bülten şu yorumu yapmış, “oysa başta Diyarbakır, Siirt illerinde birçok sayım memuru tercüman istemiştir. Bu nedenle Kürtçe bilen sayım memurlarına ağırlık verildiği gözlenmiştir. Bir de sayım cetvelleri kurşun kalemle doldurulmuş- tur”. Bütün bunlar karşısında “bu sayım doğruyu yansıtır mı?” diye sorulmuş! Cumhurbaşkanı Sunay'ın “Doğu”daki gezisi haber yapılmış. Sunay'ın özel- likle komando harekatı yapılmış yerlerde dolaştığı belirtilerek, “Türkçe niye konuşmuyorsunuz” sitemleri yağdırdığı açıklanmış. Halk karşılamayı protesto ederek gitmemiş, örneğin Ergani'de memurlar dışında kimsenin karşılamaya gelmediğini gören Sunay belediye başkanına, “böyle Cumhurbaşkanı karşılanır mı?” diye çıkışmıştır. Siirt'te ise “Biz Türküz” pankartlarıyla karşılamanın yapıl- masına bültende özellikle dikkat çekilmektedir! Bu yayında önemli bir konu da TIP 4. Büyük Kongresi kararıdır. Bu karar tasarısını bültenden olduğu gibi aktarmak istiyorum. “Türkiye Işçi Partisi 4. Büyük Kongresi, Türkiye'nin Doğu'sunda Kürt halkının yaşamakta olduğunu, Kürt halkı üzerin- de, baştan beri, hakim sınıfların faşist iktidarlarının, zaman zaman kanlı zulüm hareketleri niteliğine bürünen baskı, terör ve asimilasyon politikası uygu- ladıklarını; Kürt halkının yaşadığı bölgenin, Türkiye'nin öteki bölgelerine oranla geri kalmış olmasının temel nedenlerinden birinin kapitalizmin eşitsiz gelişme kanununa ek olarak, bu bölgedeki Kürt halkının yaşadığı gerçeğini göz önüne alan hakim sınıf iktidarlarının güttükleri ekonomik ve sosyal politikanın bir sonucu olduğunu; Bu nedenle 'Doğu Sorunu'nu bir bölgesel kalkınma sorunu olarak ele almanın, hakim sınıf iktidarlarının şoven-milliyetçi görüşlerinin ve tutumunun bir uzan- tısından başka bir şey olmadığını; Kürt halkının Anayasal vatandaşlık haklarını kullanmak ve diğer tüm demokratik özlem ve isteklerini gerçekleştirmek yolundaki mücadelesinin, bütün anti demokratik, faşist baskıcı şoven-milliyetçi akımların amansız düş- manı olan partimiz tarafından desteklenmesinin olağan ve zorunlu bir devrim- ci görev olduğunu; Kürt halkının gelişen demokratik özlem ve isteklerini ifade ve gerçekleştirme mücadelesi ile işçi sınıfının ve onun öncü örgütü partimizin öncülüğünde yürütülen sosyalist devrim mücadelesini tek devrimci dalga halinde bütün- leştirmek için Kürt ve Türk sosyalistlerinin parti içinde omuz omuza çalışma- larının gerektiğini; Kürt halkına karşı uygulanan ırkçı-milliyetçi şoven burjuva ideolojisinin, par- tili-ler, sosyalistler ve bütün işçi ve diğer emekçi yığınlar arasında yerle bir edilmesini sağlamanın, partinin ideolojik mücadelesinin ve gelişmesinin temel ve devamlı bir davası olduğunu; Partinin, Kürt sorununa, işçi sınıfının sosyalist devrim mücadelesinin gerek- leri açısından baktığını kabul ve ilan eder.” Bu karar tasarısı üzerinde kısaca durmak gerekiyor, onun için olduğu gibi B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 50 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- aktardım. Tarihsel süreç bakımından son derece önemlidir. Birincisi, bu tasarı DDKO'nun çalışmalarının bir sonucuydu. Parti genel kurulu için “Doğulu” delegeliklerin hemen hemen tümünü çalışmalarımızla, parti yerel kon- grelerine ağırlık koyarak ele geçirmiştik. Buna elbette karşı olan ya da çekimser duran az sayıda delege arkadaşımız da vardı. Tasarı, 3 karşı ve bir çekimser oya karşın, Kongreye “Doğu”lu delegelerin ortak tasarısı olarak sunulmuş, DDKO Tasarısı diğer tasarılarla bir- likte ele alınarak “HALKLAR TASARISI” olarak çıkmıştı. Ikincisi, bu karar tasarısı diğer taslaklar geri çekilerek, DDKO taslağına bazı eklemeler yapılarak son haline getirilmişti. Bize de, Ankara Merkez Kapalı Cezaevi'ne tasarı ve son hali ulaştırılmıştı. Bu tasarının hazırlanmasında DKKO Merkez yönetici unsurlarının çabaları dışında, DDKO ile ilişkili olmamakla birlik- te O. Kotan, Z. Şahin vb.. “Şivan” (T-deKDP) yanlıları olarak bilinen bazı arka- daşların katkılarını da burada belirtmek istiyorum. Üçüncüsü, bu taslak TIP için ve o dönemi ifade etmesi bakımından çok önemlidir. “Sol” ve “Sosyalistler” bu kararlara yine ters davrandılar ve karşı çık- tılar. Anayasa Mahkemesi de bu karar nedeniyle TIP'i kapattı. Bizim hukuki duru- mumuz da ağırlaştı, yargılanmalarımızda bu Halklar Tasarısı delil olarak tartışıldı. Dördüncüsü, bugünkü programlar ve legal çalışmalardaki önerilerin çok ilerisindeki bu kararları ve dolayısıyla TIP'i belirtmemiz gerekiyor. Türkiye'de yasal olarak 30 yıl sonra bile çok gerilerde programlara dönüldüğü dikkate alınır- sa, o dönem için bu tasarının önemi anlaşılır. Beşincisi, DDKO Karar Taslağı'na “Doğu Delegeleri”nin toplantısında karşı çıkanlardan biri Kemal Burkay olmuş, T. Ziya Ekinci de çekimser kalmıştı. Genel Kurul'da tasarının son hali oylanırken de çekimser kalmışlardı. (...) Bültenin sonunda, sözüm ona gazeteci Necmi Onur'un, “Dağların ardında neler oluyor” ana başlıklı seri röportajı değerlendiriliyor. Bu röportajı da özetle- meye çalışacağım. Ciddiye alındığı için değil, dönemi ifade ettiği için. Röportaj tam da DDKO'larla ilgili operasyonların, komando harekatının sürdürüldüğü dönemlere denk düşüyor. Röportajda göze çarpan konuları DDKO yayını şöyle sıralamış; “1. Kürt halkı kendisini var eden unsurlardan arındırılmalı, eritilmeli ortadan kaldırılmalı imiş.. 2. Gelişmekte olan Kürt dili utanç verici bir durummuş, bu gelişim engellen- meli imiş.. (bir zamanki Takrir-i Sükûn kanunu gibi) 3. Komando aslında bir cinayet alayı gibi doğuyu taramış, yıkmı/ kırmış, zul- metmiştir. Ama bu doğuya özgürlük ve huzur bağışlamışmış.. 4. Irak'taki Kürt Ihtilalini başarıyla yürüten lider Barzani, aslında sosyal alanda tutucu, politikada pragmatist, cahil bir din sömürücüsü imiş.. 5. Doğu halkı hippilerden daha aşağılık bir ahlak buhranı içinde imiş. Kadınların namussuzluğu olağan karşılanıyormuş. (YUH be) Cinayetler, 'ya et, ya ot, ya da it' yüzünden oluyormuş”. 51 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Alçakça iftiralarla donatılan ve basın ahlak yasasına uymayı taahhüt eden bir gazetede yayınlanan yazıların ana hatları bu ve buna benzer konuları kap- samaktadır. Nemci bey bu yazılarında: Hem Kürt halkından, Kürt tehlikesin- den, Kürtçülükten söz edip; hem de Kürtlerin Türk olduğunu iddia eden bir takım beyinsiz maskaranın bu bariz çelişkilerine de övünerek yer vermekten geri kalmamıştır. Bültenimizin sayfa adedini göz önüne alarak Necmi'nin incilerinden yalnızca bir kaçını almakla yetineceğiz: - Karşı görünen dağlarda Barzani'nin askerleri dolaşıyor. Görmeden bildiğimiz bu.. Ve Türkiye'de 7 milyon Kürt var resmi rakamlara göre, konumuz Kürtçülük.. - Sağa kulak veriyorsun Kürtçe. Sola doğru eğiliyorsunuz Kürtçe. Arkanızı din- liyorsunuz Kürtçe. Önümüzden bir ses geliyor Kürtçe. Ve hepsinin nüfus cüz- danında Türk yazılı. - Hökümatı biz bunca yaşa geldig, askerlikten başga, bide cendermeden başga, bide tahsildardan başga bilmedig. Tarla sıçanı her gün yanımızda. Tarla sıçanı bize hökümattan daha yakın. - Şimdi söyleyiniz bakalım, tarla sıçanı ile ortaklaşa toplumdaki insanlarda, yöneticiler kadrosuna ve bugünkü düzene karşı ebedi saygı aramak mantık yolunun bir durağı olabilir mi? - Hakkari'den Van'a, oradan da Ağrı'ya doğru yollardayım. Yollar ki ne yollar, kenarlarında köyler ki ne köyler. Insanların topraktan farkı yok. - Bir kırmızı minibüse bindim. Türkiye'nin bir ilinde değilim şunu bilesiniz. Minibüste bir yabancıyım. Herkes Kürtçe konuşuyor. Selam bile Kürtçe. - Doğunun bazı kesimlerinde geniş bir ahlak anlayışı var. Istanbul sokakların- da dolaşan hippilerden daha geniş desem yalan sayılmaz. - Buralarda kadın için adam öldürülmez. - Ya atına, ya itine sataşmıştır, ya otuna el uzatmıştır, ya tavuğuna kışt demiştir. - Nemrutun eteklerinde çıktı karşımıza görevliler (jandarmalar). Türkiye'de olmanız ne kelime, sanırsınız ki bir milletin elinde esirsiniz. - Komandonun doğu illerinde büyük bir arama tarama faaliyetine girişeceği haberi bölgedeki Türkçe bilmeyen (!) halk tarafından bir ay önceden bilinmek- te imiş.. Acaba kuşlar mı şakıdı dersiniz. Iri kuşlar kocaman kuşlar. Ankara'da beslenip büyüyen. Ve besle kargayı oysun gözünü sözündeki yargıyı yalancı çıkarmamak için yetiştirilen kuşlar mı?”. (...)23 .........(24) 6. Doğu Mitingleri ve Göç Olayı Önemli bir çalışma olarak Doğu Mitinglerinden de söz etmek gerekiyor. Diğer çalışmalara yeri geldiğinde değinmek üzere şimdi bu mitinglere kısaca bir göz atalım. 23 6 No'lu Bülten için bak: age. Sh:533-544. 24 Belge niteliğinde olan 7,8,9 nolu Haber Bültenleri, metnin kısaltılması amacıyla tarafımızdan çıkarlmıştır. (BÎR dergisi editörü). B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 52 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- 1967 yılında başlayan ve 1969 yılına kadar devam eden “DOĞU MITING- LERI” nin kendi kuruluşundan sonraya rastlayanlarını DDKO'lar yönetmiş ve yön- lendirmiştir. Daha öncekiler de ise, birçok üyemiz, kurucu üyemiz ve diğer arkadaşlarımız bulunmuşlardır. Şunu belirteyim ki, TIP ve TKDP'ler bu miting- lerin oluşması ve yönlendirilmesinde etkindiler. Son mitingler daha geniş bir potansiyel ile gerçekleştirilmiştir. Çünkü DDKO'lar tabanlarında legal olarak her iki TKDP üye, sempatizanları ve TIP yan- lılarını da barındırıyordu. TIP'in egemenliği daha fazlaydı. Bu konuları yukarıda yer yer açıklamıştım. (...) 1969 yılındaki mitingler DDKO'nun kuruluş dönemine denk düşmektedir. 16.2.1969 Gaziantep “Emperyalizme Karşı Savaş” Mitingi, 22.2.1969 Malatya “Işsizlik, Açlık ve Emperyalizme Karşı Savaş” Mitingi, 17.3.1969 Diyarbakır “Hürriyet ve Anayasa Nizamını Koruma Kanunu Tasarısını Protesto” Mitingi, 19.4.1969 Ağrı “Işsizliğe Karşı Savaş” Mitingi DDKO'ların kuruluş dönem- lerinde gerçekleştirilen mitinglerdir. Daha çok TIP ağırlıklı olan bu mitinglere DDKO üyeleri de aktif katılmışlardır. Bu mitingler sonrası bilinçlenme hızlanmıştır. Miting ve yürüyüşler Kürdistan'ın geri kalmışlığını öne çıkarmakla birlikte, etnik farklılıkları da gün- deme taşımışlardır. Bundan maksat ise, Kürt ulusunun durumudur. Ilk embriyon- ları olarak kabul edilmelidir. Bu mitinglerde “Doğulu Aydınların” doğru ve gerçek taleplerine “Doğu'daki Insanlar Çingenelerle Çiftleştirilmeli” ya da yerlerinden yurtlarından “Kovulmalı” gibi çok ilkel önermelerle karşı çıkılmıştır. Türk “Sol”u ve “Sosyalistleri”nin bir bölüğü de bu önermelere katılmışlardır. Demokrat geçi- nen birçok Türk aydını bu mücadelede devletin programı ile üst üste düşen bir anlayışla bize tavır takınmışlardır. Bunlardan bazılarını yukarıda açıklamıştık. Bu ırkçı ve şoven anlayışın kasıtlı, tahrikçi tavırları MIT ve polisin adım adım “Doğulu Gençlerin” peşine düşmesine yol açmıştır. Hapishane yolları açılmış, o günden bu yana da hapishanelerden bir türlü çıkamadığımız bir mücadele kendini dayatmış ve biçimlenmiştir. “Kürtçülük yapmak” artık ceza- landırılmak için yeterli bir sebep olabilmiştir. Oysa, “DOĞU MITINGLERI” en başta, toplumunun ve çağının sorumluluğunu taşıyan aydınların daha da bilinçlenmelerini yaratmıştır. Mitinglerdeki sloganlar kitlelere yayılarak, aydınlarla kitlelerin diyalogu gerçekleşmiştir. Bu mitingler, Kürdistan'daki uyanışın ve dayanışmanın en güzel örneklerini oluşturmuştur. DDKO'nunkuruluşundanöncegerçekleştirilen1967mitingleriileilgili15kişi,Ankara 1. Ağır Ceza Mahkemesinde yargılanmaları sonrası beraat etmişlerdir. Soruşturmalar ise devametmiştir.DDKO'larınkuruluşundansonraiseDDKO'nundüzenlediği17.7.1969Suruç, 27.7.1969 Hilvan, 2.8.1969 Varto, 2.8.1969 Siverek, 24.8.1969 Lice Mitingleri hakkında ise soruşturma bile açılmamıştır. Bu sözünü ettiğim mitinglerde, o günler gündemi dolduran “Anayasayı ve Temel Hak ve Hürri- yetleri Koruna Kanun Tasarısı” kitleler düzeyinde geniş biçimdeteşhiredilmiştir.25 25 Daha geniş bilgi için bak: Ismail Beşikçi, Doğu Mitingleri'nin Analizi (1967), Yurt Kitap Yayın, Ankara, Mart 1992. 53 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Doğu Mitingleri’nde şu temel olgular protesto edilmiştir: “Kürdistan'daki işbirlikçilerin emperyalist ve sömürgecilerle birlikte Kürt halkını sömürdükleri, halkımızın aç ve çaresiz olduğu, TC hükümetlerinin 3 kez uyguladığı sürgün ve mecburi iskan siyasetinin şoven yapısı, Bölgenin geri bırakılmışlığı yanında, etnik ayrıcalığın temel bir sorun olduğu gibi sorunlar gündemleştirilmeye çalışılmıştır” Burada bir parantez açarak, mitinglerin sonuçları bakımından özellikle Kürdistan'daki GÖÇ dalgası ile ilgili kısa bazı açıklamalar yapmak gerekiyor. Yukarıda Göç olayına değinmiştik. (Bak: dipnot 9. Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh: 30 ) Son savaş nedeniyle özellikle batıdaki büyük merkezlere yığılan milyonlarca insanımız,göçdalgasınedeniyleağırkoşullaravedevletinbaskılarınamaruzbırakılmışlardır. Bu aynı zamanda binlerce köyün boşaltılması ve küçük kasabalardan güvenlik nedeniyle iş bulmakiçinKürdistan'ınbüyükkentlerineiçgöçüdeiçeriyor. Devletin göç üzerinde sistemli programları ve baskıları vardır. Bu hem iç göçü hem dış göçü hızlandırmıştır. Bunun temel nedeni savaşta köylük alanların lojistik desteğini mücadeleden kesmek, mücadeleye insan unsurunun katılımını engellemek, köylük alanları yakıp yıkarak, yollar açmak, araçların kolay her yere ulaş- masını sağlamak, helikopterlerin rahat inip kalkmasını sağlayan pistler oluşturmak yanında, yasal çerçevede sistemli bir baskı da görülmektedir. Bu konuda tarihsel bakımdan cumhuriyetin ilanından öncelere dayanan uygulamalar ve politikalar var. Osmanlılar döneminden itibaren Kürdistan'da asimilasyon ve jenosit amaçlı göç dal- galarıgerçekleşmiş,dışarıdangetirilip yerleştirilengruplarla birkarmaşıklık yaratılmıştır. Bir örnekverirsek;HalifeMehmetV.Reşatdönemihazırlananbirkanunname,çokcidditedbir- lerönermiş.Buanlayışainsanınşaşmamasımümkündeğil.Kararnameyegöre;“Kürtleryurt- larından atılacak, Türk illerine gönderilecek, Türk köylerine orada yaşayan nüfusun %5'ini geçmeyen oranda dağıtılacaklardı”. “Kürtlerle Kürdistan halkı arasındaki ilişkiler kesinlikle yasaklanacaktı”.“Kayıtlar700binKürdünyurtlarındankoparıldığınıgöstermektedir”. “Büyük savaşta Toros dağlarından geçmiş olanlar, üst üste yığılmış insan- ları görmüşlerdir. Bu insanlar da yurtlarından kovulan, açlık, soğuk ve hastalıktan ölen Kürtlerdi”. Ermenilerin katliamı ve diğer uluslara yapılanlar ile Kürtlerin sürgünü birlikte uygulanmıştır.26 Göç olayını “Kürdistan'da vahim bir olgu” olarak gören ve “Kürdistanlı tüm güçleri konu ile ilgili çalışmalar yapmaya davet ediyorum” diyen Dersimli Ali'nin önerisini de eklemek gerekiyor.27 Göç olayını Türkiye'nin iç sorunu gören ve Türkiye'nin batı bölgelerine göçü iç göç sayan anlayışlar da var. Bunlara katılmak mümkün değil. Avrupa 26 Yukarıdaki alıntılar Xoybûn örgütü yayınından alınmıştır. 1925 Şeyh Sait adıyla anılan direnmeyi konu alan bir broşürdür. Ingilizce'den Türkçe'ye Bavê Bêrivan tarafından çevrilmiştir. Nakleden: Kürdistan Press, Türkiye'de Kürtlerin Kırımı, Sayı:34, Sh:10, Nisan 1988. 27 Bak: Kürdistan Press, Sayı:39, Sh:5, Haziran 1988. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 54 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- ülkelerine gidişleri dış göç sayıp, Türkiye'nin batı bölgelerine gönderilmeleri iç göç saymak yanlıştır. Bu da dış göçtür ve nedenleri belirtilse de zora dayanan yanını unutmamak gerekir. Tarihsel süreç bunu gösteriyor.28 Göçün Kürdistan açısından ülke olarak ele alınması, esas amacını açıklamak ve sonuçlar çıkarmak bakımından gereklidir. Bunun gibi genel kavramlarla M. Ali Aslan da Kürt Mülteciler üzerine bir kitap yazmış,29 ancak bununla neyi amaçladığı ve ne anlatmak istediği pek belli değil. Bu nedenle adı geçen kitabı tartışmak gereksiz. Özellikle Avrupa'daki mülte- cileri almış, bunu da göç saymıyor, nedenlerini ve sonuçlarını da tartışmıyor. Türkiye'nin batı bölgelerini ise hiç önemsememiş, sanki Avrupa'dan bir farkı var- mış gibi ele almış. O da Türkiye'yi ülke görmektedir. Göç olayının Kürdistan açısından tarihsel süreç bakımından önemi var, şimdi de var. Birçok nedene dayalı zoraki göç her zaman yaşandı. Özellikle batı bölgelerine sürülenlerin çoğunluğu geri dönmedi, dönenler ise birçok rahatsızlığı birlikte getirdiler. Sosyo-ekonomik, pedagojik, psikolojik, sosyolojik, ekonomik temel tahribatlar yaşadığımız bu olayı incelemek gerekiyor. Şimdi de ulus olarak yine birçok rahatsızlıklarla böylesi olayları yaşıyoruz. Istanbul'da 4 milyonu aşan Kürt nüfusu var ve bu kitle aç, sefil halde, tiner, fuhuş vb. hastalıklar edinmişler, asimile olmuşlardır. Bunlar ülkeye geri döndüklerinde önemli sorun olacaklardır. Büyük bir sağlık politikasına ihtiyaç gösterecek, rehabilitasyonu önemli bir sorun haline getirecektir. Bunların tersine Avrupa'dakilerin asimilasyonu ve rahatsızlık- ları mülteciliğin genel sorunları dışında daha azdır. Ismail Beşikçi de bu konuda önemli bir inceleme yaptı, bunu da belirtmek gerekiyor.30 Esas önemli olan da Kürtlerin zorla iskan edilmeleridir. Böylece ağır bir jenosit ve asimilasyon yaşayarak, kendi benliklerini yitirip, ulusal bütünlük- ten koparılmaya çalışılmışlardır. Bu uygulamalarda TC başarı da sağlamıştır. Ayaklanmalar sırasında birçok insan niteliklerine bakılmaksızın batı bölgelerinde zorla iskana tabi tutulmuşlardır. Bu da dış bir göçtür. Altını kalınca çiziyorum. Başa dönersek, mitinglere halkın ilgisinin çok fazla olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca DDKO'lar metropollerde de benzeri miting ve gösteriler düzenlemişlerdir. Bu gösteriler ve mitinglerbirazolsunKürtlerinvarlıklarınıayaktatutabilen,ayrıbir 28 Refik Karakoç, Türkiye'de Göç, Ronahi gazetesi, Şubat 1996. 29 M.Ali Aslan, Kürt Mülteciler, Demokrasi Yayınları, Ankara, Kasım 1988. M. Ali Aslan'ı çok önceden tanıyorum. O da yukarıda açıkladığım “Doğulu sosyalistler” ekolünün içindeydi. 1967 yılında yine mitinglerle ilgili olarak adı geçiy- or, gelişmeler içinde Ankara'da Yeni Akış adlı bir dergi çıkardı. Kendisi ile birlikte Abbas Izol tutuklandılar. Abbas Siverekliydi. Yargılama sonucu beraat ettiler. Bu dergi de Kürt hareketi açısından önemli bir aşamaya tekabül ediy- or. Şu an arşivde elimizde bulunmuyor, Türkiye'de 1975/80 dönemi Rizgarî arşivinde kaldı (...) Abbas Izol'un vefat ettiğini öğrendim. Kendisi ile yakın arkadaşlığımız vardı,saygı ile anıyorum. TIP yanlısı idi, DDKO'lara pek yanaşmadı ama karşı da olmadı. M. Ali Aslan Ankara Uzun Otel'de kaldığı sıralar Şivan ile de görüşüyordu, örgütsel ilişkisinin olup olmadığını bilmiyorum. Ancak, TIP genel başkanı olduktan kısa bir süre sonra görevinden istifa etti. Söylentilere göre Genel Kurmaya götürülüp tehdit edildiği için görevi bırakmış. Bu çekilişinin gerekçesini de açıklamadı, hala net olarak bilmiyoruz. TIP' teki karmaşa içinde Aybar/Boran gruplarının çatışmasında yönetime gelmişti ve parti çevrelerinde Aybar'cı olarak biliniyordu. Eğer çalışsaydı bazı şeyleri kotarırdı diye düşünüyorum. Iyi ve çalışkan biriydi. (...) Ayrıca TIP' teki çalışmalarımızda, özellikle Erzurum il örgütlenmesinde birlikteydik, bizim otelde rehin kalmamız olayında yardımları olmuştu, kendisi de çok zorluk çekmişti.(...) 30 Ismail Beşikçi, Kürtlerin Mecburi Iskanı, Komal Yayınları, 1977, Istanbul. 55 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- topluluk olduğunu sunan olgular yaratabilmişlerdir. Şunu da eklemek gerekiyor, daha önce eğlence türünden ve para kazanma amaçlı Doğu kültür derneklerinin düzenledikleri gecelere de müdahale edilmiş, DDKO'nun denetimine alınarak, amaç ve niteliğimiz çerçevesinde tasarlanan gecelere dönüştürülmesi sağlan- mıştır. Bu geceler metropollerde bulunan kendi iradesi ya da zorla gelmiş Kürdistanlıların asimile edilmelerinin başka bir yoluydu. Ülke temelinden soyut- lanmaya çalışılan, Türkiye'nin genel durumu içinde bir kabullendirmeydi aynı zaman- da. Bu müdahalemiz nedeniyle, “Doğulu Gençlere Yardım Dernekleri” kurularak, hem eski gecelerin yenilenmesi, hem de DDKO'ların gelişmesi engellenmeye çalışılmıştır. Ancak, DDKO'ların gelişmesi engellenememiştir. O yoz geceler, salonlardan halkın düzeyine indirgenebilmiş, miting ve gösterilerle de bütünleşerek bir anlam ifade etm- eye başlamıştır. Günümüzde de bunun geliştiği somut durumlara kaynaklık eden bir temel oluşturulmuştur. Halkın düzeyine çekilebilmiştir. 7. Komando Harekatı ve Sonuçları Kürt ulusunun gelişen ulusal demokratik mücadelesi engellenmek isteniy- ordu. Başta halkı sindirmek ve aydınları kitleden soyutlamak için baskılar yoğun- laştırılmıştı, bunun başında da “Doğu ve Güneydoğu” bölgeleri olarak adlandırılan Kürdistan'da yoğun bir komando harekatı başlatılmıştı. Yukarıda haber ve yorum- larda bu konuda bilgiler vermiştik. Komando harekatının mevzi bir baskı ya da saldırı olmadığı kesindi. Bütün Kürdistan çapında bir saldırı ve bu da alışılmış jan- darma aracılığı ile değil, özel yetiştirilmiş komandolar tarafından bütün teknik, gelişmiş araçlarla yapılmaktaydı. Şehir, köy, kasaba ve diğer yerleşim birimleri ayırt edilmeden motorlu araçlarla, helikopterlerle kuşatılmakta, yoğun işkenceler yapılmaktaydı. Kadın ve erkekler çırılçıplak soyundurularak, erkeklerin cinsiyet uzuv-larına ipler bağlanıyor, bunlar kadınların ellerine verilerek gün boyunca köy ya da kasaba merkezlerinde dolaştırılıyordu. Dersim’den sonra uygulanan en kap- samlı insanlık dışı ve onur kırıcı görüntüler tüyler ürpertiyordu. Insanlara hayvan pisliği yediriliyor vb. Bu işkence, baskı ve kötü muamele sonucunda birçok insanımız ha-yatını kaybetmiş ya da sakat kalmıştı. DDKO'lar, uygulamalar karşısında birçok üyesini “Doğu ve Güney doğu” olarak adlandırdıkları bölgeye, yani Kürdistan'a göndermişti. Olaylarla ilgili gerek- li araştırma yapılmış, gelen mektup ve bilgileri de katarak, zarar görenlerin, ölen ya da sakat kalanların bütün bilgi ve belgelerin en geniş biçimde toplanması başarılmıştı. Daha sonra bu bilgi ve belgeler değerlendirilip, olay gerekli biçimde teşhir edilmişti. Böylece önemli bir kamuoyu yaratılmış, protesto seslerinin yük- selmesi sağlamıştı. Kürdistan'daki komando olayları ile ilgili 16 kuruluşla birlikte protestolar gerçekleştirilmiş, ortak bildiri yayınlanmıştı. Kürt halkının çektiği zulüm ve işkence ger- çek yüzü ile(!) bir telgrafla cumhurbaşkanına da iletilmişti. 12 Nisan 1970 tar- ihli bu telgrafa, Cumhurbaşkanı Genel Sekreteri 20 Nisan 1970 tarihinde şu cevabı vermişti: B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 56 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- “Olayların araştırılabilmesi için kaynakların tespiti ve bilgilerin acele Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliğine ulaştırılması gerekir”. Oysa, olaylara doğrudan müdahale edilmesi mümkündü. En önemlisi de, devletin en üst kurumunun besbelli ki bu olaylardan haberi doğrudan vardı, ama DDKO'dan yeniden bilgi isteniyordu! Bu oldukça düşündürücüydü. Ancak toplanan bilgi ve belgeler ışığında olaylarla ilgili bir rapor düzenlenerek 15 Mayıs 1970 tar- ihinde kendilerine gönderilmiş ve kamuoyuna da açıklanmıştır. Düzenlenen ve kamuoyuna açıklanan raporda sonuç olarak özetle şöyle deniyordu: “..Türkiye'nin 'Doğu ve Güneydoğusu'nda yaşayan halka uygulanan baskı, zulüm bir jenosit hareketidir ve bize göre yasa dışıdır. Aynı zamanda insanlık dışı bir anlayışın sonucudur.'Eşkıyaaranıyor'gerekçesiileyapılanbukapsamlıhareketinanlamınıkavra- makta zorlanıyoruz. Eğer Türkiye tarihi incelenirse görülür ki, bu bölgelerdeki halka uygulanan insanlık dışı baskı ne ilktir ne son.. Devrimci 'Doğulu' öğrenciler olarak bu yasadışı harekatı şiddetle kınıyoruz. Iktidarın bu yoldaki eylemlerine karşı bundan böyle bütün gücümüzle karşı ko-yacağımızı bildiririz”.31 8. DDKO'ların ilk Genel Kurulu Için Hazırlanan Çalışma Raporu Bu metinde, genel durum değerlendirmesi yapılarak, örgütün amaç, nitelik ve hedefleri sıralanmıştır. “..Bizim örgütümüz, toplumsal bir düşünmeden dolayı ortak ve kurulsal (dernek kurma hakkı) çalışma düzeyidir. Bu sorumluluk için, belirli çalışma biçimleri ortaya koymak her halde genç arkadaşlarımızı uzmanlaştırmak, böylece meydana gelen bir DEVRIMCI ÇEKIRDEK ve onun etrafındaki kadro- nun kendine özgü organizas-yonunu sağlamak içindir. Bu gelişme, halkın sosyal ideallerini çok iyi bilen, TEORIK ve PRATIK donatılmış BIR ÖNCÜ MÜFREZEYI MEYDANA GETIRECEKTIR.. Böyle bir örgüt, devamlılığı olan, tek tek aynı görevi başarıya ulaştıracak bir LIDER- LER ÖRGÜTÜ'dür” demektedir.(...) Gerçekten, DDKO üyeleri teorik ve pratik çok iyi donatılmışlardı. Ve devam- lılığı sağlayanbirkadrodayaratılabilmişti.DahasonrakidönemtümKürdistanlıör-gütvekadro- larDDKOsürecindengelenunsurlararasındakiayrılıklardançıkmıştı. Halkın sosyal ideallerini iyi bilmek ise; Kürt Ulusunun dili, kültürü ve özel- likle tarihsel geçmişini, direnişlerini ve mücadele sürecindeki ihanetleri kavrama ve ifade edebilme, savunma yeteneğinin oluştuğuna bağlanabilir. Kısa sürede Kürt Ulusu ile bütünleşebilme küçümsenemez. Çalışma Raporu bütün faaliyetleri sıralamış ve açıklamıştır. Çalışma biçimi, örgütlen- me, eğitim, yayın, arşiv, kitaplık, folklor, propaganda, bilim kurulu, hukuk bürosu, saymanlık, şenlikler,kutlamalar,haberleşmevb.detaykurallarabağlanmış,işlerliğiolançalışmalarolarak başarıylayapılmıştır.Bunlarçalışmaraporundadetaylandırılmıştır. 31 “Cumhurbaşkanlığına Sunulan Rapor”, DDKO Dava Dosyası, KOMAL Yayınları, 1975, Ankara, Cilt:1, Sh:597-603. 57 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- “Çalışma biçiminde DDKO'ların bağımsız hareket etme tarzı, ulusa ve ül- keye bağlılık ilkesi, sıkı illegalite olmasına karşılık açık çalışmanın bütün titizlikle sürdürülmesi ve bir tehlike gelmesin diye üzerine titrenen örgütün korunup kol- lanması, provokasyonlara gelinmemesi, sabırla hareket edilmesi, Üniversitedeki gençlik potansiyelinin terk edilerek, yüzümüzün Kürdistan'a dönülmesi gibi önemli olguları kapsamaktadır. (...)32 9. DDKO I. Dönem Karar Tasarısı Karar tasarısında genel bir dünya değerlendirilmesi yapılmış, o dönemin bilgi ve belgeleriyle birtakım sorunlara parmak basılmıştır. Örneğin, Ortadoğu, Bağdat Paktı, CENTO, Islam Paktı gibi sorunlar tartışılmıştır. Türkiye'nin sosyo- ekonomik yapısı ve sınıfların mevzilenmesi de bu genel yapı içinde verilmiştir. DDKO'nun önüne koyduğu görevler şöyle sıralanmış; “… 1. Bizimle aynı stratejiyi benimseyen Türkiye'deki bütün kuruluşlarla tam bir daya- nışma ve işbirliği içinde çalışmalıyız. 2. Gençliği, halkının mücadelesi ile bütünleşen, onu bilinçlendiren ve örgütlen- mesine yardım eden bir tarzda yetiştirmeliyiz. 3. Gençliğin tepeden inmeci, kadrocu (!), emekçi sınıflardan uzak ve anarşist akımlara kapılmamaları için çalışmalıyız. 4. Toplumun ve halkın sorunlarını bilimsel çalışmalar ve incelemeler ile ortaya koyup çözüm yolları göstermeliyiz. 5. Halklar arası eşitliğin ve kardeşliğin gerçekleştiği, sömürüsüz bir dünyanın kurulmasına bütün gücümüzle çalışmalı ve işçilere, yoksul köylülere gitmeliyiz. 6. Millet ve milliyetçilik konularında şoven şartlanmayı yıkmalıyız..” 33 10. Tutuklamalar ve Yargılamalar Kürt Ulusuna karşı uygulanan ırkçı-şoven uygulamalar ve DDKO'ların çalışmaları, mücadelesi TC tarafından hazmedilmedi. Henüz tam örgütlen- memişken ve gün geçtikçe Kürdistan'da yaygınlaşmasından ürkülerek belli bir aşamada kapatılmaları yoluna gidildi, provoke edildi. Devlet açıkça DDKO'ların önünde panik gösterdi, rahatsız oldu. Yıllardır susturulan Kürt muhalefetinin bir- den bire bu kadar kitleselleşmesi, kendini günün koşullarına göre çok iyi ifade 32 DDKO 1. Dönem Çalışma Raporu, Ag. DDKO Dava Dosyası, Sh:583-594, Belge 10. 33 DDKO I. Dönem Karar Tasarısı, ag. Dava Dosyası, Sh: 605-630, Belge 12. Bir konuya kısa açıklama getirmek gerekiyor. DDKO Karar Tasarısı'nın ortak bir metin olduğunu belirtmiştik. Başlık ise, “DDKO I. Dönem Karar Tasarısı” olarak tek bir örgütü belirtiyor. Bunun nedenini yukarıda söylemiştik. Birbirleri ile ilişkili göstermemek, birine açılacak dava ve sonuçta verilecek kapatma kararından diğerlerini korumak düşünülmüştü. Ama, kısa zamanda DDKO'lar hep birlikte kapatıldılar ve aynı iddialarla ve aralarında ilişki de kuru- larak yargılandılar. Aktardığımız belgenin altında Ankara DDKO Yönetim Kurulu imzası var, bunun için açıklama yapma gereği duydum. Oysa, Karar Tasarısı DDKO'lar üst yöneticileri tarafından (illegal görünmeyen kurul, yukarı- da değindim.) ortak metin olarak kararlaştırılmış ve DDKO'lar Yönetim Kurulları ile Genel Kurullarında aynen ben- imsenmesi sağlanmıştı. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 58 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- etmesi yeni bir dönemeci ifade ediyordu. Nitekim sonuçları da öyle oldu. Işte bu nedenlerle, DDKO'lar hakkında polisiye komplolar geliştirilmeye başlandı, tutukla- malar, yargılamaların arkası kesilmedi. Çünkü, TC'nin yasalarını ona karşı en iyi biçimde kullanmaya ve yasal bütün koşulları işletmeye kakarlıydık. Bu nedenle, olsa olsa polisiye komplolardan başka hiçbir yol bizi durduramazdı. (...) Sonunda devlet, 16 Ekim 1970 tarihinde kapsamlı bir operasyon ile, DDKO yöneticilerini (legal-illegal) ve ilişkili gördüğü birçok kişiyi gözaltına aldı, büyük bir vaveyla kopararak kamuoyuna sundu.. “Vatan bölünüyor, Kürtçüler ortaya çık- mış, Barzani'den yardım alıyorlar, Komünizmi getirecekler vb..” manşetleri bütün gazetelerin günlük işleri haline geldi. Ve bir dönem devam etti. Zaten kısa süre sonra 12 Mart 1971 darbesi ile karşı karşıya kalındı. DDKO örgüt binalarına ve yöneticilerinin evlerine saldırı biçiminde baskın- lar, arama taramalar gerçekleştirildi. Sahte bazı belgeler buralara konularak bulun- muş gibi gösterildi, ilginç olan aynı belgeler birkaç kişinin evinde birden çıkmıştı, sonradan tutanaklarda deşifre oldu. Avrupa'dan gönderilen, hatırladığım kadarıyla yüzlerce Kürtçe türkü ve oyun havaları üzerinde Berlin'de doktora yapmış Ermeni asıllı birinin notalı kitabı da ele geçti, aynı kitap birkaç yere daha konularak, üç yerde birden bulunmuş gösterildi. Posta kutusuna gelen bu kitaba dayanarak DDKO, TRT'ye dava açacaktı, hazırlıkları yapılıyordu. Çünkü, TRT arşivindeki büyük çoğunluğu Kürtçe sözlerin çevirisi yapılıp Türkçe kayda geçen türkü ve şarkı, müzik parçalarıydı. Bu çok önemliydi, ama gereğini yerine getirmeye fırsat bulamadık. Ayrıca, Fransızca Kürt Sorunu adlı bir broşür de yine birkaç yerde bir- den bulunmuş gösterildi. Bana sorgulamada bu metni ısrarla sordular. Sorgulama, en çok da DDKO'nun yönetilmesi, arkasında aranan kişiler ve güçle ilgiliydi. Bu konuda bazı arkadaşların örgütlenme ile ilgili polisteki beyanları üzerine özellikle benim üzerime çok gelindi. Bir üst organ aranmaktaydı ve başta Tarık Ziya Ekinci ve Musa Anter olmak üzere bazı kişilerin suçlu konuma sokul- maları ve DDKO'ların dışarıdan yönetildiği, yönlendirildiği anlayışının egemen kılınmasına uğraşıyorlardı. Bu TC'nin geleneksel bir karakteri ve ahlak yapısıdır. Arkadaşlar polis beyanlarını ilk elde savcılkta geri almadılar, ancak mahkemede geri aldılar (tutuklama hakiminde). Bir de, ısrarla ortaya çıkarılmak istenen üst kuruldan gözaltına alınanlardan yalnız ben vardım. Diğer 4 arkadaş gözaltına alı- nanlar arasında değildi. Bunlar, N. Büyükkaya, Ümit Fırat, Halit Çetin Yalap ve Yümnü Budak'tı. Yümnü dışındakiler deşifre olmadılar ve yargılanmadılar. Yümnü ise, DDKO Ankara sanığı idi, daha sonra Diyarbakır'da tutuklandı. Legal olarak yönetici bulunanlar dışında bizim görevimiz yoktu, polis bizi örgütlenme görevlisi olarak bütün DDKO'lar düzeyinde ele almak istiyordu. Bu konudaki ısrarları kabul etmedim, ilk elde savcıda da reddettim. Ancak, yine de ifadelerimize bazı isimler yazılmasına da engel olamadık. Zaten bu birkaç kişi de genel operasyon içindeydiler ve gözaltına alınmışlardı. Ses kayıtları, ifadeler, vb. bunu gösteriyordu. Ama somut bir delil yoktu, nitekim ilk duruşmadan önce salıverildiler, tutuksuz yargılandılar. Daha sonra, aşağıda belirteceğim üzere genel operasyonlar başlatılınca yeniden tutuklandılar. Bu son operasyonun kapsamı çok geniş tutulmuştu.. 59 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Tutuklanan DDKO yöneticilerinin yargılamaları önce Ankara 3. Ağır Ceza Mahkemesi'nde başlamıştı. Ilk duruşma 29 Mart 1971'de yapıldı.34 O dönem cezaevinde bulunan Dev-Genç sanıklarının tümü 12 Mart 1971 Müdahalesi ile salıverilmişlerdi. Ama ben ve diğer 3 arkadaşım bırakılmadık. Daha sonra 26 Nisan 1971 “BALYOZ HAREKATI” adı verilen bir müdahale gerçekleşti. Başbakan yardımcısı Sadi Koçaş Sivas dönüşü verdiği demeçle “yakından uzaktan herkesin gözaltına alınmasını istiyordu” ve büyük operasyonlar oldu. Bu aynı zamanda darbe içinde darbeydi. 12 Mart 1971 Müdahalesi'nde Başbakanlığı, bakanlığı düşünülenler bile gözaltına alındılar. Yukarıda bu konuda açıklama yap- mıştım.35 Bu hareket ile birlikte 1. ve 2. duruşma arasında bizleri Diyarbakır'a naklettiler. Açıkça kurbanlık koyunduk, ama bunu onlara yedirmedik. Oyunu boz- duk. Buna aşağıda geleceğim. Diyarbakır Sıkıyönetim Askeri Savcısı böyle “hazır bir dosya” ile işe başlamış oluyordu. Önceden salıverilenler dahil birçok DDKO üye ve sempatizanı, yöneticisi yeniden tutuklandılar ve Diyarbakır'a toplandılar. Bir gözetim evi kurul- du, buranın doldurulması ve devletin ileri sürdüğü Kürtçülük ve Bölücülük, Komünizm için burada da davalar oluşturulması, kamuoyuna sunulması için hazırlıklar yapıldı. Oysa bir önceki mahkeme çoğunu salıvermiş ve bizi de gerekçesiz tutuyordu. Işler birdenbire değişti. Bir süre sonra ilginç bir şey oldu, sıkıyönetim savcıları bu davanın sıkıyönetimi ilgilendirmediği gerekçesi ile görevsizlik ve-rilmesini ve geri gönderilmesini öne sürdüler ve bu konuda mahkeme kararı da çıkardılar. Üst mahkeme ise, ters yönde bir kararla yargıla- mayı başlattı. Belki devletin ileri gelenleri, istihbarat birimleri böyle bir davanın görülmesini ilk elde istemiyorlardı. Kontrollerinde gelişecek bir yapılanma yoktu, ortalık karışabilirdi. Nitekim öyle de oldu. Ama, davanın görülmesi bizim için iyi oldu. Bir dönemecin ağır bir taşı da böylece yerine konularak, yılların suskunluğu bozuldu. 3. Duruşma öncesi 15 Haziran 1971'de Dosya Diyarbakır-Siirt Illeri Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri Mahkemesi'ne gönderildi ve 1 Nolu Askeri Mahkeme’de duruşmalarımız başladı. Diyarbakır, Kozluk, Silvan, Batman, Ergani, vb. DDKO yönetici, üye ve sempatizanları ile ilgili de ek iddianameler ile genel DDKO davaları başlatılmış oldu. Birçok unsur tutuklandı. Gözetim evi dışında bir de askeri tutuk evi oluşturuldu. Işte, DDKO sürecinin yargılama hikayesi böylece başladı. Evet bir tarih daha yaşanmaya başlandı.(...) 11. İddianame 23 Ekim 1971 tarihli 122 sayfalık bir Iddianame tebliğ edildi 1. duruşma- da okunmaya başlandı.36 39 Bak: DDKO 9. Bülteninde sözü edilen duyuru. (Bak::Dipnot: 402. Ag. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:492) 35 12 Mart 1971 müdahalesi ile ilgili açıklamalar için bak: Yenilginin Teoriysenleri, Özel örnek: Mihri Belli bölümü. (Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh: 276 vd. Ayrıca, dipnot: 398 için de Age. Sh:476) 36 Bak: Iddianame. Hakim Albay Said Dabak, Askeri savcı, Diyarbakır-Siirt Illeri Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri Mahkemesi, Esas No: 1971/144, Evrak No: 1971/130. Orijinal metin, Rizgarî Parti Hukuk Arşivi. Daha geniş bilgi için ayrıca bak: DDKO Dava Dosyası, KOMAL Yayınevi, Ankara 1975, Sh: 11-72. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 60 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Sözünü ettiğim Iddianame'nin içeriğini özetle vereyim: Bir siyaset adamı ya da bir avukat olarak, bir insan, bir Kürdistanlı olarak söyleyeyim, bu Iddianame baştan aşağı bizi, Kürt ulusunu red ve inkara dayalıydı. Son derece ilkel ve başvu- rulan kaynaklarla içinden çıkılmaz bir ırkçılığın ifadesiydi. Bunu niçin belirtiyo- rum, çünkü DDKO duruşmalarında bizim tavrımız ve direnişimizin anlamını, içer- iğini daha iyi kavramayı sağlayacağı için. Ben bu kadar vahim bir durum hiç görmedim. Adi suçların yargılamaların- da bile bundan çok ileride Iddianameler olabilir. Neyse. Esas yanlış şurada yapılmıştı, bizim direnmeyeceğimiz, alışılmış susturul- ma eyleminin başarılacağı inancı ile hareket etme yanılgısına düşmüşlerdi. Yani, 1938 sonrası yapılanlar gibi susturulmak isteniyorduk. Gücümüzü bölmek, sözde “kardeşlik, birliktelik” ayağına biraz da “bilimsellik katarak'', “ha bakın vatan hepimizin, bölmeyelim, birlikte kardeşçe yaşayalım” teranesi ile hareket ediyor- lardı, bu besbelliydi. Ama, gücümüzü bölmeyi başardılar, top yekûn hareket edemedik. Bir de, Komünizm çerçevesi çizilerek ve dış kaynaklı olduğumuz izlen- imi verilerek, bazı unsurları ikna etmeye çabaladılar, bunu da biraz başardılar diyebilirim. Oysa, DDKO'lar tam da ulusal-demokratik bir muhtevayı iyi biçimde organize etmişti, ayrıca sosyalist muhtevası da vardı. Bunun, Türkiye'nin her sıkışık döneminde dış argüman olarak kullandığı “Komünizm” ya da “Rusyacılık” olgusuyla ilgisi yoktu. Bütün tasarılar ters tepmişti. Bu ibret belgesinin, onların istediği gibi tarihe geçmesini engellediğimiz için memnunum. Çünkü, bu tarihsel olarak kötü bir vesika idi. Deşifre oldu ve öyle de tarihe geçti sanıyorum. Bir köşe taşı olarak DDKO'lar tarihsel bir süreci yeniden başlatmışlar ve suskunluğu bozmuşlardı. Şimdi Iddianame'nin, o vesikanın içeriğine kısaca değineyim. * Kürtlerin menşei (kökeni yani) Arap, Gürcü, Irani bir ırk olarak göste- rilmişti. Ya da Orta Asya'dan gelme Turanî bir kavim. Malum Türk Tarih tezi bu.37 Ama, ne dersen de, hangi bilimsel bilgi ve belgeyi açıklarsan açıkla utanmıyorlar, arlanmıyorlar. Üstelik, Mehmet Şükrü Sekban gibi bilimsel olmayan ve devletin resmi ağzını da kaynak olarak kullanmış! * Kürt Dili'nin olmadığı ilkel bir açıklama ile ileri sürülüyor. Bütün yazım bizi küçümseyen, horlayan tarzda ele alınmış. Kısaca, konuyu dağıtmadan belirte-yim. Örneğin, şöyle diyor, “Ferhanga (aynen alıyorum) Kürdî Türkî sözlüğü”nden alıntılarla kelimelerin hiçbirinin Kürtçe olmadığını öne sürüyor. Şu sonuca varmış; Savcı Iddianamesini 1. duruşmada okumaya başladı. Ancak ben ve benim adıma söz almak isteyen avukatlarım Şer- afettin Kaya ve Niyazi Ağırnaslı mahkemenin bağımsız olmadığına dair itirazlarda bulunmak istedik. Kargaşalık içinde hakim Hamdi Sevinç bize söz vermedi, savcıya iddianamesini okumaya devam etmesi için söz verdi. Savcı okumasına devam ederken vaktin geç olması nedeniyle duruşma ertelendi. Daha doğrusu bizim itirazlarımız ve mahkeme ile atışmamız üzerine ertelendi. Duruşma 10.12..1971 tarihinden 11.12.1971 tarihine ertelendi. Bu duruş- mada, yani 2. duruşmada savcı Iddianamesini okumayı bitirdi. Şunu da belirteyim, savcı Said Dabak aslen Mardinliydi. (...) Davamız yaklaşık bir yıl içinde sonuçlandı, bu süre içinde birçok savcı değiştirildi. Binbaşı Taylan Erimer de bizim davanın savcılığını yaptı.. 37 Daha geniş bilgi için bak: Ismail Beşikçi, Türk Tarih Tezi ve Kürt Sorunu, Dengê Komal Yayınları, 2. baskı, Stockholm 1986. Bu kitapta Ismail Beşikçi aynı zamanda “Güneş-Dil Teorisi”ni de inceliyor, yani Savcının ileri sürdüğü yalanları alt üst ediyor. 61 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- “Toplam kelimelerin 3080'i Türkçe, 2000'i Arapça, 1030'u Farsça, 1240'ı Zend, yani eski Farsça, 370 Pehlevi, 120 Ermeni ve 100 tanesi de Keldani”.. Ne kalıyor, Savcıya göre (tabii bu hazırlıklar onu aşan ve başka yerlerde düzenlenmiş belgel- erdir), “yalnız 30 kelime Kürtçe vokabüler” dir. Bu sözlüğü Rahmetli Musa Anter'in yazdığını ileri sürüyor. O da mahkemede sanıktı. 1963 yılında yazılmış bir sözlük. Ayrıca Savcı bey diyor ki, “11 bin kelimeye çıkarılmış, şişirilmiş. Oysa 1000 kelimeyi geçmez, vb.” Duruşmada bulunan Musa ağabey söz aldı ve hiç unutmuyorum (sanıyo- rum diğer arkadaşlar da hatırlarlar.) “Savcı bey 30 kelime Kürtçe diyor, tavuklar bile 50 kelime ile konuşuyorlar, bu ayıp olmuyor mu?”. Canip ağabey, o duruş- madan sonra sık sık Musa Anter'e “bizi rezil ettin, 30 kelimelik sözlük yazmasan olmaz mıydı” diye, alışılmış şakalarını sürdürdü. Her nedense savcı Iddianamesinde dil üzerinde çok duruyordu. (...) * Iddianame, Kürtçülük ideolojisine sahip şahısları açıklıyor ve bunları iki gruba ayırıyor; Milliyetçiler, Aşırı Sol ( Aşırı sol! Dikkat edin). * DDKO'nun kuruluş gayesi açıklanmıştı, bütün DDKO'lar ortak gösterilm- eye çalışılmış. Tüzük dışı gizli amaç olduğunu iddia ediyordu. * Doğu Mitingleri açıklanmış, sırayla hangi mitingler olduğu ve kimlerin katıldığı yazılmış. Ve mitinglerin iki amaçlı olduğu “zahiri amaç” yanında “hakiki amaç”ında bulunduğu belirtilmiş, tabii bu bölücülük! Mitinglerin tarihleri ve atılan sloganlar da ayrıca belirtiliyor. * TIP ile ilişkiler, birçok toplantı belirtilerek ve isimler verilerek açıklanmış. * Dev-Genç ile ilişkiler. * Dış ülkelerle ilişkiler (malum bütün Kürtçülük iddialı davalarda bu var. Yani, biz Kürtler, hiç başkalarının dürtüsü olmadan direnemiyoruz!) * DDKO'ların müşterek faaliyetleri detaylandırılmış. * Yayınlara geliyor ve bildiri, bülten, afiş vb'leri inceliyor, yorumlar getiriyor. Savcı yayınlara çok ağırlık vermiş. (Yukarıda yayınların içeriklerini bende olanaklar ölçüsünde vermeye çalıştım(Bak: 5- Çalışmalar, Yayınlar ve Içerikleri bölümü). * Iddianame daha sonra sanıkların hukuki durumlarını ele alıyor, tek tek her sanık için ceza talebinde bulunuyor. * Sonuç ve Talep bölümüyle Iddianame bitiyor. Bu vahim bir iddianameydi, cevapsız kalmamalıydı.(...) Iddianame'nin tebliğinden sonra 2 aylık kısa bir süre içinde (Ekim orta- larından 10 Aralık 1971'e kadarki zaman) buna bir cevap hazırlamaya çalıştık. Ama, her şartta elimizde mahkeme sorguları, diğer ilişkiler nedeniyle hazırlanmış metinler de vardı. Bu dönem cezaevinde büyük bir karmaşa yaşandı. Iddianameye cevap vermeyi karar altına aldık. Her şartta direnilmesi ve ağır cezalar da alsak (ki, cezalandırılacağımız başından belliydi, ama diğerlerini inandıramıyorduk, sonunda bazı arkadaşlar durumu fark ettiler), süreci devam ettirmek, DDKO'ları, amacımızı, ta-rihsel geçmişimizi tartışmak, Kürt halkının varlığını mahkemede savunmak gerekiyordu. Bu aynı zamanda, devlet önünde bir direniş ve kutsal bir hakkımızın, savunma hakkının ortaya konulması eylemi de olacaktı. Böyle düşünüyorduk. Bu nedenle hem içerde hem de dışarıdaki arkadaşlarla ivedi B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 62 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- görüşmeler yaptık, danıştık konuştuk. Bu tarihsel süreç KUKM açısından son derece önemlidir, bunu açmak gerekiyor. Kürthalkınınvarlığı,dilivekültürü,tarihselgeçmişi,hementümüreddediliyor.Sahte belgelerle,çokgülünçiddialarlabizeşusöylenmekistiyordu:“Böylebirşeyyok,sizuydurmuş- sunuz,devletimizbüyüktür,yücedir,buvatanıbölmeyemüsaadeetmeyiz.Bütünçalışmalarınız dış kaynaklıdır, siz kullanılıyorsunuz. vb.” Bu iddianame kabul edilemezdi. Karşılığını alacağı ihtimali hesaplanmamıştı, yine de belli çevrelerce üzerinde düşünülüp hazırlandığı belliydi, savcıyaaitdeğildi.(...) Zaten polisten başlayan savunmalarımızı, savcılık ve mahkemede devam ettirmek zorundaydık. Cezaevindeki duruşumuz da başından buna yönelikti. Nitekim, o günün koşullarında, bilimsel verilerle, olanaklarımızın zorlanması ile iddianameyi çürüttük. Devlet bu belge ile zor durumda kalmıştı. Çalışmalarımıza izin verilmiyor, zorlanıyorduk. Bazı belgelerin dışarıdan getirilmesi, diğer arkadaşların karşı çıkışları, bizim tecrit olmamızdan ötürü çok zor oluyordu. Ama kararlıydık, sonuna kadar direnecektik. Suskun geçen 30 yıllık zamanı delmeye ve ulusumuzu, kendimizi savunmaya devam edecektik.. O günlerde davamızı yürüten avukat arkadaşlar, Muş'ta avukatlık bürosunda Şerafettin Kaya, Ruşen Arslan ve Gültekin Pekdemir ortak çalışmalar yaparak bize büyük yardımlarda bulundular. Gültekin stajyer avukattı.BuyardımaözellikleAv.ZülküfŞahinileOrhanKotan'ıkatmamızgerekiyor.Ayrıca, Diyarbakır'daki işlerimizin koordinesi ve sık sık görüşümüze gelerek yardım eden Gülfer Güçlüvediğeravukatarkadaşlarınyardımlarınıdabelirtmemizgerekir.Sıksıkgörüşmemize gelerek işimizi kolaylaştırdıkları gibi, avukatlarımız, mahkemelerde de büyük direniş göster- diler.Gelişmelerkarşısındabizlergibisoruşturmalarauğradılar,cezaevlerinegiripçıktılar.Bu uygulamalarlabütünamaçbizimsavunmayapmamızınengellenmesiydi. 12. Iddianame'ye Cevap 167 sayfalık Iddianame'ye Cevap metnini hazırladık. Bu metnin muhtevasını belirtmek gerekiyor. Özetle; * Metnin önünde hukuki durumumuzu açıklamıştık. Burada hakkımızdaki davanın anayasaya aykırılığı, tabii hakim önüne çıkarılmamız gerektiği, askeri hakimlerin tabii hakim olmadıkları, açıkladığımız nedenlerle mahkemenin görev- sizlik verip, davayı sivil yargıya göndermesini istemiştik. Bu konuda, gerek biz ve gerekse avukatlarımız ile mahkeme arasında çok sert tartışmalar olmuş, talepleri- miz reddedilmişti. * Metnin giriş bölümünde şu başlık vardı: KÜRT HALKI VAR MIDIR? KÜRT HALKI VARDIR. * Birinci bölümde toplumların gelişim süreçleri irdelenmiş, * Ikinci bölümde ise, Tarihi gelişim içerisinde Kürtlerin durumu genişçe açıklanıyor. Genel olarak, 63 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- - Arap yayılması sırasında, - Türklerin Anadolu'ya gelişleri döneminde, - Safeviler-Osmanlılar döneminde (Şerefname'den aktarımlarla) Kürtlerin durumu belirtiliyor. Devamla, - 19. Yüzyılda Kürt-Osmanlı ilişkileri, - Tanzimat dönemi, - Kürt-Ermeni ilişkileri, - Osmanlı Imparatorluğunun etnik yapısı, - Osmanlıların son dönemleri, - "Kurtuluş savaşı" dönemi Kürtlerin varlığı ve ilişkileri açıklanmış, Daha sonra, - Lozan'da durum incelenmiş ve 1923-1945 arasında Kürtlerin durumları ele alınarak, Doğu Isyanları ve çok partili dönemdeki ilişkilerden söz edilmiş, Bugünkü durum başlığı altında, - Toplumsal dinamikler, - Feodalite çözülmektedir, - Bölgeler arası dengesizlik konularına açıklık getirilmiş. Bu bölümde sonuç olarak: - DÜNYADA ve TÜRKIYE'DE KÜRT HALKI VARDIR (Siz ulus anlayın/ bizim) sonucuna gelinmiş. Bu temel savunma Iddianamedeki en önemli esası çürütmüştür. Üçüncü bölümde, yine ulusun varlığı için önemli bir konu olan DIL sorunu ele alınmış. Bu konuda da ciddi bir açıklama yapılmıştır. - Kürt Dili'nin yeri ve yapısı, - Kürt Dili'nin Fars dili ile ilişkileri, - Kürt Edebiyatı, gazeteler,yayın hayatı açıklanarak,43 Sonuç olarak bu bölümde “TÜRK DILINDEN BAŞKA, BELLI BIR GRAMERI VE ZENGINBIRKELIMEHAZINESIOLANKÜRTDILIVARDIR” denilmektedir.44 38 Yukarıda Yenilginin Teorisyenleri bölümünde (Bak: Ag. Yenilginin Izdüşümleri. Sh:343) Yalçın Küçük şöyle diyor: “Uyanışta kitap ve gazete çok önemlidir. Kürtler ilk kitabı 1897 yılında Istanbul'da ve ilk gazeteyi de 1898 yılında Kahire'de çıkararak bu alanda geç kalmışlıklarının kesin kanıtlarını veriyorlar”. (Bak: Yalçın Küçük, Kürtler Üzerine Tezler, Dönem Yayınları, Ankara 1990, Sh:43.) Ama, DDKO davasında iddianameye cevapta verdiğimiz örneklere bakılırsa daha 1009 yılında Kürtçe divan yazılmış. Ve Kürdistan'ın çeşitli merkezlerinde 15. yüzyıl sonlarından itibaren birçok gazete ve derginin yayınlandığı bilinmektedir. (Bak: DDKO Dava Dosyası, Komal Yayınları, Ankara 1975, Sh:200) Bunu da Küçük'e bir cevap olsun diye yazıyorum. 39 Iddianameye cevap metnine koyduğumuz Dil bölümünü, o dönem bizimle cezaevinde bulunan öğretmen arkadaşlar Erdal Şenel, Hüseyin Toptaş ve Kazım Baba komündeki bazı üyelerle birlikte hazırladılar. Feqi Hüseyin Defter Dergisine verdiği röportajda bunu kendisinin hazırladığını belirtmiş, bu doğru bir bilgi değil. Tarihsel olarak düzeltilmesi gerekiyor. Konu ile ilgili Rizgarî'de açıklama yapmıştık, tutuklu bulunan öğretmen arkadaşlar Varto'dan “Şafak bildirisi operasyonu” ile ilgili getirilmişlerdi, yardım ve yataklıktan yargılanıyorlardı. Ikisi edebiyat öğret- meniydi. Bizim komünde kalıyorlardı. Burada daha da açık koymaya çalıştık. (Bak: Rizgarî, Sayı: 24-25, Ekim 1990- 91, Sh:234.) Bu metin Türkçe dilbilgisi ve gramer kurallarına karşı Kürtçe'nin ayrı bir dil olduğu, dilbilgisi kurulları koyularak hazırlanmıştı. Redaktesini de orada bulunan Öğretmen Mehmet Gemici yapmıştı. Feqi'nin katkıları olsa da bu metin onun tarafından hazırlanmadı. Bu anda hayatta değil, kendisini saygı ile anıyorum. Bütün arkadaşları min- net ve şükranla anmak gerekir. (Konuya, Feqi'nin DDKO üyesi olmadığına, kısaca Yalçın Küçük bölümünde de değindik. Bak: Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:320, Dipnot: 291) B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 64 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Dördüncü bölümde, bilimsel olarak ırk olayı incelenmiş, resmi ideoloji ile karşılaştırma yapılmış, Beşinci bölümde, resmi devlet politikası ile Kürt halkının inkarına dayalı şoven yapı konu edilmiş. Altıncı bölümde, DDKO'nun amacı, niteliği, Türkiye'nin sosyo-ekonomik yapısının tahlili, Emperyalizm, Faşizm ve Kemalizm olguları tartışılıyor. Yedinci bölüm, sonuç ve istemleri kapsıyor, Kürt halkına karşı uygulanan baskılar ve DDKO'nun demokratik istemleri sıralanıyor.40 Bizim komün üyeleri dışındaki arkadaşlar bu karara itiraz ettiler, katılmay- acaklarını bildirdiler. Bunu daha çok kendilerine zarar geleceği nedeniyle başta T.Ziya Ekinci olmak üzere ağabeylerimiz dürttüler. Aramızda kesin ayrımlar oluş- tu, cezaevi ikiye bölündü, tarafsızları da sayarsanız üçe. Duruşmalarımızın başladığı 10 Aralık 1971 tarihinde mahkemeye güven- sizlik talebimiz reddedildi, bu konuda daha sonra karar alınması kararlaştırıldı. Iddianamenin okunmasına geçildi. 13. Sorgular Savcının iddianamesini okumasından sonra 13.12 1971 tarihinde Fikret Şahin'in sorgusuna geçildi. Fikret sorgusu sırasında genel sorulara cevap ver- meyeceğini, ortak hazırladığımız 167 sayfalık bir dilekçenin olduğunu beyan etti ve bunun okunmasını istedi. Büyük bir vaveyla koptu, kargaşa yaşandı. Bu duruş- mada kıyamet kopmuş. 1938'den beri sessiz ve suskun duran bir yanardağ pat- lamıştı sanki. 1938'den sonra geçen uzun zaman sonrası Ilk Kurşunu sıkmıştık bir kere. Ben, Nezir Şemmikanlı, Ali Beyköylü, Yümnü Budak, Ibrahim Güçlü ve Fikret Şahin41 birlikte imzaladığımız 167 sayfalık IDDIANAMEYE CEVAP metni ile çıktık. Ön sıralarda bizi oturttular, bu sıralama Hakim Hamdi Sevinç'in isteğine uygun bir taktikle olmuştu. Zaten duruşmalar boyunca da böyle devam etti. Başta Fikret, yanında Ibo ve ondan sonra ben ve diğerleri sıralanmıştık. Dava “Fikret Şahin ve arkadaşları” adıyla anılıyordu. Bizim için zor bir mücadele başlamıştı. “Ocak Komünü” bir bütün olarak, hem içerde, hem de mahkemede zor bir mücadele ile karşı karşıya bırakılmıştı. (...) Fikret'in talebi üzerine mahkeme, metnin okunmaması ve sorgulara devam edilmesi ara kararı verdi. Ardından bizlere söz vermeye ve sorgumuza devam etmeye başladı. Bize söz verince ben ve diğer arkadaşlarımız da Fikret gibi bu dilekçe okunmadan sorulara cevap vermeyeceğimizi açıkladık. Avukatlarımız Şerafettin Kaya, Veysi Zeydanlıoğlu, Ruşen Arslan, Fikri Yıldızhan ve diğerleri de tek tek ve ortak itirazlarda bulundular, tartışma yoğunlaştı. Şunu açık söyleyeyim, 40 Iddianameye Cevap, DDKO Dava Dosyası, Komal Yayınları, Ankara, 1975, Sh:111-277. Orijinal metindeki sayfa numaraları altında belirtilmiştir. Parti arşivimizde orijinal metin de ciltli bulunuyor. 41 Ankara DDKO grubu sanıkları ve “OCAK KOMÜNÜ” üyeleri 6 kişi olarak birlikte hareket ediyorduk. Nezir DDKO kurucuları arasında değil, bunun nedenini hala anlamış değilim. O dönem bunu kendisinin istemediğini düşünüyo- rum. Ya da bir kamu kuruluşunda çalışması nedeniyle bir sakınca görülmüş olabilir. Onu da kurucu olarak kabul ediyorum. Çünkü kuruluş dönemi en aktif çalışan arkadaşlardan biriydi. 65 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- avukatlarımız da bizim gibi mahkeme önünde iyi bir sınav verdiler ve hepsi de hazırlıklı ve cesaretli davrandılar. Özellikle, Şerafettin Kaya'nın mahkeme önün- deki durumunu ve aksatmadan bütün duruşmalara katılmasını, avukat görüşler- ine devamlı gelmesini özellikle belirtmek, tarihi bir olay olarak saptamamız gerekiyor. Mahkeme, bağırma çağırmalar arasında, tekrar ara kararı vermek durumunda kaldı. Sonunda mahkeme heyeti adına duruşma hakiminin metni oku- ması kararı verildi. O zaman mahkeme duruşma hakimi Hamdi Sevinç beye- fendiydi! Daha sonra “Demokrat Avukatlar” arasında sayılan ve devrimcilerin davalarına bakan (elbette yüksek paralarla) bu adam, özel olarak incelenmelidir. Yazdığı bir yazı ve yapılmak istenen kitap dolayısıyla olayı protesto etmiştik.42 42 Kürdistan Press “DDKO Türk Basınında” başlığı ile bir haber yaptı. Yıllar sonra Hamdi Sevinç konuşmaya başlamıştı. Kürdistan Press, “Acaba günah mı çıkarıyor, yoksa eski entrikalardan biri mi?” diyordu. Hamdi Sevinç, Mehmet Gemici'yi DDKO davasından MIT ajanı olarak açıklıyordu. (Bak: Kürdistan Press, Sayı:1, Sh:14, Eylül 1986). Haberde, Avukatımız Ş. Kaya'nın olaya ve döneme ilişkin açıklamaları, M. Gemici'nin cevabi mektubu ve bizim gön- derdiğimiz mektuptan da söz ediliyordu. Hamdi Sevinç ile ilgili ilginç bir öneri de açıklanmıştı. Bunu kararla birlikte devlete önermiş. Bu öneriye göre; “... 1. Doğu Anadolu bölgesindeki memurların (Kürt demek istiyor -K. Pres'in notu-) batı bölgelerine ve batı böl- gelerinden getirilecek memurların da buraya yerleştirilmesi. 2. Doğu Anadolu bölgesinde geniş ve sistemli bir okuma yazma seferberliğinin başlatılması, (asimilasyon öneriyor- K. Press'in notu-), 3. Sanık ve ailelerinin cezaevinde ve dışarıda sıkı bir takibe alınması. Bu öneriye bakınız! ( Kürdistan Press). M. Gemici'nin yukarıda sözünü ettiğimiz metni için Bak: Rizgarî parti arşivi, K-II, D-3, BK/Dos. No: VI-63. Gemici genişçe olayı açıklıyor ve yalanlayarak kendini savunuyor. Biz de (ag. Kürdistan Press) Güneş Gazetesi'nde Hamdi Sevinç ile söyleşi yapan ve açıklayan, bunu da ileride kitap olarak yayınlamayı düşünen Lütfü Oflaz'a geniş bir metin hazırlayıp göndermiştik. Bak: Sayın Oflaz, Mektup, Rizgarî Sal:1973, Hepisxaneya Eskerî ya Diyarbekirê Komûna Ocaxê, ji milê çep ve yên li ser lingan: Ali Beyköylü, A. Yýlmaz Balkaþ, Fikret Þahîn, Ýbrahîm Guçlu. Ji milê çep ve yên rûniþtî: Battal Bate, Mumtaz Kotan, Mahmut Kilinç, Yûmnî Budak B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 66 --- Page Break --- Hakim Hamdi Sevinç büyük bir karambol yaratarak, yüzünü buruşturarak, nefretle metni okumaya, özetlemeye başladı. Bu arada önemli bir olay oldu, cevap metninde geçen bir olaya ilişkin Fikret'e soru soruldu ve tutanağa yanlış geçti. Hem biz hem de bazı avukatlarımız müdahale etmiştik. Avukat Veysi Zeydanlıoğlu ve Fikri Yıldızhan arkadaşlar, “sanığın dediklerinin tutanağa yanlış geçtiğini ve düzeltilmesini” istediler. Mahkeme, “Kürtlerin Türk ırkından gelmeyip, Ermeni, Afgan ve Fars ırkından geldiği” tarzında tutanağa geçti. Oysa, sanık “Kürtler Turani ırkından olmayıp, Ari ırkındandırlar” demişti. Hakim metni atlayarak okuyor, geçiştiriyordu. Sonunda tartışmalar arasında mahkemeyi erteledi. V. duruşmada yeni bir atraksiyon sahneledi, “40. sayfaya kadar okunmuş, arada mahkeme heyetince incelenip anlaşılmış olduğundan sorgulara devam edileceği”ni belirtti. Ve benim sorguma geçti. Ben de, davayı kamuoyundan gizliyorsunuz, bunu zapta geçin, bu dilekçe okunmadıkça sorgu vermeyeceğiz dedim. Tartışmalar büyüdü, beni ve diğer bazı arkadaşları mahkemenin yanındaki hücreye attılar. Orada da mahkemeye sloganlarla laf yetiştirmeye çalıştık. Sonra yine sorgulara devam edildi ve Yümnü, “Ben de Mümtaz Kotan'ın sözlerine katılıy- orum, sorgu vermem” dedi. Ardından Nezir aynı şeyi söyledi. Ali Beyköylü “Mümtaz Kotan, Yümnü Budak ve Nezir Şemmikanlı'nın görüşlerine katılıyorum sorgu ver- mem” dedi. Ibrahim Güçlü de “Mümtaz Kotan, Ali Beyköylü, Nezir Şemmikanlı, Yümnü Budak'ın sözlerine katıldığını ve sorgu vermeyeceğini” belirtti. Bizim karar- lı olduğumuzu gören Mahkeme geri adım attı ve “evvelce verilen karar uyarınca Fikret Şahin ve 5 arkadaşının dilekçelerinin kaldığı yerden okunması” kararını verdi. 56. sayfaya kadar okuyup mahkemeyi erteledi. 17.12.1971 tarihindeki duruşmada karambolle okumayı sözüm ona bitirdi.. Yani anlayacağınız bize okut- madılar ve anlaşılmayacak bir duruma getirmeye çalıştılar. Bu metnin okunması sırasında şahsen ben çok yoruldum, halsiz düştüm. Üstelik cezaevinde yapılan baskılar, basının sokulmaması, mikrofon cihazının kasıtlı bozulması bir yana, bir de diğer DDKO sanıklarının bize yaptıkları gerçekten bizde hal bırakmamıştı.43 Duruşmada Tarık Ziya Ekinci adına Avukat Eşref Inceoğlu söz alarak, “bu savunmalara müvekkillerim katılmadıklarını bildirdiler ve sorgusu yapılan Fikret Şahin, 4 kişi için DDKO ile ilişkili değiller dedi. Bunların tutanağa geçmesi gerekir”. Tarık Ziya Ekinci ve Canip ağabey bizim söylediklerimize katılmadık- larını böylece tutanağa geçirdiler.(...) 18.12.1971 tarihli VIII. Duruşmada sorgularımız büyük bir şamata içinde tamamlandı, her şeye karşın iyi bir mücadele sergilenmiş ve bütün bir resmi tarih alt üst edilmişti. (...) Parti Arşivi, Genel Sekreterlik Özel Dosyalar, 8 Ağustos 1986, 33 sayfa. Metnin altında şu not var: Bu metin A'da (I) ve (D) tarafından (Yani ben ve R. Arslan tarafından) hazırlanmış, arkadaşların öneri ve eleştirileri alınarak son hali verilmiştir. Avukatımız Ş. Kaya tarafından onun adına gönderilmesi uygun görülmüştür, 28 Temmuz 1986. Metin “konu ile ilgili birçok unsur adına Avukat Ş. Kaya” imzası ile onun tarafından Oflaz'a gönderilmişti. Bundan sonra Oflaz geri çekilmişti. Koşullarımız elverseydi, hem M. Gemici'nin hem de bizim metnimizin tümünü vermeyi ister- dim. Ama, kitabı sınırlandırdığımız için bunları da çıkarıyorum, veremiyorum. (...) 43 Yag. Iddianameye Cevap, 167 sayfadır. Bazı yerlerde metin 164 sayfa olarak geçiyor, bunun nedeni içindekiler, bibliyografya ve kısaltmalar ile birlikte alınmamış, bunlarla 167 sayfadır. 67 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Bizden sonra diğer arkadaşların sorgusuna geçileceği sırada savcı bir soru sordu. Savcının sorusunu mahkeme bana tevcih ettiğini bildirdi. “Soru: DDKO lokalinde tertiplenen konferans ve seminer konularının var- lığı kendilerince beyan edilen memleket meseleleri ile ilişkili olup olmadığı sorusu sorulsun” dedi savcı. Ben de, Bu soruya kısaca cevap veremeyeceğim, ileride söz hakkı tanındığı takdirde uzun uzadıya cevaplandırırım dedim.49 Bizim dışımızdaki arkadaşlar da olaylardan etkilenmişlerdi. Bizim sorgu- muz sürerken onlar da 26 sayfalık bir metin hazırlayarak duruşmaya getirmişler- di. Bu metin biraz da alelacele hazırlanmıştı. Ne yazık ki birlikte hareket edemedik, ettirmediler. Eğer birlikte hareket edebilseydik daha da güçlü bir durum oluşturabilecektik. Nitekim sundukları kısa metinde bazı konular bizim genişçe sunduğumuz Iddianameye Cevap'ın bir özeti olarak veriliyordu. Neden birlikte hareket etmemiştik, bunun tarihi sorumluluğu halen tartışılmadı. (...)50 14. Iddianameye Cevap Hazırlığı Dönemi Cezaevi Bütünçalışmalarımızengellenmeyebaşlanmıştı.Buengellemeyalnızidaretarafından değil, aynı zamanda içerdeki bazı arkadaşlar tarafından da yapılıyordu. Çok zor duruma gir- miştik.Hertürlüprovokasyonmümkündü.Birkerebazıbelgelerindışarıdandüzenligelmesi, getirilmesi gerekiyordu. Bu da görüşçülerimiz ve avukatlarımız aracılığı ile olabilirdi. Görüşlerdekarşıtarafbizebüyükengellerçıka-rıyor,görüşmelertartışmalıgeçiyor,görüşçü- lerinebizimleilgiliolmadıkaçıklama-laryapıyorlardı.Idaredebundanazamiyararlanıyordu. Bizim görüşlerimizsınırlandırılmaya, provoke edilmeyebaşlanmıştı. Konuşmalarımızbağır- malarçağırmalararasındaanlaşılmıyordu.Askerlerinilgisigereksizyereçekiliyordu.Zulaların alış verişinde deşifrasyon yapıyorlardı. Ikincisi, içerideki çalışmalarımızı aralıksız sür- dürmemiz gerekiyordu ve bu çalışmalar gürültü yapılarak, müdahale edilerek engelle- niyordu. Sıksıkidaretarafındanyapılanaramalardabizizordurumasokuyordu.vb. 15. Metnin Kaybolması Metni hazırladıktan sonra bizden incelemek için istemişlerdi. Biz de Ferit Uzun'a46 metni vermiştik. Metin bir türlü geri gelmiyordu. Kendisi ile konuştuğumuz zaman M. Emin Bozaslan'ın incelediğini bildirmişti. Ve bir türlü alamamıştık. Ama biz suretli çalıştığımız için önemi yoktu, çünkü üç suret yapmadan hiçbir yazılı metni ortalıkta tutmuyorduk. Bir suretini mutlaka ne edip eyleyip avukatımız 44 DDKO Dava Dosyası, KOMAL Yayınları, Ankara, 1975, Sh:300. 45 Dilekçe 18.12 1971 tarihini taşıyor. Altında şu arkadaşların isimleri var: Nusret Kılıçaslan, Zeki Kaya, Sabri Çepik, Faruk Aras, Ferit Uzun, Hasan Acar, Niyazi Dönmez, Ihsan Aksoy, Ihsan Yavuztürk. DDKO Dava Dosyasında bu dilekçe aynen verilmiş. Burada adları geçen arkadaşlarla ilişkilerimizi mümkün olduğu kadar cezaevinden sonra da sürdürmeye çalıştık. Halen ilişkilerimiz iyi olan arkadaşlar var. Sanıyorum Ferit Uzun dışındakiler hayattalar. Zeki Kaya'nın Bulgaristan'da hayata veda ettiğini duydum. Bize en sert davrananlardan biriydi, kuruluş dönemi değil, ceza- evi ve sonrası dönem böyleydi. Ama, yine de emeği ve mücadelesi açısından onu da burada saygıyla anıyorum. Bak: DDKO Dava Dosyası, Sh: 305-317. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 68 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Şerafettin Kaya'ya iletiyorduk. Bunu mahkemede ya da görüşte yapabiliy- orduk. Diğeri bir tane mutlaka zuladaydı, biri de elimizde kalıyordu. Verdiğimiz metin gelmeyince biz de zuladan çıkarıp, yeniden yazdık. Ilk dönemler ben ve Fikret Şahin yazımları yapıyorduk. Daha sonra Istanbul grubu sanıklarından Mahmut Kılınç, Yılmaz Balkaş ve Battal Bate bize katıldıkları için daktilo sorunu rahatladı, Yılmaz ve Battal da yazıma yardımcı oldular. Bu arkadaşların yardımları savunma aşamasında oldu. 16. Dayaklanma Olayı Bu olay benim üzerimde çok etkili oldu. Iddianameye cevap vermiştik. Ankara-Istanbul yönetici ve üyelerinin sorguları tamamlanmış, diğer DDKO yöne- tici ve üyelerinin sorguları devam ediyordu. Cezaevi karmakarışıktı. Bizim çıkışımız hem idare tarafından hem de bazı sanıklar tarafından çok sert tepkilere neden olmuş ve olmaktaydı. Mehdi ve Niyazi usta için maddi olanakları olmadığından ve borçlarını ödemeleri için içeride, koğuşun bir tarafında terzi dükkanı açılması kararı alınmış, açılmıştı. Buna itiraz etmiştik, ama bizi dinlememişlerdi. Elbiseler dikiliyor ve askılarda görüşçülere verilip dışarıya gönderiliyordu. Bu konuda tartışmalar olduğu zaman Tarık Ziya Ekinci yatağının üzerinden "ne yani borçlarını ödemesinler mi?" demişti. Sataşmalar yoğunlaşmıştı. Cemil Fazla da "cezaevinin ortasında böyle şeyler sakıncalıdır, senin paran çok onlara yardım et, senet versinler sonra öderler" demişti. Idare büyük bir arama tarama yaptı, bu arada "dükkan" da alt üst oldu.. Zaten Niyazi usta bizim önümüzden geçerken elindeki kurumuş somunları başımıza fırlatıp, küfürler yağdırıyordu. Aramadaki talandan sonra daha da kızdı.47 Iddianameye Cevap, aramalar, "dükkan"ın alt üst olması, yeni tutuklamalar vb. sonunda bahane yaratarak bize bir gün saldırdılar. Zaten komün olarak bir kenara sıkıştırılmıştık. Tartışmalardan sonra kalabalık bir grup bizim komüne taraf saldırıya geçti- ler, ellerindeki tavlalarla vb. birçok arkadaşı hırpaladılar, kafası kırılanlar da oldu. Koğuş birbirine girmişti. Kanlar içinde kalmıştık. Koğuşun kapı tarafına geri 46 Ferit çok yakın bir arkadaşımdı, kendisi ve ailesi ile yakın görüşüyorduk. Ankara Emniyetinde soruşturma sırasında meydana gelen bazı olaylardan ötürü tutuklanmamıştı. Daha sonra tutuklandı ve Diyarbakır'a geldiği zaman bizim komüne katılmadı. Dürüst davranarak, durumunu bana, Yümnü Budak ve Ibrahim Güçlü'ye açıkladı. Önceleri bağımsız duran bazı unsurların masalarında kaldı. Karardan önce de tahliye oldu. Birkaç kez duruşması olduğu gerekçesi ile dışarı götürüldü. Onun dışında Musa Anter ve Naci Kutlay da götürülmüşlerdi. Avukatımıza sormuş, ilgilenmesini istemiştik. Bu arkadaşların adliye kaleminde kayıtlı görülenmekte olan davaları yoktu. (...)Ferit çalışkan ve sempatik bir insandı, DDKO'da da çok çalıştı. Bildiğimiz kadarıyla, 1975 sonrası kurulan Kawa'nın liderliğini götürüyordu. Daha sonra Siverek'te bir cinayete kurban gitti. Kendisini saygı ile anıyorum. (...) 47 Niyazi Tatlıcı (usta) son derece şakacı, fedakar bir insandı. Bizim komünü çok beğeniyordu. Nasıl olduysa bize sert davranmaya başladı, daha sonra o da işin esasını anladı. Mücadeleye emek vermiş, bizlere çok yardım etmiş biri olarak onu minnet ve şükranla anıyorum. Mehdi'nin ustasıydı, gençlik hareketlerinden ve onun tabiri ile "talebeler- den" hiç hoşlanmazdı. Onunla her Kürdün olduğu gibi bizimde çok anımız var, belki bir gün bunları yazarız. Aslında "Doğulu sosyalistler" grubundan hoşlanmazdı ve ciddi eleştiriler yöneltirdi. Cezaevi koşulları, maddi olanaksızlıklar vb.. bize böyle bir davranışta bulunmasını getirmişti. 69 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- çekildik. Idare duymasın diye sessiz davranmaya çalıştık. Ama idarenin duyma- ması mümkün değildi. Askerlerle içerideki bazı unsurlar o kadar senli benli idiler ki, içeri gelip oturuyorlar, çay içiyorlar, sohbet ediyorlardı. Bizi ayırdılar, yaralarımızı sardık, üstümüzü temizledik. En ilginç olan da, saldıranlar arasında bizim mahkeme önünde kavgalarımız ve Iddianameye Cevap metnini vermemiz- den sonra cevap veren arkadaşlardan bazılarının da bulunmasıdır. Bunların büyük bölümü bir süre sonra kışkırtılmanın farkına vardılar. Kimlerin, kendi çıkarları için, bizleri böyle cezaevlerinde koğuş ortasında birbirimize kırdırdık- larını anladılar. Bu saldırı anında Musa Anter ortaya atılmış ve ayırmaya, konuşmaya başlamıştı. Ismail Hoca da, "Musa bey, siz MIT ile ilişkilerinizi çözün, karışmayın çocuklara" deyince her taraf sütliman kesildi, hepimiz şaşırmıştık.48 Tartışmalar kesilmedi, kantine sarktı, akşam üzeri kantinde vaveyla koptu, bir daha saldırdılar. Bu arada idare içeriye tüfekli askerlerle girmek istedi. Ihsan Aksoy burada önemli bir davranış gösterdi, masanın üstüne çıkarak “provokasyon yapmayın, kesin, içeriye jandarma giriyor” diye bağırdı ve kavgayı yatıştırdı. AyrıcaEdipağabey,dayakolayıiçindekoğuştaTarıkZiyaEkinci’ninyatağınataraf dönerek bağırmıştı: “Sosyalizmin Komiserleri. Bu çocukları birbirlerine böyle kırdırmak gerekiyor mu? Bunun hesabını vereceksiniz.” Ona karışmıyorlar, karışa- mıyorlardı. Seslerini kestiler. Edip ağabeyi de bu vesile ile saygı ve sevgiyle bir kez daha anıyorum. Onudiğerlerindenfarklıveuzunuzadıyaanlatmakgerekiyor.YukarıdaDDKO'larınkuru- luşunda ondan söz etmiştik (Bak: DDKO “3-Kuruluş ve Sonrası” bölüm). 17. Azınlıkta Kalışımız, Çoğunluğa Geçişimiz Bizi tecrit etmişlerdi, Iddianameye Cevap ve diğer olaylardan sonra tama- men dışlandık. Bir kenarda, son katılanlarla birlikte 27 kişilik komünle kendi arkadaşlarımıza karşı gece ve gündüz nöbet tutarak günümüzü geçirmeye, siyasi çalışmalarımızı da devam ettirmeye çalışıyorduk. Biz kendimizi ve Kürt ulusunu devletin inkar politikasına karşı savunmaya çalışıyorduk, birileri bundan vazgeçmemizi ve sesimizi kesmemizi istiyordu. Üstelik bu haklı davranışımız baskı ile, idarenin üzerimize gelmesini sağlama, hatta dayak ve tehdit ile oluyordu. 48 Musa Anter son derece cesur ve insancıl biriydi. Bize çok yardım etti. Sözünü esirgemezdi. Her düzeyde arkadaşlıkları vardı. Yıllarca içeri girip çıkmıştı, cezaevlerini biliyordu. Ankara'da gözaltına alındığımız zaman yine hazırlığını yapıp gelmişti. Biliyordu ki Kürtçülükten içeri girince, bunun birkaç senesi olur. Onu anılarımızda uzun anlatmamız gerekecek. Esas soruna gelirsek, Musa ağabeyin gerçekten MIT ile başı dertteydi, bu konuda Ruşen ve ben Yargıtay'da bir davaya da tanık olmuştuk. (...)Siverek'te Şafak olayı sanıklarına arabuluculuk yapması için götürülmüştü. Kendi anlatımıyla, oğlu Dicle'yi öldürecekleri tehdidi ile götürmüşlerdi(...). Musa Abi, açık sözlüydü. Bize çok şeyi anlatırdı. Diğerleri ise hiçbir şey söylemiyorlardı. (...) Cezaevinde hep bağımsız kaldı. Kendisine çok yakın davrandık, saygı ile yanaştık. Bütün olumluluklarına rağmen harekete zararları da olmadı değil. Durumu biraz da olduğundan fazla abartıldı. Bu PKK'nın bir yöntemiydi. Son dönem PKK kulvarında koştu ve Öcalan için bazı laflar etmeye başlamıştı ki, nihayet kötü bir cinayete kurban gitti. Yanında bulunan O. Miroğlu'nun olayı aydınlatması gerekir. Tarihimiz açısından bu olay önemlidir. (Ben bunları yazdıktan sonra, sanıyorum 2006 da Miroğlu bir açık- lama yaptı, ancak bunu ben yeterli görmüyorum.) ''Otelden ilk çağrılışında gitmediği, ikincisinde ise yazılı kağıt geldiği ve PKK Diyarbakır sorumlusu olarak tanıdığı birinin ismini gördükten sonra gittiği ve geri gelmediği'' söylen- mektedir. Onu saygı ve sevgi ile anıyorum. Aşağıda kısaca, DDKO üzerine söylemlerine de değineceğim. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 70 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Yukarıda değinmiştik, iş öldürmeye teşebbüse (Bak: Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:458,Dipnot/ 387, Hikmet Bozçalı ile ilgili açıklama. -BÎR için yeni düzenlemede 14 nolu dipnot-) kadar varmıştı. Daha sonraki Savunmalarımızı da bu ortam içinde hazırlamak ve yapmak zorunda kaldık. Yemek yemeye birkaç kişi birlikte gidiyorduk, her taraftan laf atılıyordu, yemek dağıtımında bize bazı şeyler bırakılmıyordu (biz, başından yemekleri ter- biye ederek, kantinden mümkün olduğu kadar alış veriş yapmadan, belli miktar- larda para da biriktirmiş ve sivil cezaevine giderken üzerimizde götürmüştük), banyo tuvalet sorunlarımızı hep tedbirle gerçekleştiriyorduk. Kemal Burkay'a yazdığım cevapta değinmiştim. Onun yanlış aktarımlarını eleştirmiştim. Bunlardan biri de ortak yazılan dilekçe idi, bizi azınlıkta bırakarak gerçekleştirilmişti. (Bak: Mümtaz Kotan,''Zorunlu Bir Açıklama'', Ağustos 2002.-bu metin tarihsel sürecin anlaşılması bakımından mutlaka okunmalıdır-) Bir süre sonra TKDP ile ilgili tutuklamalar oldu, cezaevine çok sayıda unsur getirildi. Bu operasy- on geniş tutulmuş, iki TKDP (yukarıda bunlara değinmiştim, Sait Kırmızıtoprak'ın (Şivan) liderliğini yaptığı Türkiye'de Kürdistan Demokrat Partisi ile Sait Elçi'nin liderliğini yaptığı Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi) birbirine karıştırılarak yapılmıştı. Yargılamalar sırasında bu karışıklık ortaya çıktı, örneğin birinin pro- gramı ile diğeriyle ilişkili gösterilen sanıklar yargılanmak isteniyordu. Iddianame baştan sona çelişkilerle doluydu. Tutuklananlar genellikle köylü unsurlardı, bize tavırlı grup onlarla da dalga geçmeye, olmadık kavramlarla laf atmaya başlamışlardı. Biz ise gelenleri sahipleniyor, onlara her türlü yardımı yapıyorduk. Dilekçe yazmaktan tutun, avukat sağlama, içeride maddi ve manevi yardım vb.. İşte bu aşamada biz de bir dilekçe hazırladık ve üst "makamlar"a gönder- meye karar verdik. Bizim metin bu kez çok imza topladı ve diğerleri azınlığa düştüler. Söylemlerimiz, ilişkilerimiz ve savunmalarımız cezaevinde bizleri çoğunluğa geçirmişti. Diğer gruptan da bazı arkadaşlar bize katılmaya ve bazıları da savunma yapmaya karar vermişlerdi. 18. Savunmalar Iddianameye cevap metninden sonra daha geniş bir savunma hazırlığına gi- riştik. Gerek cezaevindeki konumumuz ve gerekse bize katılmalarla daha da güçlen- miştik. Kamuoyunda lehimize bir durum oluşmuştu. Içeride yeni tutuklamalarla gelişen olaylariçinde,birde"Şivan"hareketininbiziaçıkdesteklemesigündemegelmişti.Içeride bulunan bazı unsurlar dışarıya bizim desteklenmemiz gerektiğini bildiriyorlardı.49 49 Bir aramada ele geçen defterden edindiğimiz bilgilerde, "bu komün üyelerinin (Ocak komünü demek istiyor- bizim) ilerisi için umut vaat ettiği ve desteklenmeleri gerektiği" yazılmıştı. Gelen unsurlar arasında Cizre ve Silopi'den bazı arkadaşlarda bizimle hareket etmeye başlamışlardı. Örneğin, Sabri Vesek, Tahir Ökten gibi. (Bu arkadaşları da saygı ile anıyorum.) Bu defterin asıl sahibi Ahmet Zeki Okçuoğlu idi. Sonradan tahliye oldu. Istanbul DDKO üyesiydi. Kurucu olup olmadığını bilmiyorum. Kendisini "Şivan" hareketi yanlısı biliyordum. Birçok kez ilişkilerimiz iyi gitmiş olan bu arkadaşın, daha sonra Kawa grubu ile ilişkili olduğu ve hareketin yöneticilerinden olduğu söylendi. Son dönemler bağımsız olarak Türkiye'de ikamet ediyordu. Öcalan'ın yakalanmasından sonra onun avukatlığını üstlen- di. Sonra bıraktı ve kamuoyuna açıklama da yaptı. Avukatlığı yüklenmesinin gerekçesini bilmediğim gibi, ayrıl- masının gerekçesini de 71 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Her şeye karşın geri adım atmadık ve bütün komploları ve provokasyonları yenerek, ağır ve zorlu günler içinde, inanılmayacak bir eforla bu kez daha geniş bir savunma ile çıkmaya karar verdik. Kendimizi ve Kürt halkını mutlaka savunacak, tarihin karanlıklarından birçok konuyu çıkarıp askeri savcının şahsında devletin geleneksel Kemalist resmi görüşünü alaşağı edecektik. Bu nedenle yeni katılan arkadaşlarla 8 kişi olduk ve 489 sayfalık bir metin50 hazırlayarak savunma aşa- masına geldik. Buraya gelinceye kadar mahkemede devamlı tartışmalara katılıp, söz alıp gerekli çıkışları da yapmıştık. Burada detay verme olanağım yok. Ancak tarihi bir metin ve bazı saptanması gerekli olayları açıklayabilmek açısından savunmamızın özetini, içindekilere indirgeyerek orijinal metinden vermeye çalışacağım. Bu metin Komal Yayınevi tarafından DDKO Dava Dosyasının ikinci ve üçüncü ciltlerinde yayınlanacaktı (Bak: Age. ''Yenilgini Izdüşümleri'', Sh: 398 vd.. Orhan Kotan'la ilgili bölüm, 1975 sonrası KOMAL Yayınevi ile ilgili bu olaya değinmiştik.), yayınlanmadı. Elimizde çok eskim- iş, ama okunaklı olan mahkemeye verilmiş orijinal metnin ciltlenmiş halinden öze- tle savunmayı açıklayacağım. Savunmaya, Iddianameye Cevap Metni'nde imzası olan 5 arkadaş (Ben, Fikret Şahin, Ibrahim Güçlü, Yümnü Budak, Ali Beyköylü) dışında Mahmut Kılınç, Yılmaz Balkaş ve Battal Bate'nin de imzaları var. Bu arkadaşlar diğer arkadaşlardan ayrılarak bize katılmışlardı. Yukarıda yer yer değinmiştim. Nezir Şemmikanlı dışarı- da olduğu için buna katılmadı. Ali Beyköylü de dışarıdaydı, ama duruşmaya gelmiş, katılmıştı. Aşağıda buna geleceğim. ........(51) zayıf buldum. Türkiye'de son zamanlar ''DOZ'' yayınlarını yönetiyordu, ''Serbesti Dergisi''nin genel yönetmeniydi. (...) Sonuç olarak "Şivan" yanlıları bize sahiplenmeye açıkça başlamışlardı.(Diğer TKDP ile ilişkilerimiz ve yakınlığımız biraz kıskanılmıştı ve aralarındaki rekabeti ve bazı kurucu ve diğer üyelerimizin de bu partiden olmaları biliniyor- du.)Hatta sivil cezaevine gittikten sonra bizim kaçırılmamız planları da oldu. Maddi destek de verildi. Orhan Kotan, Zülküf Şahin, Feqi Hüseyin Sağnıç vb'nin çok önceden süren destekleri, içeriden giden bu bilgilerle pekişmişti. Bu da doğal, bizi kazanmak istiyorlardı. Dışarı çıktıktan sonra ilişkilerimiz sürdü. 50 Ankara-Istanbul DDKO, Savunma, Orijinal metin, 28 Ağustos 1972, 489 sayfa (metin 11 sayfa bibliyografya, 11 sayfa içindekiler-fihrist ve 1 sayfa kısaltmalarla birlikte 489 sayfadır.). Rizgarî Parti Arşivi, Hukuk metinleri içinde 1972 yılında ciltlenmiş haliyle 3 cilt olarak bulunmaktadır. (Pelur kağıda yazılmış Ciltsiz bir surette daha bulunmak- tadır.) 1. Cilt: Savcının Esas Hakkındaki Mütalaası/ 77 sayfa genel ve 61 sayfa sanıklar hakkında talep bölümü, altın- da Sıkıyönetim Yardımcı savcıları Hakim Yüzbaşı Abdullah Demir ve Hakim Yüzbaşı Vural Özenirlerin imzası var. Ayrıca 1. Ciltte savunmanın 128. sayfaya kadarki bölümü, 2. Cilt: savunmanın 129. sayfasından 349. sayfasına kadar- ki, 3.Cilt: savunmanın 350. sayfadan 489. sayfaya kadarki bölümü. Ayrıca, 18 sayfa sanıkların son sözleri, sanık vek- ilinin savunması, 80 sayfa. Her cildin sonunda içindekilerin fihristi çıkarılıp eklenmiş. Okunaklı olarak bulunan bu belgeler, Annem F. Huriye Kotan'ın diğer bir çok belge ile birlikte yataklara, yastıklara arkadaşların yaptığı zulaları oradan oraya taşıyarak, 1985 yılında içeriden çıktığımda bana teslim etmesi ile elimize geçmiş oldu. Orijinal ciltleri ise, DDKO dönemi Ocak Komünü içinde bulunan ve sonra tahliye olan, 1975 sonrası Komal Diyarbakır sorumlumuz Muharrem Özkahraman yaptırıp bize cezaevine getirmişti. (...) Diğer duruşma tutanakları, bazı dilekçeler vb.'den oluşan hukuk arşivimiz Ş. Kaya'da bulunuyordu. Geçiş yaptığı sırada Suriye'de PKK'ya teslim ettiği yolunda, kendi ifadesine dayarak daha önce açıklama yapmıştım. (Bak: Kemal Burkay'a ''Zorunlu Bir Açıklama'', Ağustos 2002.) Ama, Ş. Kaya daha sonra kendisine hiç yakıştıramadığım biçimde bizi yalancılıkla suçlayıp işin içinden çıktı. Parti tutanaklarımız ve toplantı kasetlerimiz duruyor. Biz de bütün belgeleri koruyarak, Kürdistan Mücadelesi'ne ya da kurtarılmış alanlardaki kütüphanelere, yetkili gördüğümüz kurumlara mutlaka ileteceğiz. Bizim de bir tarihimiz, bilgi depomuz bulunmasını sağlayacağız. Neye mal olursa olsun bunu yapacağız, Çünkü, bunlar hem değerli hem de bulunması güç şeyler. Ve de kapsamlıdır. (...) 51 Burada 8 bölümden oluşan 489 sayfalık savunma metninin içeriği özet olarak ana başlıklar şeklinde belirtilmiş.(BÎR) B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 72 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Savunma Aşamasında Son Derece Tehlikeli ve Önemli Bir Olay Gerçekleşti Savunmaları büyük bir şamata içinde ve bütün engellere rağmen düzenli hazırladık Ne yazık ki diğer arkadaşlar yine bu aşamada da bizimle olmadılar, ama ayrı bir metin de hazırladılar, çünkü olaylardan etkilenmişlerdi. Bize yapılanları bazıları kabullenemiyordu.52 Artık iş başa düşmüştü, geri adım mümkün değildi. Biz gereken her atağı yapıyorduk. Her şeyi göze almıştık. Zaten yapılanlar dışında bir öldürülmemiz kalmıştı. (...) Savunmalar için duruşmaya çıkacağımız günün sabah saatlerinde, idareye bütün DDKO gruplarından birer kişi çağrıldı. Bizden de Yümnü Budak gitmişti. Idarede MIT'ten gelen kişiler de varmış, ayrıca savcı tek başına olanlardan da Tarık Ziya Ekinci, Musa Anter vb.. gitmişlerdi. Duruşmamız öğleden sonraya ertelenmiş, beklerken bunun nedenini öğrendik. Yümnü geldi ve komünün toplanması gerektiği kararına vardık. Çünkü biz kendi sorunlarımız hakkında da komün kararına gidiyorduk. Ismail Beşikçi vardı. Komün toplantısında Yümnü olayı açıkladı, “Savunmaları geri çekin, zaten çoğunluğunuz 3 yıldan fazla yatmış, teşdidi- en takdi -ren ceza verilse de hepiniz tahliye olursunuz, burayı kapatalım, bitirelim vb..” demişler.. Bu pazarlık bizi çok sarsmıştı, sakin olmaya çalıştık. Ama, Ismail ağabey sakin olamıyordu, ilk kez çok sinirlendi. ''Bu savunma verilmezse bu iş burada bitirilir''dedi. Şimdi kulakları çınlıyordur, ''Ilk Kurşun Olayı''nı düşünüyordur! Yani, açıkça bir pazarlık yapılıyor, bizi de daha ağır cezalarla tehdit ediyorlardı. Ben de, Ismail ağabey meraklanma bunu hiç kimse vermese de, ben vereceğim demiştim. Komün de savunmanın verilmesini kararlaştırdı. Bazı arkadaşlar tered- düt içine düştüler, düşürüldüler. Metni ben aldım ve altı cezaevinde imzalanmadan mahkemeye götürdüm. Öğleden sonra, mahkemeye gitmek üzere cezaevinin dış kapısının içinde dururken, Ismail ağabey yakama yapıştı ve bunu mutlaka verin dedi. Herkes neşeliydi! Bize ters ters bakıyorlardı. Biz sanki düşmandık. Zor durumda bırakıl- mamız için her şey yapılıyordu. O günü unutmak mümkün değil. Sonunda duruşmaya gittik, tutuksuz sanıklar da geldiler. Ali Beyköylü hiç tartışmadan metnin son kısmına açıp hemen imza attı. Bunu da hiç unutmuyorum. Bunun üzerine tereddüt geçirmeyen arkadaşlar imzaladılar. Diğerleri de imza- ladılar. Tereddüt geçiren arkadaşlar vardı. (...). Diğer grupta da kargaşalık yaşandı. Hatta bazılarının imzalamadıklarını hatırlıyorum. Sözde bazı arkadaşların tahliye olma koşulları var gibi bir hava yaratılmıştı. Ben oturma sırasına uymayarak 52 Arkadaşlar 220 sayfa olduğunu hatırladığım metinlerini bizden sonra verdiler. Bu metin daha sonra Özgürlük Yolu'ndan ayrılan (bu arkadaşların ayrılıkları önemlidir, tarihsel olarak incelenmeli ve ortaya çıkarılmalıdır, tartışıl- malıdır.) Ihsan Aksoy tarafından kurulan ve Mehdi Zana ile bizim de kuruluşuna yardım ettiğimiz Pêkanîn yayınları arasında yayınlandı sanıyorum. Bizim savunma metnimiz ise maalesef yayınlanmadı (Yukarıda Orhan Kotan ile ilgili bölümde değinmiştim.Bak: Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:398 vd..) 73 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Fikret'in yerine başa oturmuştum. Hakim gelir gelmez bana baktı ve sert biçimde “yerine geç” dedi. Ben de “geçmiyorum, savunmam var, onu okumam gerekiyor” dedim. Tartışma sonucu başçavuş ve güvenlik görevlileri müdahale ettiler, çıkan kargaşada beni tartakladılar ve avukatımız Şerafettin Kaya bağırmaya başladı, diğer avukatlar ve bazı arkadaşlar da müdahale ettiler. Ama, bizim davranışımıza çok kızanlarımız da vardı elbette. Sonunda savunmayı verdik ve okunmasına da başladık. Ilk sırada olan Fikret her nedense okumada iyi davranmıyordu. Ben elinden almaya çalıştım, hakimle yine tartışma çıktı. Velhasıl, duruşmayı yöneten hakim Hamdi Sevinç'in müdahaleleri ile, sonunda mahkeme “özetleyin” diye bir karar verdi. Metnin bölümleri sonundaki özetleri okuyarak, büyük bir şamata içinde 489 sayfalık savunmamızı bitirdik. Diğer gruptaki arkadaşlarda aynı durum içinde savun- malarını verdiler. Tarık Ziya Ekinci bizim savunma bitince ayağa kalkarak yazılanların hiç birine katılmadığını bizzat belirledi ve tutanağa geçmesini iste- di.(...) Savunmalar tamamlandıktan sonra dava karara kaldı. 18 Eylül 1972 günü mahkeme kararı açıklamak üzere duruşmayı 21 Kasım 1972'ye erteledi. Ancak, bazı bahanelerle karar o gün de açıklanmadı, sonunda 11 Aralık 1972 günü kararın açıklanması mümkün oldu. O gün cezaevi ve mahkeme binası etrafında büyük güvenlik önlemleri alınmıştı. Nihayet karar açıklandı ve ağır cezalarla ceza- landırıldık. 8 yıldan 16 yıla varan cezaları ulufe gibi dağıttı hakim Hamdi bey. Ben ve I. Güçlü 16'şar yıla mahkum olduk. O dönem en yüksek ceza 8 yılı bile aşmıy- ordu. Hele örgüt üyeliği, kürtçülük propagandası vb.. 1 ila 4 yıl arasında değişiyor- du. Hakim çok kızgındı ki, bizim sürgün yerimizi bile kuş uçmaz kervan geçmez olarak nitelenen yerlere vermişti. Beni Sinop'a vermişti. Yani cezanın tamamlan- masından sonra oraya mecburi ikamete gidecektim. Karar günü salon çok kalabalıktı, salon dışında da kalabalık vardı. Karar herkesi şok etmişti. Biz ise rahattık, sonucu aşağı/yukarı biliyorduk. Salondan çıkarıldığımız zaman slogan atmaya başladık ve ulusal marşımızla ortalığı çınlatarak arabalara bindirildik. Her zamanki arabalar değil, kapalı kariyerler getirilmişti. Sesimizin duyulmaması isteniyordu. Bizi sıkıyönetim komutanlığı bina- sınınarakasından,MITbölgesoruşturmamerkezininönünden,yaniSilvanyolutarafın- dan geçirerek götürdüler. Şehre taraf sokmadılar, marşlarla cezaevine vardık. Birkaç gün sonra büyük bir arama yapıldı. Tek tek dışarı çıkarıldık ve askerlerin oluşturduğu koridordan geçirilirken, ağaçlarla, coplarla alabildiğine dayaklandık. Çok kişi yaralandı, Ismail Beşikçi de bu dayakta hırpalanmıştı, ken- disini korumak için çok çabalamıştık..(...) Sağlık olsun diyelim. 19. Temyiz Layihası Sözde bizim gözümüzü korkutmak istiyorlardı, ne kadar az belge olsa o kadar iyi olacaktı. Işin daha yukarılara taşınması istenmiyordu. Biz durmadık ve B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 74 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- süreci devam ettirdik. Kapsamlı bir temyiz layihası hazırlardık. Ancak karar ve daha sonra gerekçeli hüküm bize geç ulaştırıldı. 8 ay sonra verildi. Birkaç ay da cezaevinde bekletildikten sonra tabii.. Temyiz layihası 2 cilt olarak elimizde bulunuyor, orijinal metindir. Idareye verilen nüsha alınıp bizimkinin üzerine şu not düşülmüş; "12.9.1973, Sayı:1900- 73/1532. Bir nüshası yukarıda tarih ve sayı numarası ile Sıkıyönetim As. Mahkemesine gönderilmiştir. Ali Karakişi, P. Üstğm. Cezaevi Em. Bl. K. Imza". Yazı üsteğmenin el yazmasıdır. Bu metinde, iddianameye cevap ve savunmamızdaki bir çok konu hakkın- da kaynak gösterilerek hukuki gerekçeler öne sürülmüş. Deliller tartışılmış. Savunma hakkının kısıtlanması, avukatlarımıza baskı, tutuklamalardaki usulsü- zlük, belgelerin verilmemesi, tutukluların birbirleri ile ilişkilerinin kesilmesi, ayrı ayrı yerlerde tutulmaları, dosyaların incelenmesine, belge edinilmesine müsaade edilmemesi vb. konuları tartışımış. Sanıkların tek tek durumları ele alınmış, savunmalar yapılmış. Sonuçta, hakkımızda delilsiz ve belgesiz bir siyasi karar ver- ildiği açıklanıyor. Metnin arkasına 88 tane bozma istemi sıralanmış. Metnin içindeki sayfa numaraları belirtilerek liste verilmiş (Bak: Sh 476-480). Kısaltmalar 1, Bibliyografya 5 sayfadır(Bak: Sh 482-486). Metinde geçen bilimsel kavramların açıklanması yapılmış, 11 sayfa (Bak: Sh 487-498). Içindekilerin fihristi ile birlik- te tüm metin 510 sayfa. Metnin bu kısa tanıtımından sonra ilginç gördüğüm ve döneme denk düşmesi bakımından metnin 471. sayfasındaki mahkemeye sorulan soruları buraya aktarmak istiyorum: “.. 1- Türk Halkı'nın gerçekten demokratik taleplerinin ve özlemlerinin gerçek- leşmesi, yaygınlaşması, Kürt Halkı'nın ana dilinin ve buna bağlı olarak demokratik haklarının gasp edilmesini gerektirir mi? 2- Kürt Halkı'nın ana dili olan Kürtçe'nin serbestçe konuşulması ve buna bağlı olarak demokratik hakları ile ilgili anayasal-demokratik talep ve özlem- leri, Türk Halkı'nın kamu haklarını kullanması ile çelişir mi? 3- Kürt Halkı'nın anayasal-demokratik haklarını kullanması, yani kamu hak- larından yararlanması, onun asimilasyonu şartına bağlanabilir mi? 4- Anayasal eşitlik ve öteki ilkelerin işlerliği Kürt Halkı'nın asimilasyonuna, Kürt dili ve kültürünün tasfiyesi şartına bağlanabilir mi? Metinde bu sorular büyük harflerle yazılı ve bundan hemen sonra bazı sonuçlar çıkarılmış, bunlardan biri önemli; “Anayasa'daki eşitlik ve öteki ilkelerin işlerliği, Kürt Halkı'nın asimilasyonu, Kürt dili ve kültürünün tasfiyesi şartlarına bağlanamaz, çünkü, eşitlik aslında “Kürt toplumu olma” ve “Türk toplumu olma" haklarının kullanılması ile ilgili eşitliktir.” (abç)53 53 Devrimci Doğu Kültür Ocakları, TEMYIZ LAYIHASI, Fikret Şahin, Mümtaz Kotan, Ibrahim Güçlü, Battal Bate, Mahmut Kılınç, Ali Yılmaz Balkaş, Yümnü Budak, Ali Beyköylü'nün imzalarını taşıyor. 11 Eylül 1973 tarihli ve 510 sayfa. Metnin bütün sayfa altları sanıklarca tek tek imzalanmış. 75 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- 20. DDKO Üzerine Açıklamalar ve Bazı Düzeltmeler Bir kere şunu hemen belirteyim, PKK ve yandaşlarının, ayrıca onun arkası- na sığınan bazı unsurların olur olmaz bilgilerle DDKO'ya ve bizlere yönelttikleri haksız, tutarsız ve bilimsel olmayan karalama, küçültme ve tarihi karartma biçi- mindeki söylem ve yazımlarına cevap vermek gerekmiyor. Açıklamalarımız, geldiğimiz yer ve belgeler onlara en iyi cevaptır. Sonuç olarak söyleyeceğimiz kısa bazı şeyler de onlar için cevap sayılabilir. Fakat, o cenahta bulunarak bazı yanlış bilgiler üreten bir iki unsura kısa cevaplar vermek ve yanlışlarını düzeltmek gerekiyor. Birincisi, Hüseyin Musa Sağnıç'ın belirlemeleridir. Onu çok yere taşıdığım için ve belli bir süre birlikteliğimiz olduğundan bazı belirlemelerine değinip, düzeltmek istiyorum. Defterdergisinin11.sayısındaNurdanGürbilekveIskenderSavaşır,"BirKürtAydını: Fakıh Hüseyin Sağnıç" başlığı ile bir röportaj yayınlamışlardı. Bu röportajda bizim IddianameyeCevapmetnininyazımınakatıldığınıvebunundilbölümünüyazdığınıaçıklıyor. Tarih bölümünün benim ve Sosyoloji kısmının da Ismail Beşikçi tarafından yazıldığını belirt- miş.Bukonuyakısmenyukarıdadeğinmiştim(Dipnot/417içinbak:Age.YenilgininIzdüşümleri, Sh:511. -Bu yazı için yeni düzenlemede, Dipnot/44- ). Ayrıca, Rizgarî yazı kurulu döneminde, dil gru- bundandabahsetmiştim.(Dipnot338içinisebak:Age.YenilgininIzdüşümleri,Sh:401.)Dilgrubumuz, gramervesözlükçalışmasıyapmış,Kürtçegramerihemenhementamamlamıştı.Bugramer yayınlanmadı.Bukonulardaaçıklamalaryapmıştım.Sıkıyönetimingelmesiileberaberişzor- laştı. Bu gramerin bir sureti Rizgarî arşivinde bulunuyordu, kanımca Yılmaz Balkaş'ta kaldı. Aramalar sırasında Feqi'nin evinde de bir suret yakalanıyor. Kendi anlatımına göre para karşılığımahkemekalemindenbunualabiliyor.Veyinedediğinegöreüzerindebirsüredaha çalışıyor ve genişletilmiş olarak bunu bastırıyor.54 Bu çalışma Rizgarî dil grubunun çalış- masıdır. Belirtilmesi gerekirdi. Bunu düzeltiyorum. Ayrıca, röportajda döneme ilişkin ciddi başkayanlışaktarmalardayapılmış.DDKOvebizlerdençokküçümsenerekbahsedilmiş.Biz de,Feqivearkadaşlarınınhiçsözüedilmeyensiyasalçalışmalarınıuzunuzadıyaelealabiliriz. Çünkübiz,Kürdistan'dakendimizdenöncekivedışımızdakitümçalışmalarıincelemiş,araştır- mış, bunları iyi/kötü yanları ile kabullenmiş ve savunmaya karar vermiştik. Ilginç olan Feqi'ninRizgarîdöneminideatlamasıdır.(...) Defter dergisindeki röportajı dolayısıyla, kendisine yapılmış eleştiriler ve bir takım yanlışlarının düzeltilmesine ilişkin başka açıklamalar da var.55 Yeri gelmişken 54 Feqi Hüseyin Sağnıç, Pêşeriya Hewısina Zmanî Kurdi /I-II, Melsa Yayınları, Istanbul 1991-1992. Bu kitapların sunuş- larında ve Feqi'nin biyografisinde de Komal ve Rizgarî'den tek kelime bahsedilmiyor. Bu süreç bilinçli olarak atlanmış. 55 Ibrahim Güçlü, Tarihi Doğru Yazmak: Küçük Bazı Düzeltmeler, Yekitîya Sosyalîst, Sayı:26, Uppsala, 1990, Sh:40- 43. Bu yazının sonundaki bir not'ta, "Yazının Defter dergisi için yazılıp gönderildiği, ancak yayınlanmamış olduğu" belir- tiliyor. Bir kısa ekleme yapayım, keşke Ibrahim her konuda tarihin doğru yazılmasına gayret gösterseydi, ne kadar iyi olurdu. Yekîtiya Sosyalist ile ilgili açıklama yapmıştık. (Bak: Dipnot 78 için, Yenilginin Izdüşümleri, Sh:94) Hapishane Raporu ile ilgili tarihi doğru yazmak için yaptığımız çaba ve Ibrahim'i bir iki konuda tanık göstermemize rağmen tanıklık yapmadı, üstelik bize veryansın etti. Yekitîya Sosyalîst, Sayı: 24, 1990 Sh:5-8'de, "Diyarbakır - Hapishane Raporu ile ne yapılmak isteniyor?" başlıklı tarihi baş aşağı etmede ısrarlı metne bakılabilir. Önemli değil. Bize dönük eleştiriler çok sert B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 76 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- bir kez daha belirteyim, Feqi bize yardım etti, ama kendi işlerini de aksatmadı. Iki partiye birden (TKDP'ler) üye olduğu da söyleniyordu. Kimsenin hatırını kırmadı. “Şivan”ı beğenirdi ve beni de ona benzetirdi! Diğer TKDP (Sait Elçi gurubu) kanadı ile zaten geleneksel olarak süren bir ilişkisi vardı. (Oralarda olan bitenler, Feqi'nin durumu şimdilik kalsın, bu konulardaki bilgilerimi saklıyorum.) Biz de kendisine çok yardımcı olduk. Evi bize açıktı, maddi yardımları oldu. Harekette emeği var. Onu sevgi ve saygı ile anıyorum. Ileride daha detaylı şeyler yazma umudumu koruyorum. Nevzat vefat etmeden önce hazırlanan bir kitap için benim de yazı vermemi, bensiz olmayacağını belirtmişti, ben de eleştirilerimle birlikte yazayım demiştim, bir daha da aramadı. (...) Feqi son dönem PKK kulvarına girmişti. “Atandığı Meclislerde” görev yaptı, "başına olmadık işler açılacakken canını zor kurtardığı" söylendi. Bunu bizzat bana da telefonda söyledi.(...) Savunmalar dönemi ise, zaten cezaevinde değildi. Olsa da şunu ısrarla belirteyim ki, Savunmalar ortak bir çalışmanın ürünüdür. Örneğin, benim katkım fazla olmuş olabilir, gelen metinleri ve içeride hazırlananları monte etmek, düzelt- mek, yerine başkasını yazmak vb. tarzında olsun, yazımı bizzat yapmak vb. olsun bunu kendimize paye çıkararak belirleyemeyiz. Evet, ben ve bir iki arkadaş olmasaydık, o dönemin cezaevi zor aşılırdı. Bu tarihsel metinler de belki çıkmazdı. Bunu kabullenmiyorlar, ama gerçek. Çok aşağılardaki çalışma biçimlerini abar- tarak sunmak, bunlardan payeler çıkarmak, övgüler iyi hoş da başkalarını, gerçek- leri silip atmadan, kendi çalışmalarınızı da bunların yanına koymanız gerekiyor. (...) Savunmalar gibi cezaevi mücadelemiz de ortak çalışmanın ürünüydü. DDKO sanığı olsun olmasın, komün üyelerinin tümünün katkısı vardır. Bu işlerin öyle rahat yapıldığı düşünülmemelidir.Birçokinsanınfedakarlığıileyapılmıştır.Yalnızyazıyazmak,mahkemeye gidip gelmek dışında birçok şeyi de kapsıyor. Bunu da belirtmiş olayım. Elbette Ibrahim Güçlü'nün ve diğer arkadaşların katkıları da unutulmaz. Beşikçi ise bize fiili yardım etmedi, kendiişleri ile uğraşıyordu. Tersinebiz ona çok yardım ettik. Her duruşma HamdiSevinçve savcılarona“SenTürksün,Kürtmeselesiseninneyine,Kürtnerede,vb..”dediklerizamanen güçlü delil ve belgeyi ona kazandırmakla büyük bir yardım yapmıştık. Bilimsel olarak tezleri doğrulanmışoluyordu.Biziörnekleyereksavunmalarınıgenişletiyordu.“BakKürtvar,sizlere sayfalarca yazıyorlar, Kürt olduklarını söylüyorlar, siz hala inkar ediyorsunuz. Işkence, baskı, zulümgörüyorlar,yılmıyorlarvb..”diyerekkendinihaklıçıkarıyordu.Ama,görüşme,danışma, bilgi alma yolunda elbette Beşikçi'den yararlandık. Seneler sonra bir siyasi çıkışı, belli insan- ların özel durumlarına indirgemek doğru değil. Bu örgütlü bir mücadele ve özverili bir çalış- maydı. ve ayrılık döneminin verdiği hınç, öfke ve de alışkanlıkların devamı olarak sürüyor. Zaman bunların önemini ortaya koydu. Biz Hapishane Raporu ile bir dönemin haksız ve adaletsiz uygulamalarını, genel olarak Kürdistan sathında ird- elemiş, birilerine paye çıkarmamak ve PKK'nın yaptıklarını netleştirmek için önemli bir atılım yapmıştık. Tamamen gerçek ve olayları olduğu gibi yazmıştık. Hapishane Raporu (Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:132 vd'na bakınız.)ile ilgili geniş bilgi vermiştim. Ayrıca, son dönem bize saldırı babında, ardın sıra PKK yanlıları ya da oradan gelme birçok unsur tarafından yazılan kitaplara ise hiç ses çıkarılmadı. Bu nedenle, Feqi ile ilgili yazdıklarının, bazı konulara açık- lık getirse de, kendisinin katkısı belirlenmediği için biraz tepkisel olduğunu düşünüyorum. Bu konuyu da düzeltiyo- rum. Tarihin doğru yazılması ise başka bir şey, bunu iyi bilmek gerekiyor. 77 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Bunuda böylece düzeltiyorum. Buna hakkım da var. Son bir şey, Feqi dalga da geçi- yor, zaten aydınlara karşı çok olumsuz dururdu, hep küçümserdi. Onların "halk adamı olmadıklarını" belirtirdi. Oysa, diğer konularda olduğu gibi bu konuda da biz ve diğer arkadaşlar eskileri fersah fersah aşmıştık. Örnekleri çok. Cezaevinde siyasi olmayantutuklularbilebizleresempatiduyuyorlardı,yalnızyaptıklarımıziledeğil,onlarlailişki- lerimizdebeğeniliyordu.Feqi,okumuşlarınbuişlerifazlagötüremeyeceklerinisıksıksöylerdi, bu görüşü de doğru çıkmadı. Diyor ki, “Ha işte diyalektikte okuyorduk, tabii Türkçe”. Şunu söylemiyor,buarkadaşlarOcakKomünü’ndeherkonudaçalışmayaptılar,Kürtdilidahil,tarihi, kültürü ve her şey.. Bir tek konuya, -o da çok doğal bir konu- işi indirgeyip yukarıdan bakmak, bence tarihsel büyük bir zaaf olmaktadır. O zaman biz geçmişteki mücadeleleri nasıl sahiplenebiliriz? Örneğin Feqi'de dahil bir takım arkadaşlar “Şivan”ı nasıl sahiplendiler? O da “diyalektikoku-yor,okutuyordu”.IstanbulDDKO'danbirtakımarkadaşlarŞivan'ınkarargahına birçokkitaptaşıdılar,taşıdık.(...)Bizkomündeçokyönlübireğitimyapıyorduk.Bunudaherkes biliyor.(...)DDKO'yuvebizleriyerliyerinekoymayanbiraçıklama,1970döneminiifadeetmez. Musa Anter ise, bazı söyleşilerinde çok yanlış şeyler söyledi. Onu iyi tanıdı- ğım için hayret etmedim. Örneğin, “Kürtler ayrılırsa, Türkiye zenginleşir” demek yanlıştır. Yalnız yanlış değil, ayıptır. “Kimse, Kürtleri, Türkiye'den ayıramaz. Bu gün Istanbul'daki Kürtler Kürdistan'daki Kürtlerden daha çoktur. Haklı veya haksız bu memleketi bizim ecdadımız Bizans'tan beraberce savaşarak almıştır”.56 Bu belirleme Kürt siyasi hareketi açısından yanlıştır. Bunu düzeltmek gerekir. Eğer değilse, siyasi olarak en önemli araçlarımız, kendiliğinden ortadan kalkmış olur. Asimilasyon, jenosit, zorla göç, milliyetçilik vb. Bunlar Musa Anter'in özel niyetleri olabilir. Musa Anter, Şahap Balcıoğlu ile söyleşilerinde de ilginç şeyler söylüyor.57 Diyor ki: “Yoksa Kürdün Türk'ten ayrılması, bağımsız, ayrı bir devletin kurulması filan kesinlikle söz konusu değildir”. (Sh:16-17) “Biz Osmanlı çocuğuyuz. Cumhuriyet döneminde doğmadık. O zamanlar Doğu'da, Güneydoğu'da bir devlet otoritesi ve düzeni yoktu. Başıboş yaşıyorduk” (Sh:. 19). Bunlar tarihimize aykırı. “Anadolu Türklerden önce Kürtlerin yurduydu”(Sh:22). Hangi Anadolu Musa ağabey. Biz Mezopotamya'da yerleşik bir halkız. Anadolu aslenYunanca bir kelime (Anatolia) ve bozularak kullanılıyor. Yunanistan'ın doğusu, Şark, Ege ve Türkiye bölümü. Bunu Yalçın Küçük ile ilgili bölümde belirtmiştim. (Bak:Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:311 vd.) Yani, ayrı bir Doğu ve Güneydoğu Anadolu yok. Musa ağabey, ne yazık ki bizi duymuyorsun.(...) Devam ediyor: “Ben bu toprakların çocuğuyum. Atatürk'e Türk padişahlar idam fermanı çıkardı ama, Kürt aşiretler omuz verdi. Kurtuluş savaşını Türklerle Kürtler birlikte kazandılar. Kürt'ten çok Türk dostum var.” vb. Musa Anter “Kürt Anadolusuz olmaz, Istanbul'u bırakmayız” da diyor. Bunlar çok özgür söylemler, dostluk ve arkadaşlık ilişkileri içinde söylenmiş. Ama yanlış. 56 Ekonomik Panaroma, , 26 Nisan -3 Mayıs 1992, Sh:18 ve 21. Istanbul 57 2000'e Doğru dergisi, 13 Ağustos 1989, Nakleden: Şahap Balcıoğlu, ''Görüşler, Görüşmeler'', Yön Yayıncılık, Istanbul, 1991. Şahap Balcıoğlu da Musa Anter'in yaşam öyküsünü uzun uzadıya anlatırken hiç DDKO'lara dokun- muyor.(...) B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 78 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Bunların düzeltilmesi gerekiyor. Esas düzeltmemiz gereken ise Musa Anter'in "Hatıralarım"58 da yazdık- larıdır. Iki cilt olarak çıkan bu kitapta DDKO'lardan bir cümle ile bahsediliyor. Hayretler içinde kaldım. Bütün söylemlerini yaratan DDKO ve Diyarbakır duruş- maları olmasına karşın, hiç söz etmemesi ve ettiğinde de çok küçümsemesi beni incitti. Kitabı tartışmıyorum, belki kasetlerden aktarımda ya da direkt olarak san- sür yemiştir. Ama, son derece özgür ifadeler olduğu için üzerinde duruyorum. Tarihe tek yanlı geçmesin. Bizden bir kelime bile söz etmemesinin bir nedeni vardır. Belki yayınevi yöneticileri kitaba böyle bir "DOZ" vermeyi tercih etmişler. Ki, yayınevi yönetimi içinde DDKO kurucusu sayılan arkadaşlar da var. Neyse, gelelim Musa ağabeyin söylemlerine.. Bütün Hatıratı’nda DDKO'lar ile ilgili yarım sayfa açıklama var, o da çok kötü, utandırıcı, üzücü ve horlayıcı. 1971 tutukluğunu açıklıyor, Ankara Merkez Cezaevini yazıyor, ne biz ne ötekiler ortada varız. Kendisi, Ankara Merkez Cezaevi'nde, 15 bilemediniz 20 gün kalıp gittiği halde, bütün olan biteni kendisine yontuyor. Aklında kalan bir iki cümle ile işi geçiştiriyor. Devrimci Doğu Kültür Ocakları başlığı ile verdiği 2 sayfalık yerde de, “DDKO merkezi Ankara'daydı, Istanbul'da da şubesi vardı” gibi çok uzaklarda olan birinin anlatımını sergiliyor. Merkezimiz filan yoktu, Istanbul DDKO da şubemiz değildi. Gerçekten haberi olmamış. (...) Devam ediyor ve bindiriyor; "Burada yeri gelmişken DDKO'nun tecrübesizlikten kaynaklanan bazı hatalarına, gerekli gördüğüm için değinmek istiyorum. Türkiye'de talebe derneklerinde kaşarlanmış, kovulmuş ne kadar Kürt kökenli insan varsa aralarına almışlardı”. El insaf Musa abi. Istediğin gibi konuşan biriydin ama, bu kadar da olmaz. Böyle miydi?Bizsanakalkıpşöyledesek,butarihegeçsehoşolurmu?“SendeKürtçülük'tekaşar- lanmıştın”. “Kaşarlanmış Kürtçülerle işi nereye kadar götürebilirdik”. DDKO yeni bir dönem, yeni bir dönemeçti. Ayrıca bizler düzenli okul -larımıza devam eden insanlardık, militandık, mücadele ediyorduk. Sizin çocuklarınız gibi en azından “belli bir hayat kurma, yaşama ve mutlu olma hakkımız da” herhalde vardı. Biz bütün varlığımızı ortaya koyduk, arkadaşlarım hemenhepsiokullarındasaygınkişilerdi.Okullarınıbitirdilervehayattadasaygınarkadaşlar olarak durabildiler. Istediğin birkaç kişiden bahsederken ise, onları kaşarlanmış görmüyor- sun, ki onlar okullarını başka nedenlerle bitiremediler! Ayrıca, biz talebe der- neklerinde de çalıştık. Yukarıda detaylı açıkladım. Tersine siz, ağabeylerimiz, senin ifadenle “kaşarlanmış” bazıKürtçülerbizimsırtımızabindiniz,yükümüzdahadaağıroldu.Veyıllarcayapılmayanbir kitleselleşmevebilimsellikleortayaçıkarak,siz-lerebüyükfırsatlarvermişolduk.Bunubelirt- mek,teslimetmek gerekmezmiydi? 58 Musa Anter, Hatıralarım, 1. Cilt, Doz Yayınları, Istanbul, Ekim 1990, Sh: 224-225. 2. Cilt ise, Yön yayıncılık tarafın- dan basılmış, Bak: Musa Anter, Hatıralarım, Yön yayıncılık, Istanbul, Haziran 1992. 79 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Durmuyor devam ediyor Musa ağabey: “Zamanla bu Bizans tipi ve Kemalist terbiyeli, üçkağıtçı kişiler 'Kürttür' diye buraya doluştular. Işaret etm- eye çalıştığım kişiler kendilerini çok iyi bilirler. Burada isim sayarak, kendilerini savunmaları için bir fırsat vermek istemiyorum”. Bu açıklamaya bakın. Şu yılların ''Kürtçüsü''ne bakın. Bütün ''hatıratı''nda bize dönük söylediği bu. Oysa, söyleşisinde hep demokrasiden, insan haklarından bahsetmiş ve gerçeğin ifade edilmesinin zorunluluğunu söylemiş. (...) Her şeye karşın Musa Anter'i saygıyla anıyorum. Cesur bir insandı, emeği inkar götürmez. Onun PKK kulvarındaki yıllarına yazık oldu. Çok abartılı biçimde sunuldu ve sonunda acı bir ölümle, bir cinayetle 20 Eylül 1992 de aramızdan ayrıldı. (Bak:Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:518, Dipnot /426). Yine düzeltilmesi gereken bir yazım daha var. O da Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi'nde çıkan DDKO ile ilgili yazıdır. Biz, bu ansiklopediye, kendi istekleri üzerine 7 sayfalık bir yazı göndermiştik. Ama, bu yazı yayınlan- madı, sansür yedi. Çok sert ve siyasi bir metin olarak değerlendirilmişti! Daha sonra başka unsurlar tarafından düzenlenen başka bir yazı girdi. Eksik ve yanlış bilgiler içeren bir yazımdır bu. Bunun da düzeltilmesi gerekir.59 Necmettin Büyükkaya'nın DDKO'larla ilgili bazı belirlemeleri de düzeltilmelidir.60 Çünkü, Necmettin DDKO'ların hem Istanbul kurucusu, ilk yöne- tim kurulu başkanı, hem de kuruluşundan önceki ve sonraki dönem yukarıda sözünü ettiğim gizli (yarı/legal) üst kurul üyesiydi. Kitapta bazı kişilere yazılan mektuplarda yapılmış belirlemeler doğruları yansıtmıyor. Bitirmeden Mehdi Zana ile ilgili de bir açıklama yapmak gerekiyor. Mehdi, Diyarbakır duruşmaları ve cezaevinin o dönem en iyi tanıklarındandır. DDKO Diyarbakır kurucusu, TIP içinde aktif çalışan biriydi. Yayınlanan kitabında maale- sef DDKO'ları ve cezaevini sınırlı bir yaklaşımla vermiş. Bazı anılara detaylı değindiği halde, Diyarbakır Cezaevi ve yargılamalar ile ilgili bir şey söylememiş. DDKO'dan yargılanan sanıkları sıralamış, listede benim adımı da geçirmiş, yine de “Allah razı olsun”! Bu kitap ''DOZ'' yayınlarından çıkmış!61 Mehdi harbi bir adamdır, madem Bekle Diyarbakır diyor, o zaman Diyarbakır'ı yerli yerine koy- malıydı. Tersine Diyarbakır beklemez..(...) DDKO'lar üzerine bizim yayınlarımız dışında pek fazla bir şey yok. Daha geniş bilgi için bize ait yayınlardan bir iki alıntı vermek istiyorum. Kürdistan Press’te muhtelif sayılarda DDKO'larla ilgili açıklamalar var. En önemlileri şunlar: “DDKO Türk Basınında”. Yukarıda buna değinmiştik.62 (Bak: Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:513, Dipnot 420) 59 Sözü edilen ansiklopediye gönderdiğimiz ve basılmayan metin için bak: Rizgarî Parti Arşivi, K/Be.Dos. K-II-/D-4 No:102, 7 sayfa. Ibrahim de Ansiklopedi'deki yazıdan bahsediyor. Bak: Ibrahim Güçlü, Tarihi Doğru Yazmak: Küçük bazı düzeltmeler, ''Yekîtiya Sosyalist'', Cotmeh/Çiriya pêşin 1990, Hejmar: 26, Sh: 40. (Ayrıca, bak: Age. Yenilginin Izdüşümleri, Sh:533, Dipnot/ 436) 60 Necmettin Büyükkaya , Kalemimden Sayfalar, Förlag Yayınları, Stockholm, Ağustos 1992. 61 Mehdi Zana , Bekle Diyarbakır, ''Doz Yayınları'', Istanbul, Mart 1991. 62 DDKO Türk Basınında, Kürdistan Press, Sayı:1, Sh:14, Eylül 1986. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 80 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Tarih ve DDKO başlıklı makalesi ile Ali Bucak önemli tespitlerde bulunmuş. Sonuç olarak diyor ki: “DDKO Kürt siyasal hareketinde, daha sonra bir örneği yaratılamamış önemli ve olumlu bir adımdı. Gerek DDKO'da bulunmuş kişilerin, gerekse de siyasi grupların bu konuyu ele almalarında büyük yararlar olacaktır”.63 Orhan Kotan birçok yazısında DDKO'lara değinmişti, hatta son Realite’de de belirlemeler var. Kürdistan Press’te yazdığı “Geriye Doğru” yazısında şöyle diyor: “DDKO duruşmalarında daha sonra politik mücadeleye biçim veren çekirdek- ler ortaya çıktı. 70'li yıllarda sürdürülen politik mücadelenin ideolojik temel- leri büyük ölçüde DDKO duruşmalarında atılmıştı. DDKO duruşmalarında saflaşan bir grup devrimciye göre, Kürdistan devrimi kendi özgün değerleri temelinde ideoloji üretmeliydi, üretilen ideoloji ülke gerçekliğinden kaynaklan- malıydı. Kürdistan devrimi, tarihsel haklılığı ve meşruluğu içinde, ulusal kim- liğini ortaya çıkarmak zorundaydı. Bunu yapmaya çalıştılar. Bunlara 'burjuva milliyetçileri', 'feodallerin işbirlikçileri' denildi. Diğer bir grup ise, ezen ulus so- lunun rasyonelleri içinde hareket etmenin daha doğru olacağı görüşündeydil- er. Ezen ulus solunun -Türk 'Solu'nun- değerlerini, ideolojik ve politik yapısını Kürdistan'a taşımanın gereğine inanmaktaydılar. Onlar da bu temelde faaliyet sürdürdüler ve kendilerine 'sosyalist' dediler”.64 N. Bora olarak da şunları söylemiş: “12 Mart müdahalesi, özellikle Diyarbekir'de kurduğu özel askeri mahkemel- erde bu kuşağı yargıladı. Yargılananlar, yargılama ve zindan sürecinden yenilenerek, ideolojik ve politik açıdan yenilenerek çıktılar. 1974 affı ile yükse- len toplumsal muhalefet içinde Kürt hareketi, Diyarbakır Zindanları'ndan gelen bu güçlü dalga ile yer aldı. Özgürlük yolu, Rizgarî dergileri yayın hayatına girdi. KOMAL Yayınevi önemli yayınlar yaptı. DDKO, ASDK-DER, DHKD gibi gençlik örgütleri çalışmalar yaptılar. PKK kuruldu. 12 Eylül'de general Evren düdüğü çaldığı zaman, 1959'dan bu yana politik mücadelede yer alan Kürt aydınları 20 yıla yakın bir mirasın sahibi durumun- daydılar..”65 Ruşen Arslan da DDKO'ları şöyle değerlendirmiş: “1969-70'lerde kurulan DDKO (Devrimci Doğu Kültür Ocakları)'nun en büyük mücadelesi, 'Kürt halkı diye bir halkın, Kürtçe diye bir dilin varlığını kanıtlama' noktalarında yoğunlaştı. Bugün için belki de bir anlam ifade etmeyecek olan bu tartışma, o gün için büyük bir olaydı. Sömürgeci devlet, 12 Mart yargılamaları sırasında bu yönde savunma yapılmaması için çok çaba harcamıştı. Savunmayı önlemede başarılı olamayınca, savunma yapanlara en yüksek cezayı vermişti. Soruna sivri slogancı mantıkla yaklaşıp, olayı zaman ve mekan boyutundan soyutlayarak algılayanların; o günün gerçeğini kavramasına olanak yoktur. 63 Ali Bucak, Tarih ve DDKO, Kürdistan Press, Sayı: 4, Sh:10, Kasım 1986. 64 Orhan Kotan, ''Geriye Doğru'', ''Kürdistan Press'', Sayı: 26, Sh:2, Kasım 1987. 65 N. Bora, ''Birlik ve Kadro'', ''Kürdistan Press'', Sayı:64, Sh:3, Mart 1989. 81 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Onun için de, kimilerinin DDKO olgusunu küçümseyerek, günümüzdeki olgularla geçmişi karşılaştırıp sonuç çıkarmaları gerçekçi olmuyor..”.66 Stêrka Rizgarî de, bir dönemeç olarak yorumladığı DDKO'ları geniş biçimde sundu. “Kürtgençliğininilklegalörgütü”olarakifadeetti.Bizlerinyargılamalardakisonsözlerimizide nakletti.Ayrıca,“geleceksayıdaDoğuMitingleri”nielealacağınıbelirtmişti. Benim son sözümden alıntı var:” Mahkemeniz bizleri değil, KÜRT HALKINI yargılamaktadır. Mahkemeden bu istenmektedir. Bu halk, yani KÜRT HALKI vardır. Ve yargılanamaz. Ülkenin somut şartlarında bir gerçeğin ortadan kaldırılması mümkün değildir, gerçek ortadan kaldırılarak mahkum edilemez..” (Mümtaz Kotan, 1972, Diyarbekir Sıkıyönetim Yargılamaları, Son söz'den alıntı.).67 DDKO'larla ilgili bir belirleme de Şevket Beysanoğlu'nun. Beysanoğlu ağır koşullarda ciddi bir çalışma yapmış, 3 ciltlik Diyarbakır Tarihi’ni yazmış. Birçok şeyi incelemiş. Bu eser, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sanat Yayınları arasından çıkmış. Diyarbakır, Silvan, Ergani DDKO kurucularının adlarını yazmış, yargıla- malarını vermiş. Ocakların kuruluşları ve tüzüklerinden iki maddeyi aktarmış. Ve 12 Mart'tan sonra DDKO'ların kapatıldıklarını söylüyor. Diyarbakır Tarihi olarak bunlara da yer vermiş. Önemli buldum ve aktarıyorum. Bazı kaynaklar arasında KOMAL Yayınlarını ve çıkardığı DDKO Dava Dosyası'nı da yazmış. Ayrıca Iraklı sığınmacılar olayı ile ilgili KOMAL'ın Kürt Halk Hareketi ve Baas Irkçılığı kitabını da kaynak göstermiş. Beysanoğlu'na teşekkür ediyorum. Dönem ve yayının adına çıkarılan kuruluşun durumu itibariyle, bu tarihsel olayı sınırlı da olsa vermesi, bi- limsel bir çalışmanın önemini artıran durum olarak değerlendirilmeli. Tarihsel sürecin ulusal motifleri açısından önemli görülmelidir. 3 Ciltlik Diyarbakır Tarihi dışında ayrıca ayrıca Beysanoğlu'nun incelenmesi gerekli yayınlanmış birçok kitabı daha var.68 Sonuç olarak, özetle DDKO'larla ilgili şunları söylemek istiyorum: * DDKO'lar dönem itibariyle son derece iyi örgütlenmiş ve ilk legal Kürt gençlik örgütleriydi. 1938 sonrası yaratılan suskunluğu delmiş, Kürt meselesini tartışılır kılmıştır. Zor bir işi başarmıştır. Bütün her yanından kuşatılmış olmasına karşın, çok akıllıca bir siyaset izlemeyi bilmiştir. * DDKO'lara yapılan Kemalizm suçlaması yanlıştır ve kasıtlıdır. DDKO'lar tersine, Türkiye'de o dönem anti-Kemalist olan tek kuruluştu. Bu yanını da bilinçli sürdürmüş, hiç taviz vermemiştir. Bundan ötürü her yandan saldırıya uğramıştı. 66 Ruşen Arslan, Gerçeğin Göreceliği, Kürdistan Press, Sayı: 90, Sh:3, Aralık 1991.75 67 Stêrka Rizgarî, Kürt Gençliğinin Ilk Legal Örgütlenmesi: Devrimci Doğu Kültür Ocakları,Sayı:2, Sh:18-21, Mayıs 1994. 68 Şevket Beysanoğlu, Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi', 3. Cilt/ Cumhuriyet Dönemi, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları, 2001, DDKO ve Diyarbakır'daki Faaliyetleri.Sh: 1076-1077. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 82 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- * Bileşen olarak da en iyi muhtevayı yaratmıştır. Kürtler arasındaki görüş ayrılıkları ne olursa olsun, ideolojik/politik farklılıklara rağmen, ulusal bir politi- ka ile Kürt gençliğinin büyük bölümünü örgütleyebilmişti.69 Örgütlenmede ağır- lıklı olarak Türk “Solu”ndan kopuşmayı, ayrılmayı esas almıştı. Bunda kimsenin kuşkusu olmasın ki, bu ayrılık tamı tamına Kürtlerin hakkıydı. Aynı zamanda resmi bir ''boşanma''ydı. Türk devletinin Misak-ı Milli anlayışının parçalanması ancak böyle olabilirdi. Bir başlangıç olsa da bunu DDKO'lar yaratabildiler. Kürt gençliğinin Kemalizm'in ve Türk “Solu”nun “metresliğinden” kurtulabilmesi sağlanabildi. Bu bileşenin ulusal demokratik mücadele açısından da önemi büyüktür. Ulusların Kaderlerini Tayin Hakkı teorik yanlış söylemlerden somut bir içeriğe, açık bir mücadele pratiğine dönüştü. Illegal çalışmalar da yöntem değiştirdi, hatta programlarını da değiştirmek zorunda kaldılar.. Artık, “ulusun şartları oluşmamış” sol söylem pek Kürtleri ilgilendirmiyordu, bu DDKO sonrası dönemde ulus ve ülke üzerindeki ısrar ile ciddi ve doğru bir muhteva yarattı. KUKM tezlerinin kaynağı ulusal-demokratik mücadelenin cephe anlayışı, stratejik/taktik vb. sorunları net- lik kazandı, legal/illegal kitle partileri bütün bir ulusu örgütleme zorunluluğunu duymaya başladılar.. Türk “Solu”nun ve PKK'nın DDKO'larla ilgili suçlamaları yanlıştır. DDKO'lar, evet, Türkiyeli değillerdi, Kürdistanî birer örgüttüler.(...) Bilinç ve yeteneklerimiz, o dönem kendisini ifade etmesinde ancak o kadar elvermişti. Ama geleceğin birçok kadrosunu içinden çıkarmıştı. 1975 sonrası Kürdistanlı siyaset- lerin temel kadroları, PKK hariç DDKO kökenlidirler. Devlet, DKKO önünde panik göstermiş büyük operasyonlar yapmıştır. Yargılamalar istediği gibi sonuç vermemiştir. Her düzeyde direnilmiş ve savun- malarla Kürt Sorunu devletin önüne dikilmiş, devlet ağır cezalar vererek hıncını almaya çalışmıştır. Iddianameye Cevap ve diğer savunma metinleri önemli belgel- er olarak tarihte yerlerini almışlardır. Ilk siyasi savunma olarak Kürt tarihine geçmişlerdir. Operasyonlar ve ağır cezalar yetmezmiş gibi, yargılama dosyamıza giren MIT Raporu ile bütün Kürdistan suçlu durumuna sokulmuştur. Herhangi bir olay karşısında tecrit ve imha edilmesi gerekli olanlar, ilişkiler, aşiret yapıları, silah olan yerler vb. açık- lanmıştı. Düşünülen insanlık dışı uygulama ve plan tüyler ürperticiydi. Türk devletinin Kürtler'e ve Kürdistan'a topyekûn bakışı bugün pek fazla 69 Ideolojik politik farklılıklar, sağ sol ayrımı gibi değil, milliyetçilerden marksistlere kadar geniş bir yel- pazeyi anlatıyor. Ama metropoldeki öğrenciler arasında tam netlik kazanmamıştı, daha çok “doğu”luydu. Yani ulusal bir niteliğin parçaları halindeydi. Bunun bir cephe örgütünde her kesim için kendini ifade edebilmesi gerekiyordu. Biz bu zemin üzerinde en geniş reflekslerle hareket etmek zorundaydık. Daha önce belirtmiş- tim, çalışır haldeki iki TKDP'nin üye ve sempatizanları da bu anlayışı paylaşıyorlardı. Örneğin, Ahmet Kotan, Deham Keleş vb. gibi arkadaşlar KDP (Sait Elçi grubu) sempatizanı ya da üyeleri olarak en az bizim kadar DDKO'nun yerli yerine oturmasında yukarıda belirttiğim geniş zeminin yaratılmasında katkı sağladılar. Ahmet, geniş refleksleri, mütevazi ve örgütçü yanıyla çok yardımcı olan bir kurucumuzdu. S. Elçi ile olan birkaç görüşmeyi onunla birlikte yapmıştık. Keza, KDP'nin S. Kırmızıtoprak grubunda üst düzeyde yönetici olan ve “Şivan” ile birlikte G. Kürdistan'da idam edilen Hikmet Buluttekin de DDKO'lar için bahsettiğim anlayışta çok katkısı olan biriydi. 83 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- değişmemiştir. Hatta daha da genişlemiştir. Güney Kürdistanı da içine almıştır. Siz, bazı olanaklar elde etmiş, sayıları pek fazla olmayan Kuzey Kürtlerinden bazı kişi- lerin, Türkiye'nin değiştiğine dair övgülerine bakmayın.. Neyse, çok ilginç olan sözü edilen rapor daha sonra dosyadan çıkarıldı, ama sureti avukatlarımız tarafından alındı.. 10 yıl sonra yayınlanan Raporda da DDKO'lardan yine bahsedilmekte ve Kürt halkına bakış taktik bir anlayışla yine topyekûn ele alın- maktadır.70 Elbetteki, DDKO'ları, Diyarbakır Cezaevleri ve duruşmalarındaki direniş- lere, savunmalara çağdaş Kürdistan tarihi'nde önemli bir yer verilmiştir, verile- cektir. Genç tarihçiler, edebiyatçılarımız bu süreci, orada direnen arkadaşların tut- tukları titiz güncelerinden, anılarından, mahkeme tutanaklarından, savunma bel- gelerinden vb.. zengin biçimde çıkarma olanaklarına sahipler.. Zaten, DDKO'ların en önemli özelliği de, Kürdistan tarihine ilk kez bilimsel bir yöntemle direniş- lerinin geçmiş olmasıdır. (....) 70 Sözünü ettiğimiz 155 sayfalık Ağustos/1979 tarihli Rapor, zamanın Içişleri Bakanı Hasan Fehmi Güneş, Başbakan Bülent Ecevit, Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ve Milli Savunma Bakanı Hasan Esat Işık'a sunulmuştur. Barzani Hareketi'nin etkileri, alınması gerekli tedbirler vb.. sıralanmış, “yakın gelecekte Doğu bölgesinde kırsal kesimde silahlı çatışmanın başlayacağı ihtimali üzerinde durularak” şu konuda ısrar edilmiş, “Askeri operasyonları gerekli kılacak bir ortamın oluşması halinde, bu operasyonların silahlı gruplarla sınırlı kalması ve halkın bu operasyonların dışında tutulması oldukça önemlidir”. Buna, DDKO (Devrimci Doğu Kültür Ocakları)'nın 1969'da yayımladığı ''gizli bir talimatında” yer alan şu belirleme gerekçe gösterilmiş; “amacımız gelecekteki muhtemel askeri müdahalede mümkün olduğu kadar çok kişinin ayrılıkçılık suçla- masıyla gözaltına alınmasını sağlamaktır. Böylece, insanlar baskı görecek, bilinçlenecektir”. Bak: “Çok Gizli Doğu Raporu”, 1979, 155 sayfa, Yeni Gündem, 17-23 Mart 1986, Sayı:2, Sh:14. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 84 Tarihin Karartýlmasý Eylemi Üzerine: DDKO --- Page Break --- Resmi nüfus cüzdanıma göre doğu- mum Viranşehir-1947; ancak gerçek ana doğumum Viranşehir-1941 Karacadağ Mandel vadisinde dünyaya gelmişim. Ailem Mili Konfedarsyonu Kûran aşiretine mensup. Anne tarafım binbaşı, baba tarafım Hamidye Alayları'nda yüzbaşı olarak görev yap- mışlardır. Annem Hamdiye komutan- larından Êzîdî Bişar Ağa'nın torunudur. Bişar Ağa da Kürt halk kahramanı DERWÊŞÊ EVDÎ'nin torunudur. Ilk ve ortaokulu Viranşehir'de, liseyi Mardin'de, yüksek öğrenimimi İstanbul Maçka Teknik Yüksekokulu'nda bitirdim. Istanbul DDKO kurucu üyesiyim. Bizim aşirette ilk okuyanlardanım. Cudî Ferat ve Botan isminde iki oğlum var. Ortaokul'da meleler vastasıyla KDP ve BARZANI hareketinden haberdar oldum. 68 kuşağı olduğum için bizim yörede bazıları, aman çocuklarınızı okutmayınız, Haci Mehmed'in oğlu Ali gibi kürtçü komünist olur diye propa- ganda yapıyorlardı. Çok daha sonraları YSE'de şeflik, şube müdürü ve Urfa il müdü- rü olduğumda, köylere yol-su hizmetlerini götürdüğümde, bu kezaynı kişiler halk arasında lehimde yoğun propaganda yaparak aman çocuk- larınızı okutun Haci Mehmed'in oğlu Ali gibi memlekete hizmet etsinler diyordu- lar. *** DDKO İlk Ulusalcı, Demokratik ve Ayrı Örgütlemeyi Hedefleyen Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü ALİ BURAN Ali BURAN B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 85 --- Page Break --- Bugün ölümsüz Barzani'nin ön- derliğinde gerçekleşen 1961 Eylül devriminin 44. yıl dönümü. Bu devrim, Kürt halkı için şehitlerin kanıyla tarih olmuş bir dönemin başlangıcı olup, Kürt halkını Büyük Barzani'nin yolunda Kürdistan şem- siyesi altında toplamış bir devrimdir. Bu devrim, Irak sahasında ve komşu- larında büyük bir etki yaratmış ve bu etki hala devam etmekte. Belirtemek gerekir ki bu devrim, nerde olursa olsun Kürdistan ve hal- kını düşmandan kurtarılmasını amaç- lamış ve peşmerge gücü ise buranın korunmasında en önemli rolü üstlen- miştir. Ulusal kurtuluş yolundaki faaliyetlerin durmasına hiçbir şekilde izin vermemiştir. Eylül devrimi, Kürt halkının korunması mücadelesiydi ki halka yeni bir inanç verdi. Eylül devrimi özgürlükleri esas alan ulusal bir devrimdi. Devrim birlik ve beraberlik ruhunu güçlendiren bir devrim idi ki nerde olursa olsun fark etmez -Duhok, Süleymaniye, Kerkük- peş-merge ortak bir amaç doğrul- tusunda mücadele vermiştir ve hepsi kendilerini bu devrimin içinde bul- muştur. 1961 Eylül devrimi ile ilgili M. Barzanî diyor ki ''Kürt halkını dünya- ya tanıtmada önemli bir özelliğe sahip olmakla beraber, Kürt halkının haklı bir davasıdır da''. Eylül devrim- inin sloganı: "Irak için demokrasi ve Kürdistan için otonomi" hakkı idi. Barzani şuna inanırdı ki Kürdistan meselesi çözülmeden Irak'ta hiçbir sorun çözüme kavuşmaz. Eylül devri- minin Irak'ın geneli için de projeleri vardı. "Yaşasın Eylül Devrimi, yaşasın birleşik Kürdistan halkının birliği." (Mesut BARZANI -2005)" 1961 Eylül devrimi, bütün Kürtler için adeta moral ve güç kaynağı olmuştu. Büyük BARZANI'nin ülkeye dönüşü çok görkemli olmuştu. Önce Mısır'a, sonra özel bir uçakla Bağdat havaalanına inmişti. O günleri hatır- layanlardan dinlemiştim; hava- alanı adeta ana baba günü olmuştu. Bizim kuşağımız ölümsüz kürd ön- deri Barzani liderliğndeki hareketle ilgili anlatılan olay ve efsanelerle büyüdü. Ben 1961'de ortaokul birinci sınıf- taydım. O dönemde babamın aşiret odasına gelen feqî dediğimiz köy imamlarının kimliğimin farkına var- mam konusunda bana çok yararları olmuştu. Onlardan çok şeyler öğren- dim. Asıl olarak bende ulusal bilincin oluşmasını sağlayan merhum Av. Faik BUCAK, êzidi olan dayımın oğlu Abdurrahman YÜKSEL (ABDO) ve babamın yeğeni Ahmedê XERZO (Mehmet VURAL'ın babası) olmuştur. Dayım Abdo, Faik BUCAK'la iyi dostular. Çocukları halen görüşüyorlar. DDKO'ya 49'lar Etkisi: Kuşkusuz hiçbir siyasal hareket geçmişin etkisi olmadan birden ortaya çıkmaz. Bence DDKO kuruluşunu tetikleyen başta 49'lar olayı ve bu süreçte TKDP'nin kuruluşu gençliği etkilemişti. TKDP'nın Antalya mahkemeleri ve o dönemde gündemde olan kürtçülük hareketi bizim çok ilgimizi çekmişti. Parti illegal olmasına rağmen, sanırım DDKO kurucularının hep- sinin az-çok bu konuyla ilgili bilgisi vardı. En azında böyle bir parti bilin- mekte ve izlemekteydi. Biz nasıl Apê Musa'yı, Medat SERHAT'ı, Orfi B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 86 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- AKKOYUNU ve Castro YAŞAR'ı unutu- ruz ! Bunlar adeta bizim rehberlerim- izdiler, onlardan güç alıyor ve onlara güven duyarduk. Ben Mardin'de liseyi okurken imamlar aracılığıla TKDP'nin kuruluşundan haberdar olmuştum ve bunu övünerek Istanbul'daki arkadaş- larıma anlatıyordum. Bence DDKO' nun kuruluşunda bizleri tetikleyen üç önemli neden vardı. a) 49'lerden etkilenmemiz, b) TKDP'ye olan sempati, c) En önemlisi de dünyada gelişen ulusal kurtuluş hareketlerinin artık Türk solu içinde kalmamızı anlamsızlaştırması. Bütün bunlar ayrı örgütlenme fikrini ortaya çıkartmıştı. 1969'da Yaşamımın En Önemli Olayı DDKO 1961 Anayasası'nın getirdiği nispi demokratik ortam, Türkiye'de her sınıf ve katmanı etkiledi. Özellik- le Türkiye işçi sınıfı, aydınları, Kürt devrimci demokrat ve yurtseverleri de bu ortamdan yararlanmanın yol- larını aradılar. Doğrusu bir kısım kürt aydınları ve metropoldeki Kürt gençleri yurtseverlik bilincini daha önce- leri Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi(TKDP)'nden almışlardı. Her ne kadar TKDP'den haberdar olan ya da ilişkisi olan aydınlar ve milliyetçilerin çoğunluğu medrese geleneğinden gelmiş olsalar da, kuşkusuz o dönem gerek metropol ve gerekse ülke içindeki bizim gibi Kürt gençleri, ulusal bil- incini bu gelenekten almıştı. Yine o dönemde gerek dünyada, gerekse Türkiye'deki öğrenci hareketleri biz kürt öğrenci ve gençlerini de etkiliy- ordu. Önceleri bazılarımız, Türkiye Işçi Partisi(TIP) içinde Türk solu ile birlikte kendimizi ifade etmeye çalıştık. Daha sonra DEV-GENÇ'e sempati duyduk. Ilginçtir, o dönemde metropol gençleri daha çok bağımsızlıkçı ve ulusalcı bir yol izlerken, Diyarbakır grubundan bazı- ları TIP'le iç içe bir yolu izlemeyi yeğlediler. Daha sonradan anlaşıldığı gibi T. Ziya Ekinci, M.Ali Aslan, K. Burkay, N.Kutlay ve A. Aras TIP içinde yoğunlaştılar. M. Ali Aslan bir dönem TIP genel başkanı oldu. Daha önceleri T. Ziya Ekinci TIP genel sekreteri oldu ve parlamentoya gir- mişti. Bu dönemde bazı Kürt gençleri kurulacak olan Fikir Kulüpleri Federasyonu'nda (FKF) yer aldılar. Bu kulübün iki başkanından biri Yusuf Küpeli ve diğeri de Kürt asıllı Zülküf Şahin idi. Zülküf Şahin bir ara Muş ve Tatvan'da avukatlık yaptı, şimdi Izmir'de avukatlık yapıyor. FKF, Siyasal Bilgiler Fakültesi ve Dil Tarih Coğrafya Fakültesi'nin öğrenci birlik- lerinin ortaklaşa aldığı kararla Ekim 1965'te kuruldu. Daha sonra 1969 Ekiminde gerçekleşen 4. kurultayda DEV-GENÇ adını aldılar. DEV-GENÇ adı adeta biz gençleri büyülemişti. O dönemde gerek TIP'te gerekse FKF'deki Türk solunda kısmen de olsa Kemalist ideoloji hakimdi. Gelişen dünya gençlik hareketleri ve ulusal kurtuluş hareketleri, giderek Kürt gençlerini de etkileyerek ulusal kimliğine sahip çıkmaya yöneltti. Bu dönemde sosyalizm ile ulusalcılık fikri, Devrimci Doğu Kültür Ocakları 87 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- (DDKO) gençlerinde çoğunlukla başa başa gidiyordu. Aynı zamanda bu dönemde Türk solu yoğun bir gru- plaşmaya yöneldi, onların çek- işmelerinden kuşkusuz biz de etk- ilendik. Türk solu Sosyalist Devrim (SD) ve Milli Demokratik Devrim (MDD) çizgisi olmak üzere iki gruba ayrıldı. Hatta yayın alanında Beyaz Aydınlık ve Kırmızı Aydınlık dergi- leriyle kendilerini ifade ettiler. Sosyalist Devrim (SD) çizgisini M. Ali Aybar ve Behice Boran temsil ediy- ordu, Milli Demokratik Devrim (MDD) çizgisini de Mihri Belli temsil ediyordu. Daha sonraları MDD grubuna Proleter Devrimci Aydınlık (PDA) (Doğu Perinçek'in grubu) da dahil oldu. Bazı Kürt gençleri de bun- lardan etkilenip her iki grupta yer aldılar. Bu gelenekler içinde bugün de bazı Kürt aydınları yer almaktadır. Türk solunda ayrışmanın yoğun olduğu bu dönemde, Kürt gençleri kendilerini daha bağımsız ifade ede- bilecek bir ulusalcı örgüte (derneğe) yani DDKO'ye ihtiyaç duydular. DDKO'nun Kurulması, Aksaray'daki Süleymanye ve Bağdat Kıraathanesi Süleymaniye semti, adeta bizim için bir politik ve ulusal okul olmuş- tu. Biz Istanbul Üniversitesi çevresini akademiye dönüştürdük. Günün her saatinde özellikle ulusal tartışma (milli mesele) vardı. Bizim için aka- demik sorunlar birer araçtı. Nihayet kendi ulusal örgütümüzü kurmanın zamanı geldiği düşüncesi herkes tarafından paylaşılıyordu. Bizden tah- minen bir hafta önce Ankara DDKO 23 Mayıs'da kurulmuştu. DDKO kurulmadan önce tam tekmil birkaç kişi Apê Musa'nın evine gidip, öneri- lerini aldık. Musa ANTER'le tanış- mam Feridun YAZAR vasıtasıyla olmuştu. Musa Anter'in evine ben, Necmettin Büyükkaya ve Battal Battê birlikte gitmiştik. Apê Musa çok kulis severdi, beni evin bir odasına alıp uzun sohbetten sonra, " Bak Ali birkaç aydan beri arkadaşlar bir dernek üstünde çalışıyorlar, doktor (Dr.Şivan) ve arkadaşları da geldiler, bazı gençleri tespit ediyoruz, dediler ve seni de önerdiler, zaten sen de lis- temde varsın". Ben de dedim: "Peki Apê Musa ben varım". Çünkü hatır- ladığım kadar bundan bir müddet önce Dr. Şivan Sekbanlar otelinde bizleri sohbet için davet etmişti. Ancak, bazı nedenlerden dolayı görüşme imkanımız olmadı. Fakat tarihini hatırlamadığım Laleli'de Koska Oteli'nde Sait Elçi de bizlerle sohbet etmişti. Said ELÇI kibarlğı ve uslubu ile beni çok etkilemişti. (Zaten Apê Musa da Dr. Sait Kırmızıtoprak olayında bu konuya değiniyor). Yani, o sırada gerek Doktor gerekse Elçi bazı öğrencileri eğitim için yurtdışına gönderdiklerini yazıyor. Gidecek grubun içinde ben de vardım, ama bazı görüş ayrılıklarından dolayı ben gidemedim. Biz Kürt gençlerinin özel- likle uğrak iki yeri vardı: Süleymanye ve Bağdat Kıraathanesi. Daha çok sosyalizm ve ulusal konuların tartışıldığı yerlerdi. Süleymanye Kıraathanesi bizim için bir bilim akademisi gibi olmuştu. Her şeyin B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 88 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- tartışıldığı, her yerden haberin geldiği yerdi burası. Örneğin, Istanbul DDKO kurucularının karargahı burasıydı. Bağdat Kıraathanesi ise, daha çok kağıt oyunları Hoşkin, Nezere veya Piniker'in oynandığı yerdi. Burada da bazı arkadaşlarımızı bulabilirdik. Işte böyle bir ortamda, bir akşam üstü her zaman buluştuğumuz yer olan Süleymanye Kıraathanesi'nde Necmettin BÜYÜKKAYA (NECO) ile buluştuk. Masada Feridun Yazar, Doktor Ahmet Melik ve Kemal Bingöllü sohbet ediyorlardı. NECO kolumdan tutup kalkmamı istedi. Feridun, NECO'ya takım tamam mı? diye sordu. NECO da, Ali ile takım tamamlandı dedi. Biz Aksaray'da bir iki tur attıktan sonra neler yapabile- ceğimizi, kimleri alalım diye sohbet ettik. O dönemde böyle bir örgütte yer almak herkesin pek harcı değildi. Akşamleyin tahminen 23.00 suların- da 13 kişi, Diyarbakır yurdunun bodrum katında buluştuk ve kurucu- lar listesini oluşturduktan sonra, hepimiz adeta çocuklar gibi sevindik. NECO diğer arkadaşlara dönüp: "Arkadaşlar yarın sabah Ali'yle listeyi emniyete götüreceğiz" dedi. Sabah saat 09.00'da NECO ile yurtta buluş- tuk ve Sirkeci Emniyet Sarayı cemiyetler masası şubesine gittik. Yolda şöyle bir karar aldık : NECO listeyi verecek ve ben de ikinci şube müdürü Urfa Bozovalı Ibrahim URAL'ın odasında bekleme -de kala- cağım. Ibrahim URAL dayı- mın tanıdığı, XALTAN aşiretinden olduğu söylenirdi. Yani müslüman olmadan önceleri Êzîdî dinine mensuptu. Ben Ibrahim Ural'la sohbet ederken, tam bu arada NECO evraklarla içeri girdi, NECO'ya baktı adını sordu ve daha sonra bana baktı " Beraber misin? " dedi. " Evet. " dedim. O da " Haydi hayırlı olsun. " dedi ve bize biraz nasihat etti. Büyük bir iş başardığımızın gururu ile Diyarbakır yurduna geldik. Tahminen 27 veya 28 Mayıs'tı. Aynı akşam Musa Abi'ye haber verdik, Musa Abi birkaç gün sonra yurda geldi, biz kurucular top- landık ve sohbet ettik ve DDKO'ya bir yer kiralama kararı aldık. Bu ilk toplantımızda Ankara kurucusu Mehmet Demir (aynı zamanda Ankara Ticari ve Ilimler Akademisi öğrenci derneği başkanıydı) ve Nezir Şemıkanli de katıldılar. Nezir de Dil Tarih Coğrafya fakültesi öğrenci bir- liği başkan idi. Ikisi de çok iyi hati- plerdi. Bu arada Diyarbakır yurdu etrafında her zamanki gibi nöbet tutuluyordu. Daha sonra Laleli'de Marmara Sineması yanında DDKO için bir yer kiraldık. Görev bölümü yapıldı. Necmettin BÜYÜKKAYA ilk başkanımız oldu. Bazı arkadaşların yazdıkları gibi tüzükte öyle ayrıntılı görev bölümleri yoktu. Kendi aramızda görev bölümleri yaptık. Ben ve Sabriye Nakipoğlu (KILIÇ) halkla ilişkiler koluna seçildik. Son seçimde Merhum Mehmet TÜYSÜZ başkanlığında Eyyüp ALACABEY ve Emin KARAŞIN işçi koluna seçildiler. (Mehmet TÜYSÜZ, NECO, Yumni BUDAK ve diğer hayatta olmayan DDKO kurucuları ile Kürdistan uğrunda yaşamını verenlerin hatırala- rını saygı ile anıyorum. 89 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- 27 Mayıs 1960 Ihtilali Cemal Madanoğlu'nun anılarında okumuştum: "Her ihtilal, onu yapanlar kadar, onun şartlarını hazırlayanların da eseridir." diyor. 27 Mayıs ihtilali için Demokrat Parti, bu şartları hazır- lamak bakımından çok cömertçe davrandı. 27 Mayıs bir darbe miydi, bir ihtilal mi? Eğer bir darbeyse, bir ihtilale dönüşebildi mi? Eğer bu darbe, bir ihtilale dönüşmüşse, bunun karakteristikleri, karakter tayin edici faktörleri nelerdir? (Ş. Süreyya AYDEMIR). 1960'da ihtilal olunca, ben ilkokul beşinci sınıftaydım. Milli Aşiretin en büyük kolu olan Kûran Aşireti Cumhuriyetten bu yana hep CHP'li kalmışlar. Parti başkanı bizim akraba Mehmet YAZMACI idi. Dar- benin ilk günü DP Başkanı Hadi Öztürk dahil bütün Demokrat Partilileri alıp yargılamak üzere Urfa'ya götürdüler. Dayım oğlu ABDO'yu (Abdurrahman Yüksel) da Eyüp Nebi Karakolu'nda göz altına aldılar. Benim eğitimimde de en çok Merhum dayım oğlu ABDO ile babamın yeğeni Ahmedê XERZO'nun katkıları vardır. Hadi ÖZTÜRK, dayım oğlu ABDO ve Ahmedê XERZO'yu saygıyla anıyorum. Askerlik Şube Başkanı Binbaşı Ibrahim Bilgiç M. YAZMACI'yı çağırdığı zaman, M.YAZMACI beni de yanına alarak şube başkanına gittik. Darbe aleyhinde olanları tespit etmemizi istedi. Bu bana çok zor geldi. Çünkü, bir yandan dayımın oğlu Abdurrahman Yüksel DP'li diye tutuk- lanmış, bir yandan da DP ilçe başkanı Hadi Öztürk'ün oğlu Münir benim arkadaşımdı.(Av. Münir Öztürk) Dahası, işin ilginç yanı, bana bir at verip, ihti- lal aleyhinde olanları tespit etmek için, önce KARACADAĞ'da ARAPVIRAN, KASABA ve BALUCA köylerine sonra Viranşehir ile Urfa-Siverek arası KÜMBÜ KIR, GOZELI köylerine gönder- di.(Daha sonra bu köylerin sahip- lerinden Prof. Kamil TURAN MHP ide- ologu ve Hasan KÖRAN Urfa MHP il Başkanı oldu). Ben bu konuyu babam ile CHP ilçe başkanı Mehmet amcaya anlattım, ikisi de kesin bir dille "aman ha!" dediler. CHP Başkanı Mehmet YAZMACI ile binbaşının yanına gittik, kimsenin darbeye karşı olmadığını söyledi ve oradan ayrıldım. Daha sonra 1961 Anayasa oylaması oldu, yine Askerlik Şube Başkanı beni çağırıp atla Viranşehir'in birçok köy- lerine gönderip halk oylamasında EVET için çalışmamı istedi. Okul arkadaşlarıma olanları anlatınca her- kes benimle 'darbenin adamı' diye şakalaşırdı. Kadare bakınız, yaşamım boyunca bundan sonra olacak darbel- erden nasibini almış biri olarak çeke- ceğim varmış. Biz Gençlerin Çok Sevdiğimiz 1961 Anayasası 1961 Anayasası nispi demokrasiyi öngören, temel insan hak ve özgür- lüklerini ön plana çıkaran bir anaya- saydı. Özellikle sendika ve demokra- tik kitle örgütlerinin kurulmasının ve gelişmesinin önünü açtı. Ancak darbe yapılır yapılmaz, Kürdistanlı 55 ağa değişik yerlere sürgüne gönderildi. Bunların içinde B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 90 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- TKDP kurucusu Faik BUCAK ile Melik FIRAT gibi tanınmış Kürt mil- liyetçilerin aileleri de vardı. 1965'ten Sonra TKDP ve DDKO'nun Kuruluşunun Halk Üzerindeki Etkileri? 1965'te merhum Av. Faik BUCAK başkanlığında kurulan TKDP illegal olmasına rağmen halk arasında biliniyordu.(Av. Faik BUCAK'I say - gıyla anıyorum). O dönemde metropollerde okuyan üniversiteli Kürt gençliği daha çok FKF, DEV-GENÇ, kısmen TIP ve diğer hemşehri dernekleri etrafında bir- leşiyorlardı/ yoğunlaşıyorlardı. Ben TKDP'nin kuruluşundan daha lisedeyken haberdar olmuştu. Aslında TKDP'liler pek fazla illegaliteye dikkat etmezlerdi. Halk arasında her yerde parti sohbetleri yapılıyordu. Ancak, gerek IKDP gerekse TKDP deyince ilk akla gelen BARZANI idi. Çünkü KDP'ler BARZANI ile bütün- leşmişti. DDKO'ya gelince; ağırlıklı olarak okuyan Kürt gençliğinin ilk ulusal gençlik örgütüydü. Hiç kuşkusuz DDKO bir siyasi parti değildi. Özel- likle o dönemde çıkan birkaç DDKO bülteni ile sesini Kürdistan'a duyur- muştu. Örneğin, Nusaybin'de halka baskı yapan komando yüzbaşı Ayhan DENIZ diye biri vardı.Biz çıkan DDKO bülteni ile onu çok deşifre ettik. Yanılmıyorsam sonunda Yüzbaşı Izmir/ Foça'ya tayin edildi. TKDP o dönemde yeterli bir etkinlik gösterememişti, yani en azından belirleyici olmamıştı. Örneğin, ben ve Eyüp ALACABEY Viranşehir, Derik, Mazıdağı ve Kızıltepe'de adeta parti gibi halk arasında DDKO propagan- dasını yapıyorduk. DDKO kurucuları içinde en fazla milliyetçi/kürtçü olanlardan biri bendim. Beni TKDP ile dünyadaki ulusal kurtuluş hareketleri başa başa etkiliyordu. TKDP'nin Kuruluşu, TIP Örgütlemesi ve Doğu Mitingleri TKDP'nin Doğu Mitinglerinin örgütlemesinde fazla etkileri yok diyemem, ama belirleyici olduğunu sanmıyorum. Daha çok TIP içinde örgütlenen Kürt aydınlarının etkisi vardı. Mitingler çok etkili oluyordu. Doğudaki birçok il ve ilçelerden halk mitinglere katılıyordu. Mitingler çoğu zaman bir şölen havasında oluyordu. Bu anlamda halk, Kürt aydınlarını tanıma fırsatı bulmuş oluyordu. Ilk Miting 16 Eylül'de Diyarbakır ve 24 Eylül'de Silvan'da, 1 Ekim'de Siverek'te, 8 Ekim'de Batman'da, 15 Ekim'de Tunceli'de, 22 Ekim'de Ağrı'da yapıldı. Bu mitinglerin tümü TIP tarafından desteklendi. Atılan slo- ganlardan bidi de "Batıya fabrikalar, Doğu'ya karakol ve hapishane !" idi. Bu arada 55 sürgün ağadan mer- hum Faik Bucak, mitingleri destekle- mekle beraber, "Madem ki toprak reformu diyoruz ve sosyal adalet istiyoruz; o zaman Adana'da Kasım Ağa (Gülek) Cavit Ağa (Oral), Haci Ömer Sabancı ve Lütfü Kara 91 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- Osmanoğlu gibi yüzlerce kişinin toprakları niye gündeme gelmiyor ? Bunların toprakları bizimkilerden yüz binlerce kat büyük, Istanbul'daki sermaye ağaları daha mı az ağa ? " diye açıklamalar yapıyordu. Mitingleri kamuoyunda dinamik ve hareketli kılan etkenlerden biri de; DOĞU GECELERI idi. 14 Şubat 1969'da ANKARA'da, 16 MART 1969'da Istanbul'da Siverek gecesi yapıldı. 16 Nisan 1969'da Istanbul Diyarbakır gecesi, 15 Nisan 1969'da Ankara'da doğu gecesi düzenlendi. 30 Nisan 1969'da Istanbul'da doğu gecesi, 3 Mayıs 1969'da Ankara'da Mardin gecesi, 4 Mayıs 1969'da Ankara'da Ağrı gecesi yapıldı. 7 Mayıs'da Ankara'da Tunceli gecesi, 10 Mart 1970'de Istanbul'da Bingöl gecesi, 17 Mart 1970'de Istanbul'da Karakoçan gecesi, 15 Mart 1970'de Istanbul'da Adıyaman gecesi yapıldı. Bu Gecede Kürtçe şarkılar söylendiği için, Sabriye KILIÇ (Nakipoğlunun amcası kızı) geceyi protesto etti. Bu gecede ben aşırı yorgunluktan dolayı bayılmıştım. Kürtlerin TIP'e Yönelmesi Bilindiği gibi üniversiteli Kürt gençleri daha çok FKF, DÖB ile DEV- GENÇ etrafında yoğunlaşmış- lardı. Kuşkusuz gelişen ulusal kurtuluş hareketleri bizim kuşağı etkiliyordu. Daha çok bizden önceki kuşak ve 49'lar TIP içinde çalışıyordu. Çünkü TIP o dönemde ulusal soruna daha sıcak bakıyorlardı. Özellikle Doğu Mitingleri ve bizim gecelerimize des- tek veriyorlardı. Örneğin, Ankara YIBA düğün salonunda yapılan TIP kurultayında Kürt sorunu ile ilgili verdiğimiz önerge kabul edildi ve 12 Mart'da bu karar TIP'in kapatılma nedeni sayıldı. 29 Ekim 1970'de TIP 4. Kurultayı yoğun bir tartışma içinde başladı. Bir yandan Türk solu, bir yandan TIP yanlısı Kürt solu ve bir yandan biz DDKO'lular. Sonuçta bizim isteği- miz şekilde Ahmet ARAS'ın kaleme aldığı tebliğ sayın BURKAY'ın de-yimiyle hiçbir direnişle karşılaşmadan Türk solunun da onayıyla genel kurulda kabul edildi. Biz de TIP'in programına sem- pati duyuyorduk. Istanbul'da bizden önceki abilerimiz Musa Anter, Medet Serhat,YaşarKayaveÖrfiAkkoyunlu'nun TIP'le ilişkileri iyi idi. TIP 1965 seçimlerinde 15 milletvekiliyle parle- mentoya girdi. TC'nin kuruluşundan 1965 seçimlerine dek ilk kez bir sosyalist parti meclise giriyordu. Türkiye Işçi Partisi'nin görüşü üni- versiteli gençler arasında (FKF)' ye hakimdi. FKF'nin o zamanki başkanı Yusuf Küpeli idi. 1968 de FKF'nin Istanbul'da yapılan kongresinde TIP karşıtı bir grup kazandı. Başkanı da Zülküf Şahin idi. FKF 1969'da adını DEV-GENÇ olarak değiştirdi.Başkan da Atilla SARP oldu. Daha önceleri öğrendi- ğimize göre DENIZ ve arkadaşları DÖB(Devrimci Öğrenci Birliği) kur- muşlardı. Onlar da bu arada DEV- GENÇ'e katıldılar. TIP'in Kürtlerle ilgili kararı aşağı yukarı şöyleydi : B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 92 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- Türkiye'nin doğusunda Kürt halkı- nın yaşamakta olduğunu; Kürt halkı üzerinde baştan beri hakim sınıfların faşist iktidarlarının zaman zaman kanlı zulüm hareketleri niteliğine bürünen, baskı, terör ve asimilasyon politikasını uyguladıklarını; Kürt halkının yaşadığı bölgenin, Türkiye'nin öteki bölgelerine oranla geri kalmış olmasının temel nedenlerinden birinin, kapitalizmin eşitsiz gelişme kanununa ek olarak, bu bölgede Kürt halkının yaşadığı gerçeğini göz önüne alan hakim sınıf iktidarlarının güttükleri ekonomik ve sosyal politikanın bir sonucu olduğunu; bu nedenle "Doğu Sorununu"nun bir bölgesel kalkınma sorunu olarak ele almanın, hakim sınıf iktidarlarının şoven milliyetçi görüş- lerin ve tutumunun bir uzantısından başka bir şey olmadığını; Kürt halkının anayasal vatandaşlık haklarını kullan- mak ve diğer tüm demokratik özlem ve isteklerini gerçekleştirmek yolundaki mücadelesinin, bütün antidemokratik, faşist baskıcı, şoven ve milliyetçi akım- ların amansız düşmanı olan partimiz tarafından desteklenmesinin olağan ve zorunlu bir devrimci görev olduğunu; Kürt halkının gelişen demokratik özlem ve isteklerini ifade ve geliştirme müca- delesi ile işçi sınıfının ve onun öncü örgütü partimizin öncülüğünde yürü- tülen sosyalist devrim mücade- lesini tek bir devrimci dalga halinde bütünleştirmek için, Kürt ve Türk sosyalistlerinin parti içinde omuz omuza çalışmaları gerektiğini; Kürt halkına karşı uygulanan ırkçı-mil- liyetçi şoven, burjuva ideolojisinin par- tililer, sosyalistler ve bütün işçi ve diğer emekçi yığınlar arasında yerle bir edilmesini sağlamanın partinin ide- olojik mücadelesinin temel ve devamlı bir davası olduğunu; Partinin Kürt sorununa işçi sınıfının sosyalist devrim mücadelesinin gerekleri olduğu… Nihal Atsız, Milli Yol Ve Ötüken Dergileri Bu dergiler adeta bir bildiri gibi kamuoyuna şöyle seslenip bize gön- derme yapıyorlardı "Türk milletin başını belaya sokmadan, kendileri de yok olup gitsinler; nereye mi? Gözleri nereyi görüyor, gönülleri nereyi çe- kerse oraya gitsinler, Iran ve Pakistan'a, Hindistan'a Barzani'ye gitsinler. Birleşmiş Milletlere baş vurup Afrika'dan yurtluk istesinler. Türk ırkının aşırı sabırlı olduğunu, fakat ayranı kabardığı zaman KAĞAN Aslan gibi önünde durulmadığını, ırk- daşları Ermeni'lerden sorarak öğrensinler de akılları başlarına gelsin" Ötüken dergisinin yayınından sonra birçok çevrelerden tepkiler geldi. Özellikle milliyetçi Kürt genç- lerinden. Bu yazıyı protesto için "Kim, Kimi Kovuyor? HODRI MEY- DAN" başlığı altında kamuoyuna sunulan ve 19 Doğulu yüksek tahsil derneği imzasını taşıyan bildiri şöy- leydi : "Kim kimi yok ediyor, kim kimin başını belaya sokuyor? ve kim kimi kovuyor. Tarihin en eski çağla- rından beri bu topraklar üzerinde yaşayanları, bu topraktan kovacak bir kuvvet ne olmuş ne olacaktır. Asıl kovulacaklar halkları birbirine düşürmek eme- linde olan hayalper- estlerdir. Doğulu gençler olarak, "Kürt davasını KURT kurnazlığı ile 93 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- Türkiye'nin Doğu illeri halinde ileri sürmek niyetinde değiliz. Doğunun geri kalmasının nedenleri arasında ekonomik sömürü- nün devamı için vatandaşlar arasında mevcut ırk, dil, din ve mezhep farklarını istismar ederek onları düşman kamplara bölmek isteyen zihniyetin karşısın- dayız. Manevi sömürünün politik alan- daki yansıması faşizmi, ırkçılığı ve ümmet- çiliği nefretle ret ediyoruz. Türkiye'de Anayasa çerçevesinde beraberliği ve kardeşliği tesis etmek şiarımızdır." Bu kez Milli Yol yeni bir öneri ortaya attı. Hakkari bölgesinde yaşa- yan Kürtlerin içine Orta Asya'dan Kırgızlar'ı getirip, yerleşmesini savundu. Ayrıca jandarmalar, ordu birlikleri boşuna taban teperler, hiçbir şey değişmez der ve oraları bilenler bu halkı çaresiz sayarlar, iklim şartı, dağların durumu, yol durumu, bu hakkı mukadder kılıyor. O topraklar harita üzerinde bizimdir. Hakikatte değildir. Oralarda yalnız devlet nizami değil, Türklük de iğre- tidir. Onlardan devlete ne sevgi, ne destek, ne de kuvvet gelir. Halbuki kolayı var, Kristof Kolomb yumurtası kadar açık ve kolay bir care; oraya Kazak, Kırgız göçmenlerini silahlarıyla olduğu gibi yerleştirmek. Bunun üzerinde yine bir bildiri yayınlandı: "Bilinmelidir ki Hakkari ne bir hapishane, ne de bir tımarhane ne de ıslahhanedir. Türkiye için Istanbul ne ise Hakkari de odur. Islah edilecekler buralarda yaşayan vatan- daşlardan ziyade bu sapık ideolojileri savunanlardır." Bu arada toprak sahipleri olmalarına rağmen mitin- glerde Iskan Azizoğlu ve Yusuf Azizoğlu'nun faaliyetleri dikkate değer nitelikteydi. Diğer taraftan Hazro beylerinden olan üniversite öğrencisi Turgay Budak, Doğu ve Güneydoğu Yüksek Tahsil Talebe Cemiyeti Başkanı olarak katıldığı bütün mitinglerde Doğu ve Batı arasındaki dengesizliği vurgu- lamıştır. Daha sonra bu gelenek doğu gece- leriyle devam etti. Ancak daha bilinçli yapıldı. Çünkü bizler artık belirli siyasal ve ulusal bilince var- mıştık. O dönemde Türk milliyetçilerinin en büyük hedefleri DDKO ve TIP idi. Gelişen Türk sol sosyalist hareketi ve Kürt ulusal talepleri, Türk mil- liyetçilerini çok rahatsız ediyordu. Istanbul'da her gün sağ-sol çatışması olurdu. Kurtarılmış öğrenci yurtları başta Diyarbakır, Bitlis, Adana, Kadırga ve Site yurdu idi. Biz özellik- le Diyarbakır ve Bitlis yurtlarında nöbet tutardık. Bu arada Ankara'da Ötüken dergisi Kürtlerle ilgili bir bildiri yayınladı. Nihat ATSIZ, oğlu Yağmur'a vasiyetini* yazarken dış düşmanlardan sonra iç düşmanları arasında Kürtleri de sayıyordu. Nihâl Atsız'in Vasiyeti: Yağmur Oğlum! Bugün tam bir buçuk yaşındasın. Vasiyetnameyi bitirdim, kapatıyorum. Sana bir resmimi yadigar olarak bırakıyo- rum. Öğütlerimi tut, iyi bir Türk ol. Komünizm bize düşman bir meslektir. Bunu iyi belle. Yahudiler bütün milletlerin gizli düşmanıdır. Ruslar, Çinliler, Acemler, Yunanlılar tarihi düşmanlarımızdır. Bulgarlar, Almanlar, Italyanlar, Ingilizler, Fransızlar, Araplar, Sırplar, Hırvatlar, Ispanyollar, Portekizliler, Romenler yeni düşmanlarımızdır. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 94 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- Japonlar, Afganlılar ve Amerikalılar yarınki düşmanlarımızdır. Ermeniler, Kürtler, Çerkezler, Abazalar, Boşnaklar, Arnavutlar, Pomaklar, Lazlar, Lezgiler, Gürcüler, Çeçenler içer(de)ki düş- manlarımızdır. Bu kadar çok düşmanla çarpışmak için iyi hazırlanmalı. Tanrı yardımcın olsun! Nihâl Atsız 4 Mayıs 1941 Kürtlerde Ayrı Örgütleme Belirttiğimiz gibi biz üniversiteli gençler Türk solu içinde ayrı örgüt- lenme yolumuzu seçmiştik. Geçmişte çıkan Deng, Dicle-Firat dergileri, TKDP, FKF, DEV-GENÇ, mahalli dernekler ve yurtları bizi ayrı örgütlemeye götüren adımlar sayıla- bilir. Yusuf AZIZOĞLU önderliğinde kurulan YTP, 1965 seçimlerine katıldı ve ben de o zaman Viranşehir'e git- miştim. Yusuf AZIZOĞLU Viranşehir'e geldiğinde, ben ve Mehmet VURAL Mardin-Viranşehir arasındaki ŞAH WELÊT köprüsünde onu karşılamaya gitmiştik. Viranşehir'de kendisiyle Kürtçe sohbet etmiştik. Geçmişte Türk Solu, Kürt Ulusal Sorunu karşısında başarılı bir sınav verememiştir. Ayrı örgütlenmeye gi- den yol bunun sonucuydu. Bugün de "Türkiyelileşme", "ortak siyasal itti- fak" gibi anlayışlar bir aldatma ve Kürtlerin iradesini pazarlamaktan öteye bir şey değildir. Çünkü, Ittihat Terakki'den bu yana, özellikle Ittihat'ın güçlü üçlüsü ENVER, TALAT ve CEMAL ile daha sonra da onları takip eden M. Kemal ve arkadaşları "tek ülke, tek ulus, tek bayrak ve hatta tek din ve tek mezhep olarak TC'yi şekillendir- mişler. Ilginç olan Türk halkının da bu anti-Kürt, anti- Ermeni politikasına inandırılmışlar. Ve Ittihatçiler kendilerini sol cenahta görüyorlardı. Örneğin; Mihri BELLI, Yalçın KÜÇÜK ve Doğu PERINÇEK iflah olmaz anti-Kürtlerdir. Yukarıda belirtiğimiz anlayışın bir versiyonu bazı Kürt aydınlarını da etkisi altına almıştı. Sanırım en çok TIP içinde çalışan bazı ağabeylerimiz o dönemde ayrı örgütlenmeden hoşnut değillerdi. 1900'lerin Başından 1970'e Kısa Bir Bakış Türk tarih yazımında 1919-1922 yılları 'Türk Kurtuluş Savaşı' ya da özgün adıyla 'Milli Mücadele' şeklinde geçer. Türkiye'de esas olarak bu yıl- larda batıda Yunanlılar, doğuda ise Ermenilere karşı bir savaş sürdürül- müştü. Mustafa Kemal, bu dönemde, özellikle etkin Kürtleri ve onların silahlı güçlerini savaşa katabilmek için yoğun çaba harcamıştı. 1916'da tanıdı-ğı Kürt beylerine özel mektu- plar yazdı ve onları, dünya savaşı başlamadan Müdafaa-i Hukuk'a katıl- maya ikna etti. Bu yıllar Mustafa Kemal'in ve Türk Milli Hareketi'nin Kürt motifini aralıksız kullandığı yıl- lardı. Birinci dünya savaşında Sevr Anlaşması'yla Kürtlere kendi devlet- lerini kurmaları vaad edildi. Ancak bu bir tuzaktı. Çünkü Kürtlerin "devlet olma kabiliyetine" bağlı şart 95 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- konmuştu. "Kürtler birçok değerli yeteneğe sahip olsalar dahi kendi kendilerini yönetme yeteneğine ve bir- liğe sahip değiller.''(Guardian 8-Nisan 2003 Nick Cohen). 1900'lerde çok varlıklı Kürt aile çocukları yüksek öğrenime gidebiliy- orlardı. Yüksekokullarda Istanbul, Ankara ve Izmir'de bulunuyordu. Kürt gençlerin hemen hepsi Istanbul ve Ankara'da okuyorlardı. 1918'de Istanbul'da kurulan Kürt Tealî Cemiyeti talepleri, siyasal özerklikti. Kimilerine göre o dönemde bu tale- pler makul değildi. Imparatorluğun parçalanmış olduğu bir dönemde talep bağımsızlık olmalıydı. Yine bazı- larına göre cemiyet başkanı Seyit Abdülkadir dindar olduğu için Müslüman Türk kardeşlerinden ayrılmak istememiştir. Buna benzer iddialar Saîd-î Kurdî (Nursî)) için de söyleniyor. 1949'da NATO kuruldu ve 1952'de TC NATO'ya üye oldu. 1955'te TC ile Irak arasında savunma paktı imza- landı. Daha sonra bu pakta Iran, Pakistan ve Ingiltere katılıp SAD- ABAD paktı adını aldı. Kürt cenahına- da TKDP'ye gelince, programında kültürel özerkliği savunuyordu. Yine 1963'te ROJA NEWE dergisi çıkarıldı. Ikinci Dünya Savaşı'ndan sonra gelişen ulusal kurtuluş hareketleri- nden 49'ler ve DDKO kurucuları ve üyelerinin de etkilenmemesi müm- kün değildi. Dolaysıyla DDKO'luların kafasında da ulusal bağımsızlık ve özgürlük fikri vardı. Onun için bazı Kürt aydınlarının dedikleri gibi; DDKO'nun bir siyasi parti gibi hareket ettiği doğruydu. Amaçları özgür Kürdistan'dı. Komando Baskınları Ve DDKO Raporu Hiç kuşkusuz halkımıza yapılan baskılar bizleri derinden etkilemiştir. Her gün Kürdistan'da komando bas- kıları ve operasyonları yapılıyordu. Bizler elimizde geldiği kadar ve o günlerin koşullarına göre halkımız arasında propaganda çalışmasıı yapıyorduk. DDKO 15 Mayıs 1970'te cum- hurbaşkanlığına sunduğu bir raporda, ocak ayı sonlarında itibaren özel askeri birliklerce Diyarbakır, Mardin, Siirt, Hakkari köylerine toplu indirme harekatları yapıldığını belirtiyordu. Raporun bir bölümünde komando baskınları şöyle anlatılmak- taydı: "Köyün etrafı motorlu araçlarla sarılmakta, helikopterlerle köyün üzerinde uçuşlar yapılmakta, köylüler hiçbir şey sorulmadan dövülerek evlerinde alınmakta ve belli alanlarda kadın erkek ayrı ayrı toplanmaktadır. Burada köylülere 'si- lah getirin' denilmekte, köylüler ise silah olma- dığını söyleyince falakaya yatırılmakta, yerlerde süründürülüp koşturulmakta, piramitler kurdurup birbirle-rine bindirilmekte, bunlarla da yetinmeyip, köylüleri çırılçıplak soymakta, kadınların mahrem yerler- ine el atılmakta, iğrenç muameleler yapılmaktadır. Bu işkencelerde ölen- lerin sayısı fazladır, ancak kamuoyu- na yansımamaktadır. Çırılçıplak kadın ve erkeklerin üzerlerine su B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 96 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- dökülerek saatlerce kamçılayıp seh- palardan baş aşağı astırılmaktadır. Bu işkenceler sonuncunda intihara teşebbüs eden köylüler oldu. Yer yer çıplak edilen erkeklerin tenasül uzu- vlarına ip bağlanıp kadınların eller- ine verilerek, köy meydanlarında dolaştırıp teşhir edilmekte, yine bu baskınların bir çoğunda köy halkının tümüne toplu işkence uygulanmıştır" diye yazmıştı. Bu rapor, o günlerdeki basından alıntılar ve halktan alınan bilgilere dayanarak hazırlanmıştı. DDKO Bülteni ve Komando Tatbikatı Bu tatbikat dünya tarihinde eşine rastlanmayan bir yöntemle Kürtler için uygulanmış. Şöyle ki; birinci grup komandolara Kürt ulusal kıyafetleri, hatta, kadınlara Kürt otan- tik kıyafetler giydirilmiş, yaylalarda çadır kurulmuş, Kürt kıyafeti içinde olan kadınlar doğal yaşamlarında olan yayık yapıyor ve erkekler ise jandarma kıyafeti içinde sohbet ediyorlar. Ikinci grup jandarmalar ise bu yaylalarda obalara baskın için emir bekliyorlardı. Sonuçta dost güçler düşman güçlerini göz yaşartıcı sis ve ses bombaları kullanarak etki- sizleştiriyordu. 1970-1971 Arası Siirt- Şirvan ilçesine bağlı Reşav, Kewsın, Sımxur, ve Sıvê köyleri; Mardin-Nusaybin ilçesinde Şebana, Haverê, Gûbrê, Bozekê, Şexmus, Hesin Meryem ve Şanisan köyleri. Mazıdağ ilçesinde Şadan, Rewşat köyleri. Midyat ilçesinde, Arnas, Narlıdere ve Gündük köyleri. Savur ilçesinde, Berman, Cilin, Deriş, Kavsar, Uzyan köyleri. Diyarbakır-Bismil-ilçesine bağlı Çek- ildiz, Eskigültepe, Kembelu ve Kepekli köyleri. Silvan ilçesinde 8-4- 1970 tarihinde sabah 03.00'da helikopterler ve zırhlı araçlar deste- ğiyle 4 bin komando etrafı sarmış ve 17 saat boyunca tüm evleri didik didik edip halkı üç ayrı alana toplamış ve tek ayak üstü tutmuşlar. DDKO'nun dayandığı ideoloji hem ulusal hem de sosyaldı. O dönemde dünyayı sarsan ulusal kurtuluş hareketleri, öğrenci hareketleri ve özellikle yanı başımızdaki Kürt ulusal mücadelesi ve BARZANI efsanesi üst üste gelince bize güç ve güven vermişti. Bu arada tabi ki TKDP'nin kuruluşu ve 49'lerin etk- isini de unutmamak lazım. Bazıların iddia ettikleri gibi Kürt hareketi birkaç yılda doğmamıştır.Bu anlayış her şey benimle başlar benimle biter anlayışıdır. DDKO adında yer alan "Devrimci" ve "Doğu" kavramları, sol ve ulusal boyutu vurgulamak için kulanılmıştı. O döneme göre hem solcu hem ulusalcı daha çok güven veriyordu. Doğulu olmak kürtlükle eşdeğerdi. Bu ismi bizden bir hafta önce kuru- lan Ankara DDKO vermişti. DDKO (Devrimci Doğu Kültür Ocakları) Kuruluş ve Sonrası Denilebilir ki DDKO Türkiye Kürdistan'ın da ilk ulusalcı, demok- ratik ve ayrı örgütlemeyi hedefleyen Kürt demokratik gençlik örgütüydü. 97 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- Ankara DDKO kurulduğu haftadan sonra önceden ifade ettiğim gibi, mayısta Istanbul'da Diyarbakır Yurdu'nda DDKO'yi kurmak üzere tah- minen 27 Mayıs'ta toplantı yaptık. Önce Ankara DDKO sonra Istanbul DDKO kuruldu. Istanbul DDKO'nun kuruluş sürecinde hatırımda kaldığı kadar, genellikle tartışmamız iki noktada yoğunlaştı. a) Merkezi olup olmaması; o günkü yasal koşullar müsait olmadı- ğından merkezi olmama yönünde karar alındı ve daha sonra Kürdistan'da DDKO'ları kurma çalış- maları yoğunlaşacaktı. b) Türk solu (özellikle DEV-GENÇ ve TIP) ile ilişkilerimiz, amacımız için ciddi anlamda hayatın her alanında dayanışma içinde olacaktı. Fakat milli meselede hiçbir zaman taviz verilme- yecekti. Bu örgütlerle görüş ayrılığı- mızın temel nedeni ulusal sorundu. O günkü deyimiyle milli meseleydi. Çünkü o dönemde genellikle Istanbul ve Ankara DDKO'nun ulusal anlayışı ve geldiği gelenek bence KDP düşüncesine yakındı. Kuşkusuz dün- yada gelişen ulusal kurtuluş hareket- leri de bizleri tetikliyordu. Öyle ki 1970'de benim de içinde olduğum 4. TIP kurultayında, DDKO görüşü tama- men hakim oldu. Bu kongrede bizler Behice Boran'ı destekledik. Denilebilir ki kongreye baştan sona kadar DDKO'nun görüşü damgasını vurdu. Onun için bazı arkadaşlarımız DDKO'nun bir parti gibi hareket ettiğini söylemekte. Zaten adı geçen Kürtlerle ilgili alınan karar bizim önerimizdi. Gerçi Sayın BURKAY anılarında tüm gelişmeleri Dr. Şivan'nın etkisiyle olduğunu açıkça söylemekte ve kendilerinin (EMEK) grubunun daha ılımlı bir karardan yana olduğunu ifade etmektedir. Alınan bu kararlar 1971'de TIP'in kapanma nedenlerden biri sayıldı. Alınan kararlara Boran ile Aren açık destek verdiler. Bizler de Boran-Aren grubunu destekledik. Daha sonra gerek TIP içinde T. Ziya Ekinci ve gerekse Burkay'ın Emek grubuyla zaman zaman görüş ayrılığımız oldu. Genellikle o günlerde Istanbul DDKO'da Musa Anter, Sait Elçi, Dr. Şivan, M. Emin Bozaslan, Medet Serhat, Yaşar Kaya ve Örfi Akkoyunlu biz gençlere daha yakın görünüyordu veya biz onları kendimize daha yakın görüyorduk. Ama bir gerçek vardı ki, biz artık rüş- tümüzü kanıtlamıştık. Ancak hiçbir zaman bizden öncekleri için ahduve- fayı elden bırakmadık. Derken 1971 askeri darbesi oldu ve bütün DDKO şubeleri kapatıldı. Bilindiği gibi Kürdistan tarihinde geçmişteki siyasal yaşamlarını Kürdistan uğruna feda edenlere yakışır bir şekilde, Diyarbakır sıkıyönetimde DDKO'lular tarihi savunmasını yaptılar ve birçokları ağır cezalara mah- kum oldular. Daha sonraları iki Sait olayı nedeniyle, KDP köklerinden gelenler iki koldan farklı örgüt olarak faaliyet- lerine devam ettiler. TKDP/KUK, KIP/DDKD/DDKAD önceleri benim de içinde bulunduğum bir grup Şıvancı 1975 Nisan'da T-KDP'yi geliştirme/toparlama kararı aldı. Birçok arkadaşımız dışarıdayken ben Siverek'te merhum Ahmet Karlı ve Hakkari'de A. Hafız Toğan gayri B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 98 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- resmi de olsa sürekli ilişkilerimizi diri tutuyorduk. 1973 Temmuz'unda Hakkari'de A. Hafız Toğan bana iki partinin de programlarını verdi ve okudum. Bu iki parti hakkında bilgi sahibi oldum. O günkü değer- lendirmem Dr.Şıvan'dan yanaydı. 1975'de askerlik dönüşümde Şirin Palas otelinde Ömer Çetin, Ahmet Karlı ve Eyyüp Alacabey ile görüşerek birlikte resmen parti çalışmalarına karar verdik. Çünkü T-KDP çizgisi bana daha devrimci/militan gelmişti. Aslında parti Dr. Şıvan adıyla bütün- leşmişti. Daha sonra 1977 de KIP( Kürdistan Işçi Partisi) kuruldu. Bu parti kamuoyu nezdinde hep DDKD olarak anıldı. KIP illegal yayın organı olarak Pêşeng dergisini çıkardı ve legal olarak da Devrimci Demokratik Gençlik(DDG) derneğini kurdu. Bunun yanısıra Tîrêj, Jîna Nû dergileri yayınlanıyordu. 1978'de hem bizim partinin adı ile PKK kurulunca, hem de 1983'te örgüt içi bazı sorunlar ve ihraçlardan dolayı yapılan kongrede PPKK (Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistan) olarak adını değiştirdi. Ben bu kongre sürecini katılımı demok- ratikgörmediğim için katılmadım.Daha sonra Eyyüp Alacabey ile bir grup KIP'li kongrenin kendilerini temsil etmediği gerekçesiyle, KIP olarak siyasi yaşama devam etti ise de ancak bir varlık göster- medi. Pêşeng’den sonra çok önemli ve önemsediğim bazı Kürt gruplarının katılımı ile YEKBÛN kuruldu. YEKBÛN, DDKD ile KUK-SE geleneğinin birliğin- den oluşmuştu. Bu Kürt örgütlerinin birliği açısından çok önemsediğim bir gelişmeydi.Ve gelişmesi başarılı olması için aktif katkı sundum. 12 Mart Askeri Darbe'sinden Sonra DDKO'nun Durumu 12 Mart 1971'de TSK'nın Demirel Hükümetine verdiği muhtıra önce- den belliydi. Her darbe gibi 12 Mart'ın da ayak sesleri geliyordu. 1961 Anayasası'nın getirdiği nispi demok- ratik ortamı Demirel ve Genel Kurmay başkanı Memduh Tağmaç pek sevmemişlerdi. Memduh Tağmaç, o günlerde sürekli sosyal olayların ciddi şekilde devleti rahatsız ettiğini ifade ediyordu. Hem işçi sınıfının gelişen ekonomik ve demokratik talepleri (1968 işçi olay- ları ve sonrası) ve yine nispi de olsa Kürt gençliğinin ulusal demokratik talepleri, Kürt aydınlarının Doğu'daki komando baskılara karşı yaptığı mit- ingler devleti ciddi şekilde rahatsız ediyordu. Muhtıradan sonra Demirel istifa ettirildi ve yerine CHP'den ayrılan Kocaeli milletvekili Nihat ERIM atandı. (Erim, bu hükümete Balyoz Hükümeti dedi). Hükümet 5'i AP'den, 3'ü CHP'den, 1'i Güven Parti'sinden (GP) ve diğerleri de dışardan olmak üzere 25 üyeli kabine, 26 Mart'ta kuruldu. Bu hükümet kurulduktan hemen sonra tüm demokratik kitle örgütlerini ve sendikaları kapattı. 6 Mayıs'ta Deniz, Hüseyin ve Yusuf idam edildi. Mahir ÇAYAN ve arkadaşları Kizildere'de imha edildi. Nurhak'ta Kadir Manga ve arkadaş- ları öldürüldü. Sonuçta en büyük şiddeti uygulayan General Faik Türün ve Ali Elverdi (Denizlerin idamına karar veren mahkeme başkanı) Demirel tarafından ödül- 99 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- lendirip parlamenter yapıldı. Bilindiği gibi hayatın her alanında baskı ve şiddet, devrimciler ve Kürtler üzerinde kendini gösterdi. DDKO'ya gelince, bir pazartesi günü ben ve Sabriye NAKIPOĞLU (Kılıç) DDKO'da nöbetçiydik. Sabah saat 09:00'da Ocağa geldik, Sabriye içeriyi süpürüp seminer için yerleri hazırlarken, ben de çay demledim. Tam o sırada Hikmet Bozcali geldi, üçümüz sohbet ederken zil çaldı ve içeriye bir üsteğmen ve bir astsubay girdi. Arama var dedi, ben arama emrini istedim biraz tartıştık, Hikmet hukukta okuyordu, bana Kürtçe dedi "Sıkıyönetim var arama yapabilirler." Sonra bir tankçı albay geldi, Elazığlı olduğunu söyledi ve "Biz burayı kapatmak zorundayız çocuk- lar" dedi. Tüm eşyalara el koydular. O an ben ve Sabriye hüngür hüngür ağladık. Ben Hikmet ve Sabriye DDKO'yu terk ettik. Yani Istanbul DDKO 27 Nisan 1971'de kapanmış oldu. Albay ağladığımızı görünce kolumdan tutup "Bir şeyler olmaz oğlum birkaç yıl sonra tekrar açarsınız, neye çocuk gibi ağlıyor- sunuz?" diye nasihat etti. Evet yıllar sonra, 1975'te DDKO'nun deva- mı niteliğinde olan ve benim de hazır bulunduğum bir grup gençle 28 Nisan 1974'de Ankara'da DDKD kuruldu. 28 Nisan 1974'te DDKO ve KOMAL, 1975'te RIYA AZADÎ (Özgürlük Yolu) -DHKD ve 1976'da DDKD'den ayrılan KAWA. DDKD temeli Diyarbakır Cezaevi'nde atıldı. Ancak daha sonar biz Şivancı grup baskın çıkıp, dernekte kendi görüşle- rimizi hakim kıldık. Hiç unutmam, ben o sıralarda Trabzon'da yedek subay olarak askerliğimi yapıyor- dum. Ziraat Fakültesi'nde okuyan Viran- şehirli Reşit Delek adında bir genç Trabzon'a yanıma gelip, beni DDKD çalışmalarına ve açılışına davet etti. Ben de öylesine acele ettim ki, izin aldıktan sonra resmi askeri elbiseyle Ankara'ya gelip DDKD açılışına katıldım. Dernek binası Hukuk Fakültesi'nin karşısındaydı. Diyarbakır Cezaevinde oluşan ayrı komünler bir nevi görüş ayrılı- ğının işaretleriydi. Bir ara cezaevine uğradığımda doğal olarak Istanbul DDKD'liler beni daha sıcak karşıla- dıklar. Merhum Mehmet Tüysüz hemen beni bir köşeye çekip bazı şeyler anlattı. Çok kulis yaptı. Doğrusu anlatılanlardan hiç hoşnut olmadım. Mehmet Tüysüz çok tez canlı ve hareketli bir arkadaşımızdı. O gün- lerden bugüne baktığımda, bugün az da olsa aynı ayrışmalar var. O gün- lerde Kürt örgütleri arasında farklı dünya tahlilleri olmakla beraber çekememezlik, kariyer hırsı, hoşgörüsüzlük belli başlı yan- lışlarımızdır. Bugün dönüp geriye baktığımda, bence KOMAL/ RIZ- GARI/ KUK ile DDKD arasında pek önemli bir siyasi ayrılığın olmadığını görüyorum. O dönemde az da olsa Özgürlük Yolu ile aramızda bazı alanlarda, bazı davranış biçimlerinde nuans farkı vardı, ama bu uzlaşmaz çelişkiler değildi. Daha çok DDKD'den ayrılan KAWA ile aramızda önemli bir siyasi görüş ayrılığı vardı. KAWA Sovyetleri B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 100 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- sosyal emperyalist olarak görüyor- du. Biz ise, Sovyetleri sosyalist, ulusal kurtuluş hareketleri ile dünyadaki işçi sınıfının ÜÇ bileşenini savunuy- orduk. Ahmet Zeki OKÇUOĞLU 1976'da DDKD'den ayrılıp KAWA'yı kurdu. Ahmet aynı zamanda(T-KDP)' nin de üyesiydi, dolayısıyla hem DDKD'den hem partiden ilşkisi kesilmiş oldu. Özetle belirtmek gerekirse Kürdistani örgütler arasındaki ilişkil- er hiç uygar ve hoş değildi. Tekrar çok üzülerek ifade edeyim ki, bazen kurumları ve alanları ele geçirmek için birbirlerimize karşı ne yazık ki fiziki saldırı ve kaba hareketlerde bulunuyorduk. Şubat 1982'de Diyarbakır'da yakalandığımda yak- laşık iki aya yakın sorguda ve toplam 6 ay 12 gün gözaltında kaldım ve işkence gördüm. Aynı zamanda değişik Kürt siyasi hareketlerdeki arkadaşların gördükleri işkencelere şahit oldum, düşman bütün Kürt siyasi gruplarına aynı gözle bakıyor- du. Ve o zaman kendi kendime demiştim keşke bir Kürt bilim, dil ve kültür adamı olsaydım da partili mili- tan olmasaydım. Açıkçası bu ayrış- maların ideolojik ayrışma olduğunu demek, bugün bile içimden gelmiyor. O dönemlerde ben Ankara'ya git- tiğimde hep KOMAL'a uğrardım. Mumtaz, merhum Orhan ve Ibrahim GÜÇLÜ ile ilişkilerim çok iyi idi. KOMAL yayın hayatında çok önemli eserlere imza attı. Bizim de o dönemde Istanbul'da YÖNTEM yayınevimiz vardı. Ben bugün de www.kurdinfo.com'da yazdığım yazı- larda Yöntem'i rumuz olarak kul- lanıyorum. Yöntem Yayınevi'ni, Zeruk AHMET VAKIFOĞLU ile M. Celal BAYKARA yönetiyordu. Bu iki arkadaşlarımız gerçekten yayınevine çok emek verdiler. Siverek'te Yakalanmam Seydişehir'de işe başlıyalı bir yıl olmuştu. Merhum Ahmet Karlı beni Istanbul'a çağırdı. Yıllık iznimi alarak A. Karlı'ya gittim. Doktor Şivan'dan haber alınmadığını ilk Ahmet'den öğrendim. Dr. Şivan hakkında fazla bilgim yoktu. Ahmet Diyarbakır'da cezaevine arkadaşların yanına gitmemi ve arkadaşların durumlarının nasıl olduğunu öğrenmemi istedi. Ben Ahmet'e her na kadar kaçak çalıştığı- mi ifade ettimse de Ahmet gitmem gerektiği konusunda beni ikna etti. O zaman şimdiki gibi teknik gelişmediği için Seydişehir'de işe alındığıma göre, nasıl olsa devlet DDKO kurucusu olduğumu bilme- diğine inanıyorduk. Sanırım 26 Haziran 1972'de Siverek'te Nadir Yektaş'ın evine git- tim. KOMAL'a yakınlığı olan Nadir'le bir gece birlikte kalıp sohbet ettik. Ertesi sabah Nadir beni otogardan Diyarbakır'a yolcu edecekti. Tam otogarda otobüse binerken iki sivil polis tarafından alınıp karakola götürldüm. Iki gün kaldığım Siverek Karakolu'nda Serhat BUCAK ve Merhum Av. Mithat KANDEMIR benim için çok uğraştılar. Polis sadece adımın Ali olduğunu önceden biliyor- du. Sonuça Nadir ziyaretime gelirken 101 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- onu da alıp ikimizi Diyarbakır'a götürdüler. Iki koğuş vardı. Gözaltına alınanlar ikinci koğuştaydı. Birinci koğuşta DDKO' lular ile KDP'liler ve sanırım o dönemde dostum İ. BEŞIKÇI de içrideydi. İki koğuş arasında ziyaretler normal oluyordu, 12 Eylül'de olduğu gibi fazla sıkı değildi. DDKO'lu arkadaşlar aman DDKO kurucusu olduğunu söyleme, ellerinde kurucu listesi yok diye beni uyarıyor- lardı. Birkaç gün sonra bizi bir gece alıp hücrelere götürdüler. DDKO'lu arkadaşlar bizleri sağ salim getirecek- lerine dair sıkıyönetim komutanından yazılı belge aldılar. Iki gün sorgudan sonra bizi askeri bir uçakla Ankara'ya götürdüler. Bu arada sürekli tanı- madığımız bazı TIKKO'lu üst düzey insanlarını soruyorlardı. Ankara yeni mahalledeki Emniyet Sarayına götürdüler. İlk bir haftalık sorgumuzu- da, ki o günlerde kürtçü- lük masasına komiser Kemal Yazicioğlu bakıyordu. Kemal Yazicioğlu daha sonraları Istanbul Emniyet Müdürü ve Ordu valisi oldu. Bir hafta sonra bizi yer altında bir hücreye koydular. Bizden önce hücrede Istanbul Teknik Üniver- sitesi Öğrenci birliği Başkanı Harun Karadeniz vardı. Ben Harun'u Istanbul'dan tanıyordum. Toplantıla- rımız sürekli İTÜ'de oluyordu. Hücrede yatacak yer yoktu, nöbetleşe uyuyorduk. Fareler alta cirit atıyordu. Daha sonra bizi Dışkapı 28'inci Tümen'e gözaltına götürdüler. Burada Mumtaz Soysal müzisyen Muammer Sun ve THKO'dan Dr. Aladdin Beyazit, Dr. Uğur Cilasun ve M. Nakipoğlu vardı. Yanıbaşımızdaki gözaltı hücresinde de bayanlar kalı-yordu. Havalandırmada Behice Boran'la soh- bet ediyorduk. Behice Hanım, bize sürekli moral veriyordu. Ben ve Nadir, THKO komününe üye olmadık. Bize hiç iyi gözle bakmıyordular. Hepsi Samsun sigaraları içiyordu. O dönemde Samsun sigarası lükstü. Onlara dışardan çeşitli yemekler geliyordu. Bana göre Nadir daha tep- kiliydi. Bir ara bizi Mamak Askeri Cezaevine götürüp, birçok TIKKO'lu- larla yüzleştirdiler. Biz hiçbir şey anla- madık. En sonunda sorgucu bana dedi ki "Sen TIKKO'cu Ali'yi tanıyor musun?" Hayır, dedim. Meğer TIKKO'cu Ali (TIKKO Önderi Müzaffer Oruç'muş) ve kod ismi Ali'ymiş. Bizi tekrar Diyarbakır'a getirdiler. Arkadaşlara konuyu anlatık. Merhum Mehmet Tüysüz çok şakacı bir arkadaştı, "Aman Ali seni TIKKO'cu bilsinler" dedi. Bir müddet sonra, sanırım 1972 Eylül başlarında bizi bıraktılar. Bu ara tabiki işten de atıldım. 1973 Mart'ına kadar Ankara-İstanbul'da kaldım. Daha çok merhum Abdurrahim Türk'ün Bahçelievler'deki evlerinde kalıyordum. 12 Mart 1973'de Abdurrahim beni ile kardeşi Ahmet Türk'ü yanına alıp, Köy Işleri Bakanlığına gittik. O zaman genel Müdür Turgut Yücel'di (Sonradan AP'den Köy işleri Bakanı oldu). Abdurrahim benim için görev istedi. Genel Müdür "Nereye istersin Abdurrahim Bey?" dedi. Abdurrahim, "Her yere gideriz sayın genel müdürüm." dedi. Hemen bir saat içinde tayinimi Hakkari Köy Işleri YSE Müdürlüğü Makina Işletme Şefi olarak atadı. Tayinimi elden aldım ve Abdurrahim Türk bana Van için uçak bileti aldı. O gün evlerinde kaldım. Ahmet yolda merhum Abdurrahim'e B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 102 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüydü --- Page Break --- "Ma Elî eceba Hekarî dixwest?". Abdurrahim de "Hakkari'ye gitmezs- eniz, niye her gün palavradan nutuk çekiyorsunuz?" Bana dönüp dediki "Ma lawxaltî bira tu Hekarî naxwazî?". "Hayır tam istediğim yerdir."dedim. Hakkari'de ilk tanıştığım A. Hafız Toğan, Ihsan Cölemerik, Şükrü Çalli ve Nazmi Erdoğan'dı (Yılmaz Erdoğan'ın babası). İlk T-KDP ile TKDP programları temmuz ayında A. Hafız Toğan tarafından bana okutuldu. O günkü değerlendirmem (Dr. Şivan) Partisi T-KDP'den yanaydı. 1973 seçimlerinden sonra tayinim Hakkari'den Edirne'ye çıktı. Ancak ben 1973 Ekim'inde askere gittim. 1975 Nisan'ında askerlikten döndüm. DDKO’LAR(DEVRIMCI DOĞU KÜLTÜR OCAKLARI) [1969-1971] DDKO- ISTANBUL, 27 Mayıs 1969 Kurucuları ve üyeleri: Necmettin Büyükkaya, Hikmet Bozcalı, Ahmet Zeki Okçuoğlu, Ali Buran, Leyla Ejder, Mehmet Tüysüz, Ali Haydar, Emre Mehmet Can, Sabri Ünlü, Ibrahim Önen, Ömer Bakal, Fevzi Yardımcı, Mahmut Kılıç, Aydın Yümlü , M.Ali Aslan, Aziz Yılmaz, Sait Bozgan , Ibrahim Yüksekkaya, Fazlı Can Kadir Akgüneş, Salih Kaynak, Mustafa Doğan Özbay, Mehmet Balamir , Sait Pektaş , Şakir Elçi, Ali Yılmaz Balkaş, Agah Uyanık, Kadri Çağlı, Hüseyin Azkan , Ilhami Yaban. 1. Dönem Başkan: Necmettin Büyükkaya (1943-1984/Siverek) 2. Dönem Başkan: Hikmet Bozcalı (Silvan/Bozcalı Köyü) 3.Dönem Başkan: Mehmet Tüysüz (Hilvan/Ş.Urfa) DDKO- Ankara, 21 Mayıs 1969 Kurucuları ve Üyeleri: Yumni Budak, Daham Keleş, Ibrahim Güçlü, Kemal Cengiz, Hikmet Buluttekin , Ahmet Kotan, Şerif Felekoğlu, Nazmi Onur, Nusret Kılıçaslan, Abdullah Soysal, Ali Beyköylü , Salih Sıtkı, Mustafa Karacadağ, Halit Çetinyalap, Mümtaz Kotan, Mustafa Karadağ, Mehmet Demir, Halil Dündar, Nuri Bingöl, Isa Geçit, M. Sait Aktaş, Irfan Özen, Faruk Aras, Bedri Demir Başkan: Yumni Budak (Hazro/ Diyarbakır) DDKO-Diyarbekir, 6-Ekim 1970 Kurucuları ve üyeleri :Yusuf Ekinci, Süleyman Çelik, Fikri Gürbüz Yıldızhan, Ömer Çetin, Mehdi Zana, Nazım Sönmez, Ilhan Aslan, Abdurrahman Uçaman, Vedat Hayrullahoğlu, Gıyaseddin Ayaz, Halit Ayçiçek, Hasan Yılmaz, Hüseyin Altan, Tarık Ziya Ekinci, Naci Kutlay, Sadun Kılıç, Mehmet Canpolat. DDKO -Ergani 13-Ekim 1970 Kurucuları: Ömer Kan, Mehmet Emin Tektaş, Kemal Vural, Mustafa Gök, Mehmet Sağlamoğlu. DDKO- Silvan, 9 Kasım 1970 Kurucuları ve Üyeleri : Bahri Evliyaoğlu, Mahmut Okutucu, Muhterem Biçimli, Vedat Erkaçmaz, Akif Işık , A.Kerim Ceylan , Yusuf Kılıçer, Mahmut Yeşil, Cüneyt Ceylan, Zeki Bozaslan, Fikri Müjdeci. DDKO- Batman, 18 Kasım 1971 Kurucuları: Mehmet Yıldız, Sabri Yıldız, Mehmet Durmaz, Sabahattin Saygılı, Übey- düllah Aydın. DDKO- Kozluk, 28 Ocak 1970 Kurucuları ve üyeleri :M. Şirin Baltaş, Alaaddin Baltaş, Abdi Dizmen, Yusuf Güzel, Mehmet Inal, Halil Kaneş, Irfan Bozgil, M. Tahir Birlik, A.Halim Dinler, Mehmet Asker, Nasir Bağ. 103 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO Kürt Demokratik Gençlik Örgütüyd --- Page Break --- Ez di sala 1940 de li Silîvanê hati- me dinyayê. Min xwendina xwe ya seretayî li Silîvan temam kir û li pey wê jî min nexwendiye. Wê demê min ji xwendinê hes nedikir û vê gavê jî ez nexwînim qet sebra min nayê. Ez 8-9 salî bûm min dest bi terzîtî kir û ji sala 1950 heta 1970 li Silîvanê terzîtî dikir. Piştî ku ez û Niyazî Usta di sala 1963 de bûn şirîg, hêdî-hêdî dikane me bû wek dibistan û warê merivên gundî û bajariyan. Me wê demê şaxê Partiya Karkerên Tirkiyê (TÎP) li Silîvan danî- bû. Li Silîvan serokê pêşî yê TÎPê qesab Mistefa (Mustafa Ýpekçi) bû. Û ez, Mele Evdilkerîm, Mele Mehmûd û hinek hevalên din jî di rêvebirîyê de bûn. Di sala 1965 de jî ez bûm serokê TÎPa Silîvan. Gelek meriv di dikana me de berhev dibûn, nîqaş û sohbetên siyasî dikirin. Vê yekê gelek caran pêşî li kar û xebata me ya meslekî digirt. Bi rastî êdî me nedikarî mesle- ka xwe îcra bikira. Di sala 1970 de ji ber têkiliyên me yên civakî û siyasî, êdî me nedikarî mesleka xwe îcra bikin û ji ber vê yekê me berê xwe da DDKO ji Pêwistîya Doza Kurd Hatin Avakirin Mehdî ZANA Mehdî ZANA 104 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 --- Page Break --- Diyarbekirê. Min û Niyazî Usta li Diyarbekirê jî şirîgatiya xwe ya meslekî û siyasî berdewam kir. Wê demê dikana me li pişta avayiya belediya kevn, li nava Ar pasajîyê bû. Cî û warê me navenda rewşenbîr û siyasên kurd bû. Wê demê bi tevî ku ez endamê lijneya merkezî ya TÎPê bûm jî, min di damezirandina DDKOya Diyarbekirê de cî girt. Ez damezrênerê DDKOya Diyarbekirê me. Di 3ê Adara 1971 de ji ber axafti- na min a Mitînga Hîlwanê ku di sala 1969an de çêbûbû, ez hatim girtin û min li Hîlwanê hepis kirin. Ez demek li wê derê mam, piştî sê mehan min anîn Diyarbekirê û li Diyarbekirê jî 35 meh li hepsê mam. Ez çendekî beriya efuyê, di sala 1974 de tehliye bûm. Di wê salê de têkiliya min a sîyasî ya organîk bi Rêya Azadî re çêbû û ez bûm endamê navendî yê rêxistina Rêya Azadî. Ez di gulana sala 1975 de zewicîm. Di wê salê de bûyereke herî girîng jî hatina Alparslan Türkeş bo Diyarbekirê bû. Wê demê me zanibû ku hatina Türkeş bo Diyarbekirê li ser mesela kurd û Kurdistanê bû. Ji ber ku me pratîka Türkeş jî dizanî, vê yekê gelê kurd diêşand. Me jî dixwest li hemberî vê yekê helwesta xwe nîşan bidin û gelê kurd jî vê helwestê nîşan da. Di wan bûyeran de tehrîkki- rina polîsan jî hebû. Li ser vê helwest û reaksiyona gelê kurd, Türkeş mecbur ma ku paşda vegere. Ji ber ku nekarî li Diyarbekirê bimîne, çû Rihayê. Di wan çalakiyan de eskerek û xortekî kurd ê bîst salî hatin kuştin û 28 kes jî birîndar bûn. Di sala 1977 de ez bûm namzedê serbixwe yê şaredariya Amedê. Sede- mê endambûna min a bo şaredariyê, ji ber tunebûna namzedên kurdperw- er bû. Eger namzedekî din hebûya niyeta min û nemzediya şaredariyê tunebû. Piştî ku min namzediya xwe dîyar kir, min vê biryara xwe pêşkêşî Rêya Azadî jî kir û wan jî erênî dît. Bi tevî derbeya 12ê îlaona 1980, wekî hemû kurdperweran, ez jî hatim girtin û ez 11 salan li girtîxaneya Diyarbekirê mam. Êdî çîroka wê pêvajoyê tiştekî din e, mijara pirtûkan e. Vegera Barzanî ji Yekitiya Sovyetan tesîrekî pir mezin li ser Kurdistana Bakur dikir. Li her derê bahsa wî bû, hiş û aqilê her kesî li ser wê derê bû, ji bo dengûbasên nuh nîvrokî her kesî guhê xwe didan radyoya Dengê Kurdistanê. Em dikarin bêjin ku ve-gera Barzanî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tesîreke mezin kir û xwîn da Tevgera Netewî ya Kurd. Bêşik ew tesîr li Bakur xwe bi gelek germî dida hîskirin û tesîr li me hemûyan dikir. Hewldanên me yên di nava TÎPê û damezirandina DDKOyan jî, ji ber bayê wê pêlê bû û hestên welat- parêzîyê bû. DDKO ji pêwistîya doza kurdî hate avakirin. Bingeha wê doza kurdî bû. Her çiqas mesela kurdî di nav Partiya Karkerên Tirkiyê (TÎP) de xwe nîşan dabe jî, esas bingeh ji hebûna pirsgirêka netewî ya kurd tê. Tevgera Mistefa Barzanî wê demê li hemû Kurdistanê dihat axaftin û di rojeva gel de dihat bahskirinê. Piştî ku li Tirkiyeyê pêvajoya dîk- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 105 DDKO ji Pêwistîya Doza Kurd Hatin Avakirin --- Page Break --- tatoriya yek partitîyê xelas bû, di hilbijartina duyemîn de Partiya Demokrat hate desthilatiyê. Ji ber rewş û helwesta Partiya Demokrat, kevneşopa Îttihat û Terakî pir aciz bû, ji aliyê din ve jî hatina Barzanî û tesîra wî ya di nav civata kurd de hereketek di nav civatê de peyda kiribû, û bûyera 49an jî pêkhatibû. Ev bûyeran wekî dî hemû di ser hev de bûn sedemê Derbeya Leşkerî ya 1960. Bêşik damezirandina Partiya Demokrat a Kurdistan (PDKT) gave- ka girîng bû û heman demî xebata kurdên çepgir jî di nava TÎPê de berdewam dikir. PDKT bêtir di nav gundiyan û meleyan de rêxistinkirî bû. Yên çep jî di nav TÎP û rêxistinên din ên xwendevanan de dixebitîn û yên serbixwe jî hebûn. Em dikarin bêjin ku tesîra yên çepgir ji yê PDKT zêdetir bû li ser civaka kurd. DDKO jî netîce û bilindayiya van xebatan e. Em werin ser mesela Mitingên Rojhelatê. Di nav rêxistinkarên Mitin- gan de hemû kes û alî hebûn. Kad- royên TÎPê jî, yên PDKTê jî û rewşen- bîrên serbixwe jî hebûn. Di rastiyê de, di van çalakiyan de hîssên kurd- perweriyê di pêşiya her tiştî de bûn. Van mitîngan di nava gelê kurd de heyecaneke mezin peyda kir; van mitingan, beriya her tiştî di nava gel de ew tirs û xofa dewlet û cendirmeyan ku di encama zilm û zordariya deh salan de peyda bûbû qismekî jê şikand. Ji xwe armanc jî ew bû. Damezirandina Partiya Kakrkerên Tirkiye (TÎP) gevekî pir girîng bû. Di dîroka Tirkiyê de cara yekemîn bû ku partiyeke tirkî li ser mesela kurd xeberdan dikir û ji kurdperwerên çepgir re deriyê xwe bi eşkerayî vedikir. Di nav TÎPê de yên pêşengiya vî fikrî dikir jî M. Ali AYBAR bû û fikrê wî yê li ser kurdan baş bû. Di nava TÎPê de cîgirtina me jî ji ber vê yekê bû. Me digo em dê di nava TÎPê de hîn bêtir xebata xwe ya legal karib- in bikin. Bi giştî di derbarê pirsgirêka netewî ya kurd de lênêrîna TÎPê baş bû, lê ev yek nayê wê manayê ku hemû endam û alîgirên TÎPê bi erînî li mesela kurd dinihêrîn. Bûyerek girîng a wê demê jî wesi- yetnameya nijadperestê tirk Nihal Atsýz bû. Wesiyetnameya Nihal Atsýz, di nav gelê kurd û xwende- vanên kurd de reaksiyoneke pirr dijwar peyda kir. Baş bû ku ev yek çêbû û wesiyetnameya wî hate belavkirin. Ev ji bo hişyarkirina kur- dan pirr baş bû. Mesela rêxistinbûna cuda. Beriya her tiştî em kurd bûn; hereketa Barzanî, radyoya Yerîvanê û tesîra herketên netewî yên li dinyayê û hêza grûba me ya di nava TÎPê de girîngiya rêxistinbûna me, bi me dida nîşandan. Jixwe, gel jî bi hestên xwe ji vî fikrî re amade bû. Viya jî bi me re fikrê rêxistinbûna cuda peyda dikir. Bêşik di dîroka Kurdistanê de pêkhatina rêxistinên cuda yên kurdî digîje destpêka sedsala bîstan, beriya DDKOyan gelek rêxistin pêk hatibûn. Dîroka çêbûna van rêxistinan digîje destpêka 1900. Li dinyayê jî wisa çêbûye. Ev meselekî gelêrî û netewî ye, di mecraya xwe de wê bimeşe. 106 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 DDKO ji Pêwistîya Doza Kurd Hatin Avakirin --- Page Break --- Di nava TÎPê de hêza yekgirtina grûba kurdî ku di Kongreya 4. û 5. de meseleya kurd bi aşkere da munaqe- şekirin û biryarên erînî hatin girtin. Vê yekê, di pratîkê de bi kurdan re fikrê rêxistina cuda û faydeya wê derxist holê. Mitingên Rojhelatê û hereketa Barzanî û hişyarbûna gelê kurd dew- letê tirsand. Armanca operasyonên komandoyan jî ew bû ku tirs û xof û zixtên li ser kurdan bête zêdekirin ku kurd behsa tiştekî nekin. Li hemberî van operasyonan DDKOyan çalakiyên baş nîşan dan; endamên DDKOyan li gundan geriyan û bûyeran raport kirin û di bultena DDKOyê de belavkirin. Derbarê van kirin û çalakiyên komandoyên tirk de, xebatên baş hatin kirin û ji bo hişyakirina raya giştî ya Tirkiyê bela- vok hatin amadekirin û belavkirin. Van çalakiyan ji bona gel bûn moralekî baş. Di navê DDKOyê de qesta bikar- anîna peyva "doðu", Kurdistan bû, bikaranîna peyva "şoreşgerî" jî, ji ber fehma çepgirî û serkevtinê bû. Wel- hasil DDKO navgînek bû, armanc doza Kurdistanê bû. Bi derbeya leşkerî ya 12 adar 1971 re DDKO hatin girtin. Armanca sereke ya darbeya 12ê adarê ev bû ku, Qanûna Esasî ya 1960 bête guhartin û pêşî li hereketa kurd û fikrê çepgirîya li Tirkiyeyê geş dibû, bête girtin. Wê demê di hepisxaneyê de der- barê parastina sîyasî de gelek nîqaş çêbûn. Bi giştî di encamê de meyla parastinê derket holê. Grûbên cuda bi cuda û hinek şexsan jî parastina sîyasî kirin. Lêbelê parastina Komuna Ocaxê hate çapkirin, ji ber vê yekê ew têye zanîn. Parastina yên dinê nehat çap-kirinê. Bi ya min di peydabûna grûbên cuda de tesîra îdeolojî tunebû, bêtir helwest û hesabên şexsî bû. Di dema îro de heqîqeta dinya û guhartina siyaseta dinyayê, pêşkevti- na teknolojiyê, gelek tişt guhartiye. Em kurd jî divê li gor berjewendiyên xwe yên netewî bifikrin û ciyê xwe diyar bikin û helwest bigrin. Îro li Başûr firsetekî mezin hatiye holê û divê hemû kurd li gor şert û mercên wê derê hevpar hereket bikin. Ev firsetekî mezin e. Pêşeroja kurdan bi îstiqbaleke bilind e. Siyaseta "Tirkiyeyîbûnê" jî xapandin e, ez tiştekî wisa qebûl nakim. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 107 DDKO ji Pêwistîya Doza Kurd Hatin Avakirin --- Page Break --- BÎR dergisi'nin DDKO dosyasını açması, gelecek kuşakların Kürdistan yakın tarihini öğrenmesi açısından önemli bir görev yapmaktadır. Bu nedenle BÎR dergisi'ni kutluyorum. Ben Viranşehir'in Milan Kürtler' indenim. DDKO kurucusu değilim ancak 1970 Ekim ayında Istanbul'a üniversite öğrenimi için gittiğim ilk gün üye oldum. Istanbul Üniversitesi Iktisat Fakültesi öğrenciliği ve mezu- niyeti sonrasında DDKD hareketi ile siyasi hayatım devam etti. 1984'de tutuklanarak Ankara'ya gönderildik, DAL soruşturmasından sonra Ankara Mamak Cezaevi'nde kaldım. 1988-1990 Insan Hakları Derneği Diyarbakır Şube Başkanlığı yaptım. Sırasıyla HEP, DEP, YDH ve HAK-PAR parti kuruculuğu ve yöneticiliği yap- tım. Halen HAK-PAR üyesiyim. Diyarbakır Mali Müşavirler Odasında 16 yıl başkanlık yaptım aynı sürede Türkiye Insan Hakları Vakfı'nın yönetim kurulu üyeliği yaptım. Daha 1969'da Siverek'te lise Kuzey Kürdistan'da DDKO'lu Olmak Mehmet VURAL Mehmet VURAL 108 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 --- Page Break --- öğren- cisi iken, DDKO afişlerini (Komando zulmüne hayır!) asmaktan yakalanmam ve DDKO kurucusu olan akra- bam Ali Buran'ın mektupları ile DDKO hareketi ile tanışmıştım. Üniversite öğrenimimden daha çok Kürt hareketine ilgimin beni Istanbul'a çektiğini belirtmem gerekir. DDKO hareketi dönemi gençliğin, Kürtlüğün bilincine vardığı, Kürtlü-ğün lezzetini tattığı, tümüyle fedakârlık ve paylaşımın hâkim olduğu bir dönemdi. 1970'den önce de Kürdistan'da bir siyasi hareketin olduğunu biliyordum ama içinde değildim. Daha 1964-65'lerde rahmetli Faik Bucak bizim aile avuka- tımızdı ve babam ile çok samimi idiler. Bu dönemde ortaokul- da öğrenci iken babamla çok kere Faik amcanın yanına gitmişimdir. Bazen avukat Kemal Badıllı ile de karşılaşırdık. O dönemde babamla kendi aralarında alçak sesle Kürdistanî konuları konuşurlardı. Faik amcanın öldürül-mesi babamı çok etkilemişti hatta biraz da karam- sar yapmıştı. Bu dönemde Irak Kürdistan'ının ve KDP'nin etkisi açıkça hissediliyordu. DDKO'lar dünya sol hareketinden etkilenmişlerdi. Ancak Kürtlük hep ön plandaydı. Ayrı örgütlenme, ulusal bir hak olarak esas alınıyordu. 1969'da ve 1970'de Siverek'te Necati Siyahkan'ın öncülüğünde Siverek Kültür Dergisi'ni çıkartıyorduk. Bu nedenle çok kez polisçe gözaltına alındık. Ancak en son Tercüman veya Akşam gazetesi'nin yapmış olduğu Mustafa Barzani röportajının ön say- fasındaki Mustafa Barzani'nin resmi- ni Siverek Sebze Hali panosuna asmamızdan dolayı yakalandım.1970 Ekim ayında Istanbul'da DDKO'ya üye oldum. O dönem Istanbul DDKO'nun başkanı Hikmet Bozçalı idi. Hikmet Bozçalı, gerçekten hareketli ve fedakâr bir başkandı, çok tedbirli idi, kimseye zarar gelmesini istemezdi bu nedenle DDKO üye listesini sadece üye numaralarından takıp ederdik. Üye defterimizi siyasi polisin ikazlarına rağmen dernekte bulundurmadık, bu nedenle sıkıyönetim davalarında bile Istanbul DDKO'nun üye bilgilerine ulaşılmadığı bilinir. DDKO'ya biz kısaca "ocak" diyorduk. Yürüyüşlerde ve protestolarda genellikle iki devrimci marşımız vardı onları hep söylerdik. 12 Mart 1971 ordunun ültimato- mundan sonra Dev-Genç'le ciddi tartışmalarımız oldu. Biz kurulacak hükümetin diktatörlük ve faşizm ola- cağını Dev-Genç'li arkadaşlar ise sol bir cuntanın ülke yönetimini üstlene- ceğini düşünüyorlardı. Istanbul Teknik Üniversitesi'nde konu ile ilgili bir tartışmada Mahir Çayan da konuş- macıydı. Hikmet Bozçalı ve 4-5 arkadaş ordaydık. Hikmet bu düşün- cemizi dile getirince Dev-Genç'liler- den sert yanıtlar aldık, hatta iş kav- gaya dönüşecekken bu sırada Mahir Çayan söz alarak, "DDKO'lu arkadaşların düşüncelerini yabana atmayın Türkiye baskı rejimine gebedir ve bu bekleniyor" deyince biraz rahatladık. Sonra Dev-Genç'li arkadaşların bir kısmıyla cezaevinde konuştuğumuzda hep DDKO'ya hak B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 109 Kuzey Kürdistan'da DDKO'lu Olmak --- Page Break --- veriyorlardı. Türkiye'de ordunun hiçbir zaman demokrasiyi getirme- yeceğini ve hep baskı rejimi getirdiğini acı da olsa öğrenmişlerdi. Istanbul DDKO'da sadece biz Kürtler değil Dev-Genç'li arkadaşlar ile de zaman zaman konu- şur, tartışırdık. En çok Cihan Alptekin gelip giderdi çok dost bir tarafı vardı ve gerçekten Kürtleri severdi. 1970 sonlarından itibaren Kürdistan'ın birçok il ve ilçelerinde DDKO'lar art arda açılmaya başladı. 1971'in ilk aylarında Kozluk mitingine katıldık, 4-5 gün Diyarbakır'da kaldık. Bu dönemde Türkiye KDP'si ile tanıştım ve ciddi bir örgütlenme olduğunu hissettim. Eğer bu dönem- de demokratik çalış- ma olanağımız devam etseydi inanıy- orum ki Türkiye Kürdistan'ında çok ciddi kazanımlar elde edecektik, ancak rejim buna fırsat vermedi. Nisan 1971 sıkıyönetiminden sonra diğer devrimci hareketler gibi Kürt hareketleri de zor günler yaşadı. Viranşehir Talebe Cemiyeti Gecesi Ve Talihsiz Bir Olay Yeri gelmişken DDKO hareketine mal edilmek istenen önemli bir olayın hem tanığı, mağduru ve sanığı olarak açıklama yapmam gereken bir konu var o da Aziz Kuran'ın öldürülmesi meselesidir. 12 Mart 1971 askeri cuntanın ültimatomun- dan sonra rejimin ne olacağı pek belli değildi, Demirel hükümeti istifa etmiş, ordunun istediği Nihat Erim hükümeti görev başındaydı ancak bir belirsizlik vardı. Ta ki 16 Nisan 1971 sıkıyönetim ilan edilene kadar. Sıkıyönetimin ilan edildiği birinci gün öğleden sonra Ankara DDKO'nun basılıp kapatıl- dığını haber aldık, akşama doğru biz Istanbul DDKO'ya girdik her şeyi elden geçirdik suç sayılabilecek hiçbir şey bırakmadık. Ben de ilk şehidimiz olan Mehmet Cantekin'in resmini kurtarıp sakladım, zaten daha önce de bir baskı rejimi ola- cağını düşünüyorduk. Aynı gece Viranşehir Talebe Cemiyeti'nin Kazablanka Salonu'nda gecesi vardı, bütün arkadaşlar ordaydık biraz buruk bir geceydi ancak gece iyi geçti, geç saatlere kadar eğlendik ve dağıldık. Ertesi gün Site Talebe Yurdu'ndan pek dışarı çıkmadık, akşam Seyfettin Aslandağ ve birkaç arkadaş ile birlikte 26 nolu odada sohbet ederken tahminen saat 19- 20.00 civarında Ömer Özsökmenler içeri girdi yüzü gözü çizilmişti, Mustafa Kuran'ın kardeşlerinin ken- disine saldırdığını söyledi. Ben, Seyfettin ve Ömer Laleli'ye bunun hesabını sormaya gittik. Kavganın çıktığı kahveye yakın bir yerde Viranşehirli Osman diye bir arkadaş bizi gördü ve "buradan kaçın Aziz Kuran öldürüldü, Fethi Nebati de yaralıdır" dedi. Ömer "Nasıl oldu?" dedi Osman da Ömer'e "Senden sonra kavga tekrar devam etti. Necmettin Büyükkaya ve diğer arkadaşlar da kavgaya karıştı olay büyüdü" dedi. Biz oradan Suadiye'de kalan teyzem oğlu Irfan Karaca'nın evine gittik. O gece orada kaldık. 110 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kuzey Kürdistan'da DDKO'lu Olmak --- Page Break --- Sabahleyin olayı gazeteler manşetten veriyordu fail olarak da Ömer Özsök- menler ve Necmettin Büyükkaya'nın ismi geçiyordu. Avukat Mustafa Kuran Viranşehirli bir Arap ailedendi ancak MHP dü- şüncesindeydi ve bizleri hiç sevmez- di, biz de kendisini sevmezdik. Fakat kardeşleri ile hiçbir husumetimiz yoktu hatta olaydan birkaç gece önce diğer kardeşi ile oturup sohbet etmiştik. ViranşehirTalebeCemiyeti'nin olaydan 2-3 ay önce yapılan kon- gresinde yönetimi kendisinden aldığımızdan dolayı bizlere karşı kinli idi. Sıkıyönetimin ilan edildiği ve cemiyetin düzenlediği gece, sahibi olduğu otelin camları kırılmış, sıkıyönetim de ilan edildiği için ken- dini güçlü hissederek kardeşlerini ve otel çalışanlarını bu bahane ile kah- veye göndererek Ömer Özsökmen- ler'i dövdürtmek istemiş, bu nedenle olaya sebebiyet vermişti. O olayın faili Ömer Özsökmenler olmadığı gibi Necmettin Büyükkaya da değildi. Sonradan bize anlatılan; olay anında Siverekli olan tombalacı bir çocuğun şiş kullandığıdır. Fakat olaydan sonra Necmettin Büyükkaya, Ömer Özsök- menler, Seyfettin Aslandağ ve ben polis tarafında arandık. Ömer Özsökmenler'i ikinci gün Şişli'de Necmettin Büyükkaya ile buluştur- duk, Ömer'e nişanlısı Yurdusev Öztürk'ün kimlik kartını ayarladık oradan ben Viranşehir'e köye dön- düm ve aranıyordum. Sonradan Necmettin ve Ömer de Siverek'e gidip rahmetli Abbas Izol'un orga- nizesi ile Güney Kürdistan'a geçtiler. Abbas Izol, o dönem Türkiye KDP'sinin yetkilisi idi. Bana da gün- eye geçmemi önerdi ancak ben gide- meyeceğimi söyledim. 1974 CHP- MSP iktidarından sonra Necmettin ile Ömer Istanbul'a döndüler olayı uzun uzun konuştuk. Bu olay DDKO'ya mal edilmek istendi ancak gerçekten ne bizim ne de DDKO'lu diğer arkadaşların planladığı bir hareket olmadığı gibi Aziz Kuran'a karşı da bir kinimiz yoktu. Bu olay sadece Mustafa Kuran'ın bize karşı olan nefretinden ve kininden kay- naklanıyordu. Bu dava ile ilgili Seyfettin Aslandağ 6 ay cezaevi yattı ben Aralık 1971'de yakalandım, Sarsanyan Hanı'ndaki soruştur- madan sonra 2 ay Selimiye Cezaevinde kal- dım sonra bırakıldım. Şubat 1973'te Üsküdar'- daki evimizde Siraç Bilgin, Seyfettin Aslandağ ve birkaç arkadaş ile tekrar yakalandık. 40 gün Harbiye'de sorgu- landık, sonra Selimiye ve Davutpaşa Cezaevlerinde kaldık. 6-7 ay sonra bırakıldık. Dosyamız Diyarbakır Sıkıyönetimi'ne gönderildi ancak Diyarbakır'daki mahkemelere gitmedik. Daha sonra 1974 affıyla davamız düştü. Kürdistan'da Bugün Kürdistan sorunu tabi ki ulusal bir sorundur ve çözümü de ulusaldır. Yeryüzü küresinde 40 milyon nüfusa sahip olup bu kadar uzun sürede devletleşmeyen hiçbir ulus yoktur. Dolayısıyla Kürdistan'ın bağımsızlığı ve ülke bütünlüğü bir haktır, bu B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 111 Kuzey Kürdistan'da DDKO'lu Olmak --- Page Break --- hakkın kullanılma şekli ise tartışma götürebilir. Kürtler medeni dünyanın bir parçası olurlarsa başarı şansları daha yakındır. Çağdışı ve despotik yöntemler Kürtlere dayatılmasına rağmen bundan kaçınmak gerekir. Ortadoğu coğrafyasında yeni prens- liklere krallıklara ve despot yönetim- lere ihtiyaç yoktur. Yeteri kadar benz- er devletler vardır, Kürdistan'ın var olması için Kürtler demokrasi, çağdaş bir hukuk ve medeni dünyanın parçası bir yönetim kurmayı başar- maları gerekir. Aynı zamanda komşu halklarla da yine barış ve adalete day- alı dostluklar ve ittifaklar kurmaları gerekir. Sömürgeci devletlerin Kürdistan kurumlarına, şahsiyetler- ine ve liderlerine hakaretlerini sindirmek mümkün değildir. Kürtlerin elde ettiği kazanımlara sahip çıkmaları ve kurumları ulusal bilinçle savunmaları gerekir. Kuzey Kürdistan'da ulusal kurumları oluş- turmaları hakları oldu- ğu gibi aynı zamanda görevleridir de. Kuzey Kürdistan halkının bir bütün olarak kendi içinde barışık ve ortak ulusal tepkiyi göstermeleri gerekir. Kürdistan'da var olan siyaset ve organizasyonların kendi aralarında hoşgörüye dayalı barışçıl bir politika izlemeleri gerekir. Kendi aralarında barışık olmayan Kürdistan siyasi hare- ketlerinin komşularıyla barışı konuşması mümkün değildir. Demokratik işleyiş hayatın her alanında olduğu gibi partilerimizin de iç işleyişlerine ve ilişkilerine hâkim olması ve başarması gerekir. Bugün Türkiye yöneticilerinden duyduğu- muz hakaret ve tehdit dolu sözlere ulusal bir tepki göstermek lazım. Bu tepkinin siyaset ayırımı yapmadan ve birlikte olması gerekir. Bütün Ortadoğu'da zor günler yaşandığı gibi, Kürtler de büyük bir zorluktan geçmektedirler. Bütün kazanımlara rağmen her şey bitmiş değildir, halen ulusal birlik konusunda atılması gereken ciddi adımlar vardır. Iç ayrılıklar ve kardeş kavgalarından çok çektik bütün acıları sineye çekip kardeş parti ve örgütlerle birlikte halka ve kazanımlara sahip çıkmak lazım. Bu görev daha çok Kürt siyasi hareketine ve liderlerine düşer. Kuzey Kürdistan siyasi hareketlerinin karamsarlık, hedefsizlik ve muğlak kavramlardan kurtulup ulusal bütün- lük ve ulusal hakları talep eden projel- erle dünya kamuoyu önüne çıkması gerekir. Unutmamak lazım ki birlik ve itti- fak devlet doğurur nifak ise bozgun- luk yaratır. 112 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kuzey Kürdistan'da DDKO'lu Olmak --- Page Break --- Girizgâha kendimi tanıtmakla başlamak istiyorum. Kızıltepe'nin Derik köyünde doğdum. Ailem Helecan aşiretine mensup olup, aynı zamanda bu aşiretin ağalarıdır. İlkokula Heyserî (Dikmen) köyün- de başladım ve 2. sınıfa Kızıltepe'de devam ettim. 1952'de Kızıltepe Merkez İlkokulu'ndan mezun oldum. Aynı yıl imtihana girerek Diyarbakır Amerikan Kolejine kaydımı yaptır- dım. 1967'de kolejden mezun ol- dum. Akabinde Hacı Ali Demirel'in, Ankara'da açmış olduğu özel yüksek okulun İnşaat Mühendisliği bölümü- ne kayıt oldum. 1971'de 3. sınıftayken DDKO davasından dolayı tutuklandım. Yargılama sonucunda 12 sene hapis ve 5 sene Bolu'da mecburi ikamet cezasına çarptırıldım. 1974 affıyla salıverildim. Aftan sonra okula devam etmedim. Köyümde ikamet edip çiftçilikle iştigal etmekteyim. DDKO Bir Kürt Örgütüydü Bugünü anlamak için, Kürt halkı- nın geçmişten gelen hazin trajedisini Cumhuriyet Döneminde Kurulan Ýlk Legal Kürt Örgütü: DDKO Nusret KILINÇASLAN Nusret Kýlýnçaslan B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 113 --- Page Break --- detaya inmeden kısaca değinmek gerekir. Bu değinme, DDKO'nun kuruluş şartları ile Kürtler arasında ve Türkiye'de neden bu kadar kısa zamanda geliştiğinin az da olsa iyi bir izahı olur. Kürtler Osmanlı idaresinde kısmi de olsa idari, siyasi ve kültürel olarak bazı özel statülere sahiptiler. Her ne kadar bazı Kürt aşiret, ağa ve şeyhleri zaman zaman merkezi hükümete karşı isyan etmiş olsa da, Kürtlerde henüz birleşip merkezi bir devlet kurma bilinci oluşmamıştı. O dönemde genelde ümmet anlayışı, Kürtlükten önce birleştirici bir unsur olarak görülmekteydi. Bu anlamda milli nite- likli hareketler hiçbir zaman bütün Kürtleri bir araya getirip birlik sağlayamamıştır. Böylece ulusal nite- likli her hareket cılız kalıp devlet tarafından rahatlıkla bastırılmıştır. Osmanlı devletinin son dönem- lerinde her ne kadar bazı Kürt aydınları Kürtlük anlayışıyla halkı uyandırıp örgütlemek istese de, toplumda yer- leşmiş olan ümmet anlayışını kıra- mamış ve ulusal anlamda bir birlik oluş- turamamışlardır. Birinci paylaşım savaşından sonra, Osmanlı Devleti yıkılıp dağıldı. Bundan sonra milli mücadele adı ver- ilen süreçte, M. Kemal din kardeşliği adı altında Kürtlerden büyük ölçüde istifade etti. T. C. Devletinin kuruluşunda her ne kadar Mustafa Kemal: "bu devlet anasırı islamiyeden (Türk, Kürt, Çerkez vb.) müteşekildir" dese de, kuruluş tamamlandıktan sonra Kürtlere hiçbir siyasi, sosyal, idari ve kültürel hak tanınmadı. Ayrı bir halk olarak hiçbir hak tanınmadığı gibi dili, tari- hi, kültürü ve etnik varlığı da inkar edildi. Yeni kurulan T. C. devleti Kürtler için yeni bir dönemin başlangıcı oldu. M. Kemal Türklük adına hakimiyetini sağladıktan sonra, "anasırı islamiye" diye nitelediği Türk olmayan diğer halkları asimile etmeğe ve Türkleş- tirmeye başladı. Bu inkar ve zorbalığa tepki olarak Kürdistan'da Şeyh Said adıyla sem- bolleşen 1925 Hareketi gerçekleşti. Harekatın bastırılmasından sonra, Takrîrî Sükun Kanunu çıkarılarak, yeni kurulan düzeni korumak ve oluşacak her türlü siyasi ve sosyal muhalefeti bastırmak amaçla- nıyor- du. Bütün Türkiye ve özellikle de Kürdistan ve Kürt halkı için katliam ve sürgünlerle dolu karanlık, müstebit ve baskıcı bir dönemin başlangıcı oldu. Kürt halkının da Agirî, Dêrsim ve diğer lokal hareketlerle 1938'e kadar başkaldırıları devam etti. Başkaldırı hareketlerine iştirak eden ve etmeyen Kürt ulusalcıları ve aşiret reisleri ve şeyhlerinin bir kısmı idam ve bir kısmının da tüm maddi imkan- ları elle- rinden alınarak sürgünlere gönde-rildiler. Böylece Kürtler için karanlık ve suskunluk dönemi, baskıcı bir şekilde devam etti. 1925 Hareketi'nde benim ailem de Suriye'ye kaçarak, batıya doğru gerçekleşen sürgünlerden kurtuldular. 1950'de Demokrat Parti'nin ikti- dara gelmesiyle nispi bir yumuşama oldu ve bu vesileyle sürgündekilerin büyük bir kısmı geri döndü. 1958'de Mustafa Barzani'nin B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 114 Cumhuriyet Döneminde Kurulan İlk Legal Kürt Örgütü --- Page Break --- Sovyetler Birliği'nden dönüşü Türk basınında geniş yer aldı ve bu gelişme- ler Kuzey Kürtlerinin özel- likle ilgisini çekiyordu. Mustafa Barzani'nin dönüşü ve bunun bölgede yarattığı hareketlilik, bilhas- sa Kürt aydınları ve üniversite gençliği içinde bir ilgi ve cazibe odağı oldu. Artık sohbetlerde Kürt halkının içinde bulunduğu durum yer yer dil- lendiriliyordu. Devlet bu gelişmeler- den rahatsız oluyordu. Türkiye'nin NATO'ya girmesiyle, kapitalist bloka resmen katılmış oldu. DP ikinci döneminde, ekonomik sıkıntılarını gidermek için batı bloğundan yardım almak zaruretin- deydi. Bu çerçevede daha fazla yardım alabilmek için ve anti- komünistliğini tescil etmek adına; 1959'da komünistlik iddiasıyla 50 yurtsever Kürt gencini tutukladı. Bunlardan Nusaybinli Emin Batu har- biye Zindanları'nda öldü ve böylece tutukluların sayısı 49'a indi. Kürt tari- hine 49'lar olayı olarak geçen bu tutuk- lamalar, Kürtlük bilincinin ve ölmeyen mücadelesinin siyasal olarak kendini yeniden göstermesidir. 27 Mayıs 1960 askeri darbesiyle oluşturulan 1961 Anayasası'nın getirdiği nispi demokrasi, yeni bir dönemin başlangıcı oldu. 1961 Eylül'ünde Barzani'nin Irak Kürdistanı'nda silahlı hareketi yeniden başlatması, Kürt aydınları ve halkı arasında ulusal demokratik özgürlük taleplerini uzun bir suskunluk döne- minden sonra yeniden canlandırdı. 1961 yılında bir kısım sosyalist Türk aydınları ve sendikacıları bir araya gelerek Türkiye Işçi Partisi'ni kurdular. Kürtlük bilincine sahip çok sayıda sol eğilimli Kürt aydını, ulusal- demokratik hak ve özgürlüklerin mücadelesi için bu partinin içinde yer alarak mücadelesini burada sürdür- meye başladı. Diğer bir kısım ulusalcı Kürt aydınları da 1965 yılında Türkiye Kürdistanı Demokrat Partisi'ni kura-rak illegal çalışma içerisine girdiler. Böylece Kürtlük bil- inci yavaş da olsa yayılmaya başladı. Faşist ideolojinin organı olma misyonunu icra etme anlayışındaki Ötüken adlı dergi, 1967 yılında Kürt düşmanlığını işleyen makaleler yayınlamaya başladı. Kin, nefret, sürgün ve katliam kokan işgalci, inkarcı ve de imhacı faşizan anlayışlarla yeni yol ve yöntemler öneriyordu. Kürdistan'ın Kürtlerden boşaltılarak dışarıdan Türklerin getirilip yerleştirilmesini öneriyordu. Dahası; Kürtlere "Defolun gidin, Barzani'ye gidin, Hindistan'a gidin, Afrika'ya gidin, Birleşmiş Milletlerden yurtluk isteyin." diyerek faşist ve ırkçı anlayışını sergiliyordu. Bu faşist anlayış Kürtlerde büyük bir tepki uyandırdı. Bu tepkinin ne- ticesi olarak bu faşizan ve ırkçı anlayışı telin ve protesto etmek için Doğu'da mitingler düzenlendi. Ilki Silvan'da ve sonuncusu benim de ter- tip komitesinde olduğum Ankara Mitingi olmak üzere Doğu'nun birçok il ve ilçesinde mitingler yapıldı. Birçoğuna ben de iştirak ettim. Bu mitinglerde TKDP ve TIP'li Kürt aydınları beraber hareket ederek büyük destek verdiler. 115 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Cumhuriyet Döneminde Kurulan İlk Legal Kürt Örgütü --- Page Break --- Artık bütün Doğu'da yaygın bir şekilde uyanış ve bilinçlenme başladı. Artık açık veya kapalı da olsa, uzun bir suskunluk döneminden sonra Kürt meselesi konuşulur oldu. Özel- likle büyük şehirlerde üniversite okuyan Kürt gençleri arasında büyük bir uyanış vardı. Bir kısmı Fikir Kulüpleri Federasyonları'nda (bilahre DEV-GENÇ oldu) yer alan ve sosyalist görüşü benimseyen üniversiteli gençlerde ayrı örgütlenme anlayışı gelişti. Ve böylece Kürtlük bilinci gelişmiş ve metropollerde okuyan Kürt gençleri arasında Kürtlük anlayışı ile asgari müştereklerde birleşmek için birçok toplantı yapıldı. Nihayetinde Ankara veİstanbul başta olmak üzere örgütlenme kararına vardı. 1969 yılında Doğu Devrimci Kültür Ocakları ismi ile Türkiye'de ilk legal Kürt örgütü kuruldu. Bu örgüt, Cumhuriyet döneminde kurulan ilk legal Kürt örgütüydü. DDKO'nun kuruluşu, Kuzey Kürt hareketinin yakın dönem tarihinin önemli bir halkasını oluşturmaktadır. DDKO Kürt kültürünü araştırma ve geliştirme, Kürtlük bilincini işleyip yaygınlaştırma; aynı zamanda ulusal bilinç ve kültürün etkin unsuru olan devrimci kültüre sahip çağdaş düşün- celi öncü kadrolar yetiştirmek amacındaydı. Bu oluşum Kürdistan'da yeni bir ekol oldu. Çağdaş anlamda özgürlükçü yeni bir neslin oluş- masını sağlamada bir ilkti. Kurucuları sosyal ve sınıfsal yapı itibarıyla küçük burjuva olarak tanımlanabilir. Bu örgüt, sınıfsal karakteri henüz kesin olarak belli olmayan ve ilk olarak metropollerde- ki Kürt öğrencilerinin Cumhuriyetin kuruluşundan sonra kurduğu ilk legal Kürt örgütüdür. Kürdistan'dan metropol- lere okumaya gelen köylülük, küçük burjuva ve ağa çocuklarının Kürtlük ekseninde bir araya gelerek kurdukları geniş taban- lı (cephe türü) bir baskı gurubu ve bir sivil toplum örgütüdür. Daha sonra Doğu'da birçok il ve ilçelerde DDKO'lar halk tarafından kurularak toplumda yaygınlaştı. Bir halk örgütü olma yönünde yavaş yavaş taban oluşturdu ve gelişme gösterdi. Kürt aydınları ve halktan büyük destek gördü. Kürt toplumundaki bu siyasi gelişmelerden başka, DEV-GENÇ de etkin bir güç olmaktan başka kendini işçi sınıfının öncüsü ve motor gücü olduğu sanısına kapıldı. Bunun dışın- da faşizan ve milliyetçi Türk gençliği de Ülkü Ocakları'nda örgütlenmişler- di. Ve artık Türkiye süratle sağ ve sol olarak kutuplaşıyordu. Sokaklar tehli- keli bir hal almış, öldürmeler başla- mıştı. Hükümet de ülkücü gençleri polisin yardımcı gücü olarak görmekte idi. İşte bu karmaşa ortamının yaygınlaştığı bir dönemde; 1970'de yapılan TIP 4. Genel Kurul'unda bir kısım DDKO üyesi delegenin Genel Kurula sunduğu önergeyle Türkiye'de Kürt halkının varlığının kabul edilmesi ve anayasal demokratik hak ve özgürlüklerinin olduğu gerçeğini Genel Kurul kararıyla kabul edildi. Böylece bu kararla Türkiye'de ilk kez Kürt sorunu bir siyasi partinin programı- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 115 Cumhuriyet Döneminde Kurulan İlk Legal Kürt Örgütü --- Page Break --- na girmiştir. Bu karar, daha sonraları TIP'in Anayasa Mahkemesi tarafın- dan kapatılmasına gerekçe olmuştur. Kendim Ankara DDKO kurucu- larından biriyim. Ilk yönetim kurulu başkanı Yümmni Budak ve üyeler: Nusret Kılınçaslan, Ibrahim Güçlü, Kemal Cengiz ve Mustafa Karacadağ idi. Yönetimimiz döneminde değişik konularda birçok seminer ve konfer- anslar düzenledi. Bunun yanısıra derneğin yayın organı niteliğinde, 15 günlük bir bülten çıkarıyorduk. Bu bültenlerde güncel haber ve olaylar yayınlanıyordu. Özellikle askeri ko- mandoların Doğu ve Güneydoğu illerinde silah toplama ve eşkıya yakalama bahanesiyle yaptığı operasyonlar ve baskılarla sebep olduğumağduriyetlervezulümlerhaber olarak yayınlanıyordu. Bu operasyon- larda halkın maruz kaldığı haksızlıklar, dönemin cumhurbaşkanı ve meclis başkanına detaylı bir rapor halinde iletildi. Bu olay aynı zamanda Türkiye ulusal basınına da yansıdı. DDKO'nun 1. Olağan Kongresinde teşekkül eden ikinci yönetim Ibrahim Güçlü başkanlığında, Zeki Kaya, Ihsan Yavuztürk, Fikret Şahin ve Sabri Çepik'ten oluşmaktaydı. Yedek üye- liklere Hamit Kılınçaslan ve Hasan Acar seçildi. Onur kuruluna ben Nusret Kılınçaslan, Mümtaz Kotan, Irfan Özen ve Hakkı Kılıç seçildik. Bu dönemde DDKO üyesi olup da Dev-Genç'de aktif olarak çalışan ve DDKO'nun görüşlerine ters düşen; Kürt sorununa bölücülük ve ırkçılık anlayışı ile bakan bazı arkadaşlar yönetimce disiplin kuruluna veril- erek ihraçları talep edilmişti. Disiplin kurulunda benim önerimle arkadaşları ihraç etmeden "uzak- laştırma" cezası ile cezalandırmayı uygun gördük. Bu şekilde yönetim kurulu tarafından disipline verilen Mustafa Karadağ, Mehmet Demir (sevgi ve rahmetle anıyorum), Abdulah Öcalan ve Murtaza …… (Malatyalı)ya birer yıl DDKO'dan uza- klaştırma cezası verdik. DDKO'ya karşı ilk operasyon 1970'de oldu. Ankara, Istanbul, Diyarbakır ve daha başka yerlerden birçok kişi gözaltına alınıp Ankara'ya getirildi. Kürt aydınlarından Musa Anter, Tarık Ziya Ekinci, Mehmet Emin Bozaslan, Canip Yıldırım ve DDKO yöneticilerinden diğer bir kısım arkadaşlar gözaltına alınanlar arasındaydı. Ben de alınanlardan biriydim. Mahkemeye çıkarıldığımız- da arkadaşlarımızdan Mümtaz Kotan, Ali Beyköylü, Nezir Şemmıkanli, Ibrahim Güçlü ve Sabri Çepik tevkif edildi. Diğerlerimiz ise gayri mevkuf olarak duruşmalara devam etmek üzere serbest bırakıldık. 12 Mart 1971 askeri darbesinden sonra sıkıyönetim ilan edildi ve tutuklamalar başladı. DDKO dosyaları da Diyarbakır Sıkıyönetim Komutanlığı'na tevdi edildi. Ben, toplu tutuklamalardan 2 ay sonra yakalandım. Hapishaneye git- tiğimde iki ayrı masa oluşmuştu. Bu ayrılık hoşuma gitmemekle beraber, ben de bir masada yer aldım. Benim bulunduğum masada Faruk Aras, Hasan Acar, Ferit Uzun (rahmet ve sevgiyle anıyorum), Isa Geçit, Ihsan 116 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Cumhuriyet Döneminde Kurulan İlk Legal Kürt Örgütü --- Page Break --- Yavuztürk, Sabri Çepik, Ihsan Aksoy ve Zeki Kaya bulunmaktaydı. Diğer Masada ise Mümtaz Kotan, Yümni Budak, Nezir Şemmıkanli, Fikret Şahin, Batal Bate, Mahmut Kılınç, Yılmaz Balkaş, Mahmut Fırat, Mehmet Tüysüz (rahmet ve sevgiyle anıyorum) ve Ismail Beşikçi hoca vardı. Açılan mahkemede savcının hazırladığı Kürt milleti ve Kürt dilinin inkârını esas alan iddianamesine her iki masa da ayrı cevaplar hazırlayıp mahkemeye sundu. Her iki gurup da iddiaya cevap metinlerinde, Kürt halkının ulusal ve toplumsal varlığın- dan ve Kürtçenin ayrı bir dil olduğu gerçeğini vurguladılar. Mahkeme safahatları boyunca hemen hemen her kes Kürt halkının ulusal ve toplumsal gerçeğini dile getirdi. Bu her iki gurup aynı şekilde 1973'te de esas hakkındaki müta- laaya karşılık iki ayrı savunma metni hazırladılar. Bu metinlerde Kürtlerin Türklerden ayrı bir halk olduğu; Kürt dilinin ayrı bir dil olduğu; Türkiye'de Kürt sorununun bir realite olduğunu ve Kürt sorununun barışçıl ve demokratik yollardan çözümünün ve Kürtlere demokratik haklarının ve- rilmesiyle mümkün olabileceği görüşleri dile getiriliyordu. Bu toplu ve cesur savunmalar Türkiye'de bir ilkti. Bütün Kürt Yurt- severleri ve demokrat Türk aydınları bu savunmalarla yakından ilgilendiler. Netice olarak bütün DDKO dosyaları birleştirilip sanık sayısı 92'ye çıktı. Bütün sanıklar bir sene- den başlayarak 16 seneye varan fark- lı cezalar aldılar. Bu arada ben de 12 sene ağır hapis ve 5 sene de Bolu'da mecburi ikamet cezası aldım. Nihayet 1974 affıyla hepimiz salıverildik. Af Sonrası, 12 Eylül Darbesi ve Olgular Afla salıverildikten sonra, hapis- hanedeyken başlayan hizipleşmeler dışarıda daha da fazla çoğalan guru- plaşmalardan ötürü bağımsız kalmayı tercih ettim. Şüphesiz ki bu tercihim, olup bitenlere karşı duyarsız kalmak anlamına gelmiyor. Genel ve yerel seçimlerde daima demokrat adaylara destek verdim ve tüm ilerici hareket- leri desteklemeye çalıştım. 12 Eylül 1980 askeri darbesi özel- likle sol görüşlü ve Kürt yurtseverleri üzerine bir karabulut gibi çöktü. Bu sırada ben de arananlar listesinde idim. Bu nedenle yurt dışına kaçıp Suriye'ye iltica ettim. Burada akra- balarımın yanında kaldım. Ilk 6 aydan sonra Suriye devleti, mülteci olarak 4 ayda bir yenilenmek üzere bana ser- best dolaşma belgesi verdi. Bu durum Haziran 1991'e kadar devam etti. Suriye'de iken başımdan geçen bir olayı, fayda mülahaza edecek diye sizinle paylaşmak istiyorum. Suriye'de Resulayn'da kalıyordum. Rahmetle yad etmek istediğim SKDP kurucusu ve ilk yöneticilerinden biri olan Hemze Nevêran, her gün yanı- ma gelirdi ve beni yalnız bırakmıyor- du. Zamanımın çoğunu onunla beraber geçirir ve hemen hemen her gün mutlaka şehir dışına çıkıp bir iki saat yürüyüş yapardık. Rahmetli B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 118 Cumhuriyet Döneminde Kurulan İlk Legal Kürt Örgütü --- Page Break --- Hemze, Osman Sabri başkanlığında Efrin'li Hemreş ile beraber yönetici- lik yapmışlardı. Bir gün mutad gezilerimizden birinde Hemze bana dönerek: "Nusret kardeş! Elçiye zaval olmaz, eğer izin verirsen sana ilet- mek mecbu- riyetinde olduğum bir durumu söylemek istiyorum. Bunun aramızda bir sır olarak kalmasını istiyorum. Sana güvenerek konuşuy- orum. Bu durum duyulursa benim için kötü olur. Lütfen beni koru ve bu sır aramızda kalsın." Ben de "buyurun serbest konuşun, ne de olsa siz bir elçisiniz" dedim. Rahmetli benim kararlı sözlerime emin oldu ki konuşmaya başladı. "Şu anda Türkiye'den Suriye'ye iltica edenler olduğu gibi, Irak'tan da Suriye'ye iltica edenler var. Irak'tan Suriye'ye iltica eden 6 Arap ve 2 tane de Kürt partisi vardır. Suriye Reisicumhuru Hafız Esad bu 8 muhalif Arap ve Kürt partilerini bir araya getirerek müştereken Irak'ta bir silahlı kalkışma eylemini karar- laştırmıştır. Irak'ta yapılacak silahlı kalkışmanın bütün maddi ve lojistik deste-ğini Suriye sağlayacaktır. Bunu Irak-Suriye hududunda sağlamak mümkün değildir. Ikmallerin Türkiye üzerin-den yapılması gerekir. Senin aile çevren hem Türkiye'de hem de Suriye'de çok geniş olduğu için, bu işi senin becerebileceğin düşünülmüş ve bunun için bu teklifi sana yapmayı uygun bulmuşlar. Bu teklifi kabul edersen Suriye devleti sana birçok imkan tanıyacak- tır: Evvela sana özel plakalı bir Mercedes taksi verecektir, istediğin silahı serbest olarak taşıyabilirsin ve yanına istediğin kadar adam ala- bilirsin. Emrine bavullar dolusu dolar verilecektir. Türkiye'den gele- cek siyasi mültecilerin ilticalarının kabulü senin onayına bağlı olacaktır. Sana verilecek bir belge ile istediğin ihtiyaç duyduğun an ve yerde en yakın askeri birliğe başvurduğunda senin her talebin emir kabul edilerek yerine getirilecektir. Bütün bunlar- dan başka, senin ticaret için Türkiye'den getireceğin her şey (me- sela uyuşturucu gibi), değerli emtiayı huduttan geçirildikten sonra askeri arabalar taşıyarak Suriye ve Lübnan'da istediğin yere ulaştırılacak ve istediğin yere sevk edebileceksin. Ben de: "Peki! Ya buna karşılık ben ne yapacağım" dedim. Hemze cevaben bana dedi ki: "Sen Suriye Devleti'nin verdiği silah ve mühim- matı Türkiye üzerinden Irak'a sağlam olarak ulaş- tırarak verilmek istenen yere teslim edeceksin." Ben Hemze'ye dönerek "size bir sual sormak istiyorum: "Şayet bir gün Suriye Devleti'nin Kürtlerle ilgili politikaları değişirse benim yerim neresidir?" O da cevaben: "Sen artık Suriye'nin adamı olursun" dedi. Ben de "öyle ise bu teklifi kabul edemem" deyip ret ettim. Bunun üzerine Hemze alnım- dan öperek memnuniyet ve takdir- lerini belirti. Böylece ret cevabım daha fazla Suriye'de kalma şansımı ortadan kal- dırdı. Bana 4 ayda bir yenilenmek üzere verilen siyasi mülteci vesikam, 119 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Cumhuriyet Döneminde Kurulan İlk Legal Kürt Örgütü --- Page Break --- müddeti bitince yenilenmedi ve elim- den alındı. Bu gelişmelerden sonra Avrupa'ya gitmeye karar verdim. Ancak Avrupa'ya gitmeden önce çocuk- larımı görmek için Türkiye'ye geldim. Durum değerlendirmesinden sonra fikir değiştirip teslim odum. 45 gün soruşturmada kaldım ve mahkeme beni serbest bıraktı. Takriben 6 ay sonra tekrar aranmaya başladım ve bundan dolayı 2 sene de yurt içinde firar kaldım. Yakalanınca 45 günlük soruşturmadan sonra mahkeme yine gayri mevkuf olarak beni serbest bıraktı. 12 Eylül askeri harekâtıyla beraber Kılınçaslan ailesinden 15 yaşını bitiren herkes, ama herkes değişik tarihlerde gözaltına alınıp işkencelerden geçirildi. Yaşı 90 yılın üstünde olan babam İsmail Ağa da gözaltına alınarak o da bundan nasib- ini aldı. Ailemden beş kişi Mehmet Kılınçaslan, Şeyhmus Kılınçaslan, Mehmet Şerif Kılınçaslan, Ibrahim Kılınçaslan, Mehmet Kılınçaslan (keleç) tevkif edilerek yıllarca hapis yatıp ağır cezalar aldılar. Kardeşim Hamit Kılınçaslan yurt dışına kaçmak zorunda kaldı ve böylece hapis ve işkencelerden kurtulabildi. Burada konumuzun dışında bazı olaylara değinmem sizleri sıkmış ola- bilir, ancak bu tür olayların ulusal ve toplumsal boyutunun da olduğuna inanıyorum. Yine 1990'da PKK'liler ortada hiçbir gerekçe olmadan bir köyümüzü basıp ailemden 4 kişiyi otomatik silahlarla vurdular. Biri ağır yaralı olarak kurtulurken diğer üç kişi olay yerinde öldü. PKK şu ana kadar bu katliama bir gerekçe gösterememiştir. Böylece bir taraftan devletin baskısı ve diğer taraftan da PKK'nin baskısı ve imha etme tehditleri aileme yöneldi. Bu durumda bize yönelen baskı ve tehditlere karşı ya boyun eğecektik ya da karşı koyacak- tık. Bu şartlarda ben ve kardeşim Hamit Kılınçaslan karşı çıkmamıza rağmen, ailemden birkaç kişi kendi- lerini koruyabilmek için korucu oldu- lar. Bu insanların yaşaması için başka da alternatifleri yoktu. Ben kurucu- luğu kabul etmedim ve bundan dolayı da sürekli jandarma, siyasi polis ve jitem tarafından tehdit ediliyordum. Bu tehditlere rağmen onurumla yaşamayı tercih ettim. Diğer yandan da aydın ve yurtsever kesimden haklı olarak serzenişlerim vardır, aileme yönelik yapılan bu katliama karşı hiçbir tepki verilmedi. Daha sonraki dönemde Hak-Par kurulunca orada yer aldım. Yaptığım değerlendirme sonucu bir bütünlük oluşturamayacağımızı düşündüğüm için, oradan ayrıldım ve Hür Kürtler Gurubu'nun parti kurma çalışmaları- na katıldım. Şu an Katılımcı Demokrasi Partisi'nin kurucuları arasında yer almaktayım ve parti meclisi üyesiyim. Halkıma faydalı ola- bilirsem bu benim için en büyük mutluluk olacaktır. 05.03.2007 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 120 Cumhuriyet Döneminde Kurulan İlk Legal Kürt Örgütü --- Page Break --- Di dîroka mirovahîyê de tu pêşketin û îcad nîne ku piştî demekê neketibe, demode nebûbe û her wiha nehatibe guherandin. Lêbelê ligel jîyana niştecihbûnîyê vir ve wek rastîyeke sîyasî û îctimaî îcada per- gala dewletê, wek awayê rêxistinekê, heta roja me bi heman esasan ve xwe domandîye. Dîyar e, ev yek pêwistîyek bû ji bo avakirina şaris- tanîyan, ji bo berhevkirina berhemên çandî, ji bo berdewamîya hilberînîya bi rêkûpêk, ji bo pêkanîna asayîşa civakî û parastina ewlekarîya ferdan, ji bo parastina sînoran, ji bo tehekû- ma li ser çîn û civakên din û hwd. Di dîroka nivîskî ya mirovahîyê de em rastî dewletên curbicur têne. Li pêva- joya jîyana cîvakî ya heta niha de mezintirîn rê-xistin dewlet e. Dema ku em li dîrokê dinihêrin, em dibînin ku armanca bingehîn a neteweyan dewletbûn e, her wiha, armanca bingehîn a neteweyên xwedîdewlet jî parastin û berfirehkirina wê ye. Yanî dewlet wasiteya xwe birêx- istinkirina neteweyan e, ji bo neteweyekê, rêxistinîya di şiklê asta herî bilind de ye. Îro em dibînin ku modela rêxistinbûna dewletan, çi dibe bila be, ew li ser zemîna hindek esasan ava dibin; sînor û cografyayeke nîşankirî, serok û meclîsa neteweyî, yasa û qaîdeyên mişterek, tebeqayên rêvebir, erkanê eskerî û mulkî, supayê millî, sîstema dadmendî û perwerdeyîyê, sazû- mana îqtîsadî û bacwergirtinê, damûdezgeyên resmî, pare, ala û remz û sirûda neteweyî û hwd. Gelek caran ev şert jixweber çênabin, berevacîya wê, têne çêkirin. Yanî, ligel pêşqebûla îradeyeke giştî û bi destê pêşewa û kadirên neteweyî û bi hewldan û têkoşîna gel û bi hema- hengîya konjuktura cîhanê ava dibe. RÊXISTINÊN KURD Û PSÎKOLOJÎYA (BÊ)STATUBÛYÎNÊ Remezan PERTEW B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 121 --- Page Break --- Di merhaleyên pêkanîna dewletê de, bivê-nevê, hin peymanên nihênî û eşkere hene. Ev peymanên civakî modela dewletê jî dîyar dikin û rengê xwe didin wesfa wê. Ji ber ku li cîhanê kêm dewlet homojen in, di encamê de li ser zerara neteweyên din deshilatîya neteweyekê pêktête. Yanî, yê ku rengê dewletê dîyar dike neteweya serdest e. Bi taybetî pey- mana civakî jî peymana neteweya serdest e, li gor berjewen- dîyên vê neteweyê şikil digre. Peyma- na civakî ya nihênî, parastin û berde- wamkirina sûd û berjewendîyên neteweya serdest e li ser eqalîyet û neteweyên dî. Peymana eşkere jî li ser zemîna mafên gelemperî, qaşo, îradeyeke hevpar a hemwelatîyan e. Jixwe, pîvanên qanûnî (legal) û der- veyî qanûnî (îlegal) jî li ser zemîna vê peymana civakî û li gor hêza deshilatbûnê dîyar dibe. Di manaya xwe ya rastîn de qada sivîl qada beşên bindest e, destkevtin- ek li ser zemîna meşrû ye. Herçendî bêjeya civaka sivîl ji dema Arîsto vir ve wekî têgehek hat- ibe karanîn jî, ji sedsala dozdehan şûn ve pêşketinên li nav civakên Ewropî li ser tekamula fama civaka sivîl destnîşanker bûye. Di dîroka cîhanê de pêşketina bîrewerîya civa- ka sivîl bi avabûna bajaran ve têkil- dar e, jixwe, bêjeya sivîl û bajarî bi hevûdu re eleqedar in. Civilization (şaristanî) çawa ku ji civil(şar, bajar) têt, her wiha, di kurdî de jî bêjeya şaristanî ji şar tête, ereb jî bêjeya medenîyetê ji medîne ve zêde kirine. Wekî pêwistîyekê derketina ramana civaka sivîl pahra pitir rastîya xwe ji jîyana civakî û sîyasî ya Ewropayê digire. Lewra kişifkirin û mêtingehkirina parzemînên nû, ji hilberîna destan derbasbûna hilberî- na sinaîyê, avabûna bazara serbest, abo- rîya pêyase û gerandina mal û pare, berfirehbûn û têkelbûna pêwendîyên hilberînîyê û hwd. digel xwe buhran û guherînên mezin ên ji nişke va anî-bûn. Nemaze derketina burjuwazî û ligel şoreşa sinaî guherînên di pêwen-dîyên wasitayên hilberînîyê de mora xwe li vê heyamê daye. Her wiha, di vê pêvajoyê de koçberîya li ser hev ya ber bi Amerîkaya Bakûr ve di demeke nêzîk de dê bandora xwe bidana ser parzemîna Ewropayê. Lewre tunebûna kûrahîyeke dîrokî ya hevpar û tunebûna muhafezekarîya neteweyî û rastîya cografyayeke nû û berfireh vê yekê amade dikir. Danezana Serxwebûnê ya sala 1776 ji layê 13 kolonîyan ve, ku li ser bingeha komarparêzîyê bû, Ewropa şaşmayî hişt, ku ev yek ji bo wan waqiayeke bîyanî bû. Lewre çavkanîya hêza xwe ji dîrokeke qedîm a hevpar, yaxut, ji mala xanedaneke rêvebir, an ji xwedayekî asîmanan nedigirt. Lêbelê îradeyeke giştî û berxwedaneke bêemsal hebû li dijî welatmaderê xwe. Sêzdeh sal şûn de li zikê Ewropa şoreşa Fransayê pêkhat û hemûyê van serûbinbûn û guherînan ligel xwe civakên Ewropî yên din jî guherandin. Hingê fabrîqeya dewletçêkirinê îcad bû û hinan ne têde, heçî civakên ku li ser B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 122 Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statubûyinê --- Page Break --- cografyayekê xwedî zimanekî cuda bûn, ew bûn xwedîyê dewleteke neteweyî û mecbûr man ku zimanekî hevpar ê neteweyî çêkin, supayên netewî saz bikin, wekî îradeya sîyasî ya gel meclîsên mîllî ava bikin, qanû- na xwe ya esasî amade bikin, fama hevwelatîbûnê bicih bikin û hwd. Dû re, ji Ewropayê jî teşmîlî tevahî cîhanê bû; mîna kaxiza qarbonê her yekê ji yeke dî wergirt. Di encama vê pêvajoyê de civakên Ewropî wek dîrokî ji civaka girtî/eskerî ber bi civaka vekirî/ sivîl ve xwe veg- uhezandin û civakên sivîl ên niha pêk hatin. Piştî şerê yekem ê cîhanê li seranserî cîhanê, bi taybetî jî, li Rojhilata Navîn bi awa- yekî yekser sînor û desthilatî guherîn û ligel avabûna Cemîyetî Eqwam û Yekitîya Sovyetan ev dîyarde hatin tescîlkirin û bûn xwedî statuyên meşrû. Li dû Şerê Duwemîn ê Cîhanî jî, dîsa ev statu ligel Peymana Yaltayê bi hinek guherînan xwe li ser cîhaneke du qutbî ji nû ve saz kir. Di layekî de NATO û di layekî de jî Pakta VARŞOVA, bûn du temsîlkarên vê statuya nû. Hin ji kolonî û neteweyên bindest ên vê statukoyê li gorî kon- juktura cîhanî û li gorî berjewendîya xwedî statukoparêzan bûn xwedî dewlet. Yanî, di rastîyê de ev statuko tu car ne statîk bû, her tim di nava guherînê de bû. Piştî hilweşandina Yekitîya Sovyetan terazûya cîhanê xwar bû û ev demeke dirêj e ku ev statuko li ser lingekê dikule. Gelo di vê xirecir û hengameya cîhanê de rewşa neteweya kurd çawa û çi bû? Hinek bi derengî be jî bi wasitayê ramanger û nivîsarên Osmanî, ku hin ji wan wekî Jontirk (ciwan tirk) têne binavkirin, vê famê sîrayetî me jî kir. Di destpêka sedsala bîstem de împaratorîya Osmanî ketibû nav buhraneke wisa ku nikaribû serê xwe rake da li dora xwe binihêre. Sînorên împaratorîyê sal bi sal meh bi meh her diçû parçe dibû. Neteweyên bindest ên Osmanî têdikoşîyan da ku serxwebûn û maf û azadîya xwe bi destxin. Alozîya li herêma Balkanan û tevgera erme- nan tesîra xwe da li ser bîrewerên kurd jî. Heta wê demê ew kurdên ku wekî Osmanîparêz hereket dikirin hêdî-hêdî ew jî hatin ser xeta kurd- perwerîyê. Hetanî Meşrûtîyeta Duwem giregir û nivîskar û xwen- dekarên kurd pitir di nav cemîyetên Osmanî de bûn û armanc û daxwazên wan li ser ademî-merkezîbûn û çêki- rina hin islahatan li Kurdistanê bû. Alayîyên Hemîdîye, mektebên eşîret- ên kurd li Îstanbulê, hemûyê van tiş- tan vê yekê bihêztir dikir. Dewra îstîbdada Ebdulhemîd ku hemû ramanger û nivîskarên dijraber nef û neyîstan kiribûn ji bo derveyî welêt. Kurdan jî ji vê zordarîyê pahra xwe girt. Piştî ji nû ve îlana meşrûtîyetê û vegerîna jontirkan ji Ewropayê, di nav tirkan de jî bîrew- erîya netewî bihêz kiribû. Rêxistinên alîgirên Osmanîparêz diguherîn, dibûn wekî rêxistinên tirkperwer tevdigerîyan. Bo nimûne, tê zanîn ku Îttîhad we Teraqî ji rêxistina Îttîhad we Osmanî pêkhatîye ku sê damezrînerên wê bi xwe kurd in: 123 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statubûyinê --- Page Break --- Evdila Cewdet, Îshaq Sukûtî û Mihemed Elî Efendî. Lêbelê heman Îttîhad we Teraqî di dawîyê de bû rê- xistina Tûranîyan. Piştî îlana meşrû- tîyetê bîrewerên kurd jî vegerîyan û dîsa dest bi xebata rêxistinbûnê kirin. Lêbele îcar ne wekî rêxistinên Osmanî, wekî rêxistinên ji bo doza maf û azadîyên kurdîtîyê tevgerîyan. Xebata Bedîrxanîyan û rojnameya Kurdistan, mala Babanan, mala Şêxê Nehrîyan, mala Cibrîyan, mala Cemîlpaşazadeyan, mala Berzanîyan, Berzencîyan, Şîkakîyan û hwd. Hingê bajarê Îstanbulê ku paytexta împara- torîyê bû, ji bo bîrewer û munew- erên kurdan jî cihê navendî bû. Di wê pêvajoyê de gelek cunbuş û civînên kurdan jî li dar diketin. Em baş dizanin ku Cemîyeta Tealîya Kurdistan (KTC) hingê li tevahi bajarên Kurdistanê birêxistin bibû û fealîyetên xwe hem li qada legal û hem jî li qada îlegal dimeşand. Herçendî gelek rê-xistinên kurdan hatibûn damezrandin jî, wekî fama rêxistineke sivîl û sîyasî, hêjayî got- inê ye ku mirov hinek behsa Cemîyeta Teawûn û Teraqîya Kurd (KTTC) bike. Gelek damezrînerên Cemîyeta Tealîya Kurdistan, di heman demê de tevlî avakirina KKTCyê jî bibûn. Dema em li beyan- nameya KTTC dinihêrin, bi rastî jî hin xalên wisa balkêş hene ku mirov dikare bo roja me jî karbîne. Cemiyet bi awayekî fermî piştgirî dida meşrûtîyetê û ji bo ku fama meşrûtîyetê li Kurdistanê belav bibe, hin xebatan jî kirîye. Her wiha cemîyet li gelek bajarên Kurdistanê şaxên xwe jî vekiribû. Herçend teme- na cemîyetê pir zêde neçû jî, lê ew bi nasnameya kurd di warê rêxistinbû- na civakî ya kurdî de gelek xizmetên bêemsal û girîng kirîye. Birastî em ji wê demê hetanî niha dikarin behsa gelek rêxistinên sîyasî û civakî yên kurdan bikin. Li gor lêkolînekê* li Kurdistana Bakûr nêzîkî 50, li Başûr nêzîkî 25, li Başûrê Rojava nêzîkî 15, li Rojhelat nêzîkî 10 rêxistinên sîyasî-sivîl ên kurdan ava bûne û xebatên legal an îllegal meşandine. Ez bawer im ku ev hejmar divê hê zêdetir be jî. Dema ku ji bo her neteweyê fabrîqeya dewletçêkirinê dişixulî, dîyar e, gava ku dor hate ser kurdan arize da û di ser wan re derbas bû. Lêbelê çi dema ku em li şertên dewletbûnê dinihêrin, ji gelek layî ve kurd hêjayî vê statuyê bûne. Ji lewre xwedî cografyayeke dîyar, xwedî ziman û keltureke cuda ne, ala û remzên wan ên neteweyî û dîrokî hene, her wiha, çi wext firsend bi destê wan ketibe îradeya xwe jî nîşan dane, herçendî maweyeke kurt be jî, li dîroka me ya nêzîk de piştî şerê yekemîn ê cîhanî ezmûna Melîkatiya Kurdistanê ji layê Şêx Mehmûdê Hefîd ve li Silêmanî û piştî şerê duwemîn ê cîhanî ezmûna Komara Kurdistan ji layê Qazî Mihemed li Mehabadê û her wiha Otonomîya Kurdistana Başûr a 1970 ji layê Mela Mistefa Berzanî û tevgerên li Kurdistana Bakûr ku gelek pêşewa û kadirên wan hebûn, bi ser neketin. * Rafet BALLI, Kürt Dosyasi- 1991. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 124 Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statubûyinê --- Page Break --- Lêbelê her yekî li dîroka kurdan cihê xwe yê zêrîn ji zû de ye girtiye. Li pergala dewletê de têkoşîna beşên bindest bi çavekî baş nayêt dîtin û gelek caran ev yek derveyî qanûnî têne qebûlkirin. Êsta nuqteya herî girîng ji vir dest pê dike û bi girêdayî rewşa têkoşînê ve sînorên qanûnî û derveyî qanûnî berfireh dike an digu- herîne. Eger îro li cîhanê fikr û ramanên demokratîk û wekhevîtîyê li rewacê ne, ev di saya têkoşîn û xebatên mirovahîyê yên di vî warî de ne. Beşên bindest li pêva- joya têkoşîna xwe ya ji bo destxistina mafan hin wasite û mekanîzmayan kartînin. Li gorî mîsyon û vîzyonên xwe, yan di şiklê partîyên sîyasî yan jî di forma komên pestê (pressure groups) de birêxistin dibin. Partîyên sîyasî, te divê legal an île- gal bin, ew xwedî bernameyeke giştî ya sîyasî, îqtisadî û îctimaî ne, ku hedefa wan desthilatdarî ye. Yanî, projeyên wan ên guhartin û veg- uhartinê hene. Di nav xwe de xwedî hîyerarşî û sazûmaneke bi navkirî ne û xwedî organên rêvebirîyê ne. Her wiha, li gorî rêznameyên xwe endaman qeyd dikin û ji serî ta binî komîteyên xebatê ava dikin. Partîyên sîyasî di nav gelek tevgeran de ne ji bo ku piştgirîya raya giştî bigrin da ku çerxa îqtidarê bi dest biêxin. Ji bo van xebatan ew kadroyên xwe perw- erde dikin û komîteyên xwe yên rêvebirîyê ava dikin. Ji bo yên ku fealîyetên legal bimeşînin hilbijartin çalakîyên wan ên sereke ne û ji bo vê yekê civîn, kampanya, xwepêşandan, mitîng, konferans û kongreyan lidar dixin. Ji bo guherîna desthilatîyê girîngtirîn rêxistin partîyên sîyasî ne. Rêxistinên wekî Azadî, Xoybûn, PDK yên li çar parçeyan, YNK, PKK, PSK, HADEP, DBP, DKP, HAKPAR, DTP, KADEP û hwd. em dikarin di vê kategorîyê de rêz bikin. Komên pestê, ev cure rêxistin in ku hedefa wan a bingehîn fişara li ser desthilatîyê ye, yanî komên pestê hedefa xwe ya desthilatbûnê nîne. Belam di guherîn û biryardayîna li ser polîtîkayên desthilatîyê de roleke wan ê berbiçav heye. Pêwîst e li vir em komên berjewendîyê (interest groups) jî dikarin têxin nav vê kate- gorîyê, lêbelê, mijara me ne ev cûre sazî ne. Yanî, em komên berjew- endîyê naxin nav komên pestê an rêxistinên civakî yên sivîl. Ji lewre ku ew komên teng û piçûk in, berê wan ne ber bi raya giştî ve ye. Bo numûne, îro li DYA ew wekî 'hêza nihênî' têne binavkirin. Her cure komele, sendîqa, weqf, yekîtî, qulûb, platform, însîyatîf, rêxistinên jinan, ên ciwanan, kooperatîf, weşan- gerî û her cûre rêxistinên girseyî yên demokratîk û hwd. her yek ji wan komên pestê ne. Di pêvajoya pêşketina fama demokrasîya cîhanî de guherîn bi carekî de bi awayeke yekser pêk nayên. Berevacîya wê, gav bi gav merhale bi merhale pêş ve diçin. Êsta rola komên pestê li vir destnîşanker e. Lewre di pêkanîna bîrûbawerîya raya giştî de bandoreke mezin ji layên wan ve tête. Rastîyeke dîrokî ye ku gelek caran yê ku li civakê pêşewatîyê kirîye di guherîn û rap- 125 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statubûyinê --- Page Break --- erînên mezin de pitir ji partîyên sîyasî komên pestê ne. Wek rakirina koletîyê, bidestxistna mafê dengdanê, pêşketina mafê jinan û hwd. Komên pestê çalakîyên wekî konferans, semîner, sempozyûm, civînên perw- erdeyî, protesto, weşanên demî yan nedemî, her cûre kam-panya, berhevkirina îmzeyan, çalakî-yên bêîtaetîya sivîl û hwd. li dar dixin. Cemîyeta Tealîya Kurdistan, Cemîyeta Teawûn û Teraqîya Kurdistan, Cemîyeta Neşra Mearîfa Kurd, Hêvî, DDKO, DDKD, Ask-Der, Komkar, Kom-Kurd û hwd. em dikarin di vê kategorîyê de rêz bikin. Herçendî li ser tarîfa komên pestê hin nakokî hebin jî, lê di wateya giştî de çend pêşqebûlên esasî hene. Li serê pêşî divê mirov wisa dîyar bike ku bêguman sedemên hebûna van cûre rêxistinan pêktêt ji kêşe û arîşeyan. Yanî, li ku derê derd û muşkile û nerehetî hebin ew li wir ava dibin. Komên pestê yan wekî arîkarek an jî wekî aktoreke binge- hîn a xwedî îddîayê hêza çareserkir- inê ye. Bi gotineke dî, ew meseleyên ku sazîyên dewletê netiwanin çareser bikin an jî naxwazin çareser bikin, komên pestê bo çareserkirinê lê zor didin. Armanc û bernameya wan çi dibe bila be, hemû li ser bingeha lêgerîna bidestxistna mafan xwe damezrandine. Ew li mafan digerin. Bo tarîfeke hevpar mirov dikare hin pîvanan rêz bike ku herçî rêxistinîya komên pestê ye, ew ji alîyê hevwelatîyên rêxistinbûyî ve ji bo çareserkirina kêşeyeke civakî ya derûdorê û ji bo pêşdebirina bîrew- erîya demokrasîyê, ji bo geşkirina bêşdarbûnîya civakî, ji bo berfirehki- rina qada sivîl a civakî hatine damezrandin. Lewre hebûna qadeke sivîl yek ji şanîdara demokratîkbûna civakê ye, ku ji derveyî tehekûma desthilatîya dewletê be û her wiha, ji layê dewletê ve bête pejirandin û parastin, ku mirov an komexwedîyê wan îmkanan bin, ku bi hêsanî bikaribin azadî û mafên xwe kar- bînin. Li gori armanc, babet û rêbazên xwe cûrbicûr komik hene. Rêxistinên parastina azadî û mafên mirovan, neteweyên bindest, kêm- netewe, karker, xwendevan, jin, ciwan, zarok, gay, hevcins, odeyên pîşekarîyê, komeleyên hemşehrîtîyê, parastina xweza û sirûştê, dijraberîya çekdarîbûnê û rawes- tandina şerrî û hwd. Her çi armancên wan ên taybetî dibe bila be, hemû komik ji bo jîyaneke rêxistinkirî, civakeke eşkere yê vekirî û berjew- endîya raya giştî xizmetê bikin. Ji ber vê yekê, zemîna ku li ser in û çavkanîya ku jê perwerde dibin, lazim e alîgirê mexdûran bin û dijraberî statuya heyî bin. Bi tevahî hewl bidin ku li gorî vîzyona xwe mîsyonên xwe pêk bînin. Li Kurdistana Bakûr, nemaze piştî bûyera Dêrsimê (1938) heta sala 1960 heyameke tarî û bêdeng derbas bû. Ligel vegera Berzanîyê nemir ji Yekîtîya Sovyetan bo welêt, di heman gavê de tesîra xwe da li ser Bakûr jî û her wiha, bi pêkhatina tewqîfkirina 49 an ve tevgera kurdên Bakûr kete nav liv û qonaxeke nû. Jê şûn ve kurd ekserî cihê xwe li nav B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 126 Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statubûyinê --- Page Break --- tevgerên opo- zîsyonên tirkan de girtin. TÝP (Partîya Karkerên Tirkiyê) li vê qonaxê xwedî roleke girîng bû. Avabûna PDKT (Partîya Demokrat a Kurdistana Tirkîye- 1965) û tevgera xwendekarên kurd xeta neteweperwerîyê li navendekê kom kir û mora xwe li vê heyamê da. Kurd li navbera salên 1960-80 an gelek rêxistinên sivîl û sîyasî ava kirin. Ji bo kurdan ev heyam di warê tecrubeya rêxistibûna sivîl û sîyasî ve gelek dewlemend û girîng e. Piştî dîktaya 12ê îlonê (1980) dirûşma dewletê “civakek bêrêxistinî” bû. Hetanî salên nodî dewletê bi çavekî baş li wan mêze nedikir, bo van rêx- istinan gelek astengî û zehmetîyan derdixist pêş. Lêbelê, ev salên dawîn, dewlet hem bi xwe rêxistinan ava dike û hem jî ev cûre rêxistinan teşwîq dike. Her wiha, îro Kurdistana Bakûr ji bo rêxistinên civakî yên sivîl buhişt e. Yek ji pis- porên navdar li ser rêxistinên civakî yên sivîl Michael Edwards dibêje, "Dewletên serdest ji bo berdewamîya desthilatîya xwe ya li ser neteweyên bindest, îro rêyeke nû kifş kirine ku, ew jî rêxistinên civakî yên sivîl in. Ji bo pûçkirina naveroka mafên netewî/ kêmnetewî û li dewsa wan pêşxistina azadî û mafên ferdî yên nedirust, vê rêbazê kartînin". Îro li Kurdistana Bakûr, mixabin, ev tesbît pitir bi cih dibe. Nemaze li beşa Bakûr ev deh panzdeh salên dawîn wisa dide xuyakirin ku, wek şiklî, her cûre rêx- istin heye, belam wek naverok, mix- abin, ewên ku bêhna netewî ji wan tête, gelek kêm in. Her wiha, îro li Bakûr dewlet bi riya van rêxistinan hebûna xwe bi cih dike û cihê xwe her diçe têkûztir dike. Dirûşma wê ya îro jî “rêxistina kurd lê bêyî fameke netewayî” ye. Dezenformas- yona ku bi rê ve diçe li Kurdistana Bakûr, wek ku “dewletbûn/ dewlet- zxwazî tiştekî paşverû be, kirêt be û mezintirîn sedemê şer û xerabîyê be” mixabin vê yekê mejîyê gelek bîrew- er û aktivîstên kurdan tevlîhev kirîye. Îro, nemaze li Bakûr, pêvajoya entegrasyonê bi destê gelek rêx- istinên sivîl ên kurd ve tête meşandin. Yanî, dewlet mîsyona xwe ya asîmîlasyonê îro dewrî van rêx- istinan kirîye. Lêbelê şert û mercên niha ji her demê pitir dest didin ji bo rêxistinên civakî yên sivîl ên li ser xeta netewayetîyê. Lewre faktorên sîyasî û civakî yên herêmê musaît in ji bo peydabûna guherîneke binge- hîn di ahenga hêzên civakî û binyada civakî de, ku ew guherîn ligel xwe famek û meşrûîyeteke nû bînin da ku alternatîf be li dewsa fama meşrûîyeta niha ya bicihbûyî. Îro li Kurdistanê peymaneke civakî ya wisa nîne ku hevwelatîyên herêmê û dew- letên serdest li ser xetekê li hev bînin. Berevacîya vê yekê, her ku diçe hesta aîdbûna ligel desthilatîya dewletê lawaztir dibe. Bûyerên Qamişlo (2004) ku li Kurdistana Başûrê Rojava pêkhatin û par li Kurdistana Başûr tevgera Komîteya Referanduma Kurdistanê (2005) ku bi mîlyonan deng wergirt, da ku kurd çarenûsa xwe ew bi xwe tayîn bikin. Ev bûyer di manaya tevgera rêxistin- bûna civakîya sivîl de zor balkêş bû. 127 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statubûyinê --- Page Break --- Encamên vê referan- dûmê tesîra xwe hem li nava welêt û hem jî li qada navneteweyî nîşan da, ku kurd xwedî potansîyeleke çawa ne. Li nava welêt fişarê da li ser desthilatîya her du hukûmetan ku ew ji ser xeta sîyaseta Kurdistanî veneqetin, her wiha, li derve jî nîşan da ku kurd xwedî wê înisîyatîfê ne ku dişên qed- era xwe tayîn bikin. Şert û mercên serê sedsala bîstan û niha gelek dişibin hev, dîsa li herêma me serûbinbûneke mezin çêdibe. Çawa ku ew pêvajoya serê sedsalê hetanî cenga cîhanê ya duwemîn ajot, niha jî, ev pêvajo dîyar e ku dê sih-çil sal berdewam bibe. Her kurdekî neteweperwer an endamekî partîyên sîyasî, yaxut aktivîstên rêxistinên civakî yên sivîl divê bifikire ku, gelo çima rêxistinên wekî KTC an KTTC bi heman navî ji nû ve neyêtin damezrandin? Gelo li Kurdistanê îhti- mal heye ku rêxistinên civakî yên sivîl bêyî daxwazên sîyasî tevbigerin û bi vî awayî xizmet bikin bo milletê xwe? Eger wisa be dê çi ferqa wan ji rêxistinên sivîl yên derveyî wan hebe. Federalîya Kurdistana Başûr a niha, bi avakirina sazîyên xwe yên fermî û bi dam û dezgeyên xwe yên civakî gelek bandora erênî pêk înaye li ser fam û qewareya rêxistinên civakî yên sivîl û sîyasî yên kurdan de. Li nav civaka kurd ji hev veqetan- dina çalakîyên partîyên sîyasî û komên pestê bêmane ye, her wiha, ne pêwîst e jî. Lewre her yek xwedî fonksîyoneke cuda ye. Ez bawer im çareserî girêdayî yekkirina hêzên partîyên sîyasî û komên pestê ye. Her du jî pêwîst e, bo hevûdu ne asteng bin, yanî ew ne reqîbên hev in. Wekî encam em dikarin wisa bibêjin ku, neteweya kurd ji serê sedsala bîstem vir ve û piştî du şerên cîhanî nebû xwedî çi statuyekê, yanî dewlet- ek kurd derneket qada cîhanê. Ev yek di mejîyê hevpar ê neteweya kurd de bû sedemê qeder- peristîyê û acizîya hînbûyî. Kurd tûşî êş û travmayê (derba ruhî; tevli- hevîya derûnî) neteweyî yê bêhej- mar bûn. Yanî kurd wekî netewe bêstatubûn/dewletnebûyîna xwe tiştekî tebîî qebûl kirin. Îro pêvajoya şerê sêyemîn a cîhanê dest pê kirîye û dîyar e, dê dûr û dirêj bidome. Eger di encama vê pêvajoyê de kurd dîsa bêdewlet/bêstatu bimî -nin, hezar mixabin, ku êdî dê nikaribin behsa tu refleksên neteweyî bikin. Ji ber vê yekê, divê tevahî partîyên sîyasî û rêxistinên komên pestê hêza xwe yek bikin da ku travmaya bêstatubû- na kurdan bişkênin û ji nû ve can bidin refleksên neteweyî. Bila ev heqîqeta dîrokî tu car neyêt ji bîrkirin; li cîhanê nîne çi milletek ku heta tifaqa xwe pêk neînabe, nebûye xwedî çi statuyeke birûmet. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 128 Rêxistinên Kurd û Psîkolojiya (Bê)statubûyinê --- Page Break --- Konumuz “sivil toplum”, değil mi? Aslında sivil toplum kolay açıklan- abilir bir şey değil; toplum gibi koca- man, karmaşık bir şeye, birçok per- spektiften bakmak mümkün. Bir bar- dağa altından, üstünden, yanından bakmak mümkün olduğu gibi, top- luma da birçok açıdan bakabilirsiniz. Bu da bunlardan biri. Toplumlara ille de "sivil toplumpolitik toplum" ayrımı içinde bakmak gerekir diye bir şey yok. Avrupa'da tarih içinde, topluma bir de bu gözle bakalım denmiş; daha çok da aydınlanma çağının koşulları içinde böyle bir bakış açısı gelişmiştir. Sivil toplum kavramını Rousseau'da bulabiliriz. Kelimenin kendisini de Hegel'de buluruz, daha sonra da Marx'ta. Sivil toplum yak- laşımının, Marx'ın toplumsal anal- izinde pek de merkezi bir yeri yoktur, ama o da Hegel'in yolundan giderek yer yer sivil toplumdan bahseder. Bu şekilde bakınca, toplumu sivil toplum ve politik toplum diye ikiye ayırmış oluyoruz. Politik toplum denen şey de, devlet. O zaman lafı devam ettirmek üzere diyebiliriz ki sivil toplum dediğimiz şey, toplumda doğrudan doğruya devletin deneti- minde olmayan bütün alanların bulunduğu yerdir. Ama bu çok yeterli bir tanım değil. Türkçe'de sivil toplum dediğimize, ille de bir karşıtlık olacak- sa, sivil toplumun karşıtı politik toplum değil de, askeri toplum gibi geliyor insanlara; hele askeri yöne- time alışık bir kültürde yaşadığımız için. Tabii hiçbir alakası yok. Burada sivil kelimesini, o anlamda sivilden çok yurttaşlar olarak almak lazım; yurttaşlar toplumu. Yani, devletin doğrudan müdahale etmediği alanlar ve durumlarda, yurttaşların işlerini kendi aralarındaki ilişkilerle yürüt- tükleri bir toplumsal alan olarak Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi (Konferens Yazıları no 1, 2003) Prof. Dr. Murat Belge Yayına hazırlayanlar: Nurhan Yentürk ve Arzu Karamani B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 129 --- Page Break --- tanımlayabiliriz. Şimdi dikkat eders- eniz Marx için merkezi önemi yoktur dedim. Marx için sınıf kavramının çok merkezi bir önemi var. Marx ve Marksistler bir topluma baktıkları zaman önce "sınıflar nerede, hangi sınıflar var?" diye sorarlar. Burada pek bir sınıf yok. Bu başka bir açı. Yahut mesela milliyetçiler topluma baktıklarında, onlar da muhtemelen etnisite arayacaklardır; "bizimkiler nerede, azınlık var mı, ötekiler kim?" diye bakacaklardır. Bu konu doğrudan doğruya pek fazla onu da kapsamıyor. Toplumlara bakmanın pek çok çeşidi var. Bu, onların herhangi birine gir- miyor. Eğer daha çok yurttaşlar ve devlet ilişkisini ön planda ele alıyor- sak, yani herhangi bir zamanda, her- hangi bir toplumda devlet-yurttaş ilişkisi nasıl bir ilişkidir diye ilgileniy- orsak, o zaman bu yaklaşımda bize ufuklar açabilecek bir perspektif. Bu kavram Türkiye'de ilk olarak 70'lerde kullanılır oldu. Kullanılma- sında da, bizim Birikim'in bir etkisi vardı diye hatırlıyorum, Gramsci'yi, bu tür yaklaşımları anlatırken. Daha sonra 80'lerde askeri darbe sırasında, yine o asker-sivil karşıtlığı nedeniyle biraz daha sık kullanılır bir kavram oldu. Ama onun da gerisinde devlet- yurttaş gerilimi 12 Eylül'de askeri darbede iyice ortaya çıktı; çeşitli insanlar "bizde sivil toplum yok, onun için böyle oluyor" gibi söylemler geliştirmeye başladılar. Hatırlıyorum, bunlar olurken, daha radikal solcu gruplar da çok sinirlenmişlerdi. Biz o sırada Yeni Gündem dergisini çıkarırdık. Onların da yurtdışında çıkan devrimci dergileri vardı; her derginin Yeni Gündem ve sivil toplumculara küfretme köşesi diye bir köşesi olurdu. Fakat 12 Eylül'den sonra Türkiye'de bu sivil toplum konusu gittikçe daha çok insanın diline dolandı, bu şekilde devam etti, halen de böyle gidiyor. Hatta zaman zaman insanı sinirlendirecek bir boyuta bile ulaştığı, sivil toplumun her dere deva bir şey haline getirildiği de söylenebilir. I. Sivil Toplum Etimolojisi Kavramların, terimlerin birbir- leriy- le birtakım organik ilişkileri varsa, yahut birinin öbüründen doğ- muş olması gibi genetik ilişkiler söz konusuysa, aynı köklerden getirmek faydalı bir şey. Çünkü o kavram insanın zihninde bir takım, bir aile halinde duruyor. Biz Türkçede birçok terimi, kavramı birtakım yabancı dillerden başka başka zamanlarda çevirip, adapte edip kullandığımız için, bu aileler tam olarak oluşamıyor. Şimdi "sivil toplum" diyoruz; Ingiliz- cede civics diye bir kelime var. Nedir civics, ne diye çeviririz Türkçeye? Bu, bizim okullarda "yurt bilgisi" dediği- miz şeydir. Ingilizce konuştuğumuz zaman civil ve civics arasındaki bağlantı belli; ama Türkçede bunu tam çıkaramıyoruz. Citizen da aynı kökten geliyor, biz buna ne diyeceğiz, "yurttaş" diyeceğiz. Burada hiç değilse "yurt bilgisi" ve "yurttaş" ile, iki tane "yurt"lu lakırdıyı tutturduk. Ingilizcede ya da Batı dillerinde bütün bunlar cityden geliyor. Biz buna "kent" veya "şehir" diyeceğiz. Dolayı- sıyla "kent, yurt, sivil" diye, biri B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 130 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- öbürünü çağrıştırmayan, bir anlamda biri diğerini üretmeyen kavramlarla konuşmak durumunda kalıyoruz. Tabii buradan başka şeyler de türet- mek mümkün; civics, "t"nin "v"ye dönüşmesi; civil kelimesini biraz uza- tınca, karşınıza civilisation çıkıyor. Bu da o kökten türeme bir şey. Peki buna ne diyeceğiz; "uygarlık" diye- ceğiz; ya da konuştuğumuz Türkçeye göre "medeniyet" diyeceğiz. Şimdi yine ötekilerle hiç alakası olmayan bir şey çıktı, aralarında etimolojik bir ortaklık yok. Bugünkü konumuz sivil toplum, orada gördüğümüz şeyler; ama Türkçede pek çok terminoloji meselesinde böyle bir sorunla karşılaşırız. Kavramlarıyla vs. uzun zamanda oluşmuş bir Batı dünyası var. Sen, bir tarihten sonra o dünyanın içine girmeye kalkıyorsun, bunu da büyük ölçüde tercüme ederek girmeye teşebbüs ediyorsun; 1890'da bir şey deniyor, 1910'da başka bir şey deniyor, arada Öz Türkçe gibi sorunlar da var, sonun- da içinden çıkılmaz bir hale geliyor. Cite kelimesi Latince; bu terimler Batı medeniyeti içinde zamanla oradan çıkmış. Mesela civilisation gibi bir kavram bayağı yenidir, tam bilemeyeceğim ama 17. veya 18. yüzyılda oluşturulmuş bir kavramdır. Mesela kullandığımız kelimelerden biri olan "ideoloji"yi, Fransız ansiklo- pedistler 18. yüzyılda idea lafından türetmiş- lerdir. Bazı modern şeyler görül- meye başlanıyor, ama onu anlatacak bir kelime yok. Işte o zaman Batı Avrupa yeni bir kelime üretecekse, Yunan ve Roma'ya saygı- sından ötürü muhtemelen o dillerin kelimelerinden birşeyleri seçip yapıyor. Daha önce olmayan yeni bir aleti, mesela tele- fonu icat ettiğimiz zaman bir isme ihtiyaç var, aynı, ideoloji için yeni bir kavrama ihtiyacımız olduğu gibi. Peki nereden bulacağız? Içinizde Yunanca veya Latince bilen ver mı? Genellikle bildiğimizi sandığımızdan daha çok biliriz bu dilleri. Çünkü birçok lakırdıyı söylerken farkında olmadan Yunanca veya Latince konuş- uruz. Mesela telefon; "tele" Yunanca uzak, "fon" da ses demek. Yunanca şarkıda adam "kardiyamu" gibi duygusal laflar söyler, bu "kalbim" demektir; biz de "kardiolog"a gittiğimiz zaman, ya da "kardiyografi" çektirdi- ğimizde Yunanca "kalp" demiş oluruz, ama bilmeyiz Yunanca oldu- ğunu. Peki Yunanca'da "kent" nedir? Istanbul'un "bul"u nereden geliyor? Istanbul "Konstantinopolis"ten bozma değil, "Istinpoli"den geliyor; to the city ya da in the city, yani "kente" ya da "kentte" anlamında. Adamlar "istin- poli istinpoli" diye konuşurken bu, şehrin adı sanılmış. Öteki Konstantinopolis'i zaten "Konstantiniyye" diye çevirmişiz. Evet, polis bunu Yunancası. Bu kavramdan ne gelmiş günümüze dedi- ğimizde, hemen "polis" deniyor! Peki, başka? Polis de yine 18. yüzyıl Avrupasının bir icadı; kentte, mesela Londra kentinde güvenlik sağlayacak olan zabıta. Sonra bu isim bütün dünyaya yayılmış. Bugün hâlâ kullandığımız başka neler geliyor? "Politika" tabii... Politics, political... Dünya için önemli bir kavram. Bir de, hafifçe yolunu sapmış bir kelime olan 131 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- polite... Nedir bu? Nazik, kibar, ter- biyeli... Aynı çağrışımlar civil için de geçerlidir. Demek ki kent, ter- biyelilik, görgü, nezaket kaynağı. Buna bizim kendi dilimizde bir karşılık bulabilir miyiz? Evet, "medeni". Medeni, Medine'den geliy- or. Yani, yine şehir. Demek ki bayağı evrensel bir kavrayış bu; medeniyetin kentten çıkarak gelişmesi gibi bir şey. Araplar kendi tarihi yaşantıları içinde bu sonuca varmışlar ki medeni demişler. Biz de onlardan almışız, böyle kullanıyoruz. Bir yandan Avrupalılar da, zaten birer kent medeniyeti olan Yunan ve Roma medeniyetlerinden bu kavramı geliştirmişler. Peki uygar nedir? Bilinen ilk Türk yazısı Orhun anıtları nerede? Uygur- ların bulunduğu yerde. Işte oradan benzeterek "uygar" demişiz. Bu eti- molojiler ilginç tabii. Mesela bir Amerikalı, bir Norveçli, bir Isviçreli için, yine etimolojisi, kelime kökeni ya da arka planıyla düşüneceksek, kentli medeniyet için buradan gelmek yeterli. Ama kelimeleri bizim kul- landığımız şekliyle medeni olabilmek için, galiba bir de Uygur olmak gere- kiyor. Yani bir yerden Türklük bulaş - mış olması gerekiyor ki medeni ola- bilsin. Etnik bir çağrışım bu terim- lerin hiç birinde yok, ama Türkçe'de var; çünkü Türk ulusdevletinin kuru- luşu zamanında yapılan bu terminolo- jilerde bulunan kavramlarda devamlı bir etnik vurgu var. Kent-şehir, uygarlık-medeniyet diyoruz, aslında bir ikilimiz daha var: vatandaşyurttaş. Onun da bir Öz Türkçe olanı, bir de Arapça'dan geleni var. Vatan kelimesi Arapça'dan geliy- or. Diyelim ki 1850 yılında konuşuy- oruz; vatan neresi desem nasıl cevap verirdiniz? Sivaslıysanız vatan Sivas derdiniz, Çankırılıysanız Çankırı der- diniz. Çünkü küçük, mahalli bir şeydi, vatan. Bizim şimdi kullandığımız country, la patrie anlamını Namık Kemal'le kazandı; "ey vatan" diye Vatan kasidesini yazdığı zaman, Batı'daki bildiğimiz anlamı vererek kullanmaya çalışıyordu. Fransızcası da matrak; kelime la patrie. "La" olduğuna göre, dişi. Halbuki patrie lafı, pater'i vs. düşününce erkek çağrışımı yapıyor. Ama Fransız ihti- lalinden sonra özellikle "la" ağır bas- mıştır. Bu, Fransız dilinin gramerinin bir özelliğidir. Ama vatanı dişi yap- mak gra- merden ötürü değildir, yeni milliyet- çilik anlayışına daha uygun gelmiştir. Meşhur Fransız ressamı Delacroix'nın bir fransız ihtilali tablo- su vardır (La liberté guidant le peu- ple-1830). Muhtemelen arka planda La Marseillaise çalınıyor, resim olduğu için kulağımıza gelmiyor! Başlarında üç renkli bayrak olan insanlar barikatlardan sıçrayarak gelirler, bir de onların arasında göğüsleri her- halde koşmaktan dışarı uğramış kadın vardır ki ona Marianne adı ver- ilmiştir. Marianne bugün Fransa'nın bir tür sembolüdür, Amerikalıya Sam Amca denildiği gibi. Işte Marianne la patriedir. Tabii Namık Kemal 1860'larda Vatan kasidesini yazdığı sırada Müslüman memlekette kadın orasını burasını açamayacağı için "ey vatan git Kâbe'de siyaha bürün" diye çarşaf giydirmiştir vatana! Ama B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 132 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- böyle- ce bu vatan kavramı öne çıktı: Bizim Batı medeniyetine nüfuz etme müca- delemiz ve onun bir aşamasın- da elimizde hangi malzeme varsa oradan terimler çıkararak vatan dememiz... Ondan sonra Ziya Gökalp'e geliy- oruz. Fransız ansiklopedistler ideoloji lafını icad etmişler, ama varolan Osmanlı dilinde ideal diye bir kavram yok. O da düşünüyor: Ideal idea'dan oluşmuş, e bizde de "fikir" var, o halde "mefkûre" diyelim, o da ideal anlamı- na gelsin. Bir kere en başta "kavram" kavramı olmadığı için, onu yapmak zorunda kalıyor Ziya Gökalp. Yine Arapça'da ifham-tevhim gibi kökler- den "mefhum" diye yeni bir kelime türeterek yapıyor bunu. O bakımdan Türkçe ilginçtir; bizim Arapça'dan alınmış fakat Arapça'da olmayan "mefkûre, mefhum" gibi kelimelerim- iz vardır. Ama yine "bu da olmadı, bize daha başka bir medeniyet lazım" deniyor; bu yeni medeniyet Öz Türkçe olacak, o zaman mefkûre olmasın ülkü olsun, mefhum olmasın kavram olsun diyoruz ve değiştire- bildiğimiz kadarını değiştiriyoruz. Bu arada vatanı da yurt yapıyoruz. Madem bu kadar etimoloji konuştuk, bir etimoloji daha konuşalım, öyle bitireyim; yurt ne demek? Çadır demek. Yani tarih müsait olmayınca, kavramı da tutturamıyorsun. Cité'den civilisation geliyor, ama çadırdan vatan getirmek biraz zor, ters pozisy- onlarda kalıyoruz. Bütün bunlar, kavramsal dünya içinde küçük bir gezinti yapmak için- di. Sonuçta kimse düşünerek, işin teorisini veya felsefesini yaparak oluşturmamış, ama binlerce insanın ortak sağduyusunun sonucu olarak ortaya çıkan şeyler, genelde çok da doğru şeylerdir. Hakikaten city'den civilisation, citizen gibi kavramlar çıkarılması gayet uygun, bunlar kendi aralarında uyumlu bir birlik oluştura- biliyorlar. II. Gramsci'de Manevra Savaşı- Siper Savaşı Benzetmesi Gramsci, sosyalist mücadele, orada bu toplumsal yapı analizi nasıl bir anlam taşır, biraz bunlara bakmak istiyorum. Antonio Gramsci, Italyan Komünist Partisi'nden. Gramsci sakat doğmuş, kambur, ilginç bir yüzü olan, kıvırcık saçlı, gözlüklü sevimli bir adam. Il Duce iktidara çıktığı zaman bunların hepsini içeriye tıkmış. Hapiste de ölüyor. Hapiste defterleri- ni falan alırlar diye, düşüncelerini pek de saydam olmayan bir dille anlatıyor. Hapiste öldü. Ama ölene kadar da o yıllar içinde bol bol bir sürü şeyler yazdı. Işte "hapishane notları" epey bir zaman yayınlandı. Epey zaman sonra yayınlanmasını Italyan Komünist Partisi geciktirebileceği kadar geciktirdi, bunların ortaya çık- masını. Çünkü Komüntern vs. merkezinde Sovyetler Birliği'nin olduğu bir komünist mücadele yön- temine aykırı düşüyordu, çeşitli nedenlerle Gramsci'nin bu yaklaşımı. Onun için "pek fazla bilinmese daha iyi olur.", dediler. Ama sonradan yayınlandı. Bizlerde 70'lerde bu şeylerle tanıştık. Kafasını kurcalayan mesele, Rusya'daki 1917 Devrimi; orada oldu, 133 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- burada olmaz mı, olursa nasıl olur? Devrimden sonra yazdığı ilginç bir yazı var, "Kapitale Karşı Devrim" diye bir başlık atmıştır. Rusya'daki Menşevik-Bolşevik çatışması söz konusu; Menşevikler daha evrim- cidirler, devrime iyi gözle bakmazlar. Rusya'nın pre-kapitalist ve geri bir devlet olduğunu, sosylizmin olabil- mesi için vakit tanımak lazım geldiği- ni, kapitalizmin kurulmasından sonra ancak burada sosyalizme geçilebile- ceğini anlatıyorlar. Bunu kanıtlamak için de Marks'ın Kapital'inden yarar- lanıyorlar. Gramsci Bolşeviklerden yana; "devrim yapma imkânı madem ki bulunmuş, o zaman yapılmalı" diyor. Onun için de "Kapitale Karşı Devrim" diye böyle ironik bir başlık koymuş yazısına. Yalnız iş burada bit- miyor; "aslan Bolşevikler, ihtilali yap- tılar, bu iş böyle olur, demek biz de böyle yapacağız" demiyor Gramsci. Çünkü orada o toplumsal yapı var, orada öyle bir ihtilal yapılabildi, ama adam kendi Italyasına baktığı zaman pek böyle bir ihtimal görmüyor. Italya'da böyle bir şey olamaz. Niye olamaz, çünkü bu yapı farklı bir yapı. Siyaset bilimi daha yeni yeni olu- şuyor; sivil toplum kavramı Avrupa literatürü içinde ta Jean-Jacques Rousseau gibi sosyal filozoflardan başlayarak kullanılır: Yurttaşlar toplu- mu olarak sivil toplum. Alman filozofu Hegel, bu analiz yöntemini daha ileri bir aşamaya getirir ve sivil toplum- politik toplum ayrımını koyar. Burada bu political society'den kastedilen, devlet. Modern toplumda, devletin tanzim ettiği, düzenlediği, varlığını ortaya koyduğu hayat alanları var. Bir de bunun dışında kalan, vatandaşların yaşadığı toplumsal ilişkiler var. Bu anlamda ikili bir ayrıma tabi tutuyor- lar. Gramsci'yle birlikte ortaya çıkan sivil toplum kavramı, ben kendim bir sosyalist olduğum için hep ilgilendir- di. Şimdi de anlatacağım, o. Kabaca söyleyecek olursak Gramsci, Italya ve başka Avrupa toplumlarının, Rousseau'da, Hegel'de ve bu çizgide anlatılagelen sivil toplum-politik toplum gibi bir analitik çerçeveye uyan toplumlar olduğunu düşünüyor, yani bunlar bu çerçevede işe yarar kavramlar. 1917 ihtilalinin gerçekleştiği Rusya'yı ise böyle gör- müyor. Orası otokratik bir toplum. Otokratik toplumun mücadelesiyle, öyle olma- yan demokratik toplumun biçimi birbirinden farklı olmalıdır. Şimdi ben kendi hayatımdan bir örnek vereyim; Gramsci'nin adını bil- iriz falan ama burada ben herhangi bir şey görme- miştim, okumamıştım. Çok bir şey de bilmiyordum hakkında, Italyan Komünist Partisi'nde önemli bir adam, bir teorisyen, falan filan… 69'da bir burs alıp Ingiltere'ye gitmiş- tim. Bulunduğum üniversitenin kita- plığında baktım Gramsci'nin Ingilizce'ye çevrilmiş bir kitabı. Adını da Machiavelli'ye referansla Modern Prince koymuşlar, bugünkü dünyanın hükümdarı nasıl olur diye. Komünist Parti'yi biraz da o işleri devam ettire- cek kurum olarak görüyor. Bir yazılar derlemesiydi bu kitap. Çok hoşuma gitti, aldım okudum, hiçbir şey anla- madım. Özellikle bir yazı hatırlıyo- rum, şunu diyor: "Farzedin ki bir seçim arifesinde bir burjuva iktisat profesörüyle bir komünist proleter B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 134 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- işçi, bir köy kahvesinde karşı karşıya geldiler ve tartışıyorlar. Biz biliyoruz ki bu proleter işçi doğru şeyi savunuyordur, ama karşısında da her şeyden anlayan koskoca bir profesör var. Şimdi bunlar tartışmaya başlayın- ca, bu profesör, bu proleter işçinin lafını ağzına tıkmaz mı? O işçi onunla başa çıkabilir mi?" Yazı bu minval üzere gidiyor. Şimdi bu bana çok absürd geldi, ne alakası var, bir pro- fesörle bir işçi kahvede, falan… Biz devrim yapacağız, icabında yer altı örgütü kuracağız, kuvvetliysek de devrimi yapacağız. Sonra da zaten burjuva profesörü falan konuştur- mayacağız! Neyse, belki 69'da o kadar kaba değildim, biraz incelmeye başlamış-tım ama, Gramsci'den bir şey anlamadım. Bu, anlattığım bütün sivil toplum meselelerine bağlı; Gramsci diyor ki, otokratik toplumlar- da tartı-şılmaz bir güç, iktidar odağı vardır, bu toplum tanımı gereği baskıcıdır, bazı düşünceleri yasak eder. Elbette o düşüncelere denk düşecek davranış biçimlerini tama- men yasak eder, hoş görmez. Bu bir baskı toplumudur, gücünün getirdiği ölçüde bu şekilde yönetir. Kendisine karşı herhangi bir tehdit oluşturabile- cek bir toparlanma, bir örgüt olduğu andabunuparam-parçaeder,hapseder, öldürür. Ayrıca haberdar olmak için de güçlü bir is-tihbarat taşkilatı vardır, ken- disine tehdit oluşturabilecek adamların yanına kendi ajanlarını yollar, yaptık- larınıizletir,dolayısıylaadetarakipsizdir, çok güçlüdür. Vurduğunu çekiçle parçalayan bir imajla düşünmek lazımdır bunu. Bu varsa ne yapacaksın, sen de kendi mücadelenden vaz- geçmeyeceksin, ama sen de düşünce- lerini daha gizli tutacaksın, örgütünü daha gizli kuracaksın, silahını gizli temin edeceksin, sen de kendi gücünü onu dengi olacak aşamaya getirmeye çalışacaksın. Güçlendiğini hissettiğin zaman da çekici sen vuracasın. Iktidarı alacaksın, ondan sonra toplumu sosyalist yapmaya başlaya- caksın. 1917 devriminde Rusya'da böyle oldu. Bizim tarafta böyle bir şey yok, diyor. Bir kere sivil toplum var; bu ne demek, toplumda bir sürü şey, devlet müdahale etmeden, karış- madan, belki de çoğu zaman haberi bile olmadan oluyor bitiyor. Hayatın devam etmesini sağlamak üzere kurulmuş çeşitli kurumlar var, ama bunlar otokratik toplumlarda olduğu gibi baskı aygıtı olarak kurulmuş değiller. Hayatın böyle olmasının ana nedeni, çarlık gibi bir düşman değil. Insanlar böyle düşündükleri, böyle inandıkları için toplum da böyle yürüyor. Dolayısıyla burada böyle bir savaşımız yok, Rusya'da olduğu gibi. Buradaki savaş, insanların zihin- lerinin içinde. İnsanların zihinlerinin içine çok fazla karışmıyor, zaten sosyal yapı da çok fazla karışmaya müsait değil. Eğitim yapıyor, medya var, şu var bu var, sonuçta bunların hepsi ideolojik müdahale araçları, ama bunlar diktatoriyal bir toplumda olduğu gibi bireylere, yurttaşlara hiçbir şey bırakmayan, her şeyi merkezden insanların beynine sokan bir sistem değil. Onun için burada iktidar odağını değil, insanların zihin- lerini fethedeceksin. O nedenle çok önemli profesör ile işçinin kahvede tartışması. 135 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- Gramsci 1917 Ekim Devrimi'ni çok yüceltti kafasında. Evet yüceltti, ama o kadar basit değil. Özellikle hapishanedeyken, bu konulara biraz daha da bol vakit bularak kafa yoruy- or. Gramsci iki toplum arasındaki farklılıkları anlatmak için, bütün dünyanın bildiği bir durumu bir metafor, bir mecaz olarak kullanıyor: Manevra savaşı ve siper savaşı. Manevra savaşını, Birinci Dünya Savaşı öncesindeki savaşları anlat- mak için kullanıyor. Özellikle Fransız Ihtilali öncesini alalım, çünkü ücretli ordular başka bir kategori olabilir. 19. yüzyılda belirli bir yaşa gelmiş eli silah tutan erkek vatandaşın askere gitmesi sistemi var. Mesela Napolyon kendisine bir ordu topluyor, topunu tüfeğini toplamış, Avusturya'ya harp ilan etmiş. Avusturya'da da benzer bir ordu var. Bunlar karşılıklı manevralar yapıyorlar. Uzun bir zaman bunlar karşılıklı bir manevra yaparlar, daha aralarında bayağı mesafe de varken. En avantajlı konuma gelmek için, yani bir meydan savaşı olacak çünkü. Bu savaşın sonucu iki ordunun bütün güçlerini bir araya toplayarak karşı karşıya geldiği bir meydan savaşında verilir. O meydan savaşına en ciddi avantajlarla girebilmek için iki tarafta- ki ordu da birbirlerini kollarlar; orası daha yüksekse, o yüksek yere ben çıkayım, onun bir tarafı bataklık olsun falan. Sonunda kaçınılmaz olarak karşı karşıya geliyorlar. Bir meydan muharebesi başlıyor; yine savaş içinde manevralar olur. Süvariler oradan mı gitsin, gibi. Sonra o ana kadar topladıkları güçle karşılıklı çek- içlerini birbirlerine indirmeye başlıy- orlar. Hangisinin çekici daha kuvvetli inerse, meydan muharebesini kazanı- yor. Diğerinin ordusu dağılıyor, savaş bitiyor böylece. Ondan sonar kazanan taraf kaybeden tarafa şöye olacak böyle olacak diyor, galip hukukunu empoze ediyor. Eskiden savaşlar böyle olurdu ve bu, Rusya'daki iktidar devrim stratejisi, son tahlilde böyle bir mücadele tipidir diyor. Birinci Dünya Savaşı başladığı sırada iki önemli teknolojik buluş vardır, bu meydan muharebesini imkânsız kılan; bunlardan biri zırhlı araçlar. Bugünkü zırhlı tanklar gibi ölüm makineleri değil ama, 1914 yılı için benzinle giden hızlı, zırhlı araçlar. Ikincisi ağır makineli tüfek. Napolyon'un ordusunu bir tane ağır makineli tüfek yokedebilir. Adamlar dağda dizilecekler, ateş ettiler mi bütün birinci sıra gidecek. Bütün bun- lar ne getiriyor, siper savaşı; toprağı kazıp giriyorsun içeri. Oradan karşılıklı atışlar… Birkaç ayda taraflar- dan biri güçleniyor, saldırıyorlar, bilmem kaç yüz bin ölüyle altı metre gidiyorlar. Daha fazla gidemiyorlar, yine siperleri kazıp giriyorlar içine. Öylece altı ay daha gidiyor. Derken öbür taraf harekete geçiyor, bu kez 300 metre ilerliyor, yine siperler kazılıyor. Birinci Dünya Savaşı Almanya teslim olana kadar dört yıl, cephedeki savaş buydu. Karşılıklı saldırılarda her birinde 150-200 bin kişi öldü, ama neredeyse 10 km. mesafe almadılar. Böyle absürd bir şeydi. Sonuçta savaşı oradaki ordular kazanmadı ya da kaybetmedi. Bütün bir toplumun bu manasız kırımı devam ettirme gücü tayin etti. Yani B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 136 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- savaş cephede kaybedilip, kazanılan bir şey olmaktan çıkıyor. Kim daha fazla adam gönderebilecek, kim o adamları daha iyi giydirebilecek, kim paltosunu verecek ki soğuktan ölmesin, kim onu daha iyi doyuracak askerini...Onun için kamyon lazım, yol lazım... Sonuçta bir toplumun bütün kaynakları, bütün enerjisi, falan. Yani, bir meydan savaşı gener- alin dehası olmaktan çıkıyor. Diyor ki Gramsci, “işte Batı Avrupa ülkelerinin sosyalist mücadelesi de böyle bir şey- dir. Siper savaşı gibidir. Bir ilerleriz, bir gerileriz. Bu böyle uzar, gider.” İki tohplumdan birinin gücü daha önce bitti, dolayısıyla o taraf teslim oldu. Işte Gramsci, sivil toplumun olduğu iktidar mücadelesi böyle bir şeydir diyor. Ilerlersin, gerilersin, yine ilerlersin, yine gerilersin, çünkü mücadele insanların zihninde devam ediyordur. Çalışma kanunlarını şöyle düzenliyorum, şöyle bir sigorta siste- mi getiriyorum dedin, halkı ikna ettin, sana oy verdiler, beğendiler, uzun süre iktidardasın. O arada adamlar senden sıkıldılar, karşı parti "ben vergileri indireceğim, onunla bilmem nerede yatırım yapacağım, istihdamı arttıracağım" dedi, bir sürü insan da bu iyi dedi, o partiye oy verdiler. O da geldi kendi programını uyguladı, belki bir miktar senin programını bozdu, ama sonuçta ne kadar boz- abilir? Senin yaptıkların insanları memnun ettiyse, onların hepsini bir- den ortadan kaldırırsa, yine protesto- lar, yürüyüşler olur, gerilemek duru- munda kalır. Yani böyle iktidara gel- erek, giderek, ama her seferinde kolay kolay geri alınamayacak kalıcı şeyleri yerleştirerek süregiden, ucu açık bir iktidar mücadelesidir bu. Peki kim yapacak bunu? Historical Block diye bir terim kullanır. Yani bu artık bir bloklar mücadelesidir. Bolşevik Parti'nin militanlarıyla gidip sarayı işgal ettiği… bütün toplumu kapsayan bir şey, tabakalarıyla, ara tabakalarıy- la, ana sınıflarıyla, onların bütün siyasal bölünüşleriyle tarihi blok… Hani bugünün dünyasında çeşitli seçim haberlerinde gördüğünüz gibi mesela Danimarka'da hür liberal bilmem nelerle sosyal demokrat bilmem nelerin koalisyonu olabilir, bir dahaki seçim-de o hür liberaller bundan vazgeçmiş olur, ama köylü partisi bilmem neyle başka bir koal- isyon kurabilir. Yani bunlar böyle devamlı değişebilir. Onun için çok daha değişken, kaygan, esnek bir zeminde yapılacak bir politika demektir bu. Manevra savaşında iki ordu toplumun içinden çıkmış ama üniformasını giymiş ve toplumdan farklılaşmış. O adamlar gidiyorlar, bir meydanda iki ordu birbirini tepeliyor. Üç gün sonra da toplumun geri kalanı öğreniyor, aa bizimkiler kazanmış ya da kaybetmiş diye. Siper savaşı böyle olmaktan çıkmıştır, çünkü bütün toplumun dayanma gücü o savaşı kazanıyordur veya kaybediyordur. Aynı şekilde bu siper savaşıyla yaptığı benzetmedeki siyasette, artık partiler gibi siyaset yapan birtakım özneler yok. Bütün toplum da o siyasetin içinde. Bir anlamda herkes, toplumda devam edegelen politik mücadelenin agent'ı, aktörü, oyuncusu rolünde. Sivil toplumun varlığı dediğimiz şey, falancalardan oluşan somut bir 137 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- şey değil. Bir toplumun ne biçim bir toplum olduğunu anlatan bir kelime bu. Ne biçim bir toplum olduğu mese- lesi de şu: Her şeyden önce devlet otoritesinin dışında bir şeyler yapma alışkanlığını edinmiş bir toplum. Her şeyini devletten beklemeyen, onun dışında, ille de onunla düşmanlık halinde değil, ama ondan mümkün olduğunca bağımsız. Batı Avrupa'daki toplumlar, ABD ve Kanada gibi toplumları çıkarttıktan sonra geri kalan toplumlarda devlet her şeye hakim ve otorite bir devlet. Ne demokratik bir geleneği, ne de öyle bir özlemi var. Totaliter, dediği dedik. Devlet karşısında toplumun da kendi başına örgütlenme, birtakım şeyleri kendi başına yapma vs. tecrübesi ya sıfır ya a sıfıra yakın, yani çok az. Böyle toplumlarda her şeyin devlet eliyle, öncülüğüyle; yani bir yerinde devlet olmasıyla yapıl- masına herkes alışmış. Bizde de "devlet baba gelsin" vardır ya. "Devlet yapsın", "niye devlet yapmıyor?" Trafik kazası olsa, "devlet bilmem ne yapmıyor?" falan. Toplumda bir şey- lerin yapılma biçimi başka bir şey, bir de toplumda siyaset yapma başka bir şey. Devletin izin verdiği, kendi çizdiği bir siyaset alanı var. Bu kadar yerde yapılır, bunun dışında yapılmaz. Işte "ancak, şunları söylersen yapa- bilirsin." Başka bir şey söylersen olmaz. Her bakımdan yasaklarla belirlenmiş bir siyasi alan. Böyle olduğu zaman işte Gramsci'nin anlat- tığı manevra savaşına geliyoruz. Yani, sen yeraltı müca- delesine girmek zorundasın. Devlet seni yakalamaya çalışırken, sen yaka- lanmamaya ve daha çoğalmaya çalışı-yorsun. Devlete yakalanmadan fikrini yaymaya çalışıyorsun. Devletin gücü- ne denk olabilecek bir başka güç toplamaya çalışıyorsun. III. Batı Dışında Sivil Toplum Şimdi, buradan şuna gelelim; sivil toplum nerede var? Bu, yavaş yavaş bütün dünyanın sorunu olmaya başlı- yor. Sadece 80 sonrasında Türkiye'de değil, herkesin ağzında bir "sivil toplum" lafı var. Ingilizce'de bir deyim vardır: Buzz word derler. Arı uçarken "vız" diye ses çıkarır ya, işte böyle uçuşan bir söz, "vızz, vızzz" diye. Bir takım kelimeleri ne kadar çok kul- lanırsak, o kadar boş ve anlamsız hale gelirler. Mesela ikide bir "tarihin çöp sepeti" ya da "devrimin şaşmaz yolu" dersek, "şu, şu, şu" diye somut bir şey değil de, "devrim olunca olur" dediği- mizde, o laf boşalır. Yavaş yavaş bu "sivil toplum" lafı da böyle boşalmaya başlıyor. Çünkü spesifik bir şey de- meksizin, bir cankurtaran simidi gibi lafımız tükendiğinde "işte onu da sivil toplum yapar", "sivil toplum yapsın", "sivil toplum olsun, olmasın" diyoruz. Sivil toplum, böyle ne idüğü belirsiz bir şahsiyet halinde dolaşıyor epey- dir. Bu hem iyi, hem de kötü. Hem dünyada böyle bir arayışı gösteriyor, hem de bu kelimenin içinin pek doldu- rulamadığını. Ben mayıs ayında Ürdün'e davet edildim. Orada bir gru- pla Ortadoğu ve Arap toplumlarında sivil toplumun geleceği diye bir konu konuşacağız. Işin içinde kıraliyet de var, bu da matrak bir durum. Ürdün B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 138 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- kralı sivil toplum tartıştıracak! Bir yandan da ciddi bir şey olabilir. Bakalım, göreceğiz, en azından bir arayış olduğunu. Görü- nen o ki Ürdün'de de buzz word haline gelmiş; Kıral'ın da kulağından "buzzz, buzzz" diye geçiyor, o da bir şey yapalım diyor. Şimdi bunu Gramsci bağlamında anlattığım sivil toplum için söyledim. Batı Avrupa'daki ülkeler, ABD, Kanada, Avustralya'yı falan sayabili- riz. Ama Suudi Arabistan'da veya Uganda'da sivil toplum dediğim zaman bunlardan ne anlıyoruz? Var mı böyle bir şey? Bir anlamda, her- halde yok. Çünkü bu Batı dünyasının tarihi gelişmesinin ortaya çıkardığı toplumsal bir biçimlenme. O anlamda bunun benzerini, o tarihi yaşamamış olan toplumlarda herhalde bulmayız. O da nedir? Yani Batı'da bu ayırt edici olan şey nedir? Şöyle bir baktığımız- da, tarihte bunun Grekoromen kent geleneği olduğunu söyleyebiliriz. Bu kent geleneğine, sivil toplum etimolo- jisini ele aldığı- mızda değindik. Site devletleri çağı kapanıp, ortaçağ geldikten sonra Avrupa'da tüm ağır- lık, kırsal kesime aktarıldı. Kentler belirleyici ve önemli olmaktan çık- tılar. Uzun zaman böyle yaşandı. Fakat bu sefer de ortaçağ ticareti falan derken, eski kentler canlanırken, bir de yeni kentlerin kurulmaya baş- landığını görüyoruz. Bu çağda kenti korumak için de kale gerekiyor. Işte burg dediğimiz de budur; Avrupa'da birçok kentin adında yer alır, Strasburg, Hamburg gibi. Ya da furt… Frankfurt gibi… bu da kaleyi ifade eder. Newcastle gibi kale adını taşıyanlar vardır. Işte bunun etrafında çarşısıyla falan yeniden bir kent hay- atı oluşmaya başlıyor. Grekoromen gelenek, bütün bu sivil toplum geleneğinin eski tarihidir. Yeni tari- hiyse ortaçağla başlıyor. Çok kısaltarak ve şematize ederek anlata- lım: Ortaçağdan bugüne doğru gelir- ken, merkezi krallıklar iyi kötü kurul- maya başlıyor. Kırallara para lazım; en başta ordu besleyecekler. Bu da nakit para demek. Nakit para, ortaçağ feodal sisteminde pek bulunan bir şey değil. Para burjuvalarda, tüccarlarda bulunuyor. Kıral onlara müracaat ediyor. Onlar da verecekler ama karşılığında hak istiyorlar. Hak olarak istedikleri de şu: "Biz kentimizde kendi istediğimiz kararları kendimiz verelim, kendi kendimizi idare ede- lim. Al sana para, vergi, ama beni iç işlerimde rahat bırak." Onun için, bugün Avrupa'da bir sürü yerlere gidin bakın, belediye binaları çok şık- tır; özenle yapılmış, süslenmiş bina- lardır. Örneğin Valencia; ben bir kere, orada belediyenin hazırladığı bir toplantıya katılmak üzere gittim. Orada belediye binasının özel bir odasında, bir toplantı salonunda açılış yapıyorlar. Buradan iki kat daha bü- yük, yüksek tavanlı bir oda. Tavanda ızgara gibi bir biçim oluşturulmuş, küçük dörtgen kareler var. Kenarları biraz enli. Üzerleri bir sürü yaprak ve çiçeklerle, motiflerle süslenmiş. Hepsinin üzerine altın yaldız geçmiş. Toplam birkaç kilo altın var. Bir bakı- ma hayli müsrifçe bir şey, yani birkaç kilo altını tavana yapıştırıyorsun. Ama bu durum, o kent halkının kendine saygısı gibi. Binası onun şerefi, kendi- 139 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- ni idare ettiği yer, onun simgesi. Onun için paraya da kıyıyor. Orada düşün- müştüm; Osmanlı'da böyle bir şey tasavvur edilebilir mi? Yani bir kere altın tavan falan tasavvur edilemez, çünkü onu birkaç kez eritip sikke yapıp, yeniçerilere hurufe diye dağıtırlar. Bırakın sarayın tavanını, Topkapı'ya Çin'den, Maçin'den Hindistan'dan gelen hediyeleri eritip para diye kullandılar. Evet, lafı getirmek istediğim yer, bu özerklik konusu. Ortaçağda tüm bu para ilişkileriyle, kırallar, aristokrasi, burjuvazi ve bunların karşılıklı girift ilişkileriyle, kentler yeniden rahat nefes alınan özerk alanlar oldu. Sivil toplum dediğimiz de buradan gelişti. Bugün Avrupa sivil toplumu, Batı'nın sivil toplumu dediğimizde büyük ölçüde bu kent tarihi söz konusudur. Bu kent tarihi de başka yerde yaşan- mamış. O zaman dünya- nın başka yerlerinde sivil toplum lafları ederek dolaşmanın anlamı var mı? Benim mayısta Ürdün'e gidip sivil toplum toplantısında bulunmamın herhangi bir anlamı var mı? Yoksa havanda su mu dövüyoruz, boşuna bir iş mi yapıyoruz? Şimdi, bu ayrı bir teorik soru ve bunun cevabı da zor. Ama yine de ben çok kısaca şunu söyleyey- im; dünyanın herhangi bir yerinde bir başarı, insanların vardığı bir merhale varsa, böyle bir şey tanımlanabiliyor- sa, bu normal olarak sadece bir yerde olmuş bir şeydir. Tarihte icatlar, siyasi yenilikler falan görmüyoruz; çok genel ortaklıklar dışında buluşlar falan çok merkezi olmuyor, bir yerde oluyor. Çünkü her şey bir takım koşullara bağlı. O koşullar olduğu için orada oluyor. Mesela tekerleği eski dünyada buluyorlar, yayılıyor. Zaten tekerlek yayılmaya müsait. Ama kimse tekerleği alıp Bering Boğazı'na gitmediği için, beyazlar gelinceye kadar Amerika'da tekerlek yok. Amerika'da tekerlek olmadığı için kilden bir şeyler yapan adamın çarkı da yok. Onlar da kilden bir şeyler yapıyorlar, ama sicim şeklindeki kil- leri yuvarlayıp birbiri üstüne yapıştırıyorlar. Onu güneşin altına koyuyorlar, kurutuyorlar. Olduğu kadar bir çömlek oluyor. Onun gibi, sivil toplum icadını da rastlantılar sonucu Batı Avrupalılar yapmışlar. Onlar da sivil toplum falan yaptık- larının farkında değiller, kimsenin öyle bir amacı da yok. Bir hayat yaşanıyor. O hayat yaşanırken, o hay- atın yarattığı kurumlara epeyce bir zaman geçip de baktıklarında, "böyle bir şey var, onun adına sivil toplum diyelim" deyince oluyor bu. Bir yerde icat olur, ama ilelebet de o icat olunduğu yerde kalmak başka yerde olmamak diye bir şey yok. Te- kerleği getirdikleri zaman Amerika'da herkes de tekerleği kullandı. Bu şeyler "accessible", herkes girebilir içine. Aynı şekilde insan hakları da yine Batı tarihinden çıkmış bir şey. Madagaskar'da "insan hakları" demedi kimse, yahut Sri Lanka tarihinde "insan hakları" diye bir şey yoktu.Aslında hâlâ aynı argümanlar var. Sivil toplum gibi insan haklarına da: "Bu Batı'nın bir şeyidir, bize gelmez. Hatta bu Batı'nın hege- monyasıdır, insan hakları demek, ha bire bize liberalizmi dayatmaktır. Bu da emperyalizmdir." diyenler var. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 140 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- Bunu mesela Çin gibi hâlâ saklamayı uygun buldukları kadar, marksizm için de bunu söyleyenler var. Arap ve Müslüman toplumlarında da bunları söyleyenler var. Yahut Tayvan gibi Güney Kore gibi insanların canına okuyarak, suyunu çıkararak kapital- ist kalkınma yaratmak isteyenler, onlar da "insan hakları bize gitmez, kültü- rümüze aykırıdır" diyebiliyor. Yani epey çeşitli şeyleri barındıra- biliyor, insan hakları muhalefeti. Benim anlamakta zorluk çektiğim şey, makineli tüfeği, tankı, otomobili, yani Batı medeniyetinin yarattığı bazı şeyleri alıp kullanmakta hiçbir sıkıntı çekmeyen insanlar, insan haklarını nedense bir türlü kullanamıyorlar, olmuyor. Sivil toplumu Batı'daki sivil top- lum gibi yaratmak gibi bir ideal, her- halde olamaz. Bu absürd bir şey. Şimdi biz burada meclis kurduk karar verdik, haydi bundan sonra "Ispanya'daki gibi bir sivil toplumu- muz olsun" dedik. Böyle bir şey ola- maz. Sivil toplumun temsil ettiği şey, bir özerklik, tek bir iktidar sultasının kontrolünde olmayan çeşitli özerklik alanlarıysa, bunun iyi olacağına karar veriyorsak, hayatlarımızı da bunun gibi kurumların olabileceği bir şekilde düzenleme kararı verebiliriz. O zaman absürd olmaktan çıkar. Onun için bu sadece "Batı'ya özgüdür, onun için de başka yerlerde olmaz" görüşünde değilim, şahsen. "Başka yerlerde olmasının çok zorlukları vardır" diyorsanız evet, mutlaka vardır, kolay bir şey değildir. Her yerde insanların başka başka alışkan- lıkları var. Kolay değil oradan çık- maları. Ama mümkün olmayacak bir hedef falan gibi gelmiyor bana. IV. Kamusal Alan Şimdi bu özerklik dediğimiz nokta önemli. Bunu toparlayabileceğimiz bir şey bulunabilir. Bu, public dedi- ğimiz şey; kamu. Türkçe'de kamu deyince hemen devlet çağrışımı yapıyor. Ama ben hiç o anlamda kul- lanmıyorum. Böyle en basit şekille anlattığım zaman şunu kullanıyorum: Sivil toplumla politik toplumu birer halka olarak düşünsek; bu iki halkanın bir bölümü de iç içe geçmiş olsa. Bu sivil toplum alanının bazı kısımları, politik toplumun hiç girmediği yerlerdir. Politik toplumun sivil alanla kesişmediği bir bölge var. Ama burada bir alan var ki, bunlar iç içe geçiyor. Ama örneğin nikâh olayında beledi- yenin işin içine girmesi, o iç içe alanda yer alıyor. Yine eski tarihten gidelim; Yunan kenti. İstanbul da eski yapısıyla o yapı- ya girer. Yani eşit vatandaşların yaşa- dığı bir yer olarak planlanıyor, yapılıyor. Onun için de böyle public space (kamu alanları) antik kentlerde önemli bir şey; forumlar, agora denilen, çarşının olduğu yer. Bu özgür vatandaşların olduğu, "son durum şu, şunu şöyle mi yapalım, böyle mi yapalım?" diye meseleleri konuştuğu, yani henüz resmi karar aşamasına 141 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivli toplum Politik toplum Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- gelmeden görüş teati ettiği, görüşler- den haberdar olduğu, bilgi aldığı yer- ler. Onun için de ızgara planına göre yapılırlar; sokaklar birbirini dik açılarla keser, forumlarda genişler. Bunlar bir bakıma saydam kentlerdir. O sokaklarda ideal bir noktada durup bakıldığında, mümkün olduğu kadar ilerisini görebilmektir. Yani kamu saydam olmalı. Kamu, sen onu göre- bildiğin kadar var. Halbuki bizim Ortadoğu, Islam yasasında kamu değil "uzlet" kavramı vardır. Yani salyan- goz modelidir bizimkisi; kıvrılıp en dibe gireceksin. Ayakkabımızı çıkarıp, içeri girmemiz de semboliktir o bakımdan. Sokaktan çıkıp, evin dışında bırakırız. Ev zaten mahallede, mahalle sırtını dönmüş kente. Zaten dar sokaklardan hiçbir şey öyle uzun uzun görünmez, devamlı dirsekler, şunlar bunlar. Evin haremine, haremde havuz başına, en dip köşe- sine kadar çekilmek üzere bir ideal… Neyse, Venedik'te ve bunun gibi şehirlerde de, ortaçağa devam eden belli başlı şeylerde bu public, ortak karar ne olacak? Herkesin hazır bulunduğu meclisler mümkün olmak- tan çıkıyor gittikçe. Demokrasi de temsili bir mahiyet kazanıyor. Evet, o alan devamlı toplumdan topluma değişse de, ikisinin iç içe girdiği bir yer kalıyor. Orada hem özel bir vatan- daşsın, buradan geliyorsun, hem de devlet işiyle ilgili bir söz hakkın oluy- or falan. Bunun bulunması, sivil toplum kurumu dediğim herhangi bir örgütün, herhangi bir varlığın ayağını basabileceği yer. Böyle somut bir yer değil, epey soyut, vicdani bir yer. Yani, toplumun vicdanında olan bir yer. Önce orada olması lazım ki, sonra da kurumsal olarak toplumda bulunsun, densin. Mesela Türkiye'de bir örgüt özelliği falan gibi kavramlar yok. Tam tersine, 80'lerde "örgüttenmiş" dendi- ğinde, kişi kanlı katil falan diye anlaşılıyordu. Ama, örgüt Dişçiler Derneği olabilir, Pul Koleksiyoncuları olabilir, herhangi bir şey. Nitekim Tango Sevenler Derneği falan kap- atıldı. Tango sevenler olduğundan değil de, bütün dernekler bir sıkı yönetim bildirisiyle bir anda kap- atıldığı için. Çünkü, toplumun vic- danında "bunlar yapılmaz, bunlara dokunulamaz," yok. Yani tesadüfen kurulabilir, ama zart dersin, kapanır; kimsenin de ruhu duymaz. Işte "kamu" o. Bütün bunları başka türlü bir yere getiren yer. Bu konuda benim klasik, kişisel bir anım var, onu anlatayım: 18 yaşın- da filan öğrenci mübadelesi pro- gramıyla Amerika'ya gittim. Orada da liseye devam ediyorum. Akşam vakti arkadaşım olan evin erkek çocuğu ve başka arkadaşlar, bir kasabadan diğerine gidiyoruz. Basket maçı gibi bir şeyden dönüyoruz. Yolda durduk, dondurmalar aldık. Ama böyle karton kutular içinde, bol miktarda… Onları yiyerek yola devam ettik. Sonra benim dondurma bitti, camı açtım attım kutuyu dışarıya. Herkes sanki maymunmuşum gibi dönüp baktı. "N'apıyorsun?" dediler bana. "Attım" dedim. Çünkü benim Türk vatandaşı olarak sorumluluğum, bizim mekânı temiz tutmak. Bizim mekân da sınırlı; otomobilin içi. Karton kutuyu atacak- sın dışarı. Ama dışarıda da orman var. Insanlar da orman kirlendi diye sinir- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 142 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- lendiler. O zamana kadar ormandan sorumlu olabileceğim hiç aklıma gelmemişti. O ormanın bana ait bir şey olabileceği…, Ormanı kirletmesin- ler diye ben gözeteceğim. Işte kamu, o orman. Özel vatandaş da kendini ondan sorumlu hissediyor. Bizde yaygındır; evini temizlersin gayet temiz insanlarızdır- faraşı pencere- den dökersin. Çünkü orası sokak. Aslında sadece "benim değil"den ibaret değil; yani, biraz da düşman, o sokak. Orada öbür otorite var. Bekçi var, polis var. Biraz da korkulacak, sevilmeyecek bir şey. Dolayısıyla, dünyanın Batı olmayan kesimlerinde Batı gibi sivil toplum oluşmadı dediğimizde, böyle bir kamu alanı oluşmadı diyoruz. Bunun da en güzel örneğini Sovyetler Birliği'nin çökmesi hikâyesinde gördük. Başta dedim ya, sivil toplum devletin karışmadığı alandır; ama bu çok kaba bir tanımlama ve açıkla- madır, yeterli değildir. Şimdi o yeterli olmama faslına girelim. Devletin ağır bastığı, otorite olduğu, belki lüzumun- dan fazla işe karıştığı toplumlarda deminki tanım gibi düşündüğünüzde diyoruz ki, Allah şu devlete haddini bir bildirse, devlet şuradan çekilip gitse, her şey normale dönse. Sivil toplum da ortaya çıksa. Ama çıkmıyor. Sadece devletin fazlalığı meselesi değil. Bütün o toplumda, o yapı içinde kurulmuş ilişkilerin niteliği önemli. Bu da hep aklıma şunu getirir; hani heykellerin açılış törenleri olur. Nutuklar falan atılır. O brandanın altında duruyordur heykel. Ipi çek- ersin, branda düşer altından da aslan gibi heykel çıkar. Işte bu aklıma Charlie Chaplin'i getiriyor, "Şehir Işıkları" filmiydi doğru hatırlıyorsam. Filmin en başında bir heykel açılacak- tır. Belediye başkanı,vali, bando, vs… Herkes nutuklarını atar; çekerler ipi. Bu bir şevkat heykelidir. Charlie Chaplin de evsiz bir serseri… Zavallı girmiş, şefkat heykelinin kollarına yatmış uyuyor. Branda inince, bütün o valiler maliler kovalar bunu, şefkat heykelinin üzerinden. Sovyetler Birliği'nde de buna ben- zer bir şey oldu; branda çekildi, devlet gitti. Brandanın altından şefkat heyke- li falan değil, aslan gibi mafya çıktı. Bütün bu ilişkiler, o tür devlet, o tür özel hayat, bunu olmayan kamu üretiyormuş. Bu herhalde toplumların hepsi için gerekli bir şey. Elitlerin, yöneticilerin, kurumların vs. toplum- la, tek tek bireylerle veya sınıfların üyesi olarak bireylerle iç içe geçtiği bir yer olması lazım. Başka türlü bir toplum olamıyor. Bunların ikisini bir- birinden koparıp, bu şekilde yaşayamıyor. Ama bu iki halka nasıl birbirine geçiyor? Nasıl üst üste geliyor ve dolayısıyla orada ne işler dönüyor? Nasıl bir hayat kuruluyor? Diyelim ki Sovyetler Birliği'nde en önemli ihtiyaç maddelerinden biri blue jean idi; çünkü üretmiyorlar. Üretseler zaten daha beter, üret- memeleri daha iyi. Dolayısıyla herkes dışarıdan blue jean alacak. Ben bir yerlerden bir para buldum; birik- tirdim, bilmem ne yaptım. Onun da yarı mafyöz yöntemleri var. Beş blue jean alacak param var. Gittim, alım ve geldim. Hakikaten de bunları orada iyi paraya okutacağım. O parayla belki gidip 15 blue jean daha getirebilirim. 143 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- Ama bu işleri yapmam için gümrük memuruyla anlaşmam lazım. Başka türlü, son derece ciddi. Blue jean çete- si kurduk. Tabii iş büyüdükçe öteki gümrük memuru bu gümrük memu- runa, "n'oluyor, o nereye gitti, çan- tasını göstermedi" dedi. O da, "canım işte al sen de şunu" dedi. Yani yasakçı, otoriter, bürokratik vs. toplumlarda bu tür ilişiler gelişmeye başlıyor. Insanlar da mümkün mertebe evler- ine çekiliyorlar, orada rahat ediyor- lar. Yani arkadaşınla kahvede konuş- mak istemiyorsun, mesela. Belki yanındaki kişi dinleyecek. Bunlar biraz abartı olabilir, ama insanların abartmakta haklı oldukları noktalar var. Sovyetler'e gittiğimde, biraz muhalif bir tercümanım vardı. Lokantada konuşurken, "aman bura- da konuşmayalım, belki bir alıcı vardır" diyordu. Yani public space'de alıcı olabilir. Korkunç bir şey! O zaman bunun public'i mi kaldı? Arkadaşını alıyorsun, evine gidiyor- sun. Evin en güvenilir odasında konuşabiliyorsun. Birçok Doğu Avrupa ilişkilerinde şunu gördüm; insan ilişkileri çok yakın arkadaş ilişkilerine indirgenmiş. Herkesin güvendiği küçük insan grupları var; onun dışında mesafeli, kuş- kucu yapılar. Buralarda bambaşka ilişkiler kuruluyor, evinden çıkıp public space denilen yere geldiğin zaman, hep devletle başka türlü ilişkilere gire- ceksin. Dolayısıyla o perde inince altından bambaşka bir şey çıkıyor. Aslında Türkiye için de çok başka değil durum, anlaşılmaz falan değil. Son sovyetik toplum herhalde biziz. Türkiye'nin olağanüstü başarısı, bürokrasisiyle, devletçiliğiyle, sosyal- ist olmadan sovyetik bir toplum kur- mayı başarmış olması. Onun için her sokakta değnekçi var, her yerde bilmem ne var. Meselelerin public çözüm imkânı olmadığı için, bir aracı kurum gerekiyor. En basitinden, ara- banı bir yere bırakacaksın, bunu senin için halledecek birisi var. O birisi başka birisine bağlı. O da başka birisine bağlı. Bu bakımdan oldukça pluralist (çoğulcu) bir toplum olduğunu söyleyebiliriz. Tek bir çete yok, tekelci değil. Bol miktarda var. Herkes boyuna göre, çalışma alanına göre. Ama her yerde işler böyle. O ihale zarfları, şunlar, bunlar, bu işler ancak mafyayla çözülebiliyor. Bu da anlaşılır bir şey. Çünkü mafya, ortaya çıkış anı itiba- riyle, modernizme geçen -ki bu genelde kapitalizm biçi- minde olur- pre-modern (modern öncesi) bir toplumda, otoriteye karşı pre-kapitalist bir direniş mekaniz- masıdır. Ama o sonra o büyük çapta bir suç örgütü olmaya doğru gider. Mafyöz ilişkiler, özellikle otoriter toplumlarda mo-dernizasyon sürecinde en kolay karşı- mıza çıka- cak biçimdir. V. Sivil Toplum Örgütleri Dünya tarihinin yakın aşamaların- da, sivil toplum kavramının tekrardan böyle çok kullanılır hale gelmesi, dünyada önemli dönüşüm süreçlerine denk düşüyor. Modernizm, post-mod- ernizm vb. bir sürü bir şey tartı- şılıy- or bu günlerde. Bu dönüşüm sürecinin önemli olaylarından biri de, muhtemelen temsili demokrasi dedi- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 144 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- ğimiz burjuva toplumlarının ortaya çıkmasıyla gelişen yönetim, katılım, vs.'nin artık dünyada yavaş yavaş yetersizleşmeye başlaması. Mesela Batıtoplumlarında seçimlere katılan kişi sayısı gittikçe düşüyor; siyasete ilgi azalıyor, partilere olan ilgi, saygı azalıyor. Tabii bizde çok yaygın. Biraz da askercilik şişirmesiyle "siyasetçiler yoz" edebiyatı, bizde çok yapılıyor. Ama bu, bütün dünyada görülüyor biraz. Yani eski siyasi parti yapısı, insanların bağlılığını pek çekemez oluyor. Hatta sivil toplum örgütleri siyasi partilerin yerini alacak mı diye tartışmalar da oluyordu. Sanırım hâlâ da yapılıyor. Bana pek öyle gelmiyor. Yani sivil toplum örgütleri siyasi par- tilerin yerini alacak bir şey değil. Ama ikisinin bir arada bulunmasının yol- larını bulmak düşünülebilir. Bu arada sivil toplum denilen nesnenin de anlamı, tanımı, içeriği biraz değişm- eye başlıyor. Daha önceden, genel tanıma uyan herhangi bir örgütlen- me, sivil toplum örgütü kapsamına girebilirdi. Bugün Türkiye'de, kap- samı geniş tutarak sivil toplum örgüt- leri nelerdir diye bakarsak, herhalde en yaygın olanlarının, bilmem nereyi güzelleştirme derneği gibi isimler taşıyanlar olduğunu görürüz. Genelde kumar oynamaya falan yarar o der- nekler. Ikincisi de muhtemelen cami yaptırma dernekleridir. Sahiden sivil midir, nedir belli değil. Şimdi artık yeni eğilim, yavaş yavaş bu gibi şeyleri, yani kanarya sevenleri, saka sevenleri çok fazla sivil toplum örgütü saymamak yönünde. Bir toplumun kendisinin çeşitliliğinin olması, bu tür şeylere bağlı. Ama bugün sivil toplum örgütü lafını daha siyasi bir terminoloji içinde kullanıyoruz ve bu ismi kullan- abilmek için galiba bunlardan fazla bazı şeyler bekliyoruz. O da belirli ilkelere ve değerlere karşı o örgütün benimsediği tavırdır. Barıştan yana olmak gibi birçok şeyler sayılabilir. Bunları da kaale alarak, bunlar doğrultusunda uğraş gösteren derneklere, örgütlere sivil toplum kuruluşu, örgütü, NGO gibi isimler verebiliriz. Peki bir yandan da faşist bir sivil toplum örgütü olur mu, mesela? Tanım gereği olamaz. Yani faşist bir ideolojiyle davranan bir örgütü bir sivil örgüt olarak kabul etmek zor. Ama faşizmin içinde oluşacağı bir sivil ortam olabilir. Ben hep Klu Klux Klan'ı örnek gösteririm. Buna her- halde bir sivil toplum örgütü diyemey- iz. Zaten de üniformalılar! Ama "Klu Klux Klan gibi bir örgüt, sivil gelenek- leri olan bir toplumda doğan bir faşist örgüttür" diyebiliriz. Çünkü iç savaş olmuş, bilmem ne olmuş, kanunlar değişmiş; kişiler temel felsefeleri bakımından bunları kabul etmiyorlar. Devletin getirdiği kuralı kabul etmiyorlar ve onların istediği çözüm başka bir çözüm. O çözümü sağlamak üzere bir araya geliyorlar, örgütleniy- orlar ve zencileri öldürerek dünyadaki görevlerini yerine getiriyorlar. Bu kişilere sivil demek mümkün değil, ama bütün bu olayın cereyan etme biçimi, sivil bir kültürün olduğu genel bir bütün. Yani ille "sivil toplum iyidir" diye bir şey diyemeyiz. Mesela Mussolini'nin faşistleriyle iktidara geliş biçimi, aşağıdan yukarıya bir 145 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- geliştir. Mussolini darbeyle falan gelmedi. Hitler de aynı şekilde… Son anda bir yarım darbe falan var, ama ciddi şekilde aşağıdan yukarıya bir hareket yarattı. Sivil toplumu bilen, sivil gelenekleri olan bir toplumda ortaya çıkan bir faşist hareket, demek ki aşağıdan yukarıya örgütlenişle mümkün. Yine Gramsci'yi doğrulayan bir şey; bu toplumlarda bu şeyler böyle yapılıyor ancak. Ama Ispanya'ya bakıy- orsunuz mesela; ora- da da çok bölün- müş bir toplum, iç savaş falan var, ama Franco'nunki öyle aşağıdan yukarıya bir faşizm hareketi değildir. Yine klasik bir ordu hareketidir ve toplumda Mussolini ve Hitler gibi kök salmayan bir faşizmdir. Çün- kü Ispanya'da o tür toplumu belirle- yen ve yönlendiren bir sivil toplum başlangıcı, geçmiş ve öyle bir gelenek yok. Birtakım değerlere ve ilkelere bağlı olan, ister istemez politize olmalı. Mesela sokak çocuklarını koruma derneği gibi örgütler var. Sokak çocukları meselesi de doğrudan politik bir hareket değil. Ama sokak çocuklarının olması bir aksaklık. Dolayısıyla başta sadece bu amaçla bir araya gelen insanlar, sokakta bir çocuğa bakmış, acımış ve aman şunla- ra yardımcı olalım demişler. Yardım- cı olmaya başladıkları anda polisle ve başka vakalarla karşıla- maya başlayacaklar. O zaman "bun- larla yapacağım bir şey yok; o halde çeker giderim" diyorlar; ya da yine derneğe devam ediyorlar ama onlara bulaşmıyorsa… O zaman ben buna bir sivil toplum veya bir sivil girişim diyemem. Girişilen birçok iş ya da uğruna birçok şey yapmak istediğin amaç, seni belki başlangıçta bilmediğin, görmediğin, haberdar olmadığın şeylerle karşılaş- tıracaktır. Onların gereğini yapayım diyorsan, o zaman politize olacaksın. Politize olduğun zaman da o değerler, ilkeler doğrultusunda bir şeyler yapmaya çalışacaksın. Herhalde NGO, vb. dediğimizde, bunları kastediyor olacağız. Kanarya sevenler de iyi. Kanarya sevmenin bile bir örgütlenme vesilesi olması iyi, ama kanarya sevenler derneğinin bir sivil toplum örgütü, bir NGO oldu- ğunu söylemek zorunda değiliz. Sivil toplum örgütleri mutlaka 'iyi' mi? Bir sürü aksaklığını, sevimsiz ya- nını görüyorum. Hatta, bunların bir çoğunda ciddi sorunlar olduğunu söyleyebiliriz. Bir kere bu sivil toplum örgütlenmeleri orta sınıf insanları il- gilendiren ve çeken şeyler. Yani beğen- mediğimiz partiler, sınıflar arasında çok daha fazla bir iletişim, bir alışveriş kurabiliyordu. Bugün gördüğüm NGO'ların çoğu, sanki yok- sul kesimler yokmuş gibi davranarak çalışıyorlar. Deprem gibi olayların gerektirdiği faaliyetlerde söz konusu olabiliyor ama, çoğu zaman sivil toplumu kuranlar, o örgüte katılanlar, hemen hemen tamamen orta sınıftan oluyor. Yurtdışında sivil toplumu ilgilendiren bir sürü toplantıya gidiyo- rum. Sivil toplumun da, bir zaman- ların proleter hareketi gibi ulus- lararası olması lazım. Kendi ulusal sınırlarıyla kısıtlı bir sivil toplumcu- luk, fazla bir yere götürmez. Alman toplumu Almanca konuşuyor, Hint toplumu Hintçe denen dili konuşuyor, B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 146 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- sivil toplum grameri bozuk bir Ingilizce konuşuyor. Çünkü ancak Ingilizce lingua franca'sı, bu ortak dil üzerinden iletişim sağlıyor, ama herkes de Ingilizce bilmiyor. Kim onlar? Yine bizi orta sınıfa getiriyor. Issue-based dediğimiz mesele; birçok sivil örgütlenme, bir sorun odaklı olarak ortaya çıkabiliyor. Ve sorun üzerinde uzlaşmaya varan (consen- sus) çok çeşitli farklı insanlar o örgütte varolabiliyor. Bu bir avantaj gibi gözükebilir. Yani, ideolojik bir homojenlik gerektirmeden insanların bir sorun üzerinde birleşerek bir şeyler yapmaya çalışmaları. Çevreci- lik de bunun çok görüldüğü alanlar- dan biri. Yeşili seven gelsin diyorsun. Yeşili faşist de sevebiliyor ve falanca ormanı kurtarmak gibi spesifik bir mesele olduğunda bunları bir araya getirebiliyorsun. Bu belki fena bir şey değil. Ama bir yandan da fazla geçici, uçucu, sadece o sorunla sınırlı, sanki insanları bir araya getirme potan- siyeli taşımıyor. Bunun gibi pek çok şey yapılabiliyor. Bunları sayarken, bu örgütler bir işe yaramaz demek istemiyorum. Hayatta ne yaparsan, onun bir öyle tarafı vardır, bir böyle… Baştan sona olumlu, baştan sona olumsuz hiçbir şey yoktur. Bu deveyi güdeceksek, bunun da böyle sorunları var. Çekirdekten de komünist parti kuracaksak, o zaman da başka türlü sorunlar oluyordu. Bunları da göz ardı etmemek lazım, ben hep bundan korkarım. Içinde bulunduğumuz anın moda laflarının büyüsüne kapılıp, buna bir de arkasından bakmadan, o alâmete binip gitmek çok hayırlı bir şey değildir. Yani, her zaman "tamam, ben bunu yapıyorum ama, tam da ne yapıyorum; neyi bozuyorum ya da yanlış yapıyorum"u da bir yandan araştırmak lazım herhalde. Sonuç olarak bu sivil toplumla varmak iste- diğimiz yer, bütün bu toplumsal özerkliklerin olduğu, toplumsal özerk- liklerin arasına da varoluş tarzlarının belirlendiği toplum biçimine varmak varsa, bu zaten başlı başına uğrunda mücadele etmeye değer bir hedeftir gibi geliyor. VI. Güçlü Merkezi Otorite, Zayıf Sivil Toplum Yine Türkiye üzerinden baktığı- mızda merkezileşmek, güçlenmekle eş anlamlı sayılır. Ne kadar çok şeyi kontrol altına alırsak, o kadar güçlü oluyoruz. 70'lerdeki eylemlerimizde aslında bu sivilleşmeyi büyük ölçüde orasından, burasından budadık. Falan siyasi örgütsen, grupsan, kaç sendika -ya, kaç meslek odasına sözün geçiy- or? Buydu güçlü olmanın ölçütü. Ama o zaman 15 kişi gidiyorsun, oraya çörekleniyorsun. Yavaş yavaş başka giden gelen kalmıyor, 15 kişi orada kendi kendine oturup kalıyorsun. Kağıt üstünde şu kadar oda, bu kadar sendika olabilir, ama esas olarak hayat sağlayacak kişileri oradan uzak- laştırmışsın. Sivilliği kalmamış yapı duruyor orada. Çünkü aslında bütün dün-yada, bu uzun zamandır devam eden süreç olduğu halde, özellikle dünya-nın şu son halinde galiba her şeyi desantralize etmemiz gereken bir yapılanmaya doğru gidiyoruz. Bu bel- ki her şeyden çok bilgisayarın ortaya çıkmasıyla ilgili bir durum. 147 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- "Sovyetler Birliği'ne ne oldu?" dey- ince, ona verilecek cevap, bu merkeziyetçilik-ademi merkeziyetçi- lik meselesine de ışık tutan bir şey. Yakın zamana kadar Sovyetler Amerika'yla pekala rekabet ettiler. Uzaya ilk Sputnikleri yolladılar. O rek- abet alanlarında Amerika'nın geri- sinde kalmadılar. Silahlanmada, nük- leer silah üretmede geri kalmadılar. Sanayileşmede çok gerilerden başladı- lar, tabii çok kaliteli şeyler üretemediler, ama bayağı da bir reka- bet ettiler. Ama o merkeziyetçi sis- tem, bilgisayarla başa çıkamaz hale geldi. Onlar görünmez mekanizmalar- la birbirlerine bağlı ve herhangi bir merke- ziyetçi örgütlenme, bu yapılanma karşısında son derece han- tal ve battal kalıyor, kıpırdayamaz hale dönüyor. Buzul çağında dinozor fam- ilyasının yeni koşullara ayak uydura- maması gibi. Brontozoros diye bir şey var, boyu 40 metreyi buluyor. Şimdi sinirlerin haber gönderme süratini düşü- nün: Birisi gelip kuyruğunu ısırdığında ya da kopardığında, bu mesajı epey bir zaman sonra alabiliy- or, ohantallığından ötürü. Alıncaya kadar da iş işten geçiyor. Aslında bu merkeziyet- çilik tarih boyunca insana güçlülük gibi gözükmüştü. Bizim yaşadığımız toprakları bir düşünün. Osmanlı Imparatorluğu 600 sene. Ama bizden önce, Roma'yı falan aldığında, burada 2000 yıldır o koşullara göre ciddi merkeziyetçi bir yönetim ve bir imparatorluk var. Bu ne demek? Bu bir sürü iyi şey demek olabilir. Yani herhalde 1560 tarihinde Hollanda'da bir adam durup, bizim bulunduğumuz tarafa baktığında çok gıpta ediyordu. "Vay anasını adamlara bak" diyordu. Kervan yolları var, zap- tiye var, asayiş var, koskoca ordu var, ne arasan var. "Bir de bizim şu halim- ize bak" diyorlardı. Amsterdam kenti Roterdam'la kavgalı, öbürü bilmem ne… Avrupa'da birlik beraberlik yok, siyasi birlik yok. Rüyası var sadece. Roma yıkılmış; herkes "ah Roma olsa" diyor. Ta Fransız Ihtilali'ne kadar "Roma'yı tekrar kurabilir miyiz?" hayaliyle gidiyorlar. Charlemagne 1800'de bir devlet kuruyor, adını da Kutsal Roma Imparatorluğu diyor. Bir başkası da "ne kutsaldı, ne Roma'ydı, ne de imparatorluktu" demişti. Haki- katen düşünsenize, merkezi Aachen'de olan bir Roma Imparatorluğu. Sonuç olarak insanlar hep bunu özlüyorlar. Ama Avrupa, bütün bu sivil toplum falan dediğimiz şeylerden geçerek, parçalanmışlıktan ve güçsü- zlükten güç üretti. Yani o çoğul yapı, Avrupa'nın merkezsizliğinin temelin- de yatan, o zamanda anarşik denile- bilecek bir hal. Keşiflerin başlaması gibi bir şeyi alalım. Adamlar gemilere biniyorlar, gidiyorlar. O zamana kadar Akdeniz'de günlerce seyrediy- orlar. Kıyı boyu gidiyorsun, akşam bir limandasın. Akdeniz'in fırtınası mırtı- nası ne kadarsa. Ama okyanusa erken çıkıyorsun. O geminin tahtaları bir- birini daha iyi tutacak, yoksa fırtınada gider. Demek ki vidaydı, somundu, hepsinin çok iyi olması lazım. Yelke- nin rüzgârda yırtılmaması lazım. Halatının bilmem nerede kopmaması lazım. Madeni aksamı şöyle mi olacak, bilmem nesi böyle mi olacak? Bunu birbirinden habersiz binlerce usta B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 148 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- yapıyor. Her biri bir şey ekliyor. Bir yığın isimsiz kahraman. Birisi "onun somunları daha iyiymiş" diyor, onu buluyorsun, gidiyorsun ve ondan alıy- orsun. Ve bu arada Galileo bir şey söylüyor, başı belaya giriyor kiliseyle. Amsterdam'dan haber gönderiyorlar: "Oradan memnun değilse, gelsin bizde çalışsın, biz onu şey yaparız." Niye, çünkü Galileo dürbün yapıyor. En kaliteli dürbünü yapıyor. O dür- bün sende yoksa ne olacak? 500 metreyi gösteren bir dürbünle Amerika'ya yola çıktın, belki su olan adayı göremedin, ıskaladın gitti. Dolayısıyla susuzluktan öldün bir hafta sonra. Öbür dürbün olsaydı, o zaman onu görecektin ve kurtaracak- tın. Öyle bir düzen içinde devamlı daha iyisi ve aynı zamanda da bir düşünce özgürlüğü ortamı. Osmanlı'yı düşünün; adam Istanbul'da rasathane yapmış, yıkmışlar. Rasathaneyi kalkıp Iskenderiye'ye yaparsa yaşayabilecek mi? Hayır. Merkezi imparatorluğun üç gün sonra haberi olacak. Bu sefer sadece rasathaneyi yıkmayacaklar, insanın da derisini yüzecekler. Bu iş öyle bitecek. Yani bu her şeye kadir büyük imparatorluk- lar, büyük yapılar, sonunda uysal, rehavete alışık, kafa tutmayan, çok enerjik olmayan insan tipleri üretir- ler. O zaman da merkezi otoriteye karşı, yine o klasik devlet-sivil toplum ilişkisinde o ilişkiyi değiştirecek insan bulmak ve dolayısıyla bir hareket bulmak da son derece zor- laşır. Bütün bunlar zaten geçmişten beri büyük ölçüde böyle, ama önümüzdeki dönemde fordist üretim kayışla- rının ortadan kalkması ve bunlara bağlı pek çok şey, hayatın farklı alanlarından gelip bir noktada birbiriyle kesişen bir sürü gelişim içinde, artık merkezi yapılarla değil, çok daha desantralize. Onun için de esnek. Mesela şöyle bir odaya otomo- bil boyunda şeyler koyacağız, sekiz- imiz, onumuz onlara binip dolaşmaya mı çalışacağız, yoksa mesela bu san- dalye boyunda daha minik şeyler yapıp, onlarla çok daha hızlı ve bir- birine çarpmadan mı dolaşacağız? Galiba bütün dünyada böyle bir eşik- teyiz. Ekonomide büyük ölçüde böyle, siyasette böyle; tabii geri kalan ideolo- jide vs.de de oraya doğru bir şey ola- cak. O zaman sivil toplum denilen yapılar, bu dünyanın modeline, o büyük, battal, merkeziyetçi yapılardan yatkın görünüyor. Evet diyeceklerim bu kadar. 149 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Sivil Toplum Nedir? Sivil Toplum ve Demokrasi --- Page Break --- 150 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 --- Page Break --- Giriş Barş anlaşmalarının çoğu başarısız olur. Daha çarpıcı değilse bile daha açık bir şekilde söylemek gerekirse, II. Dünya Savaşı'ndan beri, hasım taraflar arasında yapılan yüzlerce anlaşma, ateşkes ve bildirgeden çok azı kalıcı çözümler yarat- mştır.1 Bununla birlikte, dikkate değer bazı başarılar elde edilmiştir: Italya'nın Güney Tirol bölgesinde, bir otonomi paketiyle1960' lardaşiddetintırmanması tümüyleengellendi; Guatemala, 1 Etnik veya iç çatşmalar nedeniyle yapılan bütün barş anlaşmalarının "sayılmasına" hiçbir zaman çalşılmamştır. Ben, kendi çalşmamda, 300'ü aşkın belge topladım ama bu sayı kesinlikle anlaşmaların tamamına ulaştığım anlamına gelmez. Daha da ötesi, neyin barş anlaşması olduğu konusunda da sorun var: ateşkesler "ilk önce ateş eden taraf olmama" dşında pek bir şey ifade etmez ve bunun ötesinde bir gücü yoktur. daha yakın bir geçmişte, geniş çaplı bir vahşetin hüküm sürdüğü dehşet dönemini sonlandırmayı başardı. Öte yandan, Filistinliler ile Israil arasında- ki çatşmalar ya da Filipinler'deki Müslüman azınlığın dahil olduğu çatş- malar, sayı- sız anlaşma yapılmasına rağmen onyıllardır sürmektedir. Ne var ki, Uluslararası Gelişme ve Çatşma Yönetimi Merkezi'nin en son raporun- da da belirtildiği gibi, çatşmaların önlen- mesi konusunda, dünya ölçeğinde, somut, gözlemlenebilir ve pozitif bir eğil- im var gibi görünmektedir. Son on yılda, çatşmaların sayısı ve şiddeti büyük oran- da azalmştır; bu, çoğunlukla azınlıklara daha kapsamlı bir özerklik ve yetki pay- laşımı sağlayan anlaşmaların sonucunda gerçekleşmiştir. Bu makalenin amacı, çeşitli barş anlaşmalarının içeriğini göz önünde The Global Review of Ethnopolitics Vo.1, No.3, Mart 2002, s. 53-59 Çatıþmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersler: Barış Anlaþmalarının İçeriðine İlişkin Karşılaştırmalı Bir İnceleme Doç. Dr. Fernand de Varennes, Murdoch Üniversitesi, Avustralya İngilizceden çeviren: Zeri İnanç B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 151 --- Page Break --- bulundurarak bu eğilimi incelemek ve barş süreçlerinde ne tür anayasal düzenlemeler yapılabileceğine ilişkin öneriler sunmaktır. Burada, barş süreçlerinin nasıl işlediğinden çok, bu süreçlerin "özü" üzerinde duran ve muhtemelen bu konudaki genel görüşe aykırı ama, neden bazı barş anlaşmalarının başarılı olduğu ve neden birçoğunun başarısız olduğuna ilişkin daha özgül fikirler sunabilen bir yaklaşım sergilenecektir. Ama bunun için, önce, çatşmala- rın ortaya çıkş nedenleri ve bu çatşmaları kontrol altına almanın neden çok zor ola- bildiği üzerinde durmak gerekir. Azınlıklar Neden Öldürür? Çatşmaların çoğu artık uluslararası nitelikte çatşmalar değildir. Son yirmi yılda dünyanın başına bela olan silahlı çatşmaların, devletlerarası çatşmalar değil, devlet içindeki çatşmalar olduğu açıktır. Çok sayıda çatşmada, merkezi yönetimi yıkmaya çalşan devrimci gruplar vardır; öte yandan çatş- maların çoğu, bağımsız olmak ya da en azından belli ölçüde bir otonomi elde etmek için mücadele eden bir azınlık grubu- nun varlığı anlamında, etnik- milliyetçi çatşmalardır. Birçok örnek- te görüldü- ğü gibi azınlıklar (Pakistan'daki Muhacir- ler; Makedonya'daki Arnavutlar)2, istihdam, 2 Bazı Arnavutların "Büyük Arnavutluk" hayaline sem- patiyle baktıklarına kuşku yoktur ama Arnavutların çoğunluğu -iki Arnavut siyasi partisi ve ayaklanan kes- imden gelen resmi açıklamalar dahil-, sürekli olarak, işe alımlarda ayrımcı muamele olarak tanımladıkları uygulamanın son bulmasını ve ulusal hükümet görevlileriyle ilişkilerinde Arnavutça konuşmayı talep etmektedirler. toprağın kullanımı, mülkiyet hakları ya da dilin kullanımı gibi alanlarda hükümetin aktif ayrımcılığına maruz kaldıkları bir ülkede, sadece haklarını elde etmek için mücadele ettiklerini düşünmektedirler. Bu noktada, birçok temel mese- lenin açıklığa kavuşturulması gerek- lidir: Çatşmalar, azınlıkların varlığı ile el ele giden bir durum değildir. Asya, Avrupa, Afrika ya da Amerika'da, azınlıkların varlığı ile çatşmalar arasında bir ilişki olup olmadığını araştıran herhangi bir sistematik incelemede, böyle bir ilişkinin olmadığı ortaya çıkar. Diğer bir dey- işle, çatşmaların doğal nedeni, bir devlette dinsel, dilsel ya da etnik bir azınlığın varlığı değil- dir. Her kıtada, binlerce farklı 'azınlık kombinasyon- ları' olmasına rağmen, gerçekte çok az çatşmanın olduğu görülmektedir. Açıkçası, bazı azınlık mensupları- nın devletten talep ettiklerini elde etmek için şiddete başvurması ve amaçlarına ulaşmak için gerekirse adam öldürmeyi istemesi için, çok özgün faktörlerin bir araya gelmesi gerekir. Katolikler Kuzey Irlanda'da, Basklar Ispanya'da, Korsikalılar Fransa'da, Çeçenler Rusya'da, Açenliler Endonezya'da, Arnavutlar Makedonya ya da Yugoslavya'da, Abazalar Gürcistan'da ve Kürtler Türkiye'de azınlık durumunda ola- bilirler ama bu, onların, içgüdüsel olarak komşularını öldür- mekten memnun oldukları anlamına gelmez. Dünyadaki azınlık grup- larının sayısına oranla bu tür çatşmaların gerçekte çok az oluşu dikkate alı- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 152 Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersler: --- Page Break --- narak, bir azınlık nüfusunun küçük bir kesiminin bile devlete karşı silaha başvurması için dahi, çoğu kez bir dizi özgün koşulun bir araya gelmesi gerekir. Dünyanın farklı farklı bölgelerinde ortaya çıkan çatşmaların çoğunun ortak özelliği, bu çatşmaların hemen her zaman, yaşadıkları devletin bir bölgesinde çoğunluk olan ya da en azından o bölgede nüfusun çok yük- sek bir oranını teşkil eden 'büyük azınlıklar'la ilgili olmasıdır. Bu azın- lıkların yaşadıkları bölgeler, genellik- le 'onların' geleneksel ya da tarihsel olarak yaşadıkları bölgelerdir. Bu azınlıklar, o ülkeye sonradan gelmiş değillerdir. Aslında, bir azınlığın bir ülkedeki kökleri ne kadar eskiye dayanıyorsa, o azınlık, yaşadığı topra- ğa, kültürüne, dinine ve diline saygı gösterilmesine o kadar hakkı olduğu- nu düşünür. Çok küçük azınlıklar ya da bir ül- keye yakın bir zamanda göç etmiş olanlar, siyasi taleplerine ulaşmak için, devletle ve çoğunluğu oluşturan grupla çatşmalarında, hemen hemen hiçbir zaman şiddete başvurmazlar. Belirli koşullar gerçekleştiği takdirde, çatşma potansiyeli taşıyanlar, ekseri- yetle, daha büyük ve tarihsel olarak daha yerleşik ve kendilerini yaşadıkları topraklarla özdeşleştiren azınlıklardır. Peki ama azınlıklar neden devlete karşı güç kullanma yoluna başvu- rurlar? Bu soruya verilecek cevap çok önemlidir, çünkü sadece sayısal olarak azınlık oldukları için değil, ayrı- ca, sürekli bir ordusu, geniş olanakları, her zaman emrine amade kay- naklarıyla çok daha donanımlı olan devlete karşı güç kullandıkları için, bu çoğumuza pek mantıklı gelmez. Sonraki bölümde anlatılacağı üzere, dünyanın farklı bölgelerinden çeşitli barş anlaşmalarının tahlili, bu anlaşmalarda temel talepler bakımın- dan birçok ortak ve değişmez nok- tanın olduğunu göstermektedir; bu talepler, gerilimlerin temel sebepleri ve başarılı olma ihtimali yüksek sis- tem ve yaklaşımların neler olabile- ceği konusunda fikir verir. Kalıcı bir çözüme ulaşmak için bu çok önem- lidir, çünkü bir çatşmanın temelinde yatan nedenler üzerinde durul- madıkça uzun vadeli bir çözüm bulu- namaz. Açık olmak gerekirse, azınlık taleplerinin sadece 'etnik-milliyetçi' talepler olduğu değerlendirmesi çok basit bir değerlendirmedir ve bunun, başarılı anayasal modeller oluşturu- lurken, özgül, kalıcı tedbirler bulma çabasında bir yararı yoktur. II. Dünya Savaşı'nın sona ermesi- nin ardından yapılan birkaç yüz barş anlaşmasını inceleyen bir kişi, tekrar tekrar dile getirilen taleplerin aynı nitelikte talepler olduğunu görür. Müzakere süreçlerinin ve düşmanlık- ların derhal son bulmasının ötesine geçen anlaşmaların hemen hepsinde, önem sırasıyla, aşağıdaki hususlar- dan bir veya daha fazlası yer alır: * bağımsızlık/otonomi/yetki paylaşımı * insan hakları güvenceleri * kaynakların/iş olanaklarının 'adil' paylaşımı. Elbette ki siyasal güç elde etmek için yapılan her mücadelede, sonun- da, yetki paylaşımına dair temel bazı düzenlemelere gidilmesinin çok doğal olduğu söylenebilir. Ama bu, 153 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersle --- Page Break --- azınlıkların otonomi ve yetki pay- laşımı konusundaki neredeyse değişmez taleplerinin, dolaylı olarak ne anlama geldiğini görmezden gelen bir bakştır. Bu, şu anlama gelir: azın- lık nüfusun bazı kesimleri arasında, devletin, onların çıkarlarını gerektiği gibi temsil etmediği inancı vardır ve söz konusu azınlık bu nedenle, devlet sınırları içinde -bağımsızlık hareket- leri açısından devlet dşında-, yetki devri ya da otonom bir siyasal yapı aracılığıyla "kendi işlerini" kendileri kontrol etmelidir. Diğer bir deyişle, devletin, onların çıkarlarına cevap olacağı konusundaki güven yitir- ilmiştir ve bu güven kaybı, azınlıkları çoğu zaman şiddete yöneltir. Bu tür çatşmaların kuluçka dönemi, devlet- lerin - demok-ratik devletler dahil-, büyük azınlıkların ihtiyaçlarına ve çıkarlarına uygun cevaplar veremediği ya da vermek istemediği dönem olarak nitelenebilir. Franko sonrası Ispanyasında da, II. Dünya Savaşı sonrası Kuzey Irlanda veya Güney Tirol örneğinde de, bağımsı- zlık sonrası Srilanka ve Sudan'da da, çatşmaların temel kaynağı, devletin aktif ve bariz ayrımcı uygulamaları ve hatta azınlıkların kültürlerinin ve dillerinin baskı altına alınması idi. Kapsayıcı Yönetişimin Başarılamaması Çoğu ülkedeki hükümetler, etnik bakımdan nadiren nötrdürler. Devlet- ler, yapılanmaları dahilindeki yetki paylaşımı bakımından kaçınılmaz olarak toplumun dominant gruplarını yansıtırlar. Fransa, etnik bakımdan nötr bir devlet değildir; Fransız dili ve kültürü, Fransa'nın 'ulusal kim- liği'nin önemli bir parçasıdır ve aslında bu, Fransa nüfusunun tamamının değil, çoğunluğun kültürel özelliklerini yansıtır. Fransa, halen, azınlık haklarıyla ilgili taleplerini ortaya koymak için şiddete başvuran silahlı grupların (Korsikalılar ve çok seyrek de olsa radikal Bretonlular) görüldüğü bir yerdir. "Yurttaşlık" temelli milliyetçilik biçimlerinin görüldüğü ABD gibi ülkelerde bile, bütün azınlıklara, özel- likle ırksal ve dilsel azınlıklara, nötr muamele edilmiş ve edilmekte olduğu argümanını sürdürmek tarih- sel olarak mümkün değildir. Tam ter- sine, ABD'de, 19. yüzyıl boyunca, sadece kendi sınırları içindeki geleneksel azınlıkların dahil olduğu çok sayıda ve aşırı şiddetli etnik çatş- malar yaşandı. Bu silahlı ayaklan- malar, ancak, çeşitli Yerli Halklar neredeyse tamamen yok edildiğinde ya da artık egemen güce ve sayıca fazla olan “Avrupalı/ Amerikalılara” karşı herhangi bir direniş gösteremez konu- ma geldikleri zaman kendilerine küçük bir özerklik tanındığında sona erdi. Çatşmaların yaşandığı ülkelerin özelliklerinden biri, azınlıkların sis- tematik olarak temsil edilmemeleri ya da seçimlerde başarılı olama- malarıdır. Eğer, nötr veya etnik, din- sel ya da dilsel bakımdan tarafsız modern devlet kurgusu doğru olsaydı ve bütün vatandaşlar, bu tür kişisel özelliklerinden dolayı herhangi bir sorunla karşılaşmaksızın eşit B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 154 Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersler: --- Page Break --- muamele görü-yor olsalardı, bu duru- mun çok ağır sonuçları olmayabilirdi. Oysa bu doğru değildir: bütün devletler, bazı durumlarda kültürel, dilsel ve dinsel tercihlerini de ortaya koyarak, daha çok çoğunluğun çıkar- larını yansıtırlar ve onların çıkar- larını korurlar. Bu nedenle, azınlık mensubu kişiler çifte bir çıkmazla karşı karşıya kalırlar: bir yandan, birçok alanda çoğunluktan farklı ola- bilecek ilgi alanları ve çıkarları vardır, öte yandan, azınlık mensubu kişiler seçim süreçlerinde başarılı olamazlar ve siyasal alanda temsil edilmezler. Azınlıklar bu nedenle, demokratik olsun ya da olmasın, siyasal sistem- lerin hepsinde değilse bile çoğunda, sayılarının azlığı ve etki etme güç- lerinin zayıflığı nedeniyle orantısız bir mağduriyet yaşarlar. Birçok olayda gerilimlerin köke- ninde, yetkinin ve kaynakların ayrımcı paylaşımı ve diğer azınlık haklarının ihlali vardır ve bu tür bir gerilim, şid- det içeren çatşmaları teşvik ede- bilmektedir. Barş anlaşmalarında, yetki paylaşımına ilişkin düzenleme- lerin üzerinde önemle durulması, azın- lıkların, sayıca az olmaları ve seçim- lerde başarı elde edememeleri nedeniyle hükümetin politikalarını değiştiremiyor olmanın yarattığı ger- ginlikle şiddete başvurduklarına işaret etmektedir. Genellikle, söz sahibi ola- madıklarını hatta, ciddi en ufak bir etk- ileri olamayacağını düşündükleri bir yasal ve siyasal düzlemde haklarını savunmaya karşı çıkarlar. Bir etnik çatşmanın çözüme kavuşturulmasının bir parçası olarak otonomi ve yetki paylaşımı, bu azın- lıkların “ulusal” hükümete artık güvenmiyor olduklarına işaret eder. Hükümete güvenmezler çünkü hükü- mette etnik çoğunluk egemendir. Çatşma eğilimi görülen ülkelerde, etnik çoğunluğun egemen konumda olması ve bu ülkelerdeki etnik tercih- ler ile dilsel, dinsel veya kültürel alan- larda azınlık haklarının ihlali ve özel- likle istihdam olanakları ve toprak hakları bakımından azınlıkların ayrım- cılığa uğramaları arasında genel bir ilişki olduğu söylenebilir. Etnik gerilimlerin temel nedenleri arasında en çok görülenlerden bazıları şunlardır: * Hem kamu hizmetlerinde hem de özel faaliyetlerde, dil konusunda aranan özellikler ya da örtülü “etnik” tercihler nedeniyle iş olanaklarından yoksun bırakılma (ayrımcılık). * Büyük azınlık üyelerinin devlet görevlerine, özellikle üst askeri ka- demelere alınmaması (ayrımcılık). * Toprak mülkiyetinin reddi ya da geleneksel toprak mülkiyetinin ta- nınmasının reddi. * Dil ya da başka ayrımcı kriterler nedeniyle, azınlıkların seçimle göre- ve getirilmelerinin reddi. * Azınlık bölgelerindeki ekonomik kalkınma projelerinden azınlıkların yerine çoğunluğun yararlanması (ayrımcılık). * Uygun tazminat ödenmeden, gele- neksel olarak azınlığa ait toprak- ların kamulaştırılması ve/veya çok sayıda göçmenin yerleştirilmesiyle sonuçla- nan göçmen alım pro- gramları. * Bir azınlık dilini konuşanların 155 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersle --- Page Break --- önemli bir kısmının talep etmesi halinde, o azınlık dilinin devlet okullarında ve idari birimlerde kul- lanılmasının reddi. * Vatandaşlığın ve sağladığı hakların ayrımcı temelde inkarı. * Azınlık dillerinin, sembollerinin ya da azınlığa özgü dinsel faaliyet- lerin özel alanda kullanılmasının yasaklanması. Çoğulcu, siyasal sistemlerde, sayıca azınlıkta olup seçimlerde başarı elde edemeyen, ayrımcılığa uğrayan veya varlığı inkar edilen azınlık nüfusunun bazı kesimleri, şiddetin, bu durumu değiştirmenin tek yolu olabileceğini düşünmeye başlarlar. Işte böyle bir ortamda, demokratik koşullarda bile, azınlık üyeleri çoğunluğa artık güven- mez olurlar ve bütünüyle çoğunluğun insafına kalmamak için, belli ölçülerde siyasal ve hukuksal otonomi elde et- meye çalşırlar. Çözüm Ne? O halde, dünyanın farklı böl- gelerinden çeşitli barş anlaş- malarının dikkatle incelenmesi, ne tür sistemlerin ya da anayasal düzen- lemelerin başarılı olduğu konusunda bize ne söylemektedir? Bu sorunun cevabı, kişinin başarıyı nasıl tanım- ladığına bağlı olarak değişir: başarı, uzun vadeli bir çözümü garanti etmeyen, sadece yaygın çatşmaların sona erdirilmesi midir (Kuzey Irlanda; Bosna; Filistin), yoksa, kalıcı bir barş sağlamş gibi görünen daha kapsamlı düzenlemeler mi yapmaktır? Bu makalede, başarılı yaklaşım ve modeller tanımlanmaya çalşılırken, ikinci ölçüt benimsenmiştir. Ama bu, büyük ölçekli silahlı çatşmaların azaltılmasının önemli bir hedef olmadığı anlamına gelmez. Ça- tşmaların ciddi şekilde azaltılması, çoğu zaman “nihai çözüme” varmak için gerekli bir ön koşul olabilmektedir. Otonomi/Yetki Paylaşımı Azınlıkların asıl talepleri devletin yapısıyla ilgili taleplerdir ve bu, üzerinde durulması gereken bir konudur. Son 50 yılda, etnik çatş- maların çözüme kavuşturulduğu ya da büyük ölçüde azaltıldığı ülkeler, hemen her zaman, otonomi veya yetki paylaşımı düzenlemelerinin hayata geçtiği ülkelerdir. Bu kate- goriye, bazıları geçici bir süre için olmak üze- re, Bosna, Kuzey Irlanda, Nikaragua (Miskito), Fransa (New Kaledonya), Italya (Güney Tirol), Mali (Tuareg), Nijer (Tuareg), Mizos (India), Bangladeş (Chittagone Hill Aşiretleri), Papua Yeni Gine (Bogenville) dahil edilebilir. Bazı çatş- malar ise tam bağımsızlıkla sonuçlan- mştır: Bangladeş (1971), Slovenya (1991), Hırvatistan (1991), Eritre (1993) ve Doğu Timor (2000). Varılacak kesin, hatta tartşmasız sonuç -2001 tarihli, Dünyadaki Silahlı Çatşmalar, Self-Determinasyon Hareketleri ve Demokrasi Araştırma- sı'nda da belirtilenşudur: ....Self-determinasyonla ilgili çatş- maların en genel sonucu, hükümetler ile grup temsilcileri arasında, grubun kolektif haklarını kabul eden ve devlet sınırları içinde bu haklarını elde etmeleri için onlara kurumsal araçlar B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 156 Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersler: --- Page Break --- sağlayan bir anlaşmaya varılmasıdır. Bazen, bir grup, merkezi hükü- mette- ki karar alma organlarına daha fazla erişme olanağı bulur; çoğu zaman, bölgesel otonomi elde eder ve elbette bazı anlaşmalar her iki tür reformu da içerir. Dolayısıyla, self-determinasyon- la ilgili hareketler nadi- ren, ulus- lararası sınırların yeniden çizil- meiyle sonuçlanır; bu tür hareketlerin sonucu daha çok, merkezi yönetim yetki- lerinin devri ve mevcut devlet sınırları içinde yeni sınırların çizilmesi olmak- tadır. Zaman zaman, otonomi düzenlemele- rinin, bağımsızlığa ulaşmanın ilk adımı olduğu yönünde kaygılar dile getirilmektedir. Bu olası bir senaryo değildir. En olası senaryo, birçok insan otonomi çerçevesini ve bu çerçevede yaşamayı kabul etmişken az sayıda yağmacının, daha büyük kazanımlar elde etme umuduyla savaşmayı sürdür- mesidir. Otonomi anlaş- malarının en büyük riski, sonunda devletin parçalanması değil, savaş- maya devam edenlerin otonomi anlaş- masının tam olarak hayata geçir- ilmesini engellemeleri ve böylece çatş- maların uzamasına ve otonomiye ilişkin kurumların güçlendirilmesinde kullanılacak kaynakların boşa harcan- masına yol açmaları ihtimalidir. Ayrıca, toprağa bağlı azınlıklar için genel bir model vardır: bu azın- lıklar için barşçıl bir çözümün temeli, bölgesel otonomidir. Toprağa bağlı olmayan azınlıkların talepleri, hükü- met bakanlıklarında orantılı bir tem- sil sistemiyle, kamu hizmetlerinde görev verilerek ve belli alanlarda veto yetkisi tanınarak karşılanır. Yerli halklarla (Nikaragua'daki Miskitler, Yeni Kaledonya'daki Kanaklar) ilgili başarılı anlaşmalarda genellikle, bölgesel otonomiye ek olarak, daha geniş kapsamlı bir yasal tanımaya ve bu halkların geleneksel hukukları ile örf ve adet hukuklarının uygulan- masına olanak sağlanmaktadır. Diğer durumlarda, açık veya örtülü özür dilemek ya da bir azın- lığın önemli sembollerini kapsayıcı bir söylem oluşturmak gibi bazı sem- bolik jestlerde bulunulur. Ayrıca,çoğuanlaşma,terminolojilerive ele aldığı konular bakımından şaşırtıcı derecede benzerlik gösterir. Örneğin, 1999 tarihli Honiara Barş Anlaşmasının aşağıda belirtilen iki maddesinde (anlaş- manın 2. ve 8. maddeleri), bölgesel otono- mi biçiminin tanınmasından söz edilmek- te, ayrıca,bellibaşlıetnik gruplarınüyeleri arasında iş olanakları bakımından ayrımcı davranılmayacağının güvence altına alın- masıihtiyacıdilegetirilmektedir: 2. 1978'den beri, Guadalcanal'ın talepleri arasında tekrar tekrar dile getirilen ve şu an- daki krizin kaynağı olan sorunlar şunlardır: (iii) Guadalcanal'da ve diğer şehirlerde eyalet yönetimlerinin kurulması talebi; Guadalcanal'da arazilerin satşı ve kulla- nımı konusunda karar verme yetkisi; Gudalcanal'dan sağlanan gelirlerin paylaşımı ve diğer şehirlerden Guadalcanal'a göç konusundakararvermeyetkisi. 8. Ulusal birlik duygusunu geliştirmek ve Guadalkanal'daki farklı etnik gruplara mensup kişilerin merkezi yönetime yaban- cılaşma duygularını aşabilmek için, yeterli olma koşulu dikkate alı- narak, ulusal kamu hizmetlerinde ve polis gücünde bütün şehir- lerin, eşit ve adil bir şekilde temsil edilmeleri sağlan- malıdır. Özellikle polis, Guadalkanal'daki imajını düzeltmek için teşvik edilmelidir. 157 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersle --- Page Break --- Daha Fazla Demokrasi ve Ekonomik Kalkınma Genel kanının aksine, ekonomik kalkınmamşlık tek başına etnik çatş- malar doğurmaz. Hemen hemen hiçbir barş anlaşması, sadece ekonomik kal- kınmaya dayalı bir otonomi düzenleme- si içermez hatta buna öncelik vermez. Asıl önemli olan, ekonomik gelişmenin sağlanacağı adımların atılmasıdır. Hepsinin değilse bile, birçok iç çatş- manın asıl sebebi, azınlıkların ayrım- cılık ve dşlanma iddialarına dayanıyor gibi görünmektedir; bu nedenle, çatş- maları çözüme kavuşturma konusun- daki en başarılı girişimlerin -genellikle bölgesel bir siyasal birim oluşturma şeklinde bir otonomiye ek olarak-, hak- larını korumada kendilerine daha somut güvence-ler sağlayan anayasal düzenlemelere gi-dilmesi yönündeki azınlık taleplerini karşılayan girişimler olduğu ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla, etnik azınlıkların merkezi otoritelere duyduğu güvensizlik, bu azınlıkların taleplerine şu şekilde yansır: * Merkezi hükümetin, otonomi düzen- lemelerini kolaylıkla zayıflatamama- sını sağlayan anayasal güvenceler; * Otonom birim (kanton, eyalet, bölge vs.) için kaynakların paylaşımı ve vergilen- dirmedeanayasalgüven-celer; * Insan hakları ve azınlık haklarıyla ilgili yasal hükümlere yer veren ve bu hükümleri güçlendiren ve bağımsız yargı makamlarına erişimi sağlayan anayasal güvenceler; * Etnik azınlıkların kamu hizmetle- rinde ve siyasal kurumlarda temsil edilmemeleri halinde başvurulacak anayasal hükümler, yasalar ve diğer mekanizmalar. Sonuç Bu makale, II. Dünya Savaşı'nın sona ermesinden itibaren yapılan yüz- lerce barş anlaşmasının kapsamlı bir in- celemesini sunma amacı taşımıyor ama bu belgelerin incelenmesiyle, çatş- mala- rın önlenmesi açısından, çıkarıla- bilecek çok önemli dersler olduğunu gösteriyor. Anlaşmaların çoğunda, bölgesel oto- nominin çeşitli biçimlerinin ve etnik azınlıkların haklarının korunmasının önemi konusunda bir “görüş birliği” olması, azınlık üyeleri tehdit altında olduklarını hissettiklerinde -örneğin, ayrımcı muamele gördüklerinde, ifade özgürlükleri engellendiğinde, kendi dillerini kullanamadıklarında, kendi dinlerinin gereklerini yerine getiremedik- lerinde, kendi kültürlerini yaşayamadıkların- da, ya da, kamu makamlarından, sayısal büyüklüklerine ve belirli bir bölgedeki yoğunluklarına uygun mua- mele göremediklerinde- bir etnik çatşma ortamı doğabileceğini göstermektedir. Barş anlaş- malarında, hemen her zaman, çatşmaların temelinde yatan bu sorunları gidermeyi amaçlayanözelbazıhükümleryeralır. Bölgesel otonominin tanınması da barş anlaşmalarında benzer bir popüla-riteye sahiptir çünkü bu, bir etnik azınlığın, bağlı olduğu bir toprağı olduğunu ve bu topraklar üzerinde yasal ve siyasal yetkilere sahip olabile- ceğini ima eder. Bu, etnik çoğunluğun, resmi dilin kullanımı, kültür ve din gibi konulardaki denetim düzeyini yumuşatır ve böylece, siyasal yapıya ilişkin ve belki de ülkenin sadece bir bölgesinde uygulanabilecek bir düzen- lemeyle, azınlığın haklarının korun- masını sağlar. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 158 Çatışmaların Önlenmesinden Çıkarılacak Dersler: --- Page Break --- Demokrasinin ve seçimlerin uzun bir tarihi olduğu halde parlamenter demokrasinin tarih sahnesine çıkışı üretim biçiminin feodalizmden kapi- talizme doğru evrildiği tarihi süreçle yakından alakalıdır. Bu süreç aynı zamanda toplumsal yapının değişimi, sanayileşme ve şehirleşme olgularıyla da ilişkilidir. Fransız devriminden daha önce de hali hazırda kamusal alana ilişkin görüş belirtme yetkisine sahip küçük bir azınlık mevcuttu. 19. yüzyıl sona ererken demokratik rejimler, farklılıklar göster- mekle birlikte; Avrupa, Amerika ve Avustralya kıtalarında ulusal kimlik kazanma sürecini tamam-layan bazı ülkelerde yerleşmekteydi; * Dara CIBRAN : Atina Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi mezunu. Aynı bölümde master yaptı. Osmanlı imparatorluğu bünyesinde baş gösteren ulusal kurtuluş hareketlerinin karşılaştırmalı analizi başlıklı doktora tezi önerisi Panteio Üniversitesi Sosyoloji Bölümünce kabul edildi. genel oyla olmamakla birlikte seçim- ler yapılmaktaydı. 19. yüzyıl düşünür- lerinin en çok kafa yordukları prob- lematiklerden biri de bu demokratik sistemde temsiliyet sorunu ve buna bağlı olarak oy kullanma hakkına sahip olmayan ayrıcalıksız azınlığın hakları üzerinedir. Ancak 20.yüzyıl’a gelindiğinde bir çok ülkede genel oy hakkı kazanılmış ve kamuoyu siyasal etkileme alanı içine girmiştir. Böylece BD'de daha 1917’de Public Information adı altın- da kamuoyu etkileme süreci başlamıştı. 20. yüzyıla gelindiğinde genel oyla yapılmaya başlanan seçimler, üstünde çalışılan bir konu olmaya başlamıştır. 20. yüzyılda seçimler siyasetçileri olduğu kadar bilim adamları ve med- yanın da üzerinde çok durdukları konulardan biri haline geldi. Seçmenlerin oy verme konusunda Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar Dara Cibran* 159 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 --- Page Break --- nasıl davrandıkları, dünyada 1920'lerde inclenmeye başlanmıştır.1 Ikinci Dünya Savaşı'ndan sonra bu tür çalışmalar dramatik olarak artmıştır. Türkiye çok partili rejime ancak 1945'te geçmiştir. Bu yazının konusu olan Türkiye'nin seçim ve politik siste- mine geçmeden önce giriş niteliğinde de olsa modern Türk devletinin doğumu ve niteliği üzerine bazı verilerin üzerinde durulması gerekmektedir. Çok uluslu Osmanlı imparatorluğu- nun yakılan küllerinden tek ulus yaratma hesabıyla otoriter bir mod- ernleşme süreci başlamıştır. Anadolu mozaiğinde yaşayan diğer halkların inkarı temelinde şekillenen genç Kemalist devlet sürekli güvenlik sendromları ile kendi varlığını tanım- lama yoluna gitmiş bundan dolayı da Anayasalarda biçimsel olarak tarif edilmesine rağmen liberal ve demok- ratik kurumlar oluşturulamamış hatta bu süreçler teşvik edilmemiştir (Dodd, 1988. s.13). Bir yanı Türk demokrasinin geliş- me koşularıyla diğer yanı ise Osmanlı imparatorluğunun toplum yapısından devralınan mirasla ilgili olarak Türk devleti ve toplumu bir türlü modern- leşememiştir. Ulusçuluk modern bir proje olduğu halde ve Anadolu top-rak- larında Türk Ulusu'nu yaratma projesi hayata geçirildiği halde, projenin uygulanma biçimi ve toplumun siyasal kültürel yapısından dolayı demokrasiyi yaşatıp koruyacak diğer koşullar eksik olduğundan Türk demokrasisi güdük kalmıştır. 1 Merriam C. E. and H. F. Gosnell (1924) Non-Voting. Chicago: University of Chicago Press, in Esmer 2002b, page 91 Batı demokrasilerinde sistemin en önemli öğesi, aydınlanma süreci ile tarif edilen mantıklı düşünebilen ve bu şekilde karar verebilen "birey"dir. 1789 Fransız devrimi bireyleri top- lumsal statüsünden bağımsız olarak yasa karşısında eşit ilan etmişti. Gerçi kapitalizmin gelişmesi ve sanayi şehir- lerinin büyümesiyle birlikte toplumsal eşitsizlikler azalmak yerine daha da artmıştı. Tam da bundan dolayı Marx anayasal eşitliğin hiç bir anlam ifade etmeyeceğini haykırmaya başladı. 19. yüzyıl batı demokrasi- lerinde de yalnızca mülk sahibi ve geçmiş dönemin statü sahibi sınıflarının oy hakkına sahip oldukları bir dönemdi. Bundan dolayı da azınlık- ların hakları sürekli aydın ve filo- zofların gündemini işgal etmişti. Ancak 20. yüzyıl ile birlikte eşit ve genel oy hakkı ile sistem daha demokratik hale geldi. Keza Avrupa feodalitesinin özelliklerinden ötürü hiç bir zaman tebaa ile keyfi bir ilişki sürdüren merkezi bir otorite yaşam hakkı bulamadı. Çünkü merkezi dev- lete karşı feodal derebeylerin mücade- lesi, ayrıca kilise ve merkezi iktidar çelişkisi sonraki süreçte sivil toplu- mun üzerinde şekilleneceği verimli bir zemin yaratmıştı. Oysa Osmanlı imparatorluğu tam tersine merkezi bir otoriteydi ve tebaa ile tamamen keyfiyet üzerine kurulu bir ilişki sürdü- rüyordu. Keza Osmanlı politik sistemi güçlü bir toprak aristokra- sisinin gelişip Sultan'ın mutlak ikti- darına tehlike arz edecek koşulları ortadan kaldırmıştı. Avrupa'daki duru- mun tersine devletin bütün toprakları sultanın mülküydü ve bu yapıdan 160 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- dolayı çevresel güçler durağan kalmış, büyük mülkiyet ilişkileri gelişmemiş ve en önemlisi de kapitalizm gelişip sermaye birikimi yapa- cak koşullara ulaşamamıştı. Bu durumu aynı zaman da şöyle de okumak mümkün, Batı'dakinin tersine Osmanlı'da devlet ve ekonomik açıdan egemen sınıflar arasında organik bir bağ yoktu.3 Kısaca bir yanda bütünüyle bir ikti- dar sistemi olarak örgütlenen fetihçi bir politik merkez ile diğer yandan tımar sistemi ile gelişme olanakları kırılan geniş bir köylü yığın 1923'te kurulacak olan Kemalist devletin devralacağı miras olacaktı. Bu toplum- sal yapının üzerinden demokrasi kuru- lamazdı. Tersine Osmanlının kalın- tılarından Türk Ulusu'nu yaratma pro- jesi hayata geçerken Osmanlı devletin- den kalan zihniyet yeni iktidar yapısına aynen kopyalandı. Bu anlayışta halkın devlet işlerinde yeri yoktur. Devlet işi seçkinlerin ve devlet idaresinden anlayanların sorunuydu.4 Bütün batı demokrasilerinde iktidar meşruiyet kaynağını halktan alır denilmektedir. Neredeyse bütün ana- yasaların ilk maddesi bunu ifade eder. Batı anayasalarını kopyalayan Türk Anayasaları da ironiktir ki iktidarın kaynağının halk olduğunu ifade eder. Metnin sonraki sayfalarında göre- ceğimiz gibi gerek tek partili sistem- den çok partili sisteme geçiş gerekse de Osmanlı döneminde 1876'da Anayasa ve 1. Meşrutiyet'in ilanıyla ilk Meclis'in oluş- ması ve arkasından 1877 ve 1908 3 Bu dipnotta, farklı alfabetik yazılımdan dolayı orjinal karekterler program tarafından okunamad ı(BÎR). 4 Oktay, 1991. s. 40-2, aktaran Turan, A. E. (2004) Türkiye'de Seçmen Davranışı, Istanbul Bilgi Univ. Yayınları, 1. Baskı Istanbul Meclisleri esas itibariyle iç dinamik- lerin ihtiyaçlarından çok dış baskılara karşı gösterilen reflekslerdir. Iktidar kaynağını Halktan mı alıyor yoksa ide- olojik bir argümanın ötesine geçmeyen bir tespit mi, tartışma olanağı bulacağız. Günümüzde yaklaşık olarak 100 ülkede seçmen davranışını araştırmak amacıyla seçim öncesi kamuoyu yok- lamaları ve araştırmalar yapılmakta ve 2001 verilerine göre bu iş için har- canan toplam para 18 milyon doları bulmaktadır. Türkiye'de ise seçimlerle ilgili ilk akademik çalışma çok partili sisteme geçildikten tam 16 yıl sonra yapılabilmiştir.5 Türkiye'de seçmen davranışı konu- sundaki araştırmalar çok yeni bir olgudur. Daha çok gazeteler tarafından ve gerekli teorik bilgi ve bilimsel geçerlilikten yok- sun olarak siyasal kurumların güvenirlik derecelendirilmesi, siyasal partilerin lid- erlerinin popülaritesi, ülkenin karşı karşıya olduğu en önemli sorunun ne olduğu türünden araştırmalar düzeyinde gerçekleşmektedir. Akademik çevrelerin seçmen davranı- şına yönelmeleri ise çok daha yeni bir olgudur. Son yıllarda AB fon- larından6 aktarılan parasal desteklerle Türkiye'deki araştırmaların hem kapsam ve derinlik olarak hem de sayısal olarak arttığı da gözlerden kaçmaz. Türkiye'de demokrasinin işleyişi konusunda olup bitenleri daha iyi anla- mak için olguyu karsılaştırmalı bir şe- 5 Aygen, Cemal (1962) "Memleketimizdeki Secimler ve Neticeleri" AU SBF Dergisi XVII: 1 s 203 287 in Turan, A. E. (2004) Türkiye'de Seçmen Davranışı, Istanbul Bilgi Univ. Yayınları 54, 1. Baskı, Istanbul 6http://www.mirekoc.com/mirekoc_tur.cgi?a=tur_re search_grants_1 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 161 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- kilde ele almak gerekiyor. Bir olgunun birbirinden değişik kültürel değer ve geleneklere, tarihsel ve toplumsal yapı- lara sahip değişik toplumlarda karşılaş- tırmalı olarak incelenmesi akademik olduğu kadar siyasal açıdan da ilginç olsa gerek. Türkiye tarihi incelendiğinde daha Osmanlının dağılmasından çok önce- leri bazı demokratik değer ve kurum- larla tanıştığını söylemek mümkün. Kemalist devletin kurulması ile devam eden süreçle birlikte esas olarak devlet (iktidar) yapısı ve bürokratik yapılanma modernleştiyse de toplumun modernleşmesi günümüze kadar sarkan bir sorun olarak dur- maktadır. Bu analizde Türkiye'deki Parti Sistemini yerli yerine oturtmak ve partilerin hangi toplumsal bölün- meleri (cleavage) ifade ettiğine açıklık getir-mek için Rokkan ve Lipset'in7 kullandığı teorik modele yaslanacak ve Türkiye'deki sürecin ve yaşanan- ların bu modele hangi düzeyde uyduğu sorunu etrafında konuyu ele alacağız. Bu yüzden çok kısa olarak Rokkan ve Lipset'in Avrupa için önerdiği anali- tik şemada tarihteki büyük toplumsal kırılmaların toplumun bölünmesinde oynadıkları belirleyici role değinip bu kırılmaların neler olduklarını ve siyaset alanını nasıl belirlediklerine açıklık getirmeye çalışacağız. Söz konusu kırılmalar üç büyük devrimin yol açtığı kırılmalardır. 7 M.S. Lipset and S. Rokkan (1967) "Cleavages Structure, Party Systems and Voter Alignments: An Introduction" in Party Systems and Voter Alignments, Cross-national Perspectives, New York, The Free Press, in Yves Meny (1995) ?????????? ????????, ?????, ???????? ???????? Ulusal devrimler, sanayi devrimleri ve uluslararası sosyalist devrimler. Bu modelde ele alınan şekliyle ulu- sal devrimler siyasal ve toplumsal yaşamda Kilise(din) ve Devlet ayrış- masını, diğer yandan merkez-çevre çelişkisini ortaya çıkardı. Yani daha basit bir anlatımla bu çelişkiler siyasal yaşamda ulusal partiler ile dini parti- lerin, diğer yandan ise ulusal devletin merkeziyetçi politikalarına tepki olarak etnik, dilsel yada kültürel bir farklılık üzerinden farklılığını ortaya koyan çevresel güçlerin kendilerini ifade ettikleri azınlık partilerini ortaya çıkarmasıyla karşılı-ğını bulurlar. Yani bu çelişkinin bir ucunda ulusal ve koz- mopolit devlet-din çatışması ve buna bağlı partileri dururken, diğer ucunda ise egemen kültür ile azınlık kültürü ve buna bağlı siyasal güçlerin kendilerini ifade biçimlerini anlamak gerekiyor. 19. yüzyıldaki sanayi devrimleri ise sanayi ve büyük sermaye çıkarları ile tarımsal-kırsal çıkarların çatışmasını gün yüzüne çıkardı. Böylece şehir ve kır çatışması bütün bir 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyılın başlarına dek siyasal yaşama damgasını vuran çelişkilerden biri oldu. Günümüzde de örneğin tarımsal ürünler için istenen taban fiyat ve devlet korumacılığı poli- tikası ile malların pazarda serbestçe fiyatının belirlenmesinden yana olan politikalar esasen bu çıkar çelişkileri- ni ifade etmektedir. Ancak sanayi devrimlerinin ortaya çıkardığı en önemli çelişki ve çıkar çatışması iş, emek ve serma- ye sahipleri arasında- ki çelişkidir. Bu ise siyasal yasamda sağ ve sol ideoloji ola- rak karşılığını bulmuştur. Böylece sağ-sol eksende en radikal sol partilerden en aşırı sağ 162 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- akımlara kadar bir dizi ılımlı ve merkez partileri yerlerini alırlar. Uluslararası sosyalist devrimler kategorisi ise daha çok Lipset ve Rokkan'ın öğrencilerinin sanayi devrimleri kategorisini daha da ileri oturtup geliştir- dikleri bir kate- goridir. Ancak ele aldığımız konuyla sınırlı kalacağımızdan son iki kategori üzerinde durmayacağız. Önemli olan Rokkan ve Lipset'in önerdikleri anali- tik modelde bir toplumsal yapıdaki çatışmaların neler olduklarını ve bun- ların siyasal olarak karşılıklarının neler olduğunu kavramaktır. Uluslaşma hareketlerinin olduğu bütün alanlarda güçlü bir siyasal ikti- dar tesis etme arzusu ulusal kültür ve dil birliğini oluşturma süreciyle başa baş gider. Bu da diğer kültürleri ve dil- leri yok etmeye yönelir. Sonuç ise çevre ve merkez çatışmasıdır. Türkiye'de 1930'lu yıllara gelindiğinde Türk olmayan unsurlar katliamlardan geçirilip kanla dize getirildiği koşullarda devlet deste- ğiyle iki önem- li kongre yapılır. Birisi tarih kongre- sidir (Türk Tarih Tezini ortaya çıkardı) diğeri ise dil kongresidir (bu da Güneş Dil Teorisini ortaya attı) Türk Tarih Tezine göre bütün dünya milletleri Türklerden türemişti, Güneş Dil Teorisine göre ise bütün dünya dil- leri Türkçe'den türemişti. Bu iki akıl almaz bilim dışı tez üniversitelerde profesörlerce gurur duyula duyula öğretilmektedir. Lipset ve Rokkan'ın bahsettikleri cevre merkez çatışması işte budur. Böylece bir yandan güçlü bir ulusal otorite tesis etmeye yönelen bir merkez ile kendi kültürlerini koru- maya çalışan çevresel güçler çatış- maya baslar, sonuç bazen de iç savaşlardır. Irlanda'da, Ispanya'da ve Türkiye'de olup bitenler tam da bu tür- den olaylardır. Dikkat edilirse sözü edilen sosyal bölünmeler sanayi devrimleri- nin ortaya çıkardığı çatış- malar değil, ulusal devrimlerin yol açtığı çatışmalardır. Bu modeli Osmanlı imparatorluğu için kullan- maya kalkarsak karşımıza bir yanda sırasıyla Saray, Tanzimat bürokrasisi, askeri sivil bürokrasi (Ittihat ve Terakki ile CHP) ile diğer yandan key- fiyetle yönetilenler ve Türk olmayan unsurlar gelmektedir. Ilk gruptakiler (Saray, Tanzimat bürok- rasisi, askeri sivil bürokrasi) merkezi temsil etmek- te, ikinci grup ise (yöneti -lenler ve Türk olmayan unsurlar) çevreyi tem- sil etmektedir. Kimi Türk bilim adamlarının siyasal analizlerde örneğin demokrat parti iktidarını (daha sonra Adalet Partisi, kimi anal- istler buna AKP'yi de dahil etmekteler) merkezi elit'e karşı çevrenin zaferi olarak ele almaları tam da Rokkan ve Lipset'i doğrular niteliktedir. Kuşkusuz söz konusu çatışma kat- egorileri hiç bir zaman mutlak değildir- ler, analitik nedenlerle kate- gorileştirilmişlerdir, gerçek hayatta belki bu düzeyde yaşanmayabilir. Keza ülkenin sosyo-ekonomik gelişmesi yani Rokkan ve Lipset'in kavramlarıyla sanayi devrimi başka çatışmaları tarih sahnesine çıkaracak- tır. Böylece çatışmalar yavaş yavaş yerel çatışmalardan sıyrılıp yine Rokkan ve Lipset'in ifadeleriyle fonk- siyonel çatışmalara yerini bırakacak- tır. Böylece siyaset alanına çevre- merkez çatışmasının yanına (yada yerine) değişik ideolojik ve progra- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 163 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- matik hedeflere sahip güçlerin ülkeyi nasıl ve kimin yöneteceği üzerine başka bir çatışma süreci başlar. Bu çatışma merkezi ulusal elit'in kendi içindeki çatışması da sayılabilir. Bu açı- dan bakıldığında Türkiye'de sanayinin gelişmeye başladığı ve sol'un hem ide- olojik olarak yükseldiği hem de Türk Parlamentosu'na bir güç olarak katıl- dığı 60-70'li yıllar örnek olarak ver- ilebilinir. 1973 seçimleriyle daha da güçlenen bu süreç 1980 askeri darbesi ile darmadağın edilir. Kısaca toparlarsak Osmanlının son süreci ile genç Türk devletinin kuruluş sürecini bu teorik temeller üzerinde tartışmaya çalışacak ve belli sonuçlar çıkarmaya çalışacağız. Böylece Türk seçmenin seçim davranışı etkileyen faktörleri ve seçim sistemi ile politik sistemini belirleyen koşulları tarihsel süreci ile ele almaya çalışacağız. Böyle- ce her dönemin siyasal koşulları ve bahsi geçen Rokkan ve Lipset'in analitik modeli göz önünde bulundurarak özgül çatış- maların parti tercihlerine nasıl yan- sıdığını açıklamaya çalışacağız. Rokkan ve Lipset'in analitik yönte- mi konusunda bilmemiz gerekenleri yukarıya aldıktan sonra analizimize geçebiliriz. Rokkan ve Lipset'in analitik modeli ve kavramlarına sadık kalırsak 19. yüzyıldan başlayan ve 20. yüzyılın başlarına dek süren Osmanlı devletinin gerçekleştirdiği yönetsel reform hare- ketleri (Tanzimat) ile Türk ulusal devrimin gerçekleştiğini ve bu devrim- in de zaten Osmanlı'da birbi-rine karşı kutuplarda yer almış olan toplum ile siyaset arasındaki uçurumu daha da derinleştirdiğini söylemek mümkündür. 1908'deki Jöntürk hare- ketinin yol açtığı ve sonra da Mustafa Kemal ve grubunun iktidara oturmasıyla tamam- lanan süreç bir yandan biçimsel olarak modern/kozmopo- lit, laik bürokratik ulusal eliti oluştururken diğer yandan adına hareket ettiği (en azından Türk Ulusu adına yapılıyordu bunlar) geniş halk kesimlerini ulusal merkezden uza- klaştırarak Rokkan ve Lipset'in sözünü ettikleri toplumsal/siyasal bölünmeyi daha da derinleştireceklerdi. Batı demokrasilerinde olan, bunun tam tersidir. Batının modernleşmesi, geleneksel toplumda küçük bir elitin ayrıcalığı olan ulusal merkeze halkın büyük çoğunluğunun kitlesel entegre olmasıyla sağlandı.8 Egemenliğin mil- lete ait oluşunun esprisi de burada yat- maktadır zaten. Fransız devriminin ilan ettiği egemenliğin kaynağı halktır belirlemesi ise Türkiye'de hiç bir zaman varlık gösteremedi. Modern Türk demokrasisinin kuruluşunun üzerinden 83 yıl geçmesine rağmen halk egemenliği kavramı sadece mah- keme salonlarında ve yazılı metinlerin dışında gerçek hayatta karşılığı olma- yan ve kafa karışıklığı dışında işlev görmeyen bir belirlemedir. Elbette yaşadığımız tarih dilimine yakın gerçekleşen olayları sırf bu yönünden ötürü modern kabul ede- meyiz, modernizm yakın geçmişte olup bitmiş olaylar değildir, tam tersine geleneksel olan ile kopuşun yaşandığı ve köprülerin atıldığı mihenk taşıdır. Kısaca somut analitik ve teorik bir değeri vardır. Modern toplum; ekonomik, kültü- rel, siyasal ve özellikle de toplumsal 8 Bu dipnotta karekter farklılığından dolayı okunamadı (BÎR). 164 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- örgütlenme modeli düzeyinde gele- neksel toplumdan kopan ve ayrılan toplumdur. Batının modern toplumları yukarıda saydığımız bütün alanlarda geleneksel toplumun altına dinamit koyduğu için ancak modernleşebildi. Üçüncü dünya ülkelerinde yada yarı çevre ülkelerde (20. yüzyıl başla- rında Türkiye'nin içinde bulunduğu durum benzer bir durumdur) devlet örgütlenmesi görece olarak hızlı ve zamanından önce modernleşebildiği halde toplum geleneksel yapısıyla ken- disini korumaya devam eder. Devlet, (yani ulusal merkez) normal yöntem- lerle toplumu modernleştirme ve geleneksel yapıyı ortadan kaldırmaya muktedir olmadığı için genellikle otoriter pratikler boy vermeye başlar. Türkiye'de yaşananlar da tam da bun- lardır. O halde, bir yandan demokrasinin işleyebilmesinin yapısal ve ekonomik koşullarının olmayışı ile halkın siyasal kültürü Türk demokrasisinin güdük ve antidemokratik karakterini belirleyen koşullar olarak öne çık- maktadır. Sonu- çta normal burjuva demokrasisi işleyememiş ve Fransız devriminin ilan ettiği burjuva devrim- leri ile güvenceye alınan “vatandaş”ın bireysel ve toplumsal hakları Türk demokrasisinde her defasında devletin bekasına feda edilmiştir. Sonuç ise hayatin bütün alanlarına sızan ceberut devletin varlığıdır. Yüce devlet olarak kutsanan anti- demokratik yapı, günümüzde bile "vatandaş"ın temel hak ve özgürlük- lerini ortadan kaldıran temel engeldir. Batı'da ise feodalizmin özgün karakterinden ötürü devlet ve toplum- un modernleşmesi ve demokratik- leşmesi yaklaşık olarak eşzamanlı ger çekleşti. Sivil toplum ise vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini korumak ve güvenceye almak yönünde işler. Bu kısa tespitlerin ardından tekrar Rokkan ve Lipset'in söylediklerine dönersek, Osmanlıdan Türk devletine geçiş süreci kavramın dar anlamında ulusal devrimin gerçekleştiği süreç olarak iddia etmek mümkündür. Elbette bunu yukarıda sözünü ettiği- miz teorik modele göre belirlemekte- yiz ve bu tespiti yaparken Osmanlının son döneminde başlayıp Ittihatçılarla devam eden ve Kemalistlerce tamam- lanan etnik temizlik hareketlerini de bu sürecin bir parçası olarak kabul etmekteyiz. Daha önce de belirt- tiğimiz gibi ulusal devrimlerin yol açtığı sosyal bölünmeler merkezi devlet-din çatışmasını diğer yandan da merkez-çevre çelişkisini kristalize eder. Kuşkusuz Türkiye'de olan, merkezi devlet ile dinin çatışması değil, dinin devlet tarafından boyun- duruk altına alınmasıdır. Ancak bura- da önemli olan ulusal merkezin ken- disini yaratmasıdır. Modernitenin ilkeleri üzerine inşa olmamış bir toplumu kozmopolit olarak nitelemek güçtür. Kozmopo- litizm modernitenin gereği değildir yalnızca fakat modern toplumsal yapının en önemli oluşturucu unsur- larından birisidir. Somut durumda, Türkiye'nin batının standartlarında modernleştiğini iddia etmek güçtür elbette, ancak Tanzimatla başlayıp Jöntürklerle devam eden ve Jöntürk- lerin ideolojik politik sürdürücüleri olan Kemalistlerce devam ettirilen B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 165 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- modernleşme çabalarının olduğunu da gözden uzak tutamayız. Modernite, yalnızca siyasal iktidarın örgütlenmesi düzeyinde gerçekleşen bir örgütlenme anlayışı değildir, fakat daha da önemlisisanayidevrimleriiledeyakından ilintili bir süreçtir, eski rejimin alaşağı edildiğiveulusaleğitimsistemlerininege- men olduğu bir örgütlenme modelidir. Bu bağlamda soruna yaklaştığımız- da gerek Jöntürklerin batılılaşma çabalarında gerekse de Kemalist ikti- darın bütün uygulamaları göz önüne alındığında Osmanlı imparatorluğu ile köprüleri yıkan bir anlayış ve uygula- ma göremeyiz. Tam tersine gerek Tanzimat'ın arkasındaki düşünce yapısı gerekse de Jöntürk devriminin temel hedefi imparatorluğu kurtarma çabala- rıydı. Burada da süreç Avrupa'daki ile taban tabana zıt bir durum teşkil ediyor. Kozmopolit ve laik anlayışa gelince, Avrupa'da kilise ve devlet belirli bir güç dengesi içinde egemenlik alanlarını somutlaştırır- larken biri diğerini yok etmedi, Osmanlıda ve Türkiye cumhuriyetinde ise din, devletin egemenline tabi kılınmış ve siyasal iktidarın oluşturucu faktörlerinden biri olmaya devam etmiştir. Din devletin meşruiyet kaynağı olmayı sürdürmüştür. Keza resmi ideolojinin Türk istiklal savaşının başlangıcı olarak kabul ettiği Mustafa Kemal'in Samsun çıkısı ile Erzurum ve Sivas Kongrelerinin temel şiarı Hilafeti ve Islam'ı kurtarmaktır. TBMM'nin Kuran ile açıldığını da unutma- mak gerek. O zaman hangi laiklikten bahsediyoruz?Dinvedevletişlerininayırt edilmesi hatta ayrılması batı modernite- sine ilişkin bir olgudur, Türkiye'nin gerçekliğinden uzaktır. Kuşkusuz bir darbe ile siyasal ikti- dara oturan Kemalistler, gerek iktidarı alış biçimleri gerekse de toplumun siyasal kültürü itibariyle imparator- luğun geleneksel ideoloji ile kitlelere kendisini kabul ettirmek ve onları maniple etmenin dışında bir şansa da sahip değildi. Modern çağa özgü yada sanayi devrimlerinin ortaya çıkardığı bir ideoloji ile kitleleri yönetemezlerdi. Başka türlü söyleyecek olursak, devlet ve din ilişkisi Osmanlı ve Bizans imparatorluğunda olduğu gibi yani siyasal erkin emrinde olan bir ilişki olmaya devam etti. Osmanlıda Şeyhül- islamın oynadığı rolü cumhuriyet döneminde Diyanet işleri başkanlığı üstlenecekti. Bir değerlendirmeye göre bu bakanlığın bütçesi başka 6 bakan- lığın toplam bütçesini aşmakta ve 80 binin üzerinde çalışanı ile ayakta dur- maktadır.9 Keza, devlet ve din işlerinin birbirinden ayrılmasını sağlayacak top- lumsal ve siyasal çatışmanın esamesi okunmamaktadır. O halde bu düzenin laik ve kozmik olduğu iddiası hangi so- mut verilerin üzerine oturtulmaktadır? Yeni cumhuriyet eski rejim ile çatış- ma sonucu değil, tersine eski rejimi kurtarmaya çabalayan Jöntürklerin (ve onların ideolojik politik sürdürücüleri olan Kemalistlerin) çabaları sonucu kuruldu. Fakat siyasal iktidarın yeniden örgütlenmesi toplumsal örgütlenme düzeyinde bir yeniliğe işaret değildi. Avrupa'da kapitalizmin gelişmesi ve muazzam ilerlemeler Osmanlı imparatorluğunu kendini yeniden göz- den geçirmeye mecbur bırakmıştı. Tabi o zamanlar amaç, “batıya yetişmek” 9 Başkaya F. "Reel Atatürkçülük" http://www.peya- maazadi.com/modules.php?name=PvlNews&file=a rticle&sid=1625 166 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- değil, Imparatorluğun tekrar eski gör- kemine dönebilmesini sağlayabilmek- ti. Modernleşme ve reformlar ancak ve ancak imparatorluğa eski gücünü ve ihtişamını geri getirebilirse bir anlam ifade edebilecekti. O yüzden imparatorluğun kurtarılması bütün çabaların arkasındaki temel güdüydü. Imparatorluğun dirilmesi esastı. Işte tam da bundan dolayı, Avrupa'da olanın tersine, değişim ve reformlar yeni bir toplumun yaratılması için değil, eski rejimin korunması içindi. Keza Avrupa'da yeni toplumun yaratılmasında mücadelenin bayrak- tarlığını yapan burjuva sınıfı Osmanlı imparatorluğunda peydahlamamıştı. 1908 devriminden itibaren bizzat devletin kendisi Türk burjuvazisini yaratmayı kendine hedef koymuştu. Kısaca devlet bürokrasisi reformların öznesi kalmaya devam edecekti. Teorik açıdan, modernizm dar anlamda belirli bir sürecin bitim noktası değildir, değişik tarihlerin ve süreçlerin yoğunlaşmış ifadesidir.10 Yeni dinamik ve toplumsal örgütlenme modeli geleneksel topluma ait değer ve hiyer- arşinin çökmesiyle başarıya ulaştı. Modern kapitalist toplum karşılıklı olarak birbirini besleyen yeni sınıfsal ittifaklarla karakterize ediliyor. Türkiye'de 1923 koşullarında bu tür- den sınıfsal ittifaklar yoktur ve rejim, anayasal monarşinin bir darbeyle ortadan kaldırılmasıyla isim değiştir- miştir. Bu isim değişikliğinin sınıfsal bir karşılığı yoktur. Eğer bu modernizm olarak kabul edilecekse o zaman 10 Hall S & Gieben B (2003) ? ?????????? ??? ??????????????, ???????? ????????, ?????, ???, 22 modernizmin temel özelliklerine yeniden dönüp sorgulamak gerekir kanaatindeyiz. Az önce de dile getirdi- ğimiz gibi modern bir toplumu ortaya çıkaracak sınıfsal ittifaklar yoktur. Tersine, imparatorluktan cumhuriyete geçiş yani rejim değişikliği toplumun geleneksel sınıf yapısını değiştirmediği gibi geleneksel güçlü sınıfları, toprak sahipleri ve askeri bürokratik eliti, daha da ayrıcalıklı bir konuma getirdi. Geleneksel sınıflar devrilmedikleri gibi rejim değişikliği ile birlikte daha da güçlendiler. Türkiye Cumhuriyeti ise reform ve diğer değişiklikleri ideolojik düzeyde idealize ederek onları devrim olarak sunmaya mahkumdu, ki gerçek hayat- ta bunun bir karşılığı yoktu. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi batı mod- ernizminin sorunu eski sınıf düzeninin korunması değil, yerle bir edilmesiydi. Gerçekte olan ise muhalefeti yasaklayan, düşünce, ifade özgürlüğü ve örgütlenme hakkını ortadan kaldıran Bonapart tipi bir diktatör- lüğün rejimin adını değiştirmesi eylemiydi. Söz konusu siyasal klik toplumsal ve sınıfsal çatışmaların sonucu değil, esas olarak geleneksel sınıfsal çıkarları ve kurulu düzeni daha da kalıcılaştıran bir grup olarak rolünü oynadı. Bu anlamda modern- izmden bahsedilecekse bu belki siyasal iktidarın yeniden örgüt- len- mesi düzeyinde söz konusu olabilir ancak toplumsal bütünde böyle bir modernizm yaşanmamıştır. Kemalist diktatörlük kendisini modernitenin devrimci bir gücü olarak ilan etti. Oysa ortaya çıkardığı B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 167 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- dev bir baskı mekanizmasıydı. Bu konudaki teorik kargaşalığa ve yanlış değerlendirmeleresebebiyetverennokta- lardan biri de kurulan cumhuriyetin, batının yalnızca idari yasalarını değil aynı zamanda anayasalarından(FransızveIsviçre)değişik bölümleri alarak Türk Anayasasını oluştur- masındankaynaklanıyor. Diğer yandan Avrupai bir düşünce (milliyetçilik ve ulus devlet anlayışı) Jöntürk kadrolarını sarıp sarmalamıştı (Pantürkist idealler) ve kısa zamanda "öteki"nin ortadan kaldırılması ve asimile edilmesiyle sonuçlanacaktı.11 Bu kadro silahların gücüyle (jenosit, sürgün ve katliamlarla) Türk ulusunu, ulus-devletini ve Türk “vatandaş”ını oluşturmayı önüne koymuştu. Türk siyasal iktidarı, tek ve birleşik bir Türk Ulusu yaratma uğruna asimi- lasyonun bütün biçimlerine ve ulusal soykırımlar dahil bütün baskı ve yok etme yöntemlerine başvurmuşlardır. Rejim Türk kimliği dışındaki kimliklere asla müsamaha göstermedi. Türk olmayan diğer bütün kimlikler Türk kimliğine hep düşman kimlikler olarak algılandı ve ona göre gereği yapıldı. Ermeni, Pontus ve Rumlar'a karşı uygulanan katliam politikası da bunun sonucuydu. Hıristiyan olan bu kimlik- lerin dışında, örneğin Müslüman olan Kürt kimliği de aynı mantıkla karşılandı ve 83 yıldır Kürtlere karşı katliam ile asimilasyon politikası birlikte uygulan- maktadır. Devlet, hem ideolojik hem de baskı mekanizmasını aynı anda çalıştırarak bir yandan Kürtleri ezmek diğer yandan da sindirmek ve Türkleş- tirmek istemektedir. Türk kimliğinin aşırı derecede idealize edilmesinin 11 ???????????,? (1993) ??????-???????, ????????? ??? ????????, ?????? ???????, ???????? ???????, ?????, ??? 359 bir sonucu kimliklerin, en başta da Kürt kimliğinin dejenere edilmesi yo- luna gidilmiş, bunu yaparken Kürt toplumunun kendi iç çelişkilerini en pervasız şekilde kullanmaktan ve onları birbirine düşürmekten de geri kalmamıştır.12 Bu açıklamalar ışığında tekrar Rokkan ve Lipset'in analitik modeline dönebiliriz. Geçen yüzyılın başında Osmanlı imparatorluğunda meydana gelen gelişmeleri kavramın dar anla- mında ulusal devrimin yol açtığı gelişmeler babında ele alabileceğimizi daha önce de ifade etmiştik. Türk ulusal “devrimi” bir yandan merkez- çevre çelişkisini, diğer yandan kozmik devlet (buna asker ve sivil bürokrasi de diyebiliriz) ve inançları güçlü geleneksel kesimleri karşı karşıya getirmişti. Ama en önemlisi de “biz” yani Türkler ile onlar (yani Türk kimliğiyle özdeşleşmeyen diğer halklar) ayırımını kristalize etmişti. Işte özellikle bu bölünmeler ve ayırımlar bugün de Türkiye'nin hem siyasal sisteminin hem de parti sis- teminin üzerinde durduğu zemini oluşturuyor. Siyasal partiler bu bölün- meleri yalnızca ifade etmiyorlar ama aynı zamanda bu bölünmeleri besley- erek en uç noktaya çekmek konusun- da da belirli bir fonksiyona sahipler. Kurumsal benzerlikler bazen yanıl - tıcı olabilirler. Burjuva demokrasisine sahip bütün ülkeler demokrasiyi farklı farklı yaşarlar. Her ülkenin siyasal ve seçim sistemi toplumun siyasal kültü- rüne, geleneklerine, tarihine ve kurum- larının işlerliğine bağlı olarak farklı for 12 age. sayfa 362 168 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- masyonlara sahip olabilirler. Tarihteki geçmiş olaylar ve egemen ideoloji gibi fak- törler de siyasal ve seçim sisteminin şekil- lenmesindeönemliroloynarlar. Kısaca kozmik/laik ulusal elit ile dindar çevre çelişkisi özellikle de Türk ulusal kimliği ile Türk olmayan (biz ve onlar) kimlik arasındaki çatışma Türk siyasal sistemini ve Türk seçmenin seçim davranışını 83 yıldır belirleyen temel direklerdir. Cumhuriyetin kuru- luş sürecinde ulusal merkez kendini Türk olmayan unsurlar (öteki) ile çelişkisi babında ortaya koydu. Ermeni, Pontus-Rum katliamları ile Kürdistan'ın 1937'deki son kalesinin de (Dêrsim) işgal edilmesi süreçleri aynı zamanda Türk milliyetçiliğinin şaha kalktığı süreçti. 1946 seçimleri ile gündeme gelen çelişki ise ulusal elit (CHP) ile muhafazakar-dinci (DP ve AP) çeliş- kisi oldu. Kimlik tartışmalarının ön plana çıktığı ve seçim sonuçlarına çok net yansıdığı sürecin başlangıcı ise dünyada SSCB'nin ve Doğu Bloku'nun yıkılmasıyla ulusal hareketlerin küre- sel çapta canlandığı 90'lı yıllar oldu. 1995 ve 1999 seçimleri Türkiye'de Türk milliyetçiliğinin anti-Islam ve esas olarak da anti-Kürt göndermelerin meyvelerini topladığı seçimler olmuştu. Bütün süreci boyunca askeri sivil bürokrasi (ulusal elit) sürekli ‘irtica’ ve ‘bölücülük’ propagandaları ile siyasal sistemi koruma yoluna gitti. Bu olgular gerçekte tehlike teşkil etmedikleri durumlarda da bilinçli olarak öne çıkarılarak iç politikaya malzeme olarak sürüldüler. 1995 seçimleriyle iktidara ortak olan Islami Refah Partisi'ne 28 Şubatta kılıçlar çekilerek intikam alınmış ve genel başkanı hakkında siyaset yapma yasağı getir- ilmişti. 1999 yılında bir operasyonla Öcalan'ın Türkiye'ye götürülmesiyle Kürt meselesine de neşter atılmış, ancak resmi söylemde ne irtica ne de Kürt bölücülüğü tehlike olmaktan çık- mamıştır. Bu kez Güney Kürdistan'daki Kürt oluşumu ve Qendîl dağındaki PKK kampları (!) bahane edilmiş, diğer yan- dan da Islami geçmişi olan birinin ki bu aynı zamanda ülkenin başbakanıdır, cumhurbaşkanı olmasının kabul edilmezliği tartışmaya açılmıştır. Eğer buradan bir öngörü yapacaksak 2007'deki seçimlere yine anti-Kürt ve anti-şeriat söylemler damgasını vura- cak ve seçim sonuçla- rını belirleyecek- lerdir. Osmanlıda olduğu gibi Türkiye'de de din, devletin egemenliği ve emri altın- dadır. Bu anlamda devletin laik ve taraf- sız olduğunu iddia etmek zor. Devlet iktidarının bu katı duruşuna karşı inananların hoşnutsuzlukları, Islami partilerden yana oy kullanmasıyla ortaya çıkıyor. Özellikle Erbakan'ın başında olduğu Islami harekete kayan oyların protesto oyları olduğu iddia edilebilir, ancak AKP oyları için bunu söylemek zor. Laik ve kozmik elite (asker ve sivil bürokrasi, CHP) karşı her zaman Islami tepki oyları da olagelmiştir ve bu da Türk siyasal siste- minde dinin temel belirleyici faktörler- den biri olduğu gerçeğine işaret eder. Kuskusuz din ve devlet işlerinin kurumsal ve işlevsel olarak birbirinden kesin hatlarla ayrıldığı demokratik toplumlarda da din, siyasal iktidar üzerinde ciddi şekilde etki eder. Bu duruma en iyi örnek ise ABD'dir. Avrupa'ya gelince, en azından 2. Dünya Savaşı'ndan bu yana Hıristiyan demok rat partiler sol partilerle birlikte dönü- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 169 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- şümlü olarak iktidarı paylaşıyorlar. Ve oralarda yer yerinden oynamıyor! Seçim davranışı, bir araştırma konu- su olarak son yıllarda gerek basın yayın kuruluşlarının gerekse de bilim çevrele- rinin ilgisine mahzar olan bir konudur. Gazetelerin gerçek- leştirdiği kamuoyu yoklamaları bilim- sel araçtan ziyade medya ürünü karak- teri taşıyor. Bu ko- nudaki zorluklardan biri de Türkiye'de bilimsel araştırmalar ve kamuoyu yoklamalarının tarihi oldukça yenidir. Böy- lece karsılaştır- malı ve derinlemesine araştırmalar için gerekli bilimsel araştırmalardan yok- sun olan bir ülkedir. Bir diğer zorluk ise batıda seçim sosyolojisi konusunda geliştirilen teorik modeller, yani analiz modelleri Türkiye'nin toplumsal gerçekliği ve parti sistemiyle uyumlu modeller değildirler. Bundan dolayı bu analizimizde batıda sıkça kullanılan analiz modellerini kullanmayı tercih etmeyip ele aldığımız dönemin siyasal koşul- larının tahlilini ve bunu da Rokkan ve Lipset'in önerdikleri yön- teme uyarlayarak belli sonuçlara ulaş- maya çalıştık. Kuşkusuz batıdaki mod- eller de mutlak değildirler ve toplum geliştikçe bu yorumsal modeller de yorum güçlükleriyle karsılaşmakta ve yeni modeller öne çıkmaktadır. Batıdaki modellerin yeni gelişmeleri yorumlamakta güçlükler çektiği tartışılırken bu teorik şekillerin, batı ile biçimsel kurumsal benzerlikler dışında esasta hiç bir ortak özellik göster- meyen Türkiye gibi bir ülkenin seçmen davranışı konusunda iyi sonuçlar vere- ceğini kim garanti edebilir? Mayer'in de ileri sürdüğü gibi "çağ- daş seçmen davranışı, seçim sosyolo- jisindeki tarihsel teorik bütün eğilim- lerin sentezini, tarihsel ve siyasal özgünlükler ile gelenekleri de göz ardı etmeden, özellikle de ülkenin somut siyasal konjonktürünü göz önünde bulunduran çok boyutlu bir sürecin araştırması" demektir. Seçim sosyolo- jisinin de gösterdiği gibi önceki top- lumsal, ideolojik, sınıfsal ve kültürel koşullar değiştiğinde eski modellerin de buna bağlı olarak seçim tercihlerini açıklamakta zorlandığı her defasında yeni ve değişik teorik-bilimsel akımlar ortaya çıkmakta ve gelişmekteler. Çağdaş seçim tercihlerinin belke- miği olan ve siyasal partilerin de bun- lara dayanarak kendilerine varlık alanı açtıkları toplumsal sınıf, din ve coğrafik faktörler Türkiye koşullarında da oyu belirleyen faktörler arasında mıdır? Türkiye tarihine yapılan bir endos- kopik inceleme özellikle ideoloji (bunu Türk milliyetçiliği anlamında kullanıyo- rum) ve din faktörlerinin Türk seç- menin parti tercihlerini büyük oranda belirleyen koşullar olduğu gerçeğini göz önüne serecektir. Tam da bundan dolayı yüzer-gezerlik oranı bütün Avrupa ülkeleri içinde en yüksek olan ülkedir. 90'li yıllardan sonra siyaset alanını etkileyen Kürt milliyetçiliği ise savunma pozisyonunda olduğu ve meşru bir zeminde durduğu halde siyasal etkisi seçim sonuçlarına yansı- mamakta, ancak anti-Kürt temelde Türk milliyetçilerini bir araya getiren bir faktör olarak hem siyasal alanda hem de seçim sonuçlarına yansımak- tadır. Bölücülük tehlikesinin ve kimlik tartışmalarının damgasını vurduğu seçim kampanyalarının sonunda aşırı sağ ve faşist partilerin oylarındaki artışları bu şekilde okumak gerekiyor. 170 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Türkiye'nin Politik ve Seçim Sistemini Belirleyen Önkoşullar --- Page Break --- Yazının başlığı dengbêjlik alanına ilgi duyanlara şaşırtıcı gelebilir. Kürt kültürünün, Kürt tarihinin, yaşamı- nın, destanlarının, özcesi tekmil Kürt folklorik ürünlerinin geçmişten günümüze taşınmasında, dolayısıyla yitip gitmemesinde en büyük amilin dengbêj geleneği olduğu realitesi gözönünde bulundurulduğunda başlığın şaşırtıcılığı doğal karşılan- malıdır. Dengbêj geleneği ile ilgili şüphesiz ki bugüne dek çok şey söylendi; çok şey yazıldı, çizildi… Bu yazı da onlar- dan biri gibi… "Gibi…" diyoruz; çünkü başlıktan da anlaşılacağı üzere bu yazının içerisinde aşağıda belirte- ceğimiz kimi farklı tezler görülecek ve biz bunları, bu alana ilgi duyanların tartışmasına açmaya çalışacağız. Her ne kadar dengbêjlik ile ilgili yazılıp söylenen çok şey olduğunu belirttiy- sek de kelime bazında, kelimenin anlamının eşelenmesi yönünde sayın Mehmed Uzun ile sayın Yaşar Kemal'in değerlendirmelerinin dışın- da başka bir değerlendirme ile karşı- laştığımızı hatırlamıyoruz. Değerlen- dirmeleri olanlar varsa, bağışlasınlar, biz denk gelmemişizdir. Bu yüzden "dengbêj" kelimesinin anlamına iliş- kin bir iki söz söylemek istiyoruz. Kürtçe birleşik kelime bakımından çok zengin bir dildir. Birleşik kelimeyi oluşturan kelimeler, birleşik kelimeyi oluşturduklarında bağımsızken taşı- dıkları anlamı, genellikle birleşik keli- menin içine de taşırlar. Bu durum birçok dilde, örneğin Türkçede yoktur. Türkçede birleşik kelimeyi oluşturan kelimelerin, bağımsızken taşı- dıkları anlamlarıyla ilgileri büyük çoğunlukla hiç yoktur, olduğu zaman da çok cılızdır. Dengbêj kelimesi de Kürtçedeki bu birleşik kelimelerden biridir. "Ses" anlamındaki "deng" Dengbêj Geleneğinin Sonu ya da Bu Geleneğin Son Halkası: Reso Nedim DÎT B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 171 --- Page Break --- kelimesi ile "söyle" anlamındaki "bêj" kelimesinden oluşmuş ve bir alanla uğraşan kişinin adı olmuştur, ne ki o kişiyi çevreleyen, onunla özdeşleşen, onu "o" yapan "deng" ve "bêj"'dir. Diğer bir ifade ile dengbêj, ses ve söylemenin dışında değerlendirile- mez. Dolayısıyla dengbêj kelimesinin ilk ve basit anlamı da budur. Bu keli- menin Türkçede tam olarak bir karşı- lığı yoktur. Türkçede karşılık olarak gösterilen "ozan, halk aşığı, ses sanat- kârı" kelimeleri tek tek olarak dengbêji karşılamaya zaten yetmiyor; tümü ise ancak yaklaşabiliyor; ama tam olarak karşılamaktan yine de uzaktır. Dengbêj kelimesinden söz eder- ken, onun basit anlamıyla iktifa etmek büyük bir eksiklik olacaktır. Dengbêj - lik, ses ile seslendirmenin bileşke- sidir. Ses, aynı zamanda sözdür; sözün dışarıya vurumudur. Söz ile ses bir yaprağın iki ayrı yüzüdür. Yaprak ancak o iki yüzü ile vardır. Dengbêjlik de böyledir; hem söz hem ses olacak- tır. Diğer bir ifade ile yalnız ses, deng- bêjliği yansıtmıyor; yansıtmaktan da öte dengbêjlikten uzaktır. Söz de salt başına sesin konumundan farklı değildir. Dengbêj ise bu bileşimin ustasıdır, tanrısıdır. Sözü yaratan; ama yaratmakla iktifa etmeyip onu önce çarpanlarına ayırarak yoğuran, sonra ağzında hamurlaştırıp biçimlendiren, estetize eden ve ardından da bir neyzenin neyi gibi olan dudaklarının arasından dışarıya üfleyip salıv- erendir dengbêj. Sesin ve sözün bileşiminin tanrısı… Bunun altını çizmem boşuna değildir; çünkü son yıllarda sese ya da söze, bazen de iki- sine -tabir caizse- bigâne olan ne kadar zevat varsa Roj (daha önceleri de Med, Medya) TV ekranlarında "dengbêj" diye pervasızca takdim ediliyor; dengbêjliğin, bu son derece saygın; ama miadını doldurmuş olan geleneğin saygınlığının temeline tükürülmek istenircesine… Kuşkusuz ki bu ekranlarda arz-ı endam edenler arasında sesi çok güzel olanlar da vardır. Onları çok büyük bir keyif ve hasretle dinliyoruz; bunu yadsıya- mayız; ancak bunlara "dengbêj" yer- ine, bu kelime kadar olmasa da buna yakın güzellikte "stranbêj"(şarkı söyle- yen, şarkıcı) diye bir kelime daha vardır Kürtçede. Niçin onu kul- lanmayalım? Buna benzer bir garabet Türkçede de vardır: Sanatla, sanatçı- lıkla uzaktan yakından ilgisi olmayan kim varsa, salt "sesi güzel"dir diye "sanatçı" olarak lanse ediliyor. Bir kısmı ise ses katili olmalarına rağmen, fiziksel güzelliklerinden dolayı "ses sanatçısı" olarak gösteriliyor. Oysa bunlara da rahatlıkla "türkücü" ya da "şarkıcı" denebilir ve daha doğru bir ifade de olur, sanat ve sanatçılık da örselenmekten kurtulur. Kürt kültüründe dengbêj, sese ve söze hükmedendir. Geleneğin aslında dengbêj salt söyleyen değil, söyledik- lerini yaratandır da. Diğer bir ifade ile hem imal hem icra edendir. Bundan- dır ki o, sesin ve sözün tanrısıdır'dır diyoruz. Klasik Kürt kültüründe deng- bêjlere Kürt feodalitesinin (şeyh- lerinin, beylerinin, ağalarının…) der- gâhlarında saygın bir yer ayırtan, onları baş köşelere oturtan esas amilin de bu özellikleri olduğu kanısını taşıyoruz. Bu özelliklerinden dolayıdır ki böylesi mekânlarda cemaat toplandığında tüm dengbêjlere söylenen ilk söz şu olmuştur: "De B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 172 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- bêje…" (hadi söyle…). Homeros da 'Ilyada'ya "söyle…" diye başlamıyor mu? Klasik Kürt dengbêjleri aynı zamanda destan anlatıcıları (söyleyici- leri) değiller miydi? Kerr û Kulik, Sîyabendê Silîvî, Cembelîyê Lawê Mîrê Hekarya ve Memê Alan destanlarını ve halk hikâyelerini günümüze ulaştıran dengbêjlerimiz değil midir? Deng- bêjlik geleneğinin doğasında tevazu da olduğundan, "de bêje…" sözüne verdikleri ilk karşılık hep aynı olmuş- tur: "Deng tune" (ses yoktur). Öte yan- dan söylemesini isteyen kişi veya kişiler "tu bêje bêje, ê ku heye, ji me ra bes e" (haydi söyle söyle, olanı yeter bize) sözü üzerine söylemeye başlar dengbêj ağır ağır. Söyledikçe coşar, coştukça söyler. Saatlerin nasıl geçtiği- nin, tan yerinin ne zaman ağardığının farkına varmaz kimse. Bu satırların yazarı olarak biz de dengbêj- lik gelene- ğinin son halkası olduğuna inandığı- mız ve 1983 yılında yitirdiğimiz Muş, Erzurum ve Ağrı üçgeninin ünlü dengbêji Reso'nun böylesi bir durumuna çocukluğumuz- da tanık olduğumuzu hayal meyal hatırlıyoruz. Tüm ulusların yazılı edebiyatların- dan çok önce bir sözlü edebiyatları olmuştur. Sözlü edebiyat, yazının ortaya çıkmasıyla hemen tasını tara- ğını toplayıp gitmemiş; toplumun kültürünü, yaşamını, değerlerini yeni jenerasyonlara taşıma işlevini yüzyıl- larca etkin olarak sürdürmüştür. Ne zamanki eğitim öğretim olanakları artmış, okur-yazar oranında ciddi artışlar olmuş, iletişim ağı yaygın- laşmış, sözlü geleneğin getirdikleri kayıt altına alınmış -ki bu, dünya ulus- larının tamamında aynı döneme denk gelmez- o zaman da sözlü gelenek değerini, cazibesini yitirmiştir. Pratikte bu süre Kürdistan'ın Türkiye'de kalan kısmındaki Kürtler bakımından -diğer parçalar için kesin bir şeyler diyebilecek bilgiye sahip değiliz- son 50-60 yıla tek- abüleder.Diğerbirsöyleyişle Kürt sözlü edebiyatının getirdiklerinden daha önce kayıt altına alınmayanlarının büyük çoğunluğu son yarım yüzyıl civarındaki süre içerisinde kayıtlara geçmiştir. Kuşkusuz ki ulaşılmayan, yitip giden ürünlerin sayısını kestire- meyiz. Bütün dünya edebiyatlarında olduğu gibi Kürt edebiyatında da kayıt altına alınanın yitip gitmesi kaygısı olamaz. Artık okur-yazarsız mezra bile kalmamışsa, iletişim ağları - bünyesinde bir dizi aksaklık eksiklik taşısa da, çok yetersiz de olsa- her tarafa ulaşmışsa, sözlü gelenek ulaşı- lan bu yeniliğe karşı yeterli direnci gösteremez, gösterememiştir. Sözlü gelenek teknolojinin, eğitimin, yazı- nın bu gücü karşısında biçare kalınca, bu geleneğin taşıyıcılarının -ki Kürtler bakımından bunların en başında da dengbêjler geliyor- işlevi de sorgu- lanır duruma gelmiş, sorgulanmıştır. Işlevsizleşmenin yarattığı "çevresinde eski rağbeti görmeme" rûhî bunalımı, onu, üreteceklerinde frenlemiştir. Eski rağbeti görmeme, bu taşıyıcılarda korkunç bir yoksullaşma da berabe- rinde getirmiştir; çünkü dengbêj, "dengbêj" olarak doğmuş, "dengbêj" olarak yaşamıştır. Onun tüm serveti menkuldür, o da "dengbêj"liğidir. Nitekim yukarıda da adını andığımız ve Kürt dengbêj geleneğinin son hal- kası olduğuna inandığımız Reso'nun, yaşamının son yıllarını yoksulluk 173 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- içinde geçirdiğini, bizzat hısımların- dan ot ve tarla meseleleri yüzünden dayak yediğini, kafasının kırıldığını öğreniyoruz. Çağdaş Müzik tarafından çıkarılan Reso'nun iki kasetinin - Çağdaş Müziği bu çalışmasından dolayı içtenlikle kutlarız- kapak kâğıdında Rahmi Batur'dan alınma şöyle bir yazı var. Reso için yazılan ve çok dikkatimizi çeken bu yazıyı aynı biçimiyle buraya alıyoruz: "Ew taca klaman, hosteyê dengan bû. Pesinda- na hemî dengbejên îro bi navê wî ye: "Ez şagirtê Reso bûm…" Berî here dilovaniya Xwadê bi demeke kurt ji bo hevpeyvinek ez du car çûm Îzmîrê ba mala ribatê çiyayên kurdan Şakiro, lê wî ew daxwaza min paşde vegerand. Tenê bû, dilsar û dilşikestî bû. Gotineka wî dilê min guvaştibû. "Veyselekî wan hebû, te ew bidîta dilê te lihev diket, te nikarîbû sê rojan xwarin bixwara. Yê me; Resoyekî me hebû… ez çawa pesnê wî bidim, wî çava bi te bidime fêmkirin?...Me wî ji birçîtiyê kuşt! Di nav belengazîyê de birçî mir…" (O, klamlarin tacı, seslerin ustasıy- dı. Bugünkü tüm dengbêjlerin kendi- lerini övmeleri onun adıyladır: Ben Reso'nun öğrencisi - çırağı idim… Ölmeden kısa bir süre önce bir röpor- taj için iki kez Izmir'e, Kürt dağlarının kekliği Şakıro'nun evine gittim, fakat o benim isteğimi kabul etmedi. Yalnızdı, kırılmış ve küskün- dü. Bir sözü yüreğimi burktu: "Bir Veyselleri vardı, onu görseydin miden bulanırdı, üç gün yemek yiyemezdin. Bizim ise bir Reso'muz vardı… Sana onun övgüsünü nasıl yapayım, onu sana nasıl anlatayım?... Biz onu açlıktan öldürdük!... Yoksulluk, perişanlık içinde öldü...") Şakıro'nun bu sözlerine eklene- bilecek bir şey var mı acaba? Daha ne söylenebilir ki? Başköşelerde gördüğü büyük itibardan bu hale gelen kültür taşıyı- cılarının muakkipleri olur mu? Doğaldır ki olmaz. Kendisi de Reso'nun bulunduğu cemaatte, onun müsaadesini almadan türkü söyleye- meyen Şakıro'nun Reso hakkında söyledikleri kuşkusuz ki tümüyle doğrudur ve bu bir dramdır. Bu belki kültürel gelişmenin olduğu kadar, kültürel yozlaşmanın da kaçınılmaz sonucudur. Kabullensek de kabullenmesek de sözlü edebiyat miadını doldurmuştur. Kürtçede bu duruma çok uygun düşen bir söz vardır: "…mala xwe bar kir, çû!..." (evini barkını yüklenip göçtü). Dolayısıyla sözlü gelenek de evini barkını yüklenip göçmüştür. Geleneğin iyiden iyiye cılızlaştığı, yok olmaya yüz tuttuğu bir aşamada gelenek taşıyıcılarının bundan yalıtıla- rak değerlendirilmesi şüphesiz mümkün değildir. Gerek çocukluğumuzda tanık olup hayal meyal hatırladıklarımız, gerek büyüklerimizden duydukları- mız gerekse bu alana duyduğumuz özel merakımızdan dolayı kimi yazılı ve canlı kaynaklardan edindiklerimiz, sözlü edebiyatın en büyük taşıyıcıla- rından olan dengbêjlerin, eski dönem- lerde toplumun hemen her kesimin- den, mütegallibesinden tutun müt- edeyyinine varıncaya kadar, bü- yük itibar gördükleri yönündedir. Sayın Yaşar Kemal'in bu durumu "Kimsecik" serisindeki romanlarının B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 174 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- birinde Evdalê Zeynikê'nin şahsında teferruatlı olarak anlattığını okuduğu- muzu hatırlıyoruz. Dengbêjlerin say- gınlıkları öyledir ki kimi büyük ko- naklar, ünlü dengbêjin oraya gelmiş olmasıyla, o konakta türkü söyleme- siyle övünür; gurur duyar. Yaşar Kemal'in saptamaları da böyledir. Yukarıda da belirttik: Tarihi süreç kaçınılmaz olarak sözlü edebiyatın aleyhine işlemiş, bu edebiyatın taşıyı- cılarının işlevsizleşmesini dayatmış ve bunda başarılı da olmuştur. Hiçbir eğitim almamış olan, büyük çoğunluğu okuryazar bile olmayan bu deng (ses) mabutlarının geçmişteki itibarları nereden kaynaklanıyordu? Cevabı çok kolay ve kısa: Sese ve söze hükmetmelerinden… "Deng"'in ses, "bêj"'in de söyle olduğunu biliyoruz. "Bêje" Kürtçede ""gotin" (söylemek) fiilinin 2. tekil şahsına emirdir, "bêj" de "bêje"'nin kısaltmasıdır. Daha önce bir cümleyle değin- miştik: Dengbêj, sadece sesin ustası değil, sözün de ustasıdır. Bundandır ki klasik Kürt edebiyatında her dengbêj aynı zamanda şairdir de. Zaten klasik dengbêjleri günümüz "dengbêj"' lerinden ayıran en önemli vasıf da budur. Dengbêj, söylediği türkünün altındaki imzadır da. Söylediklerini yaratması, biçimlendirmesi, ona estetik bir nitelik vermesi, onu yoğu- rup yakması, yazamadığı halde ona ölçü ve uyak bulması, uyaklar arasında bağ- lantılar kurması, o uyaklarda ayrıca bir estetik arayıp bulması sanıldığı gibi kolay olmamıştır. Bundaki saygın çabayı ve emeği kestirebilmek için, örneğin Reso'nun herhangi bir klamını ele alıp edebi analizden geçirmek yeterli olacaktır sanırız. Klasik dengbêjlerimizi aynı zamanda güçlü birer şair yapan en önemli amillerden biri de budur. Ne acıdır ki onların binlerce emekle, yok- sullukla, yoksunlukla ürettiklerinin büyük çoğunluğuna malik değiliz bugün. Her birisi bugünkü anlamda gerçek birer profesyonel sanatçı olan dengbêjlerin binbir emek ve yüzyıl- ların getirdiği birikimle, hakkıyla edindikleri bu saygın ünvanı bugün sese de söze de bigâne olan hemen herkesin yakasına yafta gibi iliştir- menin bir anlamı var mı? Bu durum, son derece saygın olan bu ünvanın saygın anla- mını hovardaca harca- manın diğer bir adı olmaz mı? Her şeyden önce yüzyılların emeği ve birikimiyle kazanılmış ve bir künye gibi layık olanların alınlarına kazılmış ünvana saygısızlık olmuyor mu? Dengbêjin ne olduğunu bilmeyen bugünkü jenerasyon, her gün tele- vizyon ekranlarında "dengbêj" diye gördüğü dengbêj ruhunun, dengbêj vasfının yoksunlarına bakıp "dengbêj" kelimesi- nin o saygın anlamına vakıf olabilir mi? Ona saygı duyabilir mi? Öyle inanıyoruz ki büyük çoğunluğu "dengbêj, demek ki böylelerine deniy- ormuş!" deyip dudak bile bükerler. Bu, dengbêjliğe hakaret değil mi? Öyleyse her önümüze geleni "dengbêj" diye ortaya süreceğimize, onları, dengbêjlerin şarkılarını söyleyen "stranbêj" olarak nitelememiz daha doğru olmaz mı? Daha önce de söylemiştik: Deng- bêjlik gerçek anlamda profesyonel sanatçılıktır. Sanat ise her şeyden önce üstün bir yaratıcı güç, "insan ile nesnel gerçeklik arasındaki estetik ilişki"'dir. Adeta bir tanrı vergisidir, "ha…" deyince olmuyor. O cevher 175 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- insanda varsa, ustasının yanında say- gıyla, sabırla, emekle işlenir, geliştir- ilir. Kaldı ki bugün dengbêj yetiştiren, onun ana rahmine düşmesini sağlaya- bilen ne o koşullar ne de o ortam vardır. Miadı dolan bir geleneği "yaşatacağım" diye o geleneğin yarat- mış olduğu saygın anlamın temeline tüküreceğimize, onu, şanına, saygın- lığına yaraşır bir biçimde hatırlat- mamızda; hak ettiği saygıyla anma- mızda daha çok yarar görüyoruz. Örneğin Roj Tv.'de "Şevbêrka Dengbêjan" adıyla sunulan programa çıkarılan şahısların büyük çoğunluğu dengbêjlikten bîhaber birer zavallı olmalarına karşın "dengbêj" diye takdim edilmekte, onlar da bu işten son derece hoşnut olarak arz-ı endam etmekteler. Bunu her şeyden önce "dengbêj" adına saygısızlık olarak değerlendiriyoruz. Bunlar "dengbêj" değil de "stranbêj" olarak takdim edilirlerse, bu anlamda bir problem kalmayacağı gibi dengbêj ve dengbêj- lik de küçültül-mekten kurtulmuş olarak yad edilmiş olur. Kürtlerde klasik anlamda asıl dengbêjlik Kuzey Kürdistan'da daha çok boy göstermiş ve özgün örnek- lerini vermiştir. 20. yy.da Güney Kürdistan ya da diğer kesimlerde öne çıkan dengbêjlerin bile çoğu Kuzey'den gitmedir: Mehemed Arifê Cizîrê, Seîd Axayê Cizîrê, Meyremxan, Kawîs Axa, Garabêtê Xaço, Aram… Kuzey'de de - tabir caizse- dengbêj menbaı, daha çok Serhed olarak adlandırılan Muş, Ağrı, Erzurum, Van, Kars, Bitlis yöre- si; özellikle de Ağrı - Muş - Erzurum üçgenidir. Nitekim adı bir mitos gibi olan Evdalê Zeynikê de buradan çık- mıştır. Bu bölgede ortaya çıkan deng- bêjler, klamlarını enstrümansız söylemiş- lerdir. Dengbêjlerin ardılları olarak ortaya çıkan ve geleneği sürdürme iddiasını taşıyanlar da enstrümansız söylerler bu bölgede. Öte yandan sazbendlerin saz eşliğinde söyledikleri şarkılar, "memba" dediğimiz yerde de 20. yy.ın son çeyreğinde egemenliğini ilan edecek şekilde ortaya çıkmıştır. Dengbêjlerin söyledikleri şarkılar ezici bir çoğun- lukla yaşanmış olan olaylara yakılmış ve uzun solukludur; kahramanları yaşamış ve gerçek olan birer destandır. Gerek yiğitliği (mêrxasî) gerekse dramatik olayları işleyen klamlar genellikle kadınların ağzından yakılmıştır. Böylesi klamlarda sıkça geçen "…mala bavê min…" (…babamgiller…) sözlerinden rahat- lıkla anlıyoruz bunu; çünkü bu ifadeyi Kürtlerde yalnız kadınlar kullanıyor. Örneğin kadın, klamlarda ailesinin yiğitlerini anlatıyorsa, bunu "berxê mala bavê min…" (babamgillerin koçu…) Burada "koç"' yiğit erkek olduğunu belirtmeye gerek yoktur sanırız. Bu epik (destansı) klamlar genellikle çok uzundur. Epik olmanın özelliğine uygun olarak da destanda - yineleyelim; her şarkı bir destandır- kahramanlar bir yönleriyle değil, birçok yönüyle tanıtılırlar. Nasıl ki destanlar doğuş safhası, yayılma saf- hası, derlenip yazıya aktarılma safhası gibi üç aşamayı izlemişse, klamlar da bu süreci yaşamıştır. Klamların ortaya çıkışı destanların doğuş safhası gibidir; ancak burada çok önemli bir fark da vardır. Klasik destanların doğuş safhasında olağanüstü olaylar ve bu olağanüstü olaylar içerisinde nitelikleri olağanüstü abartılan B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 176 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- olağan- üstü kahramanlar vardır. Oysa Kürt epik şarkılarının çoğunda anlatılan- lar birer vakıadır. Kahramanlar gerçek- tir, gerçek adlarıyladır; tüm hasret- leriyle, acılarıyla, sevinçleriyle, keder- leriyle, ihanetleriyle, yiğitlikleriyle, mertlikleriyle, dramlarıyla, trajedi- leriyle; özcesi yarattıkları ve birer gerçek olan destanlarıyla yaşamışlardır. Kürt epik şarkılarının karakteris- tik bir özelliği de övgüsü yapılan kahramanın zaman zaman çocuk- larının adıyla da övülmesidir; ancak burada da belirgin bir nokta vardır. Övgü her çocukla değil, nitelikli, başarılı ya da kimi kahramanlıklarıyla takdir topla-yan erkek çocuklarının adıyladır. Eğer erkek çocukları arasın- da bu niteliklere uygun biri yoksa, kız çocuğu varsa ve bu nitelikleri taşıyor- sa, yani ondan beklenilmeyen başarılara imza atmışsa, övgü kızın adıyla da yapılır. Örneğin bir klamda Muş-Varto yöresinde yiğitlikleri söyle- nen Seîdê Nado'dan bahsederken şöyle diyor Reso, "Kes tune xeberê bide Seîdê Nado bavê Dilşayê?/ Ancax, zilma Hesenan, ew ji ser me rake" (Dilşa'nın babası Seîdê Nado'ya haber salacak kimse yok mu? Bizi Hesenanlar'ın zulmünden ancak o kurtarır). Oysa Seîdê Nado'nun erkek çocukları da vardır. O erkek çocuk- larının da çok sayıda erkek çocukları (yani Seîdê Nado'nun torunları) vardır bugün. Onların bir kısmını tanıyoruz da. Onlar bize kızmasınlar; ama klamın altındaki imzanın sahibi olan dengbêj, Seîdê Nado'yu överken, Dilşa ile övmeyi uygun bulmuştur. Bu bir duygusallıktan mı kaynaklanıyor? Kesinlikle değil… Dilşa silahlı bir mili- tan gibi dar günde savaşmış, bir kadın olarak ondan fazla askerin öldürüldüğü kuşatmaları yarmıştır. Epiği söyleyen dengbêj, halk arasında Dilşa'ın adıyla gelişen ve adeta bir mite dönüşen olayları görmezden gelememiştir. Bu övgü, bazen yukarı- daki niteliklere uygun bir yeğen, bir kardeşle de yapılabiliyor. Iki kişinin birden (kardeş-çocuk; kardeş -yeğen yada yeğen-çocuk) övgü vesilesi olduğu örnekler de olur. Nitekim Reso'nun aşağıya aldığımız epikte buna uygun bir ifade de vardır. Reso, Seydxan'ı överken şöyle der: "Ez îro bala xwe didim alayiya bavê Silhedîn, kekê Mehemed Reşîd, ji xeta şewitî tê… (Bugün yakılasıca sınırdan gelen Silhedîn'in babası Mehmed Reşîd'in ağabeysinin alayına bakıyorum…). Bunlar aynı zamanda klamların folk- lorik yanlarından biridir. Burada insan öldürme işinin övgüsünü yapmıyoruz şüphesiz; ama en az yüz elli yıldır tümüyle yok edilmesi, tarih sahnesinden silinebil- mesi için şeytanın bile aklına gele- meyecek binlerce entrikaya, tasalluda, te'dip ve tenkil hareketlerine, aşağıla- malara, işkencelere, ihanetlere, dışkı- sını kendisine yedirmelere varıncaya kadar her türlü alçaklıkla karşı karşıya kalan bir ulusun, varlığını koruma reflekslerine ve bu reflekslerin -lokal bazda da olsa- zaman zaman destan- laşan öykülerine, bu öykülerin oluş- masına vesile olan kahramanlarına ve onların olaylarına değinmemiz gerekiyor. Yukarıda sıraladığımız bütün iğrençliklere rağmen Kürtlük hâlâ yok edilememişse, bunun, tek olmasa da en önemli nedenlerinden biri Kürt 177 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- müziği ve folklorudur. Bunun da yegane taşıyıcıları dengbêjler olmuş- tur. Varlık nedenlerimiz arasında görmemiz gereken bu ünvanın üze- rinde aslında titrememiz gerekir. Her önümüze çıkana bahşedebilme hak- kını kendimizde bulmamalıyız. Sayın Mehmed Uzun, Celadet Bedirxan'ın yaşamını anlattığı Kader Kuyusu'nda, Suriye'de acılı bir yaşam sürdüren Celadet Bedirxan'ın, sınırın kuzey kesiminde yaşadığını öğrendiği bir dengbêje (Ehmedê Fermanê Kîkî) ulaşmak için nasıl bir çaba gösterdiği- ni, Türkiye kesiminde şiddetle aran- masına rağmen bir gece sınırı nasıl geçtiğini ve dengbêji nasıl alıp Suriye kesimine götürdüğünü, onun yaşadığı dramın bir parçası olarak anlatır. Sayın Bedirxan'ın kendi müzik zevki- ni tatmin etmek için o uğraşıyı verdiğini her halde hiçbirimiz düşüne- meyiz; ama Bedirxan, Ehmedê Fermanê Kîkî'yi tereddütsüz olarak sözlü edebiyat için bulunmaz bir hazine gibi görmüş ve ondan, altın bir hazineden yararlanılacağı kadar yararlanmıştır. Dengbêje, dengbêj geleneğine ve dengbêjlerin söylediği şarkılara ilişkin verdiğimiz bu kısa bilgilerden sonra, daha önce de değindiğimiz gibi deng- bêj geleneğinin son halkası olduğuna inandığımız Reso'ya ve onun klamları- na -ileride onu ve türkülerini geniş bir çalışmayla verme düşüncemizi saklı tutarak, teğet bazında da olsa- değin- meye çalışalım. Neden Reso da, bir başkası değil? Çünkü yukarıda açıkla- maya çalıştığımız dengbêj niteliklerini en iyi taşıyan son kişi olarak onu gördük de ondan… Onunla aynı membadan çıkan; ama yaşça ondan daha genç olan Şakiro ve Huseyno da bu alanda kayda değer bir emeğe imza atmışlardır. Reso'dan yıllar sonra kaybettiğimiz bu iki insan, ondan çok daha şanslıydılar. Gelişen süreç ve duyarlık, iletişimin yaygınlaşması, hayatta olan bu iki şah- sın daha geniş alanlara ulaşmalarına olanak sağladı. Şunu hiçbir zaman unutmamak gerekir ki Şakiro da Huseyno da yaşadıkları sürece Reso'nun büyüklüğünü her zaman teslim etmişlerdir. Onun bulunduğu topluluklarda, ondan ruhsat almadan söylememe terbiyesini de göster- mişlerdir. Onlar Reso'dan daha çok yaşadıklarına göre neden onlar değil de Reso'dur son halka? Bu soru bize şunu hatırlattı: Marksizm'in kurucu- larından Engels'e (Engels, Marks'tan 12 yıl sonra ölecektir) sorarlar: "Öğretinizde senin getirdiklerin daha çoktur. Neden öğretiniz ikinizin adıyla değil de sadece Marks'ın adıyla anılıy- or?" Şöyle cevap verir Engels: "Benim getirdiklerimi, olsa olsa birkaç kol dışında o da getirirdi; ama onun getir- diklerini ben getiremezdim. Marks bir dehaydı, uzağı hepimizden iyi görüy- ordu. Bu nedenle öğreti, haklı olarak onun adıyla anılıyor". Reso da deng- bêjlikte bir dehaydı. Onun bu geleneğe, geleneğin geçirdiği sarsıntı sürecinde kazandırdıklarını hiç kimse kazandırmadı, kazandıramadı. Folklo- rik ürünlerde gelecek olmaz, geleceği bilmenin marifeti de olmaz. Bu alanda geçmişi, en uzak geçmişi en iyi bilmek; ama bilmekle yetinmeyip bunu en iyi biçimde aktarabilmektir marifet olan ki Reso'yu öne çıkaran da budur. Onun dengbêjlik geleneğinde üstlendiği "temsil etme" rolünün B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 178 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- hakkını, hiç kimse onun gibi veremez- di. Dengbêjler klamlarını anında söylemişlerdir, yaratmaları da böyle olmuştur. Özellikle uyak bakımından mısraları birbirine uydurmakta zor- luklar yaşanmış -ne de olsa yazılmıy- or, söyleniyor- bu da dengbêji doldur- ma mısralara, uydurma sözlere; son elli-altmış yılda ise aralara Türkçe kelimeler tıkıştırmaya itmiştir. Deng- bêjin gücü önemli oranda bununla da ölçülmelidir. Bunu son dönemin deng- bêjleri arasında en az yapan ya da hiç yapmayan tek kişi olarak da Reso'yu gösterebiliriz. O, fedai destelerinin -ki bunları Celadet Bedirxan, dünyanın ilk gerillaları olarak niteler- gerilla taktikleriyle yaptıkları savaşın tarihini anlatıyor. Bunları anlatırken resim- şiir öğeleriy- le muazzam bir dramati- zasyon yapı-yor. Olayın her aşamasın- da ordaymış havasını verircesine, hikâyeyi yaşanılır duruma getiriyor. Reso'nun ailesi 1. Dünya Savaşı yıl- larında Erivan yöresinden göç ederek Erzurum'un Karaçoban ilçe- sinin Gopal (Gopalan) köyüne gelip yer- leşir. Sonraki yıllarda aile buradan Muş'un Bulanık ilçesinin Xêrgis köyüne gelir. Gençliğinde bu köyde çobanlık da yapar. Sanırız kendisinde- ki yeteneğin farkına da bu yıllarda (çobanlık yıllarında) varır; çünkü o yıllarda Malazgirt yöresinde Ferzê adıyla bilinen ünlü bir dengbêj vardır ve bu, Reso'nun geniş ölçüde hayran- lığını kazanmıştır. Bunun klamların- daki Kürtler'in yaşamına, inançlarına, değerlerine, kahramanlık öykülerine ilişkin halk motifleri Reso'nun dikkatinden kaçmayacak, kendisinde var olan cevheri daha bilinçli işleme yollarını arayacaktır. Reso bir yere bağlanıp kalmamış- tır. Muhacirlik bir kader gibi ona yapışmış, yakasını bırakmamıştır. Yaşamının çoğu Gopal ile Bulanık'ın Karağlı, Xêrgis, Koxak köylerinde geçmiştir. Son yıllarında ise Muş'un merkeze bağlı Pagê köyüne gelip yer- leşmiştir. 1983 yılında bu köyde 76-77 yaşlarında öldüğünde yoksulluk ve perişanlık içerisindedir. Bir geleneğin son devinin dramını burada ele almay- acağız. O, ayrı bir çalışmanın konusu… Şimdi biraz da onun klamlarına ve onların özelliklerine çok kısaca değinelim. Geçen yıl (2005) yakalandığı akci- ğer kanseri nedeniyle genç sayılabile- cek bir yaşta kaybettiğimiz Vartolu bir Kürt aydını olan Vahdettin Gümgüm'ün Reso hakkında bize dediği şu sözlerini hatırlıyoruz: "Yaşar Kemal, Evdalê Zeynikê için Kürtler'in Homeros'u diyor. Emin- im eğer Reso'yu tanımış olsaydı, bu görüşü değişirdi". Reso, gerçek anlamda bir destan şairiydi. Kerr û Kulik, Memê Alan, Cembelîyê Lawê Mîrê Hekarya, Sîyabend û Xecê gibi birçok Kürt destan ve halk hikâyelerini ezbere biliyor ve her birini kendisine özgü bir ezgiyle söylerdi. Reso, okul yüzü görmemişti. Reso'nun klamlarını incelediği- mizde onun güçlü Kürt edebiyatçısı ve Kürt edebiyatı tarihçisi kişiliği ile karşılaşıyoruz ki onu Şakiro ve Huseyno'nun önüne çıkaran asıl yanı da budur. Muazzam bir gözlem ve tasvir yeteneğine sahiptir. Sanırsınız Yaşar Kemal eline kalemini almış, Çukurova'nın büklerini anlatıyor onun birçok türküsünü dinlerken: 179 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- "Qaza min qazîn e Sûretê sorê gulgulîn e, xumarîn e Min bi çavê serê xwe sê qor zêr li enî dî ne Di binî da nivişkî ne Tilî, pêçî zirav e…" Fakat Reso böyle sevgiliyi tasvir ettiği şarkılarından ziyade klamên mêrxasîyê denen yiğitlik şarkılarıyla tanınıyor ki bu şarkıların hiçbirisi kurgu değil, hepsi de yaşanmıştır. Onlarda da kavgayı, kavga içinde büyüyen, devleşen, ardından da efsaneleşen kahramanları ve onların nasıl savaştıklarını tasvir eder. 1926- 1930 yılları arasındaki Ağrı Dağı Isyanı'nın ünlü Fedai Desteleri içinde yer alan Ferzende'yi, Seydxanê Kerr'i, Elîcan'ı, Feyzullah'ı, Evdilhemîd'i, Tewfîq'i yaptıkları savaş içinde anlatır- ken, sanırsınız Homeros, Troya önlerindeki Aşilleus'u, Odiseus'u, Alias'ı anlatıyor. Oysa Reso ne Homeros'un adını duymuş ne de Ilyada destanının… Aşağıya onun böylesi bir klamını alıyoruz. Klamın bitiminde de Türkçe anlamını ve kısa bir tahlilini yapmaya çalışacağız. Şerrê Bişarê Seydo Wey lo, wey lo, wey lo, wey lo, wey lo! Wey lo, wey lo, wey lo, wey lo, wey lo! Wey lo, wey lo, wey lo, wey lo, wey lo! Ez nemame ji mêra ra De lêxin bavê bavê min, lêxin Canfidayê mala Bişarê Seydo hûn lêxin Qundaxê modolîya li erdê xin Şefeqa sibê ra li qolordîya Qerekilîsê xin Dûrbîna bavêjin, şemlana vêxin Eskerê Kemal girane revê pêxin Şûrê wan zabitan jê bistînin Kopa şewitî da li çerxê xin Esker gune ne Çavê kozî û kulfetê wan li rê ne Jêkin serê yuzbaşiyan û cendirma bigrin li cercelê xin Bigrin li ber qolordîya Qerekilîsê bi defê dawetê Bi muzîqê ji wan bistînin bi eynatê li boriyê xin Wey lo, wey lo, wey lo, wey lo, wey lo! Ax wey lo, wey lo, wey lo, ez nemame li dinyayê Nedaîm Beg, Feyzî Paşa, Gazî Kemal nezan e Digo, "Bajonê pêşiya çar kurdan e" Heyran, were rûnê li ser têl û têlqirafan e Ez ji te ra bixwûnim secera kurdan e Em ne çar kurd in, du bira; Seydxan û Elîcan e Dinyayê, zilmê wan zilmekî giran e Hucûmê wan ser piştê hespan e Gulê wan tê meriva ji xeyban e Hewarîya wan tê, meriv dizane melaketê di asîman e Şerrê wan ne fenanî şerrê Yezîd û Merwan e Fenanî şerrê dewra berê qehreman û dêwan e Were rûnê li serê têlan û têlqirafan e Ji te ra bixwûnim sûretê têla Ji êvar da bidim yek bi yek medhê mêran e: Rizakî heye, qisasê serê mêran e Tewfîq, kaçaxê siyasetê serê çîyan e Ji qanûna me hemû dizane Evdilhemîd şêrê bi gulî girtiye dewsa Elîcan e Fesîhê Mihê fenanî pelekî ewrê li rûyê asîman e Şêx Baran ji ocaxa mala Bupê ye ji me dixwaze qamê topan e Feyzulla birayê piçûk ji me ra dibîne dawa Dewleta Ali Osman e Evdilbaqî fenanî tamatîka li ser milan e Îro ji Bostankendê ji Seyîda dudu man e B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 180 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- Yek Tewfîq û yek Seydxan e Seydxan jarîya maran e, teyyarê mêran e Elî, Hillo du bira ne Her yek xwedanê donzde bûkan e Elîyê Feqî Silê ji dîya xwe da bûye nebûye karê wî nîşan e Car heye li meydanê çok vedide ji te dikûje pêncî can e Îro li meydanê engirîye, dibê, "min hê hilneda" Heyfa kuştîyê çiyayê Mûşê, şêrê bi gulîka, bavê Silêman e Wey lo, wey lo, wey lo, wey lo, wey lo! Ax wey lo, wey lo, wey lo! Ez nemame ji mêra ra Dîdarê ba dikir "Besê Têlo rebenê Qazgolê diketim mîla şefeqê li min lêda Şerrekî çêbûye li korta Milazgirê, Melemistefê da Esker nema li wilayetê Romê da Temam hilşîyan ser berxê mala Usivê Seydo Torinê mala Hecî Axa seet di dudu û nîvê şevê da Dengê tekbîr û selawatê mala Bişarê Seydo tê ji Melemistefê di herbê da Ji agirê devê tifingê van xweşmêra ji êvar da Di Melemistefê da bilq vedide fena masiyê di behrê da Qolordî digo, "Tewfîq û Feyzulla, Evdilhemîd werin teslîm bin Ezê efuya we derxim ji dergê Îstenbolê da." Heyran şunda herre, min şerrê ewil diranê te kişand Şêrê bi gulî birîndar bû di Çîyayê Kosedaxê da Şerrê ortê min diranê te kişand Textê Qereyazîyê di Çepê da Şerrê paşî îşev min xweş kirîye li Milazgirê di Melemistefê da Eskerê bavê Silhedîn kekê Meheme Reşîd Sî û pênc salê nazik û nazenîn e, ser qaşa zîn e Gava çok vedide ocaxa te ji dinyayê diqelîne Şunda herre tu merivekî xayîn î, efuya te ji mi ra lazim nîne Ez îro bala xwe didim alayîya bavê Silhedîn kekê Meheme Reşîd Ji xeta şewitî tê, korrayî çavê mi da were, ez çi bikim reysê wan di nav da nîne Min hînga zanîbû feleka me, ji me ra qere bêbext e, me di xapîne Wey lo, wey lo, wey lo, wey lo, wey lo! Ax wey lo, wey lo, wey lo! ez nema me ji mêra ra. Bişarê Seydogillerin Savaşı Türkçe anlamı: Nasıl ki her şiir yazıldığı dilde güzelse, yazıldığı dildeki tadı, başka bir dilde vermesi mümkün değilse, aynı şey klamlar için de geçer- lidir. Buna rağmen çeviriler yapılır. Biz de bu düşünce ile elimizden geldiğince özüne bağlı kalarak Türkçeleştirmesini yapmaya çalışalım: Nakarat görevli "Wey lo"lar acıma anlamlı bir sesleniş ünlemidir. "Wey lo"dan sonraki sözler "yiğitlere kalamadım" ya da "uğurları- na öleydim" anlamlarında söylenir. Türkü şöyle devam eder: Vurun babam vurun / Bişarê Seydogilin can fedaileri vurun / Modolîlerin (Modolî: Bir çeşit uzun namlulu Rus silahı) dipçiklerini yere vurun / Sabahın şafağında Karakilis (Ağrı) Kolordusunu vurun / Dürbünleri atın meşaleleri yakın / Kemal'in askerleri ağırdır (çok fazladır) kaçırtın / O subayların kılıçlarını kendilerinden alın / Yanasıca Kop'ta (Muş'un Bulanık ilçesinin Kürtçe adı) çarka vurup bileyin / Askerler günahtır / Çoluk çocuklarının gözleri yollarındadır (onlara karışmayın) / Yüzbaşı ve jan- 181 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- darmaların kafasını kesin / Alın, dövenlere vurun / Alın, Karakilis Kolordusunun önünde, davulla, düğün- le, müzikle onlardan alın, inatla boru- lara vurun / Wey lo, wey lo… Ben kalmayaydım (öleydim) dünyada…. Nedaim Bey, Fevzi Paşa, Gazi Kemal bilmezler (bizi daha tanımıyorlar) / Diyorlar dört Kürdün önüne sürün (onları kuşatın) / Canım gel tellerin, telgrafların başına geç de / Sana Kürtlerin seceresini okuyayım: / Biz (senin o küçümsediğin) dört Kürt değiliz, zorlu (yiğit) Seydxan ve Elîcan vardır / Zulümleri büyük zulümdür dünyada / (Onların, düşmanlarına) saldırıları at sırtındadır / Kurşunları insanlara gaipten gelir / Sıkıntıda olan- ların feryatlarına yardıma gelişlerinde, insanlar gökten gelen melekler olarak bilirler onları / Savaşları, Yezit'le Mervan'ın Savaşı gibi değil / Ilkçağlar mitolojisinin kahraman ve devlerin savaşları gibidir / Gel tellerin, tel- grafların başına geç de / Ben sana okuyayım tellerin örneklerini / Akşamdan başlayayım tek tek yiğit- lerin övgüsüne (tanıtımına) / Bir Riza vardır ki işi erkeklerin kellelerini kopartmaktır / Tewfîq, bu siyasetin dağdaki kaçağıdır / Tüm kanunlarımızı (kurallarımızı) iyi bilir / Aslan örüklü Avdilhemîd, Elîcan'ın yerini almış / Fesîhê Mihê gökyüzündeki bir bulut parçasıdır / Şêx Baran, Bupê ailesin- dendir ve bizden top (silah) için malzeme istiyor / Küçük kardeş Feyzullah, Osmanlı Devletiyle olan davamızı görüyor / Bir otomatik silah gibi olan Avdilbaqî'nin otomotiği her zaman omzundadır / Bugün Bostankend'ten Seyitlerden iki kişi kalmıştır / Biri Tewfîq biri Seydxan'dır / Seydxan, yılan zehiri (gibidir), yiğit- lerin yiğididir / Elî, Hillo iki kardeştir / Her biri on iki gelinin (on ikişer evli erkek çocuk) sahibidirler / Elîyê Feqî Silê annesinden doğmuş doğmamış tüm işi nişan almaktır / Gün olur mey- danın ortasına çöker senden elli can alır / Bugün yine meydanda kükrüyor, diyor ki / Muş dağlarında öldürülen Silêman'ın aslan örüklü babasının intikamını daha alamadım / Wey lo, wey lo… O yiğitlere kalamadım (onların uğruna öleydim)… Dîdarê bağırıyordu: Besê, Têlo, zavallılar! / Şafağın ilk ışınları bana vurduğunda Qazgol'e yönelmiştim / Malazgirt mıntıkası Melemistefê'de bir savaş çıkmış / Türk vilayetlerinde asker kalmamış / Tamamı Usivê Seydogilin yiğitlerinin başına yığılmışlar / Hacı Ağaların o asillerinin başına yığılmışlar gecenin saat ikibuçuğunda / Bişar ve Seydogilin tekbir ve salavatlarının sesi geliyor Melemistefê'den, savaştan / Akşamdan beri bu güzel yiğitlerin tüfeklerinin ağzının ateşinden / Melemistefê'de sanki denizdeki balık hareketlerinden kaynaklanan yakamozlar vardır / Kolordu diyordu: Tewfîq, Feyzullah, Avdilhemîd gelin teslim olun / Istanbul dergâhından affınızı çıkara- cağım / Haydi canım geri dur: (Seninle yaptığımız) birinci savaşta dişlerini çektim / Kösedağ'da (Ağrı) aslan örük- lü yiğit (Avdilhemîd) yaralandı / Karayazı yamacında Çepê'deki (Karayazı'nın bir köyü) ikinci savaşta da dişlerini çektim / Üçüncü savaşı ise bu gece Malazgirt-Melemistefê'de şen- lendirmişim / Silhedîn'in babası Mehemed Reşîd'in ağabeyisinin askeri, eğere nazik ve kurumlu oturan B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 182 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- otuzbeş süvaridir / Yere çöktüğü zaman dünyadan soyunu kurutuyor / Geri dur, sen hain bir adamsın / Senin affın bana lazım değil, istemiyorum / Bugün Silhedîn'in babası Mehemed Reşîd'in ağabeyisinin adamlarına bakıyorum da / Yakılasıca sınırdan geliyorlar, gözlerime kara ineydi (bu durumu görmeseydim) / Ne yapayım, liderleri içlerinde değil / O zaman anladım ki bizim feleğimiz (talihimiz) bize haindir, bizi aldatıyor / Wey lo, wey lo… O yiğitlere kalamadım (onların uğruna öleydim)… Klama biçim yönünden nakarat mısralara göre baktığımızda -öyle de bakılması gerekir- üç bölümden oluş- tuğunu ve belli bir ölçünün olmadığını görüyoruz mısralar arasında. Her sözlü edebiyat ürünü gibi bu klam da yazıl- mamış, söylenmiştir. Ilk yazıya aktaran da biz oluyoruz. Uzun soluklu bu klam- da dengbêj uyak bulmakta sıkıntı yaşa- mamıştır. Üç bölüm olan klamın bölümlerdeki mısra sayısı aynı değildir; ancak dengbêj her bölümde farklı bir uyak çeşidini kullanmış ve bu ses benzeşimleri ilk iki bölümde hep aynı (birinci bölümde yalnız iki mısra- da farklı), son bölümde değişebilecek- tir. Dengbêj uyak konusunda öylesine rahattır ki kimi mısraların ortasıyla sonu arasında da ayrıca -bir çeşit musammat diyebileceğimiz- uyaklar kurmuştur: "Seydxan jarîya maran e, teyyarê mêran e". Birinci bölümdeki uyaklar, isimlerle yapılmış birleşik fiillerden oluşmuştur. Ve ses benzeşim- leri dört sesin üzerine kurulmuştur. Bu birleşik fiillerin tamamında da çoğul 2. şahsa emir anlamı vardır. Ikinci bölümün tamamında uyaklar isimler üzerine kurulmuş ve üç sesin benzeşimine dayanmıştır. Ve bu isim- ler de -birkaçı hariç- çoğul olarak kul- lanılmıştır. Bu bölümde de uyaklar hep aynı seslerden oluşmuştur. Üçüncü bölümde de benzeşimleri yine üç ses üzerine kuran dengbêj, klamın son altı mısrasıyla daha önceki mısralar arasında uyak olarak farklı sesleri seçmiştir. Içerik olarak baktığımızda ise bir yönüyle ağıt, bir yönüyle meydan okuma, bir yönüyle medhiye olarak değerlendirmek mümkün. Klamda adı geçen kişi ve olaylar gerçektir. Olayların tamamı 1920 ile 1935 yılları arasında yaşanmıştır. Diğer bir ifade ile iki dünya savaşı arasında… Adı geçenlerden Seydxan (kulakları ağır olduğundan, daha çok Seydxanê Kerr olarak tanınır) ve Tewfîq kardeştirler. Bunlara "Mala Usivê Seydo (Usivê Seydogiller)" deniyor. Muş merkezine bağlı Qicix köyündendirler. Elîcan, Evdilhemîd ve Feyzullah da kardeştir- ler. Bunlar da aşiret olarak "Berazî"'ler. Daha çok "Mala Bişar (Bışargiller)" olarak bilinirler. Erzurum'un Karayazı ilçesinin Hespreş köyündendirler. Iki aile arasında büyük bir dostluk ve kader birliği vardır. Şarkıda geçen diğer isimler de bu iki ailenin yakın akrabaları ve ahbapları. Klam, klamda adı geçen kişilerin, o zamanlar daha yeni kurulan ve ken- disini cebren kabul ettirmek isteyen T.C. ordusuyla girdikleri muhtelif zamanlardaki kavgalarını anlatıyor. Ağrı Direnişi (1926 - !930) öncesinde bu iki ailede de bir ulusal talep olup olmadığını saptayamadık, sonrasında ne kadar olmuştur bilmiyoruz. O ayrı bir araştırma konusu. Yalnız şu bir gerçek ki Ağrı Direnişi sürecinde bu iki 183 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- aileden çok sayıda kişi Ağrı Direnişi'nin Fedai Desteleri arasında yer alacak -ki bunların başında da Seydxan gelir- ve askerlere ecel terleri döktürecektir. Klam, doğal olarak olaylardan sonra yakılmıştır; ama anlatımı olayların öncesinden başlıyor ve ilk bölümde bir hedef gösterilerek sava-şılması isteniy- or. Gösterilen hedef Kemal'in asker- leridir ve bunun da çok fazla bir oran- da olduğu belirtilir. Istem, Bişar ve Seydo ailesinin yiğitlerinedir. Savaşa nasıl başlanacağı, savaş sırasında neler yapılacağı ve nasıl bitmesi gerektiği de tasvir edilir. Ikinci bölüm Nedaîm Beg (bölge- de görev yapan bir T.C. komutanı), Fevzi Paşa ve Gazi Kemal'in Kürt savaşçılarını küçümseyen sözleriyle başlıyor: Savaşanlar dört Kürt'tür (buradaki "dört" sayısı gerçek anla- mında değil, küçümseme anlamın- dadır). Dengbêjin savaşçılar adına verdiği tepki ise, önemli olan nicelik değil niteliktir şeklindedir. Ve başlar o savaşlarda şu ya da bu şekilde yer alan savaşçıların niteliklerini sıralamaya… Her birisinin yiğitliğini, övgüsünü ayrı ayrı yapar Üçüncü bölüm, savaşçıların yakını olan bir kadının yine yakınları olan iki başka kadına seslenmesiyle ve onlara anlatımıyla başlar. Burada savaşın ken- disi tasvir edilir. Yaşanılan tamı tamamına bir savaştır. Savaşın dehşet görüntüleri resim-şiir öğeleriyle ver- ilmeye çalışılmıştır. Katılan askerlerin sayısının çokluğunu kadın: "Türk vilayetlerinde asker kalmadı, tamamı Usivê Seydogilin yiğitlerinin başına yığıldılar" sözleriyle belirtir. Savaş sürecinde bir de Kolordudan gelen "gelin, teslim olun, size af çıkaracağız" sözleri ve buna gösterilen güvensizlik tepkisi vardır. Tepki gösterilirken o askerlerle daha önceki kapışmalara da göndermeler yapılır ve onların yenilgi- leri hatırlatılır. Klam, bir başka gönder- meyle, bir çeşit telmihle ve gerçek bir ağıt havasıyla biter: Seydxan'ın lider- liğinde Suriye'ye geçmek isteyen adamları başsız dönmüşlerdir; başları olan Seydxan, Mardin-Nusaybin arasında kurulan bir pusuda vurularak öldürülmüştür. Anlatan kadın, klasik destanlarda olduğu gibi bu durumu "gözlerime körlük ineydi de bu adamları başsız görmeyeydim" söz- leriyle dile getirir. Klamın analizinde folklorik ürünler açısından değişik saptamalar yapa- biliyoruz. Örneğin dengbêj savaşçılara "vurun" diye hedef gösterip seslenir- ken, kendilerini öldürmeye gelen askerlere (rütbesiz askerlere) karışıl- mamasını, onlara acıdığını, onların çoluk çocuklarının gözlerinin yolların- da olduğunu belirtir ve asıl hedef olarak rütbeli askerleri (sorumluluk mevkiinde olanları) gösterir. Bu, Kürt toplumunun dramatik bir değeridir. Oysa askerler onları öldürmeye gelmiştir. Klamda savaşçılar tanıtılırken her birisinin kendisine özgü becerileri tek tek verilir; ama hepsinin ortak niteliği olarak çok cesur olmalarını, gözlerini budaktan esirgememelerini, düşman- larına saldırılarını at sırtında gerçek- leştirmelerini; kimi yiğitler tasvir edilirken "aslan örüklü" sıfatıyla anıl- malarından, o günkü kimi Kürt feodal unsurlarının (erkeklerinin) saçlarını uzatıp örük yaptıklarını folklorik bir ürün olarak öğrenebiliyoruz. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 184 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- Ağrı Direnişi Fedai Desteleri'nin en büyük fonksiyonu, Ağrı Dağı'na ha bire sürülen askerlerin yollarını kesmek, onlara vur-kaç eylemleri düzenlemek, hedeflerini şaşırtmak, bunaltmak; böylelikle direnişi sürdürenlerin üzer- ine sürülen askerlerin sayısını azalt- maktır. Bu, çoğu zaman gerçekleştir- ilmiştir de. Bunları devre dışı bırak- madan Ağrı'ya hakim olamayacağını anlayan devlet, entrika dolu af yasalarıyla sık sık gündeme gelir. Af yasalarındaki samimiyetsizliği (hain emeller taşıdığı) da şarkıda dile getir- ilir. Fedai Desteleri'nin askerleri bunaltmaları öylesine boyutlara varır ki neticede doğrudan doğruya bunlar hedefe geçer. Reso, bu olayları anlattığı bir başka klamında, bölgedeki bir ordu kumandanının ağzından şu sözleri söyler (bunlar olmuştur da): "Digo li welatê Serhedê em sê ordî ne / Heyfa navê Cimurîyeta me nîne / Mala Seydo, Bişar çar peya ne / Di nav me da begatîyekî digerîne / Hûn bazdin, herin jêkin serê Tewfîq û Feyzulla, Evdilhemîd saxî ji min ra bînin / Ez yeqîn dikim heya eyvanê mala Seydo li dinyayê sax be / Tu car li welatê Serhedê bona van egîta rehatîya min tu nîne" (Serhat memleketinde biz üç orduyuz diyordu / Cumhuriyetimizin adına yazık değil mi / Seydo ve Bışargiller dört adamdır / Aramızda beyliklerini sürdürüyorlar / Gidin Tewfîq, Feyzullah ve Evdilhemîd'in kafasını kesin, bana sağ olarak getirin / Öyle inanıyorum ki Seydogilin dünya- da mayaları (tohumları) kaldıkça, Serhat ülkesinde bu yiğitlerin elinden bana hiçbir zaman rahat yüzü yoktur). Klamda adı geçenler böylesine bir bunaltma yaşatmışlardır; ama karşı taraf da boş durmamış, bir yandan sık sık entrikalı af yasalarıyla onları oyalamış, bir yandan da tüm güçlerini seferber ederek doğrudan doğruya onları hedef noktası seçmiştir. Kafa kesmeleri de -üç kardeş bazında olmasa da- gerçekleştirmiştir: Karayazı civarında Çemê Reş'te öldürülen Feyzullah ile Elîyê Feqî Silê'nin kafaları kesilecek, mızrak biçi- minde hazırlanan ağaçlara geçirilerek Ağrı Kolordusunun önünde bir hafta süreyle "teşhir" edilecektir. Türküde Reso'ya "Yüzbaşı ve jandarmaların kafasını kesin, dövenlere vurun (li cercelê xin..) / Karakilis (Ağrı) Kolordusunun önünde … borulara geçirtin" sözlerini söyleten esas amilin de bu barbar eylemin halkta yarattığı travma ve refleks olmalıdır. Not: Kilamin deşifre edilmesi (yazıya aktarıl- ması), Reso'nun kasetinin defalarca kelime kelime dinlenmesinden sonra tarafımızdan yapılmıştır. Telaffuz nedeniyle anlaşılmasında güçlük çekilen kelimeler de olmuş -ki doğru anladığımızdan tereddüt duyduğumuz bir-iki kelime hâlâ da vardır- bunlar için de Reso'yu iyi tanıyan, onun dostları, hayranları olan ve Muş, Van, Ağrı ve Mersin'de bulunan değişik kişilere klam defalarca dinletilmiş, katkıları sağlanmıştır. Kendilerine teşekkür borçluyuz. 186 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dengbêj Geleneğinin Son Halkası: Reso --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 186 --- Page Break --- Krallık Bilim Akademisi Tarih - Filoloji bölümünün verdiği görev üzer- ine Peter Lerch tarafından SMOLONSK vilayeti dâhilindeki ROSLOW'da bulu- nan savaş esiri Kürtler hakkında hazır- lanan Rapor. (Rapor Tarihi: 20 Haziran-2 Temmuz 1856) *** Bu yılın 28 Şubatında "Kürtler Üzer- ine Araştırmalar" adlı çalışmamın birinci bölüm baskısının bitmesinden sonra Petersburg'dan ayrıldım. 7 Mart'ta Roslow'a vardım. Valilik tarafından bana verilen resmi bir yazıyı oradaki yetk- ililere verdikten sonra onların yardımı ile aynı gün savaş esiri Kürtlerin bulun- dukları yere ulaştım. Böylece sizlerin tarafından da bilindiği gibi daha önceki araştırmalarımdan dolayı kendimi hazır- lıklı hissettiğim görevime başladım. Sizlerin de bildiği gibi benim bu konu ile ilgili daha önceki çalış- malarımdan dolayı belli bir hazırlığım vardı. Kürsü tarafından bana verilen talimatta programımı gerçekleştire- ceğim şartlar ve zaman dikkate alın- mıştı. Kürsü şimdiye kadar Kürdoloji konusunda yapılan çalışmaları göz önüne alındığında, benim bu kadar kısa bir sürede bu kadar çok Kürt ile konuşup bu kadar zengin materyal toplayabileceğimi tahmin etmemişti. Yolculuğumun amacı Kürtlerin kitlesel olarak yaşadıkları ve dolayısıyla araştırmacıya çok yönlü araştırma ve inceleme olanağı veren bir yere git- mek değildi. Yolculuk yaptığım yer, bizim imparatorluğun sınırları içinde çok az sayıda Kürdün gelip yaşamak zorunda kaldıkları bir yerdi. Kürsü bu şartları dikkate almadan benden nis- peten kısa bir süre zarfında savaş Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor (1856-Roslow) Peter LERCH Almancadan çeviren: Seyîdxan KURIJ B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 187 --- Page Break --- esiri Kürtlerle kurduğum ilişki ile elde edeceğim materyaller ve Ingiliz, Fransız, Alman, Italyan ve Rus oryan- talistlerinin seyahatnamelerinden veya derledikleri zengin materyalden oluşan makaleleri üzerine yapacağım çalışmalar sonucu eğer mümkün olursa önce Kürtçenin fonetiğine doğru bir göz atmayı başarmamı ve ondan sonra Avrupalıların derledik- leri kelimelerin, raporların ve bilgi- lerin en azından bir kısmını doğrula- mamı bekliyordu. Ben kendim de aynı umutları taşıyordum ve mevcut şart- lar altında mümkün olduğunca bunu gerçekleştirmeye çalışıyordum. Daha sonra kendi tecrübelerimden edindi- ğim izlenime göre şimdiye kadar Kürtler hakkında bize bilgi sunan gezginlerin çoğunun bazen eksik bil- imsel bilgi ve hazırlıktan bazen şart- ların olumsuzluğundan ya kendi kendileri ile çelişkiye düştüklerini ya da yanlış anlaşılmalara meydan verdiklerini gördüm. Özellikle bugüne kadar Avrupalı dilbilimciler tarafından bize sunulan dil üzerine çalışmalar çok kısıtlı amaçlar için kul- lanılmışlardır.(1) Son olarak kimse benden birkaç Kürt ile konuşmak ile Kürtçenin niteliğini, şimdiye kadar yapılmış derlemelerin gerçek değeri- nin tespitini ve gramer kurallarını daha iyi ortaya çıkarmayı bekleyemezdi‚ çünkü buKürtçekonuşmayıdoğrukavramakve onu şimdiye kadar olduğu gibi tam olarak yazıya dökebilmeye bağlıdır. Savaş esiri Kürtler arasında daha fazla 1 Burada R. Lepsiusun linguistik alfabesine göre Kürtçe kelimelerin transkripsiyonunu veriyo- rum. kalarak Kürsü'nün diğer istemlerini yerine getirebilirdim. Asıl görevim yukarıda belirtilen şartlar altında Kürt dili üzerine araştırma yapmak olmasına rağmen, bana verilen bu kısa süre zarfında çok çeşitli açılar- dan Kürt halkı üzerine inceleme yapma fırsatı bulabildim. Izlenimlerimin sonuçlarını ve derle- diğim materyalleri Kürsü'ye sun- mayı görev addediyorum. Çünkü derledi- ğim materyalleri işlemem, böylece mevcut orijinallere göre Kürt kroniklerinin Farsça metinlerin yayını, beni uzun bir süre eserlerim- in tam etnografik bölümleri üzerine çalışmaktan uzak tutabilirdi. Eşyanın doğası gereği şimdiye kadar Kürtler hakkında ulaşılan kaynakların aydın- latılması ve ıslahı için çalışmamın yöntemini ve biçimini, elde edilen bilgilere nasıl ulaştığımı ince detay- larına kadar vermeliyim. Roslow'da birçok değişik Kürt aşiretine mensup 50 kişi ile karşılaş- tım. Onlar Türkiye'nin Asya böl- gesinin aşağı yerlerinden geliyordu- lar: Merdin, Cizire (Hakkari Eyaleti), Dersim, Muş, Diyarbekir (Kürdistan Eyaleti), Urfa, Birecik (Halep Eyaleti), Harput, Meletya, Maden, Arebgir, (Harput Eyaleti) ve Erzurum. Onlar Batı Kürdistan bölgesinin en büyük bölümü olan yukarı Fırat ve Dicle nehirleri arasındaki bölgeden idiler. Hepsi Kürtçe'nin dışında Türkçenin Anadolu diyalektini de konuşuyordu- lar. Bazıları (Bir buçuk yılda) Rusçayı da anlıyordular. Onlardan hiçbiri yazamıyordu ancak bazıları yavaş yavaş okuyabiliyordu ve sıkça B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 188 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- Kuran'dan parçalar okuyordular‚ çünkü hemen hemen her esir güzel yazılmış ve ince katlanmış bir şeyi (Muska) yanında taşıyordu. Onlar Arapça-Farsça harfleri çizebiliyordu- lar. Tabi ki onlardaki bu eğitim eksik- liği bu dağ çocuklarına ilgisinden beni mahrum bıraktı ve onlarla yaptığım 11 haftalık (26 Mayısa kadar) heye- canlı yolculuk beni birçok gezgin tarafından Kürt aşiretlerinin özellik- leri hakkında yazılan övücü anlatım- ların tamamıyla abartmalı olmadığına inandırdı(2). Ben onlarda sadece ye- meklerdeki lezzeti, ölçülülüğü, can- lılığı, yapılan iyiliklere karşı duyulan minnettarlığı, tevazuyu, dürüstlüğü, düşünüş tarzındaki ölçülülüğü izleme imkânı bulmadım, bunun yanında özellikle onlardaki çabuk dost olma özelliği, canlı sohbet etme, çevrele- rindeki her şeyi açık bir dikkatle algılama duygularının gelişkinliği de dikkatimi çekti. Insan çok seyrek bir Kürdü şehir caddelerinde yalnız ge- zerken görüyordu. 8 veya 12 Kürt ve Türkün birlikte kaldığı evlerde barış ve kardeşlik hâkimdi. Kürtler birbir- lerini sık sık ziyaret ederlerdi ve bu ziyaretlerde bolca tütün içilirdi. Kürtler sayıca diğerlerinden fazlay- dılar ve içlerinde bir tane de ozan vardı. Bu ozan sürekli ülkesinden şarkılar okurdu. Onlar Islamiyeti 2 Özellikle Cl. J.Rich, J.B.Fraser, B.Poujoulat; A.H.Layard, J.Perkins, EH.Southgate'nin gezilerinde makalelerinde görülüyor. 1855 No. 283 ( Petersburg gazetesindeki tercum- ede 1856 No. 13 ve 14 ve "Le Nord" de 18 Nisan 1856),Benim ( Irani Kürtler ve onların öncülleri kuzeyli Keldaniler üzerine araştırmalar. Kitap I. St. Petersburg. 1856. 8). S. 28- 32. olduğu gibi. korumayı dikkate almadan bu deng- bêj ve ulusal kimlikleriyle gurur duyu- yordular ve aşiretlerinden hayranlıkla söz ediyordular. Kendi aşiret önder- lerinin iyiliklerini cesaretlerini ve diğer iyi özelliklerini övüyordular veya Türk paşalarının kötülük ve kalleşlikleriyle dolu trajik kaderlerini övgüyle anlatıyordular. Kürtlerin bana sık sık okudukları ve benim yazdığım türkülerin çoğu içerik olarak erotik ve kahramanlık temalarını işliyorlardı.(3) Kürt şarkıları ile ilgili Abowian'nin(4) da yazdığı gibi insan gayet haklı olarak diyebilir ki, bu şarkılarda Kürtler basit olarak retorik ihtişam olmadan ülkelerinin dağlarını, ova ve dereleri- ni, kahra-manlarını, onların yaptık- larını ve silahlarını böylece onların duygularını ve düşüncelerini dile getiriyorlar. Dikkat ettiğim kadarıyla bu türküler- de mizah da eksik değil. Bu kahramanlık şarkıları daha çok Kürtlerin sık sık Türk saldırılarına karşı yürüttükleri, Moltke'nin yazdığı gibi kadınların da katıldığı bağımsızlık mücade- leleriyle ilgilidir. Benim topladığım ve Palulu Zaza Hasan'ın sık sık okuduğu şarkılardan biri "Karsan Dağı" ayaklanması ile ilgili idi. O, bu şarkıyı her okuduğunda, 3 Şimdiye kadarki Kürt halk şarkılarının oriji- nalleri 12 satırdan fazla değildir.(Wegnersin pers ve Kürtlerin ülkesine yolculuk. Band. II(leipzig 1852 8) s. 258 ve Layard in Of the prov. of Khuzistan im Journ. of the Roy. IGeograph. Soc. Vol. GVI. partI. Sayfa 83 ve 84 ) anlatımından biliniyor. Tercümeler Wagnerde yukarıda sözü edilen kitabın sayfa 256 - 258 de: Jolowicz Polyglottenin oryantalist manzumesinde mev- cuttur. 4 S. 1848. No. 47. S. 188 189 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- halkının gösterdiği kahramanlığı(5) ve çektiği acıları hatırladığından sakin- leşmek için derin bir nefes alırdı ve şarkı söylemeyi keserdi. Ben Hasan'a neden okumaya devam etmiyorsun diye sorduğumda "Dilê min dişewite! (Içim yanıyor!)" yanıtını veriyordu. Bazıları Kürt aşiretleri arasında mey- dana gelmiş ve kendisinin de katıldığı kavgaları anlatıyordu. O güçlü ve cesur olarak tarif ettiği ve sürgünle sonuçlan- mış hayatını bana anlattığı tek gözlü Palu miri Abdullah Bey'den diğer aşiret önderlerinden olduğu gibi yeter- ince sıcaklıkla ve sevgiyle söz edemedi. Bu Hasan Roslow'da karşı- laştığım Kürtlerin en rahat ve duyguluların- dandı. Bazı Kürtler sadece şarkı söyle- meyi değil halay çekmeyi de çok seviy- ordular. Kürlerde çok gözleme fırsatını bul- duğum gibi(6) Türkler hiç hare- ketlilik ve canlılık göstermiyordular. Roslow'da son bulunduğum seferde(7) Türkler 3 kat daha fazlaydılar fakat buna rağmen hiç oynadıklarını görmedim. Türkler Kürtlere göre çok daha az konuşuyordular. Kürtlerin bir- birlerinin ellerini tutup uzun bir zincir oluşturdukları tek formlu oyunlarının dışında Türkler onları bir 5 Kürtlerin Türkler üzerine cesaret hususunu telaffuz etmeleri karakteristiktir. Dilî tırkan tune (Türklerin yüreği yoktur) dedi bana o. 6 Kürtlerde, Perslerde yarı çıplak olarak sahneye çıkanlara Pelwan denir. Bu kelime Farsça'dır. 7 Mayısta 300 tane daha Kars tarafından olan ve çoğu topçu olan Türk orada bulunan Sultan'ın tebaasının kendi ülkelerine geri iadelerini sağlamak için Roslow'daki esir kampına geldiler. Bunların arasında yukarıda saydığım bölgeler doğumlu olan 30 tane de Kürt vardı. ziyaretimde beni sevindirmek için kılıç kalkan oyunu oynadılar. Anlaşı- lan bu iki aleti Roslow'da bula- mamışlardı. Onlar kılıç yerine kaval ve kalkan yerine de bir ağaç parçası kulandılar. Bu oyunda becerilerini fazla gösteremeyecekleri inkar edile- mez. Özellikle onların konuşmaların- da Kürtlerin hareketlilikleri, hayata bağlılıkları, kararlılıkları ortaya çıkı- yordu. Onlardan çoğu kendilerini akıllı olarak, zengin insan ilişkileri ile ilgili olduklarını ispatlıyordular. Kürtçe çalışmamdan zaman buldukça onlarla sadece onların ülkeleri ve davranışları üzerine değil, özellikle moral değerler konusunda da sohbet ediyorduk. Onlarla yaptığım ikinci kısım sohbetler kaba bir ağız kala- balığı değildi. Özellikle onların derin geleneksel duygularını aşağıdaki karakterleri gösterebilir. Kaderleri tehlikede olan Kürtlerin içinde birçok küçük hırsızlıkla suçlanan Musul yakınlarından iki tane de Arap vardı. Oraya vardığım ilk günlerde ilk tanıdığım iki Kürt hemen beni bu iki kişiyi kabul etmemem konusunda uyardılar. Bir gün birkaç Kürt arkadaşımı ararken bütün topluluğu bir heyecan içinde buldum. Onlar bu iki Arabı devlet hastanesinden kesil- miş odun çalarken yakalamıştılar. Bir kamu kuruluşunun malına bu tecavüz haklı olarak onların bu iki Araba karşı çok sert davranma his- lerini kamçıla- mıştı. Kürtler, Siverek'te yaşayan ve yazları 750 çadıra sahip olan Reşwan aşiretinin ölmüş ağası Ali Ağa'nın ikinci oğlu Mehmet'in bizim Avrupalıların B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 190 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- yaşam biçimine ilgisi vardı. O daha çok gençti, 25 yaşındaydı ve Türk ordusun- da çavuştu. O sık sık bana düşünmeyi gerektiren an-lamlı sorular sorardı, bu sorular daha çok bizim aile yaşamımız, dinimiz, sosyal ilişkilerimiz üzeriney- diler. Rusça öğrenmeye de çok hevesi vardı, bu ona anlamlı bir şaka gibi geliyordu. Onlarla kaldığım sekiz haf- talık süreden sonra beni her gün ziyaret eden Kürtlerle ve Mehmet'le yaptığım sohbetlerle Kurmancca veya Kurmancî (8) konuşmayı başardım. Onlar bendeki bu ilerlemeyi fark edince ve kendi dilleriyle benimle konuşabilince beni iki kat daha sevm- eye başladılar. Sözü edilen Mehmet, Diyarbakır'daki Peşar aşiretinin bir kolunun lideri, Cemal Ağa'nın yeğeni olan Hüseyin ve zengin Kürt aşiret- lerinden olan diğer Kürtler gibi güzel Kurmancca konu-şuyordular. Diğer az sayıdaki kültürlü ve kendilerini geliştirmiş Kürtler, bu kısa süre zarfında izleyebildiğim kadarıyla bulanık bir telaffuzla ve takıları yutarak konuşuyordular. Sadece bütün bu kısa konuşmalarla da olsa, Kürtlerin bu moral özelliklerini izleme fırsatı bulabildikten sonra, onlar için dışardan yapılmış zorlayıcı tanımlamalara geliyorum. Onlar görünüşlerine esir Türklerden daha çok önem veriyordular. Yukarıda sözü edilen Hüseyin sadece bir tane beyaz elbiseye sahip olmasına rağmen ve bunu derede kendisi yıkadığı halde 8 Iki form da kullanışlıdır. Kendisinin Kurmancca dinlemeye alışkın olduğunu iddia eden biri benim tarafımdan iyi bilinen ve öğre- nilmiş formu düzeltmem gerektiği tavsiyesi dikkatimi çekiyor. her güzel mayıs günü bu beyaz elbis- esini giyerdi. Dar bağlanmış önü açık beyaz ceketin altında gümüş ve kır- mızı ipekle işlenmiş bir yelek giyiyor- du. Ve ona şık bir görünüm veren kaba askeri ceketinin altına soğuk kış günlerinde bunları giymekten vazgeç- miyordu. Hani'den Dami (Demi) aşiretinden olan arkadaşı Ali de daima temizdi ve süslü(9) giyinirdi. Mehmet kırmızı bir fes üstüne bir Avrupalı gibi giyinirdi. Simaları vasıtasıyla Kürtler Türklerden ve Roslow'daki diğer esir- lerden ayırt edilebiliniyordu. Oranın yerlileri onların zarif yetişmelerine hayrandılar. Yüzleri genellikle canlıydı ve sert gerilim taşımıyordu. Köyün çoğu daima siyah saçları çoğu zaman kıvrımlıydı yada omuzlarına dökülüyor- du. Yüzleri ovaldı, gözlerinde zengin Hind-Avrupa alametleri vardı, siyahtılar ve çoğu zaman parlıyordular. Onların içinde bir kartal burunlu görmedim. Çoğunun burunlarının güzel bir formu vardı ve eski yunanlılara benziyordular. Ama bazılarında olağandışı kalın burun ve dudaklar vardı. Fizyolojik olarak Rische'nin "Narative of a residence in Koordistan vol 1 sayfa 85"de mev- cut bir Yezidi çiftinin resim- lerindeki gibi Kürtlerle ben kendim de karşılaştım. Bunların hemen hepsi Şafii mezhe- bindendiler. Yalnız Omeriyan aşiretinden bir göçebe Hanefi mezhebindendi. 9 Kuzeyden olan yukarıdaki 2. dipnottaki dolayısıyla tasdik ediliyor. Kleidernin make- lesinde yazılan Kürtlerin Roslow'da yaptıkları söyleniyor. 191 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- Roslow'da bulunan Kürtlerin sahip oldukları eğitim derecelerinden, onlardan eski zamanlara ait bilgiler beklenemezdi. Dil dışında sadece şimdiki yaşamları, ülkeleri üzerine sorular sorabilirdim. Burada onların daha çok yer isimlerini bildiklerinin belirtmeliyim. Sadece kendilerine komşu aşiretlerin isimlerini değil u- zaklardaki yerleşim yerlerinin isim- lerini de biliyorlardı. Böylece Hasan bana kendi aşireti olan SÎVAN aşire- tine ait 34 köy ismi verdi. Buna ben- zer bilgileri diğer Kürt şahsiyet- lerinden de aldım. Onların bana anlattıklarına göre aşiret önderliği babadan oğula geçmi- yor, ölen kardeşten sonra gelen küçük kardeşine geçiyor. Eğer ölenin hayat- ta başka kardeşi yoksa, önderlik büyük kardeşin büyük oğluna geçer. Bu Kürtlerdeki bir önderlik biçimidir. Kürtler kendi sülaleleri için iyi bir bilgiye sahipler. Onların kendilerin- den önceki jenerasyonu iyi tanıyorlar. Örneğin Hasan kendinden önceki 18 babaya kadar isimleri biliyordu. Kendi ifadelerine göre Fırat'ın batısındaki göçebe Kürtler, yerleşik Kürtlerden kendilerini ayırmak için kendilerini "Karaçadır" olarak adlan- dırıyorlar. Benim bilgilerime göre Fırat'ın doğusunda ve Musul'un kuze- yinde göçebe aşiretler için "koçer" terimi kullanılıyor. Göçmenlerin çadırları genellikle siyah renkli olur ve malzemesi de keçi kılından yapılmış keçedir. Tabi ki ateş açık havada yakılır. Üzerinde kazan olan ocak üçayaklıdır. Ekmek yuvarlak sacdan meydana gelen (sac) ve ocağın üstüne konan bir alet ile pişirilir. Roslow'daki Kürtler bana birçok Kürtçe ay ismi söylediler. Ben bun- lardan üç tane farklı bölgelerde söyle- nen isimleri topladım. DIYARBAKIR - ZAZACA,/PALU - BOTAN (Mardin ve Nusaybin arası) Adar Adar Adar Nisan Nisan Nisan Gulan Gulan Gulan Gaziran Gaziran Gaziran Temuz Temuz Temuz Tebag Tebag Tebag Elul Elul Elun Çıleye Peşin10 Aşme payiza veryen Tişrin Çıleye paşin11 Aşme payiza12 peyen Tişrina paşin Kanuni peşin Aşme13 kanuna veryen Çile Kanuna paşin Aşme kanuna peyen Kanun Subat Sebat Tibat Burada görüldüğü gibi Garzoni'nin (s.56) verdiği bilgilerle arada farklar var. Tabi ki burada Suriyeli, Yahudi ve diğer halkların ay isimleri ile bir karşılaştırma yapmaktan kaçınma- lıyım.14 Ayın uzunluğunu sadece Mardin ile Nusaybin arasından bir Kürt söyleyebildi. Ona göre Kürtler bir ayı 30 gün olarak hesaplıyorlar. 10 Kurmancca'da "Pêşin", Zazaca'da "Veryen" = Ilk. 11 Kurmancca'da "Paşin", Zazaca'da "Peyen"= Sonuncu. 12 Zazaca = Aşma, Kurm. = Meh ; Gökteki ay; Zazaca'da = Aşma, Kurm. = Hiw 13 Payiz Zazaca ve Kurmancca'da = Sonbahar, 14 Kürtçe ay isimlerinde Th. Benfey ve M.A. Sternin çalışmalarından yararlanıldı: Bazı eski halkların ay isimleri üzerine Berlin 1836, 8, özellikle LS.19-21( E.Burnoufun Journ . da S.1837. S. 265-280 ve 321 - 33, yanında ama MPottun (Halleschen) Genel edebiyat gazete 1839, ek sayı. No 46- 50'deki daha üstündür. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 192 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- Onun söylediğine göre sene sonunda 6 gün ekleniyor ve bir takvim yılı tamamlanıyor. Bazı yıldız adları öğrendim ama hepsinin anlamlarını öğrenemedim. KURMANCCA ZAZACA Heft bira(yedi kardeş)15 Şinekî(Küçük ayı) Kalê bêseri16(Başsızihtiyar) (Büyük ayı) Mêzîn (Terazi) Kevirên keran Camuus Kiran (Kışınparlakbiryıldız) Komoka sêviyan17 Palan Astarê aşme18 veya Hevalî Hivi Astarê rocî Venus Pêwir Rêya Kadizan19 Rayerê Pîra simerine veya Gawoqoçan(Sütyolu) Zoncikî (ÇiftYıldız) Kürtlerin bazı yıldızlarda belirtiler gördükleri gibi, onların batıl inançların- da bazı hayvan temsilcilerinin de insan yaşamıyla yakın iliş-kileri olduğu dile getiriliyor. Guguk kuşunun daha önce insan olduğu düşüncesi Kürtler arasın- da çok yaygındır. 15 Bu yıldız isimlerini bilmeyen Urfalı bir Kürt bana bir yıldızın adını Heft Histerikan (yedi yıldız) olarak söyledi. Onlar kendilerini bir aile olarak görüyorlar. 16 Bizdeki yıldız resminde yedi kardeşlerin (veya arabanın) arkasından sönen dört yıldıza Kürtlerde Yaşlı deniyor. Onların iddialarına göre onun kafası sağda duruyor ve onlarda "Komika Sêviyan" deniy- or. Bu kafa yıldız kümeleri içinde kendini saklıyor. Yedi kız kardeşin kuyruğunu (Arabanın okunu) meydana getiren 3 yıldıza onlarda "Iki kardeş eski- lerin kör annesi" deniyor. 17 Daha önceki dipnot. 18 Astare, Zazaca; Husterıg, hister, isterik, sterik, Kurmanci = Yıldız. 19 L. RIdelar Yıldız isimlerinin kökeni ve anlamı üzerine araştırmalar. Berl. 1809. 8. S. 78 ve 307 Hüseyin ile yaptığımız gezinti esnasında guguk kuşunun sesini duyunca bana bu kuşun (O "Pepûk" diyordu) kardeşini (Keko) çağırdığını söyledi. Onun anlattığına göre bu kuş önceden bir insanmış, o kardeşini öldürdüğünden Allah tarafından kuş yapılmış. Ondan dolayı o sürekli "kardeş, kardeş" diye ötüyor. Botan bölgesinden başka bir Kürt bana onun sürekli "Kî kuşt, kî kuşt (kim vurdu)? Mi kuşt, mi kuşt (ben vurdum)!" diye öttüğünü ve pişmanlık duyar bir tonla sürekli bunu tekrarladığını anlatmıştı. Ozan Hasan bana bu hikâyenin hepsi- ni Zazaca anlattı. Ona göre bu kuş (Go'in, baykuş olabilir) önceden bir kızmış. Kardeşinin üvey annesi tarafından öldürülmesinden sonra Allah'a kendisini kuş yapması için yal- varmış. Legleg20 birçok halkta olduğu gibi Kürtlerde de kutsal sayılıyor. Onlar leyleğin güzün Mekke ve Medine'ye gittiğine inanıyorlar, bunun için "Hacı Leylek" diyorlar. Onların ifadelerine göre leylekler buradan gidince bir sarayda kalıyorlar, orada yaşlıları ölü- yor. Gençler ise tekrar doğup büyü- dükleri yuvalarına dönüyor. Onlar beyaz bir horozun21 içinde namaza çağıran bir çalar saat, onun içinde bir beyaz kuş görüyordular. 20 Bizim güneydeki valimizin elinde bulunanlar ve yeni Yunanca ile kıyaslama diğeri için Pottun f. d..d.org. ..31 dergisindeki makalesine bak. 21 Ben Türklerin Doğu sorunu hakkında karar ve- rilmesi için Roslow'da sergiledikleri iddia edilen Horoz dövüşü üzerine 1885 yılında Nordische Biene nin 152. sayısında anlatılanların gerçeklikleri konusunda şüpheliyim. Ve iddia ediyorum ki 1855 yılında Moskova'da bu dövüşün sergilenmesi için sergilenen 3 ağaç kabartmalar ve benim doğu savaşları 193 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- Fakat ben konuşmayı sürekli bura- ya çekmeye çalıştığım halde ona dikkat etmedim. Eğer insan Müslümanlarla ilişkide ise eski mitolojilerin kalın- tıları üze-rine inceleme yapmak çok zordur, hemen hemen imkânsızdır. Bu Kürtler için de geçerliydi. Hemen hemen hepsi Kuran'ın içeriğini biliy- orlar ve her şeyi kapsadığını söylüy- orlar. Bunun için başka kitapların ileri sürdükleri görüşleri ileri sürmek kolay değil. Bir gün Kürtlere yeryü- zündeki her şeyin nasıl taşındığını sordum. Tabi ki bazılarının yerküre- si kavramı hakkında bilgileri yoktu. Biri bana "Dünyayı bir camus taşıy- or" dedi. Bunu bana açıklamalarını istediğimde konuşmayı kestiler. Ilmihal kitabından konuştuğumuz da birçok sefer bu konuya geri döndüm, ama onlardan hiçbir şey öğrenemed- im. Biri babasının Ilmihali okuduğunu söyledi. Roslow'da bulunan Kürtlerden onların putperest milletdaşları yezi- di-ler üzerine fazla bir şey öğren- eme-dim. Onlar da gezginlerin anlat- tıkları alışılmış şeylerle hemfikirdiler. Ilgili-ler için aşağıdaki çıra söndürme üze-rine anlatılanlar ilginç olabilir. Bu Malatya'nın kuzeybatısında, Hasan Bedrik, Hekimhan, Alacahan, üzerine Rusça yazı ve resimleri ihtiva eden bazılarını Akademisyen Kunikin zengin özel kolek- siyonundan temin ettiğim materyaller sadece zen- gin bir fantazidir. Roslow'da bulunan Kürtlerden ve Türklerden kimse böyle bir kavga hakkında bir şey bilmiyordu. Ayrıca orada oturanlar da onlara gelen ilk müşterinin ancak Nordische Biene vasıtasıyla gelebileceği konusunda emindiler. Böyle bir haber gönderenin tanındığına inanılıyordu ve o şakacı kuş olarak adlandırılıyordu. Deliktaş vs. köylerde de oluyormuş. Onlar Âli'yi Allah olarak kabul ediy- orlar, Kızılbaş Müslüman olarak adlan- dırılıyorlarmış. Bana anlatıldığına göre onlar ön tarafı yüzün üzerine gelen kırmızı kahv- erengi bir başlık takıyorlar. Bu başlık iki cins içinde aynıdır. Onlar baştan aşağıya kadar giden yeşil bir elbise giyiyorlar. Erkekler saçlarını kesiyor- lar fakat sakala bıçak ve jilet dokun- muyor. Kadınlar saçlarına 9 - 10 örgü atıyorlar ve mercanlarla süslüyorlar. Burada dikkat çekici şey büyük evlerde yapılan toplantılarda, Yezidilerde de olduğu gibi horoz da önemli bir rol oynuyor. En yüksek dereceli din adamının altında dua okuduğu ışığın altına bir horoz bağlanıyor. Dua sona erince, horoza bir sopayla vuruluyor. Tabi ki bu esnada horoz sessiz durmuyor, özel- likle kendini kurtarmak için çırpınıy- or; lambayı deviriyor ve söndürüyor. Bu çıra söndürme uy- durması bu olaya dayanmalı. -Relata refero-. Bunların hangi aşiretten olduklarını öğrenemedim. Roslow'da değişik Kürt kişilerle karşılaştıktan sonra, yukarıda da zikrettiğim gibi onların ana dillerini öğrenmek için çırpındım. Kısa bir sürede onların arasında iki farklı lehçenin konuşulduğunu öğrendim. Bunlardan birine Kurmancî diğerine Zazakî diyordular. Burada Roslow seyahatimde Kürtçe öğrenmemin ne kadar uzun sürdüğünü belirtmeliyim. Kullanabildiğim materyal genel olarak çoğu belirsiz, eksik, bazen B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 194 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- yanlış transkribe olmuş Kürtçe kelimelerden oluşan sözlükler idi. Öyle ki ancak Iranî diller tarihini iyi bilen bir araştırmacı bu materyalden çok az bir miktarda yararlanabilirdi. Gramatiği tam olarak anlayabilmek için kaynaklar eksikti. Her şeyden önce böyle bir anlama için gerekli yazılı metinlerden yoksunduk. Pater Garzoni ve Prof. Beresin bize ilettikleri konuşmalardan çok az yararlanabiliyorduk. Bunun dışında Kürt- çenin gramatik formları üzerine bize ilettikleri, eğer insanın kendisi aynı dilin fonetiği üzerine çalışma yapmazsa, ki o da henüz söz konusu değildi, Kürtçe'nin gramatik formları üze-rine bu iki yazarın bize ilettikleri ile acil durumlarda Kürtlerle onların ana dillerinde anlaşmak bile mümkün değildi. Bunun dışında bu iki yazarın bize ilettiklerinin bazıları doğru değil- di ve güvenilmezdi, bazıları da çelişk- iliydi. Önce tek tek Türkçe kelimelerin yardımıyla her iki diyalekti öğren- meye çalıştım. Böyle bir şey kısa zamanda onların lehçelerinden onlarla sohbet etme imkânı sağlayabilirdi. Bu derlemeler özellikle önceden plan- ladığım Avrupalı muhabirlerin derledikleri kelimelere göre Kürtçe kelimelerden bir sözlük düzenlememi kolaylaştırdı. Bu derlemelerde daha çok yaygın lehçe olan Kurmancca'yı tercih etmeyi daha çok göz önüne aldım. Ilk başta tam olarak tek tek Kürtçe'nin sekiz sesi vardı bende ve bunları yazı vasıtasıyla kâğıda dökm- eye çalıştım. Uygun bir alfabe seçi- minde daha yolculuğumdan önce güvenilir bulduğum, şimdi hayatta olmayan bir akademisyen Sjögren Oşetische gramatiği, bana kolaylık sağladı. Ayrıca bu eseri daha önceden de tanıyordum. Çünkü sade- ce bunun- la birlikte bir Iranî dil ele alınmıyordu, özellikle bana henüz hiç işlenmemiş bir dilin, halkın ağzından onun konuş- masından nasıl alınıp işlenebileceği konusunda belirli bir giriş bilgisi veriyordu. Ben Rus alfa- besi temel alı- narak Sjögren tarafından düzenlenmiş Osetlerin alfabesini seçtim, çünkü Kürtler tarafından kullanılan Arapça- Farsça harfler tek tek Kürtçedeki ses- leri, vokalleri tamamen vermeye yet- miyordu. Bu alfabenin seçimiyle böylece Trans-Kafkaslarda yaşayan çoğu Rusça alfabeyi tanıyan 10.000 kadar Kürt içinde daha az sapmalar yapabildim. Ben sadece mümkün olan doğru imla kurallarından bir dilin tanınabilmesi için önemli kurallarının bulunması düşüncesinden yola çıktım. Bunun için her basit bir ses ve harf için karşılık bulunmalıydı. Sjögre’nin alfabesi benim bu istemimi karşılıyordu. Belirli sayıda Kürtçe kelime tanı- dıktan ve önemli dilbilgisel kuralları imkanlar dahilinde ortaya çıkardıktan sonra22, daha önce bu amaçla önce Türkçeye çevirdiğim ve daha sonra her iki diyalektten karşılıklarını bul- duğum konuşmaların bildiğim dilbil- gisi kurallarına göre incelemelerimi 22 Burada gramatik formlar arasındaki farklılık- lardan haberi olmayan insanlarla bu konu ile kurulan ilişkilerin zorluklarına dikat çekmek isti-yorum. En basit gramatik belirtilere ve anlamformlarına ancak 3 haftalık bir çalışmadan sonra ulaşabildim. Bu gibi insanlar aracılığı ile onların dillerini anlaşılır kılabilmenin tek yolu onlarla birlikte kendilerinin anlattıklarını yazıya dökmek ve bu metinleri tek tek insanla kontrol etmektir. 195 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- yaptım. En akıllı ve kendi diyalekt- lerini en temiz konuşan bu Kürtlerle tekrar tekrar ele aldığım bu çalışma ile dili daha yakından tanıdım. Şimdi sohbetleri Kürtçe yapmayı ve büyük metinleri incelemeyi deneyebilirdim. Bunun için ilk önce "Fr. Dieterici Chrestomathie Ottomanne Berl. 1854 (gggvıi ve 163 Ş. 8) S. 31- 38"de yer alan yukarıda sözünü ettiğim Hüseyin ile birlikte Kurmancca'ya çevirdiğimiz Nasreddin Hoca'nın 7 değişik fıkrasını seçtim. Onunla "A.V. Letellier Choig de Fables, traduites en Turk. Paris 1826. 8"den 18 tane Türkçe fıkra çevirdik. Bunun dışında aynı Kürt bana kuşların kralı (Süleyman) ile ilgili bir efsane olan kartal, tilki ve kurt miza- hi fıkrasını da anlattı. Bu uzun masal- da birçok kahraman bulunuyordu. Bu anlatımları yazmamazlık ede- mezdim. Aynı diyalektteki diğer metinleri yukarıda sözünü ettiğim Hasan'ın ağzından aldım. O Sîvan aşiretinin, Palu'ya yakın Kaşan köyünden (Kiepert de Kaşan) gerçek bir Zazaydı. Hasan Kurmanca da biliyordu ve epeyce de şarkı biliyor- du. Onun zahmetli anlatımına göre Kurmancca diyalektinden Palu miri Abdullah Bey ve Harput paşası arasındaki kavgayı ve Römi aşireti başkanı kızının romantik-trajik kaderi gibi Abdullah Bey'in Rumeline ilk sürgününden sonraki durumunu yazdım. Zazaca diyalekti ile ilgili ana bilgi kaynağım bu Hasan'dı. O bana ken- disinin de katıldığı Kürtlerin 3 tane şiddetli savaşını, 2 masal ve Go'in kuşunun efsanesini anlattı. Ayrıca bu iki diyalektin birkaç tane şivelerini daha kaydettim. Halk şarkıları için 3 Kürt'ten yarar- landım. Birincisi sıkça sözünü ettiğim bu Hasan'dı. Hasan sürekli Zazaca fazla türkü olmadığını iddia ediyordu ama ken- disi bana 8 tane Zazaca türkü verdi. Şarkılar için başka bir zengin kay- nağım da bana 15 şarkı okuyan ve yazdırtan Samsatlı tatlı dilli Mehmet idi. Iki tane şarkı da Demi aşiretin- den olan Ali'den aldım. Bana verilen bilgilere göre Zazaca Muş çevresinde, Palu'da çok sayıda Tuzık aşiretleri arasında ve Dumbeli23 aşiretinde konuşuluyor. Hemen he- men her Zaza Kurmancca'yı da biliyor. Bu durum bütün Batı Kürdistan'da, yani Musul'dan Küçük Asya'ya kadar görülüyor.24 Benim öğrendiğim Kurmancanın P. Garzoni ve Prof. Beresin tarafından tanımlanan Kürtçe lehçeleri ile uygunluk gösterdiğini far- kettim: Belki Kürt dilinin beş bölüme ayrıldığı kabul edilebilinir. Bunlar aslında Pıerefganin belirttiği 4 lehçe ve Zazaca'dır. Bu bana Osetlerle 23 Dımililer Palu'nun doğusunda yaşıyorlar. Abowian (Okunmadı, 1848, No. 46, S.164) Zazaların dağılımı konusunda benimle hem- fikirdir. 24 Süleymaniye Kürtlerinin konuştuğu dil Rich tarafından derlenen kelimelere göre Kurmancca'dır. Kürdistan konusunda geniş bilgiye sahip insanlardan biri olan ve ne yazık ki erken ölen H. Beresin'nın (Kendi seyahatnamesinde) Rich'ın derlemelerini eksik ve süpheli olarak değerlendirmesini tamamen haksızlık olarak görüyorum. Ayrıca (Narrat of e resid. 1, S. 394 - 395) Rich dilbilimci olmadığı halde 4 şiveye (ağız) göre kendi seyahatnamesinde doğal (can- sız) şeylerin Kürtçe isimlerini çok zengin bir biçimde ve birçok kere tekrarlayarak veriyor. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 196 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- bazı benzerlikler sunuyor ve beni Sjögrensin gramatiğini Roslow'daki araştırmamda kullanmaya sevk etti. Anadan doğma Kürtçe konuşanlarda farklı şehirlerden gelenler arasında tek tek kelimelerde ve konuşma form- larında bazı farklılıklar dikkatimi çekti, aslında bu farklılık daha çok Fırat'ın kuzeyi ve güneyi arasındaki aşiretler arasındaydı. Fakat bu farklılık insan- ların birbirleriyle anlaşamayacakları kadar büyük değildi. Fakat Zazaca'da Kurmancca'dan farklı keli-meler vardı. Kürtlerin Perslerden kopmaları tabii ki büyük bölümü ile Kürtlerin daha önceden Iranlı ana aşiretlerle farklılıklarını derinleştirmiştir. Kurmancca lehçesindeki kelimeleri 37 sese ayırıyorum: 9 sesli (bunlardan 5'i kısa ve uzun 4'ü sadece uzun) ve 28 sessiz. Zaza diyalektinde 2 ses fazladır. Böylece Zazaca'da 39 ses vardır: 9 tanesi sesli ve 30 tanesi sessizdir. Bu 39 sesi Lepsius'un25 linguistik alfabe- sine göre aşağıdaki tablo şeklinde veriyorum. 25 1857'nin Kopyası. 1856 yılında Bültende ve "Melanges Asiatigues" de basıldığı gibi. Yukarıda parantez içine alınan yerde rapor aşağıda sunuluy- or: Iki diyalektteki (Kurmancca ve Zazaca) sesler aşağıdaki tabelada verildiği gibidir; bazıları kısa bazıları uzun olmak üzere 15 sesli ve 29 sessiz harf vardır, Kurmancca'da 2 sessiz harf eksiktir. Ben bana gerekli görünen çok az bir değişiklikle Sjögrens'ın her iki Osetçe ders notlarında kul- landığı Oset Alfabesini kullandım. Onun Osetçe üzerine yaptığı araştırmaları için uyarladığı Latin alfabesine göre Osetçe için kullandığı, aynı zamanda Zend - ve yeni Farsça alfabesi için de Farsça Gramatik ve Vullers`Ünstituones linguae persicea içinde yedek olarak kullanılan tran- skiripsiyon metodunu ilerdeki sesler üzerine yapacağım çalışmalar için koruyorum. Dilbilimi tarihi (Historico - Philologigue)'nın GIV bandına ve benim bazı orijinal raporlarımın yayınlandığı Melanges Asiatigues'ın II bandına baktığımda orada verilen Kürtçe sesler tabelasın- da yarım ses olan W sesini görmediğimi fark ettim. Osetçe - Rusça Alfabeyi Kürtçe için kul- landığımda bu sesi y(u) ile göstermiştim fakat Zend ve Farsça üzerine yaptığım araştırmalar ve dillerdeki seslerin psikolojik yanlarına tam bir göz attığımda böyle bir yazım biçiminin doğru olmadığına ikna oldum. Bundan dolayı daha önce söylediğimin aksine Kürtçe'de 30 tane sesiz harf vardır. Erzurum Akademisi'nden aldığım bazı Kurmancca metinlerin (Yukarıda V de görülüy- or) beklentilerimi aştığını burada belirtmeyi bir sorumluluk addediyorum. Bunlar bir Kürt tarafından yazılmışlar fakat Türkçeden ve Farsçadan tercüme oldukları göz önüne alınmamış. Bu tercümeler benim Kurmanccanın idyomları üzerine yapacağım çalışmalarda yardımcı olacaklar. Değerli konsolos bunları Fransızcanın ağzına göre Latince harflere transkiribe etmekle ciddi bir iş yaptı. O akademisyen bay V. Dorn'a yazdığı bir yazıda Kürt tanıdıklarını notlarındaki Kürtçe metinler üzerine çalışmalarını sürdürmeleri için teşvik edeceğine söz veriyor. Kendi antolojimi prese vermek için uğraştığımda kendi kendime epey düşündükten sonra aşağı- daki nedenlerden dolayı Osetçe - Rusça alfabeyi bırakmayı uygun gördüm. Ben Rusya'nın dışında yaşayan Kürtlerin kullandığı iki şiveyi öğrendim. Bazıları gezgin olarak ve bazıları da misyoner olarak Türkiye ve Iran'da oturan Kürtler arsında dolaşıp bu şiveler üzerine araştırmalar yapanlar- la aynı sonuçlara ulaşmam bekleniyordu; böylece çalışmanın amacı Latin alfabesi temel- leri üzerine Kürtçe'nin bir transkiripsiyonunu önermekti. Benim de hazır bulunma şerefine nail olduğum 19 Kasım 1855 tarihli Krallık Bilim Akademisi'nin Tarih - Filoloji Kürsüsünün birçok üyesinin katıldığı özel bir toplantıda oy birliği ile dilbilimindeki otografik karışıklıkları yeni bir alfabe ile çoğaltmaktansa Ingiliz ve Alman dilbil- imcilerin yardımı ile akademisyen Bay Lepsius tarafından geliştirilen Linguistik Alfabesi'ni yada Standart-Alfabeyi Kürtçe için de kullanmak kararlaştırıldı. S. Bulletin de la Claşe des Sciences historigues de I'Academie Imperiale des Scienes de St. - Petersburg. T. GIV 5 Aralık 1856'nın 15. Protokolü. Hangi nedenlerle bu tür araştırmalar için sözü edilen Standart-Alfabenin seçildiğini burada anlatmak gereksiz olurdu. S. Genel Linguistik 197 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- A) Sesliler: Kısa: a e i ı o ö u ü Uzunlar: a e e i o u B) Sessizler egplosivce od. dividuce fricativce od. continuce ancpiteed I. fortis lenis nasalis fortis lenis scmivocallisÿ .1. Faucales, h hÿ q II. Gutturales kk gg n g y III. Palatales t d n y s z Alfabesi. Yabancı bir yazım çeşidinin ve şimdiye kadar yazılmamış bir dilin Avrupa harflerine geçirmenin temel koşulları. R. Lepsius'dan Berlin 1855. Ñ Standart - Alfabet for reducing unşritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in european letters, By Dr. R. Lepsius . reeommended for Adaption by the Church Mişionary Society. London 1855. (IG u. 73 pp.) 8¡. Ñ Berlin Bilim Akademisinin aylık raporu. 1853 yılı, pag. 746; 1755 yılı, p.109, 784Ñ 787; Algemeine Zeitun'ın 13 Ocak 1855 tarihli baskısı ile karşılaştırma. Profosor Bay Lepsius bazılarında sorunun psikolojik yanının üzerinde durduğu bu çalışmaları için çok ciddi hazırlıklar yaptı. Linguistik Alfabenin tek tek diller için kullanıl- ması bir gerçek oldu. 'Standart-Alfabe' birçok büyük misyonerlik topluluğunun giriş formulas- yonu oldular: Bunlar Church Misionary Society, ?esleyan Mişionary Society, Moravian Mişion, Rhenische Mişiongesellschaft, Calver-Verlags- Verein, Evangelische Mişiongesellschaft zu Basel, American Board of foreign MişionÒ Standart - Alfabenin harfleri ile Londra ve Berlin'de şu anda misyoner topluluklarının bir çok yazıları basılı-yor. Daha önce bu harflerle aşağıdaki eserler basılmıştı: Gramer of the Bornu or Kanuri language, by Rev S. Ş. Koelle. London Church Mişionary House 1854. 8. African Native Literatur, or Proverbs, Tales. Fables and Historical Fragments in the Kanuri or Bornu language, to şhich are added a translation of the above and a Kanuri-Englisch vocabulary. London. 1854. 8. IV. Dentales t dd n r l s z V. Labiales p b m f v w Prof Pottt'un (Yarınlar Ülkesinin Müşterileri, Dördüncü Band, sayfa 1 - 42, 259 - 280, Band v. s. 57 - 83 ve Band VII. S. 91 - 167) yayınlanan "Kürtçe ve Diğer Batı Asya Dillerinin Doğal Tarihi" adlı makalesinde doğal Kürt isimlerini diğer Ön Asya Dillerindeki doğal isimlerle birlikte inceleyen değerli bir çalışma yapıyor. Bu çalışma benim seyahatimde Kürt isimlerini üstün bir şekilde göz önüne getirmemi sağladı. Daha sonra Zetterquistin şimdilik sekiz dilde yayınlanmış Fin yazısının nesir şeklindeki tercümesini Reşwan aşiretinden olan Mehmet'in tavsiyesi ile Kürtçe vermeyi denedim. Böylece inanıyorum ki sadece genel olarak da olsa görevimin önemli bir bölümünü yerine getirdim. Eğer Kürtler arasında daha çok kalsaydım çalışmam daha verim- li sonuçlar verirdi. Kürtlerin arasın- da ne kadar fazla kalsaydım o kadar daha çok onların dillerini anlardım ve daha çok kelime toplardım. Umarım bana görev veren değerli Kürsü üyeleri benim çalışma- mı değerlendirirken sadece Kürtlerin arasındaki çalışma koşullarımı ve zamanın kısalığını değil, özellikle üstesinden geldiğim çok çeşitli zor- lukları da göz önüne alır. Ciddi bir şekilde iddia edebilirim ki krallık akademisinin bana verdiği görev dolayısıyla Kürtler arasında geçirdi- ğim zaman zarfında kendi çabamla B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 198 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- yaptığım incelemeler ve derlemeler daha sonraki Kürdoloji çalışmalarım- da çok yararlı oldular. Ben sadece elimdeki bilgilerin büyük bölümünün bir yayınlanmasını değil, özellikle şimdi gördüğüm gibi aynı çalışmaları çok önemli noktalarda büyük bir emniyetle devam ettirebilirim. Çünkü Kürtlerle olan kişisel dostluk- larımdan ve çoğu Kürt bölgelerinde oturan işçilerden dolayı Kürtlerin yaşamları ile ilgili görüş açısına sahibim. Ve ben Kürtler ve onların dili üzerine yolculuk raporu için tam bir bilgiye ve doğru bir yargıya sahibim. Not-1: Bu makale "KÜRTLER VE IRANI KUZEY KELDANILER ÜZERINE ARAŞTIRMALAR" adlı kitaptan alınmıştır. Baskı: APA-ACADEMICPUBLISHERSASO- CIATIE -AMSTERDAM, Yeni baskı: 1979 Not-2: Bu yazının bir kısmı 1995'de Istanbul'da yayınlanan haftalık NûROJ gazetesinde yayınlandı. Gazetenin yayını durduğundan tamamı yayınlanamadı. Ayrıca 2006'da "http://turkish.rizgari.com/modules.php? name=Content&pa=showpage&pid=740" da yayınlanmıştır. 199 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Savaş Esiri Kürtler Hakkında Hazırlanan Rapor --- Page Break --- 1925 Hareketi Sonrası Havêrkan ve Kürdistan’da Durum 1925 Hareketi bastırıldıktan sonra, Şeyh Sait ve arkadaşları DiyarbakırİstiklalMahkemesitarafından idama mahkûm edildiler. Mahkeme başkanı verilen idam kararlarının gerekçesini şöyle açıklıyordu: “Sizlerden bazıları, hükümetin yöne- timsel yolsuzluklarını ayaklanmanın gerekçesi olarak ortaya sürdü, bir başkaları halifeliği savundu, ama bir sorun konusunda, hepiniz birlik içindeydiniz: Bağımsız bir Kürdistan yaratmak istiyordunuz.”1 29 Haziran 1925 sabahı 47 Kürt savaşçısı idam sehpalarına doğru 1 Aktaran, Yeni ve Yakın Cağda Kürt Siyaset tarihi, Prof. Dr. Celilê Celil, Ermenistan SSCB Akademisi, Doğu Bilimleri Enst. Kürt Komisyonu götürülüyordu. Mahkeme sırasındaki hukuksuzluk ve acımasızlık, cezaların infazı sırasında da devam etti. Denile- bilir ki dünyada benzeri olmayan bir hukuksuzluk ve acıması- zlık örneği sergilenerek, mahkûm- ların son istekleri bile yerine getir- ilmeden infazlar gerçekleştirildi; “Elleri arkadan bağlı mahkûmlara birer beyaz gömlek geçiriliyor, boyunlarına mahkeme kararının özeti asılıyor, sonra tek tek darağacı- na götürülü-yordu. Mahkûmlara asılmadan önce, ‘son istekleri’nin sorulması ihmal edilmi- yor, ama istekler yerine de getirilmi- yordu. Hanili Mustafa Bey, ‘son arzusu’ sorulduğunda, ‘önce beni asın. Oğlumu ipte görmeyeyim’ diyordu. Fakat isteği kabul görmüyor, önce, oğlu Mahmut asılıyordu. Mustafa Bey, HAVÊRKAN AŞİRET KONFEDERASYONU-4 Nezîr CIBO 200 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 --- Page Break --- oğlunun darağacına yürüyüşünü, boy- nuna sicimin geçirilişini, taburesinin çekilmesini seyrediyordu. Sonra, yaralı yüreğiyle sehpaya yürüyordu.”2 Bu idamlardan on üç yıl sonra Dersim Isyanı sonrası kurulan idam sehpalarının önünde yine babalar ve oğullar vardı; Yine “Babalar, oğullarını darağa- cında görmek istemiyorlardı. Seyid Rıza, henüz 17 yaşını bitir- memiş Reşik Hüseyin'e ayrıca düş- kündü. Onu darağacında asılı görmek istemiyordu. - “Beni oğlumdan önce asın”, dedi. Yusufanlı Kamer de, “beni oğlum- dan önce asın” diyordu. Fakat tersini yaptılar. Babalara, son anlarında evlat acısı yaşattılar. Seyid Abdulkadir ve Şeyh Sait’in idamında olduğu gibi, önce oğulları asıp baba- lara seyrettiler.” Babalar, idam edilmeden önce, bir kez de evlat acısıyla öldüler…3 1925 idamlarında hemen bütün savaşçılar benzer uygulamayla ipe götürüldü. İpte sallanan her savaşçının ardından çoğunluğu asker, sivil devlet görevlileri ve ailelerinden oluşan seyir- ciler arasında alkış tufanı kopuyordu. Bu şekilde başta Şeyh Sait olmak üzere 47 Kürt savaşçısı asıldı. Hareket sonrası tahribat ise çok büyüktü. Binlerce cana mal olmuştu. Kürdistan yeniden hükümet güç- lerinin kontrolüne girmişti. Baskı ve 2 Ahmet Kahraman, Kürt Isyanları Tedip ve Tenkil, Evrensel Basın yayın 3 Ahmet Kahraman, Kürt Isyanları, Evrensel Basım Yayın zülüm Şeyh Sait ve arkadaşlarının asılmasıyla bitmedi. Tam tersine kor- kunç bir terör ve kıyım hareketi başlamıştı. Türk idarecileri, bir yan- dan ayaklanmaya katılmış olsun olmasın tehlike gördükleri birçok Kürt ileri geleni yakalayıp Istiklal Mahkemelerine teslim edip, ağır cezalara çarpıtırken, diğer yandan köyler yakıp yıkılıyor, binlerce insan yerinden yurdundan ediliyor, uzak diyarlara sürülüyordu. Bunların çoğu herhangi bir yerleşim yerine var- madan açlıktan, yorgunluk ya da hastalıktan ölüyordu. “Kürtlerin en büyük kaybı, çarpışmalarda değil, daha sonra gerçekleşti; arazileri tahrip edildi, köyleri yıkıldı, halk sürgüne gönderildi; Türk zabitleri, askeri ve jandarma zulüm ve katlia- ma girişti. Bu gaddarlıklar ve mezal- im isyan esnasında ve sonrasında yani 1925 senesinde hayli yoğun olmakla birlikte, 1926-27 seneleri zarfında hafiflemeksizin devam etti.”4 Kürt insanına uygulanan mezalim tüyler ürpericidir. Bu coğrafyanın bütün insanları Türkü, Kürdü, her- kesin işlenen bu insanlık suçlarını bilmesinehakkıvardır.Tarihigerçekler saklandığı kadar geçmiş, geçmiş karardığı kadar, gelecek de kararır. 1925 sonrası Türk ve Kürt tarihini anlayabilmek, bu tarihin bir parçası olan Hevêrkan’da yaşanan olayları daha sağlıklıdeğerlendirebilmekiçindevletin Kürt sorununu çözme adına başvur- duğu çözümsüzlüklere, yaşatı- 4 Robert Olson- Kürt Milliyetçiliğin Kaynakları ve Şeyh Sait Isyanı, Öz-ge yay 201 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- lan dramlara, akıl almaz uygula- malara kısaca değinmekte yarar vardır. Aslında bunları yazmak için sayfalar yetmez. Yine de yazmaya çalışacağız. Isyandanhemensonrahazırlananünlü Şark Islahat Planı Yasası çerçevesinde; “…her anlamda Türklüğü egemen kılmak” ve Kürtlükadınanevarsayoketmekveyaetk- isizleştirmek için bir yandan askeri operasyonlar son hızla sürdürülürken, diğeryandan,“…buvataniçindebulunanları behemehal Türk yapmak (I. Inönü: Türkleştirme. 1936) için çok kapsamlı bir asimilasyon ve sürgün politikası devreye sokuldu. Bu politika dönemin Ingiliz diplo- matlarınınraporlarınadayansımıştı. “…Pratikte bu yasa( Şark Islahat Planı Yasası NC) sınırsız sayıdaki Kürdü ve Ankara'daki yetkililer tara- fından serkeş olarak değerlendirilen diğer unsurları Doğu vilayet- lerinden taşımaya yetki vermekte- dir. Onlarla ilgili olarak, yasa, hükümeti genel olarak Kürt böl- gesinden ve özelde ise Beyazit vilayetinden 2000 isyancı aileyi (başka yerlere çn.) transfer etmeye yetkili kılıyor. 20 Nisan tarih ve 192 sayılı telgrafımda belirttiğim gibi, hükümet 1915'te Ermeni azınlığı oldukça başarılı şekilde yok eden siyasetini, savaş verdiği Kürt unsur- larına da uygulamaya şimdiden başlamıştır. Ermenilerin zorunlu göçünde kullanılan temel unsurların- dan olan Kürtlerin, sadece 12 yıl sonra Ermenilerle aynı kaderi paylaşma tehlikesi altında olmaları kaderin garip bir cilvesidir. George R. Clerk”5 5 M KALMAN, Ingiliz ve Türk belgelerinde Botan Direnişleri. FO 371/ 12255 Belge No:2835 Gerek isyan sırasında gerekse de isyan sonrasında yapılanları, Ingiliz diplomatın yaptığı gibi kaderin bir cilvesi saymak; ya Ingilizlerin o günkü sömürgeci çıkarlarına uygun davranmanın bir gereği olmalı, ya da tarih boyunca bu coğrafyada da izle- nen istilacı, politikalardan bihaber olmayı gerektirir. Ne var ki Ingiliz diplomatına, Türkler tarafından “kul- lanılan temel unsurlardan olan Kürtler” konusunda hak vermemek elde değil. Çünkü bu “kullanılma” sadece Ermeni tehcirinde değil çok daha eskiye dayanıyor; Türkler, Bizans'ı Anadolu'dan onları “kulla- narak” çıkarttılar ve Anadolu'ya yer- leştiler. Onların sayesinde haçlı saldırılarını bertaraf edebildiler. Doğu Anadolu'yu onların sayesinde defalarca Rus, Iran saldırılarından koruyabildiler. “Sahip olduğumuz meclis, Türk ve Kürk halkalarının meclisidir.” Diyen M. Kemal, onları “kullanarak” Fransızları Güney doğuya sokmadı ve Türk Ulusal Kurtuluş Savaşını onları 'kullanarak' başarıya ulaştırdı. Ne var ki, Türk milliyetçileri(!) hala 'Türk'ün Türk'ten başka dostu yoktur' diye söylenirler. Yaşar Kemal, haklı olarak bu vefasızlığa kızmakta ve şunları söylemektedir: "Ülkemizde milliyetçi kisvesine bürünmüş ırkçılar var. Onların dil- lerine pelesenk ettikleri bir sözleri var: Türkün Türk'ten başka dostu yok.' Bir ülke halkına bundan daha korkunç bir söz edilmez. Hele Kürtlere böyle sözler etmemelisin. Kürtler sana gücenir. Sevgili milli- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 202 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- yetçi dostlara söyleyeyim ki sevin- sinler, rahat etsinler. Türkün Türk'ten başka dostu var. Gizli saklı değil. Malazgirt'ten bu yana Kürtler Türklerle dost." (Yaşar Kemal) Ama bir türlü bu dostluğu göre- meyen Türk'ün Kürde reva gördüğü Yavuz Sultan Selim'den bu yana hiç değişmedi; Inkâr, yok etme, şiddet ve sürgün… Türk'ün Kürd'e reva gör- düğü, aynı zamanda bir şair olan, sul- tanın aşağıdaki dörtlüğünde çok güzel dile getirilmiştir: Kürde fırsat verme ya rab, dehre Sultan olmasın Ayağını çarık sıksın, asla iflah olmasın Vur sopayı al ekmeği karnı bile doy- masın Ol çeşmeden gâvur içsin, Kürde nasip olmasın İlginçtir; araştırmamızın devam ettiği günlerde (12 Eylül 2006) Diyarbakır'da TIT (Türk Intikam Tugay)'tarafından gerçekleştirilen ve çoğu çocuk 11 kişinin ölümüne neden olan katliamdan sonra aynı örgüte ait bir internet sitesinde bu dörtlük çarpıcı bir şekilde yeniden dillendirilerek Kürtlere gözdağı ve- riliyordu. Üstelik “En iyi Kürt ölü Kürt'tür.” diyerek şair(!) sultanın dörtlüğüne katkılar yapılıyordu. Osmanlının şair sulatanı Yavuz Sultan Selim'in bu satırları yazdığı tarih 1515'tir. Ondan 415 yıl sonra 1930'da yeni Türk Cumhuriyetinin başbakanı, Ismet Inönü yaptığı bir konuşmada şöyle diyordu: “Bu ülkede yalnız Türk ulusu, etnik ve ırki taleplerde bulunabilir. Başka hiçbir unsurun buna hakkı yoktur.” Aynı tarihlerde Inönü'nün Adalet bakanı Mahmut Esat Bey medeni dünyanın demokrat insanını güldürecek türden bir söylemle şöyle haykırıyordu: “Bizler, dünyanın en hür ülkesi olan Türkiye'de yaşıyoruz. Sizlerin me- busu olan ben, kendi görüşlerimi, bütün içtenliğimle anlatmak için, sizlerden daha iyi dinleyici bulamam. Bundan ötürü, duygularımı gizle- meyeceğim. Türk, bu ülkenin tek efendisi, tek sahibidir. Menşei bakımından temiz(saf) olmayan Türklerin bu ülkede bir tek hakkı vardır: Hizmetçi olmak, köle olmak hakkı vardır. Bu gerçeği, varsın dost- larımız da, düşmanlarımız da unut- masın.”6 Türkiye Cumhuriyetinin en yet-kili ağızlarından çıkan bu sözler, her ne kadarmedenidünyainsanınıgü-lümset- mişse de, 1925 Kürt Hareketi sırasında ve sonrasındaki uygulamalarıyla söz- lerinin eri olduklarını, atalarının yolun- dan ayrılmadıklarını da kanıtlamışlardır. Yavuz Sultan Selim'in yolundan giderek şiddet, yok etme, korkutma ve sindirme, başvurdukları yegâne yöntem olmuştur. “Armstrong, Kürt halkına karşı olan kırımın gayet belirgin tablosunu çi- zerken şöyle yazdı: Kürdistan ateş ve süngüyle harap edildi. Erkekler işkenceden geçirilip öldürüldü, köyler yakıldı, ovalar ateşe verildi kadın ve çocuklar kaçırılarak öldü- rüldü. Türkler, Kürtlerden öç alır- ken, gaddarlığı ve kana susamışlığı 6 Armstrong'dan aktaran; Yeni ve Yakınçağda Kürt Siyaset Tarihi s.180 203 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- bakımından, Türklerin Sultan yö- netimi döneminde Yunanlara, Ermenilere, Bulgarlara… karşı gerçekleştirdiği kırımdan hiç de geri kalmayan bir katliam uygu- ladılar. Kürtler, askeri bir süratle mahke- melerin kararı üzerine asılıyor, sürgüne gönderiliyor ve hapse atılıyorlardı.”7 Zinar Silopi isyan sırasında yaka- lanan bir isyancıya yapılanları böyle anlatıyor: "Sivan aşiret reisi Kasım Ağa Köse yaralı olarak Hani nahiyesinin kuzeyinde… Müfreze kumandanı Ali Haydar'ın eline düşmüştü. Ali Haydar ateşte kızartılmış bir demir çemberi zavallının boynuna yapış- tırarak canını dağlıyordu. Utanma- dan 'Kaso bu ne haldir?' diye bir de alay ediyordu. Yapılan bu çok feci muameleye bir ah bile demeden kahramanca dayanan Kasım Ağa çok merdane bir tavırla 'bu erkek- lerin başına gelen bir haldir. Ne zulüm yapabilirsen yap.' diye verdiği cevapla Ali Haydar'ın vahşi hislerini daha çok tahrik ettiğinden Ali Haydar Kasım Ağayı etrafındaki askerlere taşlatarak öldürttü."8 Aynı eserde isyan halinde olan Hoyitili Nuh Beye yiyecek vermekle suçlanan bir köy muhtarına Takip Alayı Komutanı Tahir Bey tarafından yapılanlar anlatılıyor ki insanın algılama sınırlarını zorlayan tür- dendir; 7 Armstrong'dan aktaran; Yeni ve Yakın Çağda Kürt Siyaset Tarihi, Ermenistan SSC Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enst. Kürt Komisyonu 8 Zinar Silopi, Doza Kürdistan “…Motika'nın Torin köyü muhtarı Çaçan ile oğullarının kollarını bağla- tarak büyük bir kazanda kaynatılan kaynar suya birer birer batırarak haşladığını söylerken tüylerim ürper- mektedir.” Zinar Siopi'nin aktardığı olayın yaşandığı günden 85 yıl geriye gidi- yoruz. Yıl 1837, Fransız gezgin Pojoulat Osmanlı paşası Hafız Paşa'nın tutsak ettiği bir Kürt reisine yaptıklarını anlatıyor: “…Tutsak edilen, aşağı yukarı otuz yaşlarındaki yakışıklı bir görünüşe, güzel bir yüze sahip olan Kürt reisi, yönetimindeki aşireti içerisindeki işleri çok güzel yürüten bir kişiydi. Bütün olgunluğu ve heybetiyle konuşuyordu: 'Kürt olmayan bir kimsenin bu ulusa efendilik yap- masını asla kabul etmem' diyordu. Ikigünsürengörüşmevekonuşmalardan sonra Hafız Paşa kararını verdi. Alanda kurdurttuğu bir kazanda kaynar su içeri- sine bu genci atarak öldürttü. Hafız Paşa'nın bu vahşice davranışı Kürt Beyi üzerinde hiçbir korku yaratmadı. Ölene kadar so- ğukkanlılıkla sigarasını içiyor- du…”9 Görüldüğü gibi zihniyet ve yön- tem aynı… Üstelik uygulamalar mün- ferit olaylar değildir. Yüz yıllardır Kürtlere karşı uygulanan acımasız, insani duygulardan yoksun poli- tikaların ürünüdür. Seksen beş yıl geçmiş, saltanat yıkılmış, cumhuriyet yönetimine geçilmiş, ama Yavuz Sultan Selimlerin, Kanunilerin, 2. Mahmut ve Abdülhamitlerin zihniyet ve yöntemleri devam ede gelmiştir. 9 Aktaran Naci Kutlay, Kürtler, s. 353) B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 204 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- 1925 başkaldırısında suçlu suçsuz, ayrımı yapmadan, yapılan işkence ve kıyım bir yana isyanla hiçbir ilgisi olmayan, hatta isyana katılmadığı gibi açıkça karşı tavır alan, devlet güç- lerinin yanında yer alan birçok Kürt ileri geleni ya havadan sudan bahane- lerle ortadan kaldırılıyor ya da uzak diyarlara sürgün ediliyordu. "Isyan başladığı tarihten bir sene geçmeden Kürdistan'ı Kürtlerden boşaltmak isteyen Ankara Hükümeti ilk önce aşiret reislerini, tanınmış kişileri Kürdistan'dan Anadolu'ya nakletmeye başladı. Dikkate şayan olan cihet Türk Hükümeti, isyan anında kim kendi- sine yardım ettiyse önce bunları ilk kafile olarak sürgüne göndermesiydi." (Zinar Silopi- Doza Kürdistan). Bu "ilk kafilede" yer alan bazı ünlü Kürt ileri gelenleri şunlardır: Haydaran Aşiret lideri, Hamidiye Alayları komutan- larından Kör Hüseyin Paşa ve bazı aile efradı, Bruki Aşireti Reisi Kinyas Kartal ve akrabaları, Garzan ağaların- dan Cemilê Çeto, Ademanlı Ali Begê Mirze Ağa, Zilan aşiret reisi Resul Ağa, Xoyti aşiret reisi Hacı Musa Bey, ünlü Kürt âlimi Said-i Kürdi ( Bediüzzaman) ve Havêrkanlı Çelebi Ağa. Bunlara benzer yüzlerce Kürt ileri geleni isyana katılmadıkları halde topraklarından, her türlü mal varlık- larından koparılarak bin bir türlü eziyete maruz bırakılarak, günlerce aylarca süren yolculuklar sonucunda Anadolu'nun uzak yerlerine sürülüy- orlardı. Üstelik bu diyarlara ulaşmak da herkese nasip olmuyordu. Yüzlercesi yaya olarak yapılan o dayanılmaz yolculuk koşullarına, açlığa, susuzluğa ve askerin yaptığı işkencelere dayanamayıp geride bir mezar taşı bile bırakmadan yaşama veda ediyordu. Binlerce sürgünden biri olan Said-i Nursi'nin sürgünü, devletin gözünde isyana katılmış olsun olma- sın Kürt olan herkesin potansiyel suçlu olduğuna dair çok bariz bir örnek olması açısından üzerinde dur- maya değer. Said-i Nursi (Bediüzman) “Müslüman'ın Müslüman kanı dök- mesi hiçbir şekilde caiz değildir.” Gerekçesiyle isyana karşı çıktığı gibi, katılmak isteyenleri de aynı gerek- çeyle caydırmaya çalışmıştır. Isyana katılma eğilimde olan ve bu konuda ondan fetva almaya giden Hamidiye Alayları Komutanı Haydaranlı Kör Hüseyin Paşa'ya isyana katılmaması yönünde telkinlerde bulunur. Fetvayı alamayan paşa; “Seyda, sen kolumu kanadımı soğuttun. Ben, şimdi aşire- time dönsem, paşa korktu onun için vazgeçti, diyecekler” der. Bunun üzerine “Hazreti Üstat: Evet, korktu, onun için vazgeçti desinler, ama kan döktü demesinler.” der. Sonra Hüseyin Paşa veda edip ayrılırken de, Hazret-i Ustad Paşa'ya üç defa: Paşa kan dökme, kan dökme, kan dökme!"10 diye tekrarladığı bilinmektedir. Paşanın bu telkinlere uyduğu isyana destek vermemesinden anlaşılıyor. Ama buna rağmen, paşa devletin hışmından kurtulamamıştır. Salt Kürt ve nüfuzlu bir şahsiyet olması nede- niyle “Müslüman Türk Hükümeti” 10 Kemal Süphandağ, Ağrı Direnişi ve Haydaranlılar 205 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- tarafından sürgüne gönderilmekten ve her türlü eziyete maruz kalmaktan kurtulamamıştır. “Türk idareciler, ayaklanmayı fırsat bilerek, yalnız ayaklanmaya katılanlara karşı değil, genelde Kemalistlere dürüst davranan en etkili Kürtlere karşı da kıyım uyguladılar. Sözgelimi Türkiye Büyük Millet Meclisi birinci seçim dönemi mebuslarından Kürt aydın- larının temsilcisi Hasan Hayri, Şeyh Sait ayaklanması sırasında Dersimlilere bir- çok defa mektup göndermiş ve onlara huzuru koruma tavsiyelerinde bulun- muş olmasına rağmen… Türk makam- ları, ayaklanmanın bastırılmasından sonra M. Kemalin kişisel emriyle Hasan Hayri ve yeğeni Celal Mehmet'i tutuk- ladılar. Istiklal Mahkemesi Başkanı Ali Saip, Soruşturma sırasında Hasan Hayri'ye hitap ederek şöyle der: 'Siz, Ankara'da Meclisin oturumlarına Kürt ulusal giysileriyle gidiyor ve bununla Kürtçülük propagandası yapıyordunuz.’ Hasan Hayri, kendisini savunurken Türkiye Büyük Millet Meclisi oturum- larına, Mustafa Kemal'in talimatına uyarak milli giysilerle gittiğini ve Lozan Konferansı'na telgraf göndererek, Kürtlerin, Türklerden ayrılmak isteme- diğini belirttiğini söyledi. Ama onun bu sözleri mahkeme üyelerini etkilemedi. Mahkeme üyeleri Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin eski mebuslarından Hasan Hayri ve yeğeni Celal Mehmet'i aslında, yalnız Kürt doğmuş olduklarından dolayı idam cezasına çarpıtma kararı aldılar.”11 Garo Sasuni'nin olayları yaşayan- ların anlatımlarına da yer vererek aşağıda anlattıkları, mezalimin bir 11 Yeni ve Yakın Çağda Kürt Siyaset Tarihi, Ermenistan SSCBilimler Akademisi, Kürt Komisyonu) başka sayfasını çeviriyor; "Her ne kadar Harput, Malatya ve Diyarbekir hapishaneleri darağacına gitme ve kurşuna dizilme dehşeti içinde olan binlerce Kürt ile doluy- duysalar da, en acı olaylar daha uzak bölgelerde meydana gelmekteydi. Her bir köy grubu şu veya bu birliğin kumandasına bağlıydı ve oralarda davalar çok daha çabuk neticeleniyor- du, kurşuna dizilme olayları vs.ler yankısız kalıyordu. Bundan başkada Kürtleri yok etme planı suçlu ile suç- suz arasındaki fark gözetilmeksizin uygulanıyordu. Işte bu şekilde köyler- den ve köy gruplarından yüzlerce, binlerce tutuklu yollarda daima eritil- erek bir kaza merkezine sürülüyor- lar, daha sonra ise merkezden diğer bir merkeze yer değiştirilirken tekrar kırıma uğratılıyorlar ve sonuç- ta onlardan ancak yüzde on olağanüstü mahke- melere ulaş biliy- orlardı." G. Sasuni devamla bir tanığa daya- narak anlatıyor: "Bu tanığa göre Silvan ve çevresinde 468 tutuklu yola çıkartılır. Bunlardan ancak 250'si kaza merkezine sağ olarak varabilir. Aynı grup Diyarbakır'a vardığında sayısı 134'e iner. Oradan Harput'a doğru yola çıkartılırlar. Birkaç gün sonra yolda, yukarıda bahsedilen tanık (ki kendisi de bir tutukluydu) onlara Deve Boynu mevkiinde rastlandığında 134'ten yalnız 52 Kürt tutuklunun kalmış oldu-ğunu görür ki, bunlardan da ancak 25'i Harput olağanüstü mahkemesine çıkabilme bahtiyarlığı- na kavuşabileceklerdi(!)" Görüldüğü gibi sağ kalıp hükümet B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 206 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- güçlerin eline düşenler ya Istiklal Mahkemeleri'nin darağaçlarında sal- landırılıyordu ya da bu mahkemelere ulaştırılmadan yollarda yavaş yavaş yok ediliyorlardı, ya da Anadolu'nun en ücra diyarlarına sürülüyorlardı. Günlerce aylarca süren yolculuklar sırasında çekilen eziyetler, açlık, su- suzluk, yorgunluk ve askerin yaptığı işkenceler çabası… Celadet Bedirxan Beyin çok haklı olarak vurguladığı gibi; "…tehcir Ermenilere mahsusu değildir. Bilhassa Ermenilerin tehciri bir kere olmuşsa, Kürtlerin birçok defa sürüp gitmiştir."12 Kuşkusuz bütün bunlardan en çok isyan merkezi ve buraya yakın, isyana doğrudan katılan kesimler etkileni-yordu, ama Kürdistan'ın hemen her tarafı, isyana destek ver- miş olsun olmasın bu yıkım ve yok etme hareke- tinden şu veya bu şek- ilde nasipleni-yordu. Havêrkan da bu anlamda etkileni- yordu ama denilebilir ki ilk başlarda bu terör kasırgasından en az etkilenen yörelerdendi. Bunun birkaç nedeni vardır; Birincisi, yöreden isyana kitlesel birkatılımolmamıştır.Ikincisi,Haco'nun yukarıda anlattığımız taktiksel manevrası ya da devlet taraftarlığı. Üçüncüsü, Haco'nun rakibi Çelebi' nin devletin yanındayeralması. Bunedenledirkisağ kalıp devlet güçlerinin elinden kaçabilen birçok Kürt, devletin hışmından kurtul- mak için önce buraya sığınıyordu. Daha sonra da Suriye'ye geçiyordu. Ancakbudurumpekuzunsürmedi. Devlet kontrolü tamamen sağla- 12 Ismail Göldaş, Kürdistan Teali Cemiyeti, Doz Yay. Aktaran Faik Bulut) dıktan sonra bu sefer dikkatini Kürdistan'ın diğer bölgelerine çevir- di. Bunların başında da Havêrkan vardı. Çünkü zaten mimliydi! Tarih boyunca devlet aleyhtarlılığıyla tanın- mıştır. Öncellikle bölgeye büyük bir askeri yığınak yapıldı. Birçok yeni karakol yaptırılarak jandarma birlik- leri yerleştirildi. Sonrada tabir uygun- sa büyük bir sürek avı başlatıldı. Yörenin birçok ileri geleni, aşiret liderini, şeyhi, aydını, okumuş milli duygular taşıyan birçok insanı, yurt- severlikleriyle ünlü mele adı verilen Kürt aydınlarını toplamaya başladılar. Birçoğu sorgusuz sualsiz tutuklandı, birçoğu Anadolu'nun uzak yerlerine sürüldü. Birçoğunun da akıbeti hak- kında bugüne kadar bilgi edinilememiştir. Haco'nun oğlu Çaçan anlatıyor: Şeyhten sonra, çok kan döküldü. Birçok Kürt ağası öldürüldü. Bizim yöreden olup benim tanıdıklarım, Cemilê Çeto, Emerê Temir vb. dışında Diyarbakır yöresinden birçok büyük ağa ve ileri gelen öldürüldü. Istisnasız hemen her gün, yedi, sekiz, on, on beş kişi idam ediliyordu. Bir ay boyunca böyle devam etti. Her gün onlarca Kürt ileri geleni idam edili- yordu.(Çaçan'la Röportaj, Hamit Kılınçaslan, Çira Dergisi) Havêrkan'da da bunlar yapılırken devlet yanlısı ya da devlet aleyhtarı diye bir ayrım yapılmıyordu. Tek ölçü Kürt olmaktı. Öyle ki yıllarca, daha Osmanlıdan beri, milliyetçi Kürt akımlarına karşı devletin en sadık müttefiki olmuş birçok aşiret lideri 207 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- de bu sürek avından kurtula- mamıştır. İşte bunlardan biri Haco'nun amca çocuklarından, rakibi ve devlet yandaşlığıyla tanınan Çelebi'dir. Çelebi gerek Elikê Batê isyanında gerekse de Şeyh Sait isyanında devletin yanında yer almış, isyanın bastırılmasında rol almış, bu anlamda devlete büyük hizmetlerde bulunmuş biridir. Bu nedenle de kendinden emin, devletin kendisine dokunacağı aklına bile gelmemekte- dir, ama hiç beklemediği başına gelir; Jandarmalar bir gün kapısına dayanır ve alıp götürürler. Yıllarca haber alınamaz. Çok sonra, artık ömrünün son günlerinde Harput'ta sürgünde olduğu öğrenilir. Harput sınırlarının dışına çıkması yasaktır. Büyük Çelebi'nin cenazesinin bile Havêrkan'a gelmesine izin verilmez. Bu gün mezarının yeri bile bilinmi- yor. Bilinen tek şey Harput'ta öldüğü ve orada gömüldüğüdür. Bu nedenle aile efradı, yemin içerken "Bi tirba Çelebî li axa Xarputê"(Harput topraklarındaki Çelebinin mezarı hakkı için…) derler. Ve Haco Isyan Ediyor: Çelebi başına gelecekleri tahmin bile edemiyordu ama Haco temkin- liydi ve olacakları biliyordu. Bu nedenle de boş oturmuyordu, yoğun bir hazırlık içindeydi. Öncellikle, konfederasyona üye bütün aşiret li- derleriyle toplantılar düzenleyerek, tek tek görüşmeler yaparak, onları birleştirmeye çalışıyordu. Öte yandan ulaşabildiği diğer bölgelerdeki, komşu aşiretlere de birlik çağrıları yaparak, devlete karşı Kürtleri bir- leştirmeye çalışıyor, Suriye ve Irak'taki Kürt li-derlerine haberciler gönderiyor, destek istiyordu. Ne var ki bu çalışmalarında pek başarılı olduğu söyle-nemez. Yaptığı çağrılar, zaten kendisine bağlı olan aşiretler ve bazı bireysel katılımların dışında pek cevap bulamaz. Bu katılımların bir kısmı 1925 Hareketi’nin sona ermesiyle yöreye sığınanlar tarafın- dan yapılmıştır. Bunlar arasında biz- zat Şeyh Sait'in kardeşi Mehdi de vardı. Haco bütün Kürtleri birleştirme çabası içinde iken amcaoğullarından Saroxan ile ihtilafa düşer. Yaşanan çatışmaların ardından Saroxan yenilir ve kendisine bağlı aşiret men- suplarıyla sınırın güneyine yani Suriye'ye geçer. Bu olay sonucunda Havêrkan'ın askeri güçleri yıprandığı gibi moralleri de bozulur. Ne var ki Havêrkan lideri öyle kolay pes eden- lerden değildir. Hazırlıklarına devam eder. Bu arada devlet güçleri de hare- ketliliği yakından izlemekteler. Zaten yörede her zaman devlet yandaşı olan aşiretler en ufak gelişmeleri yetkililere bildirmeyi bir görev sayarlardı. Haco'nun faaliyetlerini de günü gününe bölgedeki sivil ya da askeri birimlere iletiyorlardı. Yapılan hazırlıklar, aşiret güçlerinin durumu ve bölgedeki devlet aleyhtarı gelişme- leriyle ilgili düzenli bilgi verenlerden birisinin Harput'ta sürgünde iken ölen Çelebi'nin oğlu Hüseyin ve yan- daşları olduğu söylenmektedir. Bilgi B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 208 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- aktıkça alınan önlemlerde ona göre artıyordu. Başta Haco ve ailesi olmak üzere aşiretin diğer ileri gelenleri yakından izlenmekte, göz hapsinde tutulmaktadır. Birkaç kez Haco'yu tutuklama girişimleri olur ama başarılamaz. Ancak çember gide- rek daralmakta, Havêrkan demir bir kıskaca alınmaktadır. 1926'nın Mart'ında hareket başlar. Yine konfederasyonun merkezi olan Midyat'tın Mizizex köyünden başlayan isyan, Nusaybin sınır şeridi bo- yunca yayılır. Kürdistan'da tarih yine tekerrür edi- yordu. Havêrkan güçleri bölgedeki karakollara özellikle de sınır karakollarına saldırarak ele geçir- diler. Resmi kurumlara el koydular. Sivil-askeri bir- çok görevliyi rehin aldılar. Geri kalanları da bölgeden kovdular. Ancak hemen göze çarpan, isyanın çok büyük zaaf ve eksikliğe sahip olmasıydı. Yeterli hazırlıkların yapılmadığı, iyi bir zamanlamanın yapılma- dığı, özellikle askeri anlamda büyük eksikliklerin olduğu açıkça görülüyordu. Ulusal olmaktan çok yöresel kalıyor-du. Dolayısıyla akla şöyle bir soru geli-yordu; Nasıl olurda Haco gibi askeri taktikleri bilen biri bu kadar zaaf göste- ren bir hareketi başlata- bilir? Bu soruya verilen cevaplar fark- lılık göstermiştir. M.V. Bruinessen göre; ”Isyan çok kötü planlanmış gibiydi ve sebebi hiçbir zaman tam belli olmadı. Belki Kürtlere karşı Türk misillemesi bölgeyi etkilemişti. Muhtemelen daha önceden düşünülmüş, fakat uygulana- mamış planlar vardı. Kürdistan'ın diğer bölgelerinde kendiliğinden küçük isyanlar olmaktaydı. Yine de Haco'nun Kürt ulusunun birliğiyle ilgili çağrısı bir karşılık bulamadı. Sadece zaten denetimi altındaki bazı komşu aşiretler ve diğer aşiretlerden şahsi katılımlar tarafından desteklen- di. Bireysel katılanlar arasında Şeyh Sait'in Irak'a iltica etmeye çalışan kardeşi Mehdi de vardı. Birçok aşiret reisi ona tabi olmaktan korkmuştu.” (yage) Seydayê Cegerxwin ise, Haco'nun Şeyh Sait isyanında sergilediği tutu- mun üzerinde yarattığı şaibeyi dağıt- mak ve bir yerde Kürt kamuoyunda kendisini temize çıkartmak için yap- tığı bir manevra olarak değerlendirerek şu ilginç ifadeyi kullanmaktadır: “Haco III. Haco: Havêrkan'ın son büyük ağası. 209 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- yağmurdan sonra ıslanmasın diye öküzün sırtını örtüyordu.” M. Kalman yukarıda adı geçen eserinde, Haco'nun Mustafa Kemal'e karşı çıkmasının nedenini, daha önce sahip olduğu maddi ve manevi imkân- ların alınmak istenmesi olduğunu vurgulayarak şunları yazmaktadır: "Haco Ağa, 1925'te M. Kemal'e ina- narak dağdan iner ve aşiretiyle Şeyh Sait'in karşısında saf tutar. Buna rağ- men M. Kemal bir sonra Haco'ya karşı tavır alır. Çünkü onu ve çevresinin etkisini iyi biliyor. Işine geldiği zaman kullandığı bu kişilerin kendileri için her zaman tehlike oluş- turacaklarından endişe duyar ve bu kişileri topraklarından, gücünü aldık- ları aşiretlerinden koparmak ister. Yani güç kendisindeydi. Kürt coğrafyasında 1. Dünya Sava-şının getirdiği otorite boşluğunu ortadan kaldırmıştı. Çok büyük bir ayaklan- mayı bastırmıştı. Haco M. Kemal'in isteğini yerine getirmeyerek Suriye'ye sığınır."(yage s.74-75) Haco hareketi ve nedenleri, 14 Mart 1926 tarihli Isveç diplomat- larının raporlarına şöyle yansımıştı: “…Şeyh Sait Isyanı sırasında Diyarbakır'a gelip hükümete bağlılı- ğını bildirmiş olan Yezidi lider Haco, klan sistemi ve klan liderlerinin geleneksel iktidarının ortadan kaldırılmasına tepki olarak şimdi Şeyh Sait'in yaptıklarını tekrarlamak- tadır…”13 Burada parantez açıp bir konuya açıklık getirilmesi gerektiğine inanıyo- 13 Aktaran, Naci Kutlay, 21. Yüz Yıla Girerken KÜRTLER. S.467) rum; Şeyh Sait'in Istiklal Mahkeme- sindeki ifadesinde söylediği gibi bu raporda da Haco'nun yezidi olduğu belirtilmektedir. Bunun doğruluk payı yoktur. Havêrkan konfederas- yonunda yezidi aşiretlerin olduğu ve Havêrkanlıların kökenlerinin Havri Yezidilerine dayanabileceği söylense de, Mala Osmanların ve dolaysıyla Haco'nun Sünni Müslüman olduğu bilinen bir gerçektir. En azından ailenin son yüz yıldan beri Müslüman olduğu bilinmektedir. Ailenin bugün hayata olan büyük- lerinden, Alikê Batê'nin torunu II. Alikê Bate ise isyanın zamansız ve yetersizliklerinin nedenini şöyle açıklamaktadır: “Henüz hazırlıklar tamamlanmamıştı. Aranan destek bulunamamış, birlik sağlanamamıştı. Örneğin Cizre, Şır- nak dolaylarındaki aşiretlere yapı- lan birlik çağrılarına henüz cevap alın- mamıştı. Bu nedenle Haco'nun harekete geçme niyeti yoktu. Ama Şam 1930: (oturan) Haco Ağa, ( Soldan sağa) Ekrem Cemil Paşa, Hetav gazetesi sorumlu müdürü müküslü Hamza, Kadri Cemil Paşa. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 210 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- Çelebi taraftarları (Haco'nun amca çocuğudur). yapılan hazırlıkları günü gününe hükümete bildiriyorlardı. Zaten devlet gözünde potansiyel tehli- ke idi. Sürekli gözetim altındaydı ve izleniyor- du. Bu nedenle devlet güçleri onu ve yakın arkadaşlarını yakalamak veya bir şekilde etkisiz hale getirmek için harekete geçer. Yakalanacağını anlayın- ca da mecbur kalır ve isyanı başlatır. Doğal olarak eksiklik ve yetersizlikler giderilememiştir.” Nedenler ne olursa olsun, isyanın başarıya ulaşmasının en ufak bir şansı yoktu. Isyan lideri de bunu biliyordu. Dolaysıyla en az zararla işin içinden sıyrılma çareleri aranıy- ordu. Aslında çare de tekti; sınırın güneyine yani Suriye'ye çekilmek. “Haco, Türk ordusu onu Suriye'ye geri çekilmeye zorlayana dek bu bölgeyi yaklaşık on gün kontrolü altında tutabildi. Fransızlar Suriye'nin kuzey- doğusunu henüz tamamen denetimleri altına alamadıklarından, Haco ve onu cezalandırmak isteyenler rahatlıkla bölgeye girip çıkabiliyorlardı.” (Bruinessen, yage). Havêrkanlıların Suriye'ye Çekilişi: Artık Kuzey Kürdistan'da barın- mayacağını anlayan Havêrkan lideri, Suriye'ye çekilme kararı verir. Birçok resmi ve sivil devlet görevlisini sınırı geçene kadar rehin tutarak, bütün akrabaları, sadık dostları ve aşiret üyelerinden 400 aileyle birlikte gü- neye geçer. Bunların içinde birçok Süryani ve Yezidi Kürt ailesi de vardı. Havêrkanlılar ancak taşınabilir mal varlıklarını alabiliyorlardı. Taşınma devam ettiği süre boyunca birçok devlet memuru ve asker rehin olarak tutuldu. Ama buna rağmen sınırı geçme öyle kolay olmadı. Genellikle eli silah tutan gençler varsa eşleri, çocukları, alabildikleri eşyalarıyla sınırı geçer- lerken, geride yaşlı hasta olanlar, topraklarından yurtlarından kopmak istemeyenler kalıyordu. Böylece aileler parçalanıyor, dağılı-yordu. Üstelik kon- trolü tamamen ele geçiren devlet güçlenin bin bir türlü baskı ve terörü de cabası… Isyancılar sınırı geçerken uçaklar sınır boyunca bütün köyleri bombalıyordu. Bombar- dıman gün- lerce devam etti. Köyler yerle bir ediliy- ordu. Insanlar korkudan köylere giremiyordu. Birçoğu Suriye tarafında- ki sınır köylerine sığınıyor, ya da tar- lalarda aç açıkta barınmaya çalışıyor- du. Köylerin çoğu artık oturulmaz hale getirildikten sonra sınır komutanları çağrılar yaparak 'köylerine dönenlere kesinlikle dokunulmayacağını' bildirdiler. Buna kananlar geri dönüyordu. Ama onları çok kötü sür- prizler bekliyordu; ya topluca kurşu- na diziliyor, ya bir daha geri gelmemek üzere bilinmeyen yerlere götürülüp yok ediliyor ya da evlere tıkılıp diri diri yakılıyordu. Cegerxwin bizzat tanık olduğu bir olayı aktarıyor: “Birçok insan sınır komutanının sözüne kanarak köyüne döndü. Katiller dönenleri ikiye ayırdı. Erkekleri muh- tarın çevresine toplayıp birbirine bağladılar. Sonra makineli tüfeklerle kurşuna dizdiler, cesetleri yaktılar. Çocukları ve kadınları damlara tıktılar, odun ve kuru otlarla onları tutuşturdular. Kadınlar, çocuklar ve bebeler yanan ve 211 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- çöken evlerinde kül oldular.”14 Ya güneye geçenler, çok mu rahat etti? Onları da bin bir türlü dert ve bela bekliyordu. Havêrkanlılar yine yenilmişlerdi. Ama bu sefer, yenilgiyle birlikte yer- lerinden, yurtlarından da olmuşlardı. Gerçi bu tarihlerde(1925-1926) Kuzey Kürtlerinin hemen hepsi ben- zer durumla karşı karşıya idiler. Hatta denilebilir ki Havêrkanlılar, bir ölçü-de 1925 isyanında kaçacak yeri ya da fırsatı olmayan, hükümet güç- lerinin 14 Hayatım, Cegerxwin. eline düşmüş soydaşlarına göre şanslı sayılırlardı. En azından tutsak veya ölü değillerdi, ya da yüzlerce, binlercesi gibi uzak diyarlara sürülürken yolda bin bir türlü işkence sonucu yavaş, yavaş tüketilmiyor, cezaevlerinde ya da toplama kamplarında kurşuna dizi- lecekleri günü beklemiyorlardı. Işte, böyle cehennemi şartlarda olan Kürtlerle kıyaslandığında Suriye'ye sağ salim geçebilen Havêrkanlıların "şanslı" olduğunu söylemek yanlış olmasa gerek... Gerçi bu şansı kullanan sadece onlar değil- di. Onların dışında canını kurtara- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 212 Mala Osman'ın Devlet karşıtığı geleneğini bozup devlet taraftarlığını seçen ve 3. Haco'nun rakibi, Çelebi bir grup adamıyla. Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- bilen, sürgün ellerinden kaçabilen hemen her kesiminden kuzeyli Kürt soluğu güneyde alıyordu. Başta Şeyh Sait'in kardeşleri Mıhemed Mehdi, Şeyh Evdirehim ve Şeyh Tahir, çocukları Ali Rıza, Seleheddin ve Giyaseddin'i saya- biliriz. Diyarbakırlı Cemil Paşa ailesin- den Kadri ve Ekrem Beyler, Ünlü Hamidiye Alayları komutanlarından Kör Hüseyin Paşa, Xwêtîli Hacı Musa Bey, son Botan Miri Bdirxan Beyin torunları; Celadet, Kamuran ve Süreyya Bedirhan Beyler de güneye geçenler arasınday- dılar. (doğrusu Bedirxaniler isyandan önce geçmişlerdi) Bunlardan başka, ünlü ağalardan; Emînê Ahmet (Emînê Perixanê), Evdirehmanê Eliyê Ûnıs, Ehmedê Sileyman, Haco'nun amca çocuğu ve rakibi Saroxan Ağa (Haco'dan önce geçmişti. Geçiş nedeni yukarda açıklanmıştı) ve daha birçok aşiret beyi, ağa, şeyh, mele, aydın ve yurtsever değişik zamanlarda güneye geçenler arasında sayılabilir. Birçok yurtsever, milliyetçi kişinin yanında kuzeyde birçok kötülük yapmış, eşkıyası, katili de güneye inmişti. Birçoğu kötülüklerine burada da devam ediyor, zaman zaman kuzeye geçip fakir Kürt insanı- nın malına, canına kastediyorlardı. Doğal olarak bu geçişlerle birlikte etnik, sosyal, bireysel, aşiretsel vb. çeşitli sorunlar da buraya taşınıyordu. Bölgenin (Cezire) kendine özgü sosyal, ekonomik, siyasi durumu ve mevcut sorunları eklenince Cezire'de oldukça renkli bir yapı ortaya çıkıyor, daha kar- maşık bir yapı arz ediyordu. Havêrkanlıların geçişiyle bölgede meydana gelen gelişmeleri daha sağ- lıklı değerlendirebilmek için Güneyin (Suriye) genel durumuna tarihsel süreç içinde göz atmakta yarar vardır. Suriye'ye Genel Bir Bakış Suriye, önemli jeopolitik bir konu- ma sahip, Doğu Akdeniz ticaretine hâkim, önemli bir üretim ve tarım merkezi olması, çeşitli sanat dal- larının geliştiği, ipek üretiminin üst seviye- lere ulaştığı, ticaret yolları üzerinde bulunan Halep, Şam gibi kentlere sahip olması tarih boyunca askeri ve siyasi olayların odak noktası olmuştur. Babillerden Asurlara, Mısırlılardan Hititlilere, Perslerden Makedonyalı Büyük Iskender'e, Romalılardan, Islam ordularına, Moğollardan Osmanlılara kadar birçok istilacının uğrak yeri olmuştur. Uzun yıllar Mısır'da kurulan Memluk devletinin egemenliğinde kalan Suriye, I. Selim'in (Yavuz Sultan Selim) Memluk ordularını, Mercidabık (1516) ve Ridanya(1517) savaşların- da yenilgiye uğratmasıyla Osmanlı egemenliğine girdi. Osmanlılar, bazen merkezden atadıkları valilerle ülkeyi yönetmekle birlikte ülke yönetiminde daha çok yerli Arap hanedanlarına dayanarak, onlara bir nevi özerklik vererek denetimi sağlama yoluna gidiyorlardı. Bölgeyi birkaç eyalete bölüp her eyaletin başına yerli bir vali atıyorlardı. Zaman zaman sadakatsizlik gösteren eyaletlere doğrudan müdahale etmeyi ihmal etmiyorlardı. Osmanlı sultanları I. Dünya Savaşı'nın sonuna kadar Suriye'yi bu şekilde egemenlik altın- da tutabildiler. I. Dünya Savaşının başlamasından kısa bir süre sonra Osmanlı Devleti Almanya'nın yanında savaşa katıldı. (1914) Ancak savaş öncellikle 213 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- Avrupa'da yoğunlaştı. Almanlar Doğu Avrupa'da Rusya'yla, Batı Avrupa'da ise Fransa'yla savaşıyordu. Dolayısıyla Alman orduları zorlanıy- ordu. Almanlar Avrupa'daki savaş yükünü hafifletmek, en önemlisi Ingilizlerin Uzak Doğudaki sömürgeleriyle irti -batını kesmek ve böylece savaşta avantajlı duruma geçebilmek için Osmanlıları Mısır'ı elinde tutan Ingilizlere saldırtmaya çalışıyorlardı. Bu sıralarda Osmanlı devletinin kaderini elinde tutan Ittihat ve Terakki liderleri böyle bir teklife dünden hazırdılar. Çünkü onların hayalle- rinde de son dönemlerde kaybedilen toprakları geri alma vardı. Imparatorluğun eski toprağı olan ve Ingilizlere kaptırılan Mısır da bu hayallerin kapsamı dâhilindeydi. Işte bu emellerle savaşa katılan Ittihatçı liderlerin açtığı ilk cephelerden biri, kanal cephesidir. Ancak umduklarını pek bulamayacakları kısa bir sürede anlaşıldı; Kanal (Süveyş Kanalı) cephesinde Ittihatçı liderlerden Cemal Paşa liderliğinde başlatılan taarruz hareketinin yenilgiyle sonuçlaması üzerine, Ingiliz karşı taarruzu başlamıştı. Hicaz Emir'i Hüseyin Şerif Ingilizlerle imzalanan Mach Mahon antlaşmasının gerek- lerini yerine getirerek, oluşturduğu Arap Ordusunun Halifenin "cihat" çağrısını bir kenara bırakarak, mil- liyetçi hedeflere yönelip Ingilizlerin yanında yer almasıyla Osmanlı ordu- ları dayanamamış ve yenilmişlerdi. 1917'de Ingiliz Ordusu Halep'e ulaşmıştı. 1918 Ekim'inde imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması'yla Osmanlılar bütün Suriye topraklarını Ingilizlere bırakmak zorunda kaldılar. Böylece yörede 400 yılı aşkın süren Osmanlı hegemonyası sona erdi. Savaş Sonra Suriye'de Durum: I. Dünya Savaşının sona erme- siyle, Ingilizler Araplara verdikleri bağımsızlık(!) vaatlerini yerine getirmek üze- re kendi kontrol- lerinde ve Faysal'ın liderliğinde bir Arap yönetimi oluşturdular. Faysal, 1920 Mart'ında Şam'da toplanan Suriye Kongresi'nde Filistin'i de içine alan Birleşik Arap Krallığını kur- duğunu ilan etti. Ancak, Itilaf Devletlerinin (Ingiltere, Fransa, Italya ve Rusya) savaş sırasında kendi aralarında yaptıkları gizli anlaşmalara (Saykes Picot) göre Suriye Fransa'nın, Filistin ve Irak ise Ingiltere'nin payına düşüyordu. Işte bu nedenle Ingilizler söz konusu pay- laşım planlarına uya- rak, bölgeyi terk ettiler. Böylece Ingiliz ordusu çekilirken Fransız birlikleri bölgeye girdi. Bütün Suriye topraklarını işgal ettikten sonra daha kuzeye Urfa, Antep, Maraş, Hatay ve Kilikya'ya kadar ilerlediler. Fransa, Suriye'de kontrolü sağla- dıktan sonra Faysal yönetimini işba- şında uzaklaştırarak Şam da tama- men kendi denetiminde, kendi subay ve memurlarından oluşan manda yönetimini kurdu. Ancak her işgal- cinin karşılaştığı sorunlarla o da karşılaşıyordu. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 214 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- Suriye nüfusunun çoğunluğunu teşkil eden Araplar arasında milliyetçi akımlar giderek güçleniyor, yer yer zorlu direnişler boy gösteriyordu. Araplardan başka Dürzîler, Aleviler, Kürtler ve çeşitli Hıristiyan topluluk- larda o coğrafyanın renkleriydi ve her birisinin farklı etnik, dini, siyasi, sosyal sorun ve istemleri vardı. Araplar nüfus çoğunluğuna sahip ve ülkedeki siyasi gelişmelerde belirleyici rol oynamakla birlikte diğer etnik gruplar da biz de varız, diye biliyorlardı. Ülkenin kuzeyinde yani Cezire, Cebel Ekrad (Çiyayê Kurmanc - Kürt Dağı) ve Ayn el-Arap bölgelerinde ülke geneliyle kıyaslandığında sosyal, siyasi ve etnik yapılanmada oldukça çok ren- klilik göze çarpıyordu. Ülke genelinde nüfusun yüzde 8. 5'ini (1940 yıl- ların başındaki Suriye nüfusu'na ait resmi istatistikî verilere göre) teşkil eden “Suriyeli Kürtler, antik çağlardan beri -çoğunluğu Türkiye veya Irak Kürdistan'ından göç etmiş olan Kürt topluluklar da buna dâhildir- diğer topluluklarla birlikte, Suriye'nin kuzey kesimlerinde yaşamaktaydı.”15 Kürt nüfusunun yoğun olarak yaşadığı Suriye'nin bu yöresinde, Araplara göre yerleşik yaşam daha yaygın olmakla birlikte, nüfusun büyük bir bölümü henüz göçebelikten kurtulamamıştır. Yerle-şik olanlar da daha çok köylerde yaşamaktaydılar. “Fransızların 1922'de Suriye mandasını almalarının arifesinde, tüm aşağı Cezire bölgesinde yalnızca birkaç Kürt köyü ve birkaç gezgin Arap Bedevi bulunmaktaydı (Hourani1947,80) Fransız Hükümeti, 15 Abbas Vali, Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri verimliliği ile meşhur olan bu bölgeyi yeniden iskâna tabi işini kendi üzerine almıştı. Bu durum Anadolu'da yüz bin- lerce insanın hareket halinde oldu- ğu demografik bir alt üst oluş dönemi ile çakışmıştı. Asurîler, Ermeniler, Araplar, Süryaniler, Türkmenler ve Kürtlerden oluşan güçlü bir akım, Türk ordusundan korunmak için Suriye sınırlarına doğru hareket halindeydi. Cezire büyük bir göçmen nüfusu almış ve bu nüfusun en büyük kısmını da Kürtler teşkil ediyordu… Arapların, Ermenilerin ve Asurîlerin hızla batıya yönelmesiyle birlikte, Cezire bölgesi artık açık seçik bir Kürt karakter kazanmış ve Kürtler kitlesel biçimde bölgeden çıkarıl- madıkları sürece o karaktere sahip olmaya devam edecektir."16 Cezirede, yaygın geçim kaynağı hayvancılık olmakla birlikte yer yer tarımla uğraşılmaktadır. Birbirine düşman aşiretlere bölünmüş, toprak ağalığı oldukça yaygındır. Okuryazar oranı çok düşüktür. Okuryazar olan bu bir avuç aydın daha çok Şam, Halep gibi şehirlerde oturmakta, Kürt toplumu- nun sorunlarından uzak durmakta, çok azı milli duygular beslemektedir. Genel anlamda da bu tarihlerde Suriyeli Kürtler arasında Kürtlük bi- lincinin yaygın olduğu söylenemez. Cezire'de Kürtlerin dışında Hıristiyan, Yezidi, Yahudi ve Araplar yaşamaktaydı. Ülke genelinde nüfus çoğunluğunu elinde tutan Araplar bu yörede azınlıktaydı. Arapların yaygın yaşam şekli göçebelikti. Yerleşik 16 Mehrdad R. Izadi, Bir El kitabı Kürtler, Doz yay. S.194) 215 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4 --- Page Break --- yaşam gelişmemiştir. Göçebe yaşamın gereği olarak çadırlarda yaşamaktadırlar. Çeşitli aşiretlere bölünmüşlerdi. Bu aşiretlerin en büyükleri Şamar ve Tay aşiretleriydi. Temel geçim kaynakları hayvancılık- tır. Talan etme, çapulculuk, hırsızlık, yol kesme bedevi insanın vazgeçemediği belirgin yaşam tarzıydı. Bu geri toplumsal yapılan- maya rağmen Araplar arasında Fransız aleyhtarlığına paralel olarak milliyetçi anlayışlar gelişmekteydi. Cezire'nin diğer sakinleri olan Hıristiyanlar birkaç gruba ayrılıyor- lardı; Asurî, Keldani, Rum ve Ermeni. Yöre nüfusunun ancak % 10-15'ini teşkil ediyorlardı. Çoğunluğu yer- leşik yaşama geçmiş, şehir ve kasa- balarda oturur, sanat, ticaret ve zanaatla geçinirlerdi. Okuryazar oranı en yüksek olan topluluktur. Manda yönetiminin en güvendiği kesimdi. Şehirlerin yönetimi, güven- lik teşkilatını, önemli devlet memurlukları genellikle onlara ver- iliyordu. Siyasal hedefleri manda yönetiminin hedefleriyle bir ölçüde örtüşüyordu. Arkalarına aldıkları Fransız desteğiyle Suriye de kontrolü ele geçirme ya da Müslüman tahakkümünden uzak bağımsız yaşa- ma arzuları vardı. Hatta Asurî ve Keldaniler her ne kadar temkinli davranıp açıkça dile getirmiyor- lardıysa da Mezopotamya'nın büyük bir kısmının kendilerine ait olması gerektiğini iddia ediyorlardı. Küçük bir nüfusa sahip olmaları nedeniyle Müslümanlarla dişe diş bir mücadeleden her zaman çekinmiş, her zaman Arap-Kürt çatışmasından medet ummuşlardır. Kürtlerin, gerek ülke genelindeki gerekse de nüfus çoğunluğuna sahip oldukları El Cezire'deki, politik yaşam- da pek etkili oldukları söylenemez. Irak veya Türkiye'deki Kürt siyasal hareketliliğiyle kıyaslanamayacak derecede etkisiz ve pasif bir konum- daydılar. Genel olarak buralardaki geliş-meler daha çokta Kuzey Kürdistan'daki olayların etkisinde ve adeta bir yansıması şeklinde görünüyordu. Ama yine de Fransız Manda Yöne- timi onları da hesaba katmak duru- mundaydı. Hatta gelişen Suni Arap milliyetçiliğine karşı onları bir denge unsuru olarak kullanmayı düşünü- yordu; “Fransızlar baştan beri bölge- deki Arapların varlığına karşı bir denge unsuru olarak, Cezire'deki Kürtlerin desteğini ve dostluğunu kazanmaya çalışmışlardı.”17 Bu Fransızların ülkede tutunabilmek için başvurdukları "böl yönet" poli- tikasının bir gereğiydi. Ancak başlar- da Kürtlerin bu rolü oynayacak etkinliği görünmüyordu. Çeşitli aşiretlere bölünmüş ve sürekli bir biriyle didişiyorlardı. Bir kısmı Arap Şamar aşiretiyle hareket ederken, geri kalan Kürt aşiretlerinin en büyük bölümü Arap Tay aşiretiyle hareket ediyordu. 17 W. Jwaideh, Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 216 Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu-4: --- Page Break --- Kirmanckî (Zazakî, Kirdkî, Dimilkî), nê ke tenê yew dîyalekta kurdkî ya, bena ke ziwano tewr verên ê kurdan bo zî. Lêbelê nîsbet bi diyalektanê bînan, a ke hetê nuştişî ra erey kewta û nika talûkeyê vindîbîyena aye esto zî, hêna kirmanckî ya. Ez wazena ke çend hetan ra, bi kilmîye, yew fotografê na dîyalekta kurdkî binawna. Hetê Aîdîyetî ra Tarîxzano namedar Yaqûtî hewt seyî serrî ra ver nuseno ke "dumbilî" yan zî "zazayî" yew eşîra kurdan ra yê. Yaqûtî eserê xo yo meşhûr Mu'cemul Buldan de vano ke, "… Qelayê înan gelek pêt ê. Qelayê Beşnewîyan û Bohtîyan û Zazayan resenê pê. Kurdê ke eşîra Dumbilî (Zewwaz) ra yê vêşêr koyanê berzan de ciwîyênê…"1 1 Yaqûtî, Mu'cemul-Buldan, Çapa Misirî, Cildê çarine (4.), r. 415 / Biewnêne; Yekta Lezgîn & Roşan Lezgîn Kirmancî, yanê kurdê zazayî xo "kird" yanî sey "kurdê xasî" zanê û înan heme serewedartişê girdî yê kur- dan de cayê xo girewto. Sey numûneyî, Serewedartişê Mele Selîm Efendîyê Zazayî (1910-1914) de, Serewedartişê Qoçgirî (1920-1926) de, Serewedartişê Şêx Seîd Efendî (1925-1926) de, Serewedartişê Dêrsimî (1937-1938) de kirdan seba kurdîtîye sere wedarto. Hetê Demografya ra Kirmancî, texmînen wayîrê 3-4 mîlyon nufûsî yê û hîrês (13) şaris- tanan de ciwîyênê. Nê hîrês şaristanî nê yê: 1. Batman (Hewêlî), 2. Bidlîs (Motkî), 3.Çewlîg (Azarpêrt, Bonglan, Çêrme, DaraHênî,Gêxî,KanîreşûXorxol) 4.Dêrsim(Çemişgezek, Mazgêrd, Pêrtage,Pilemurîye,Pulur,QisleûXozat) "Vanê 'Şaîrî Sey Ecacê Pêlê Behran a…' Ê Mi, Ez Anî Nîya", Vate: Kovara Kulturî, Hûmar: 16, Zimistan- 2000, Stockholm, r. 33-53 Kirmanckî û Edebîyatê Xo Roşan Lezgîn B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 217 --- Page Break --- 5. Dîyarbekir (Çêrmûg, Erxenî, Gêl, Hêni, Hezro, Licê, Pasûr, Pîran û Şankuş) 6. Erzingan (Îlîç, Kemalîye, Kemax, MoseûTêrcan) 7. Erzirom (Aşqele,Çad,Hesenqeleû Xinûs) 8. Meletî (Putirge, Erebgir) 9. Mûş (Gimgim) 10.Riha (Sêwregi) 11. Semsûr, (Aldûş) 12.Sêwas (Qengal, Zara, Ulaş, Îmranlî, Dîvrîgî) 13. Xarpêt, (Depe, Maden, Mîyaran, Pali,Qovancîyan,SîvrîceûXulaman) Nê şaristanan ra Çewlîg, Dêrsim û Xarpêt de zafane kirdî ciwîyênê la şaristananê bînan de qismen estê, heta ke tayê şaristanan de tena yew mintiqaya qijeke de estê. Teberê nê şaristanê ke ma nameyê înan hûmar- itî de zî kirdî ciwîyênê. Sey numûneyî, Sarizê Qeyserî de, Aksaraya Konya de û sewbîn cayan de zî kirdê akincî estê.2 Nameyê Diyalekte Na dîyalekta kurdkî çar nameyê xo estê: 1. Kirdkî 2. Kirmanckî 3. Dimilkî 4. Zazakî 2 Malmîsanij, Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Weşanê Dengî, 1996, Îstanbul / Malmîsanij, "Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)" Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Sermawez-2004, Îstanbul, r. 39-43 Kirmancan (zazayan) ra qismêko gird xo sey "kird" zanî û ziwanê xo zî sey "kirdkî" name kenî. Qismêk zî xo "kirmanc" zanî û ziwanê xo zî sey "kirmanckî" name kenî. Qismêk zî xo "dimilî" zanî û ziwanê xo zî sey "dim- ilkî" name kenî. Qismêk zî xo "zaza" zanî û ziwanê xo zî sey "zazakî" name kenî. Nê nameyan ra çekuya "zaza" zafane teber a yena vatiş. Yanî zafê kirdan, belkî yew mintiqaya qijeke ya dorûverê Madenî ne tede, xo ra nêvanî "zaza" la seba ke na çeku rehet yena vatiş û seba ke teber a her tim kirdan bi na çeku name kenî, o semed ra çekuya "zaza" hîna vêşêr populer a. Netîceyê xebata standardkerdena na dîyalekte de, nê çar nameyan ra "kirmanckî" sey yew pêşnyazî hîna maqul ameya dîyayîş.3 Û nika nuştiş de formê "kirmanckî" yeno şuxul- nayîş. Mi gore, eke çekuya "zazakî" bîyero şuxulnayîş zî, sey "kurdîya zazakî" bîyero vatiş, hîna rast beno. Û seba kirdanê bînan zî merdim vajo "kurdê zazayî", "kurdê kurmancî", "kurdê soranî"…hîna rast beno. Hetê Dînî (Mezheb) ra Merdim şêno vajo ke nîmeyê kir- mancan muslumanê sunnî yê, nîmeyo bîn zî elewî yê. Kirmancê sunnî, ke zafane xo sey 3 Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî, Weşanxaneyê Vateyî, 2005, Îstanbul / Malmîsanij, Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Deng Yayýnlarý, 1996, Îstanbul / Malmîsanij, "Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)" Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Sermawez-2004, Stenbol, r. 39-43 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 218 Kirmanckî û Edebîyatê Xo --- Page Break --- "kird" û dîyalekta xo zî sey "kirdkî" name kenî Aldûşê Semsûrî ra bigêrê- ne hetanî Motkîya Bidlîsî, ke Çewlîgî zî gênê mîyanê xo, akincî yê. Kirmancê elewî zî, xo sey "kirmanc" û dîyalekta xo zî sey "kirmanckî" name kenî, ê zî Gimgimê Mûşî ra bigêrênê hetanî Qoçgirî akincî yê, ke Dêrsîm beno merkezê înan.4 Hetê Taybetiyê Ziwanî ra Kirmanckî (Zazakî) nisbet bi dîyalektanê bînan ê kurdkî taybetîyê ziwananê kehinan hîna zêdetir mîya- nê xo de muhafeze kena. Kirmanckî yew ziwano cînsî yo. Heme çekuyê kirmanckî nêrî, makî û zafhûmar ê. Çekuyê kirmanckî halê sade ê çekuye de zî cînsîyetê xo, yanî nêrkî û makî û zafhûmarîya xo bellî yê. Heta ke karan (fîîl) û sifetan de de zî na tay- betmendîbinêhawayîya.Çendîstîsnayî netede,çekuyêmakîzafanebivengê"e" qedênê û çekuyê zafhûmarî zî vengê "î" reyde qedênê. Sey numûneyî: Dar (nêrkî) Dare (makî) Darî (zafhûmar) Nara kurmanckî (kirdaskî) de her hîrê nameyî zî halê sade ê çekuye de sey "Dar" yenê nuştiş, yan zî yenê vatiş. Coka hetanî ke çeku mîyanê cumle de nîyero şuxulnayîş, kurmanckî demerdimteynêvejenokegelokaçeku nêrkî ya, makî ya, yan zî zafhûmar a. Bena ke verî kurmanckî de zî bi no qayde bîyo la zemanî reyde tayê qaydey deforme bîyê. La kirmanc- 4 Seba malûmatê zêdeyî biewnêne; Çem, Munzur, Dersim'de Alevilik, Weşanê Pêrî, 1999, Îtanbul kî de çeku bi tena sereyê xo zî tay- betiyê xo dana nîşan. Na taybetmendî kehinbîyena diyalekte zî nîşan dana. Kirmanckî, hetê kokê çekuyan ra texmînen dorê se ra heştay (% 80) bi dîyalektanê bînan ê kurdkî reyde seypê ya. Hetê formê çekuyan ra zî, kirmanckî û sorankî, kirmanckî û hewramkî, kirmanckî û fekê rojhilatî yê kirmanckî zaf yewbînî ra nêzdî yê. Sey numûneyî: Kirmanckî: Verg, Hingimîn Kurmancî:Serhed/Botan/Rojhilat Gur, Hingivîn Binxet/Berrî: Gurg, Hingiv Hetê gramerî ra zî, nîsbet bi kur- manckîya Binxete û Berrîya Mêrdînî, mîyanê kirmanckî û kurmanckîya Botan û Behdînan û Serhed û Rojhilatî de tênêzdîye hîna zaf a. Sey numûneyî: Kirmanckî: Mi to ra va çi? Kurmancî: Serhed/Rojhilat Mi te ra go çi? Binxet/Berrî: Min ji te re çi got? Labelê nê serranê peyênan de, ke kurmanckîya Binxete û Berrîya Mêrdînî hîna aver şîye, hetê nuştekî ra kewte vernî, coka zî binêk dûrayî kewte mîyanê kirmanckî û kurmanc- kî. Eke nuştoxê kurdî aşnayê heme dîyalektanê kurdkî bibê, nuştiş de giranîye bidê hetanê muşterekan ser, ez vana qey do hîna vêşêr yewbînî ra fam bikerî û ziwanê înan zî yewbînî ra nêzdî bibê. Edebîyat Kirmanckî de metno tewr kehin, o 219 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kirmanckî û Edebîyatê Xo --- Page Break --- ke yeno zaneyene, kitabê Peter Îvanovîch Lerchî yo, ke fekê tayê camêrdanê kirmacan (zazayan) ra ameyo nuştene. Nê kirmancî Nêribê Hêni ra yê. Herbê Qirimî de mîyanê orduya Osmanî de bîyê, sey esîran kewtê destê Rusya. No metn fekê înan ra ameyo nuştiş û serra 1857 de Petersburg de ginayo çape ro.5 Welat de zî, metno ke reya verêne ameyo nuştiş, Mewludê Kirdkî yê Seydayê Mela Ehmedê Xasî (1867- 1951) yo. No mewlud roja 25ê adara 1899î de bi alfabeya erebkî Çapx- aneyê Lîtografya de, Dîyarbekir de ginayo çape ro. Mewludê Kirdkî 16 qismî û 756 rêzî yo, her rêze 11 hece ya. Mewludê Kirdkî reya verêne hetê Malmîsanijî ra alfabeya erebkî ra transkrîbeyî alfabeya latînkî bîyo û Ewropa de ameyo weşanayîş.6 Dima ra, hetê Mihanî Licokicî ra seba alfabeya latînkî ameyo traskrîbekerdiş û serra 1994 de Îstanbul de hetê weşan- 5 Espar, J. Îhsan "Çend Nuştey û Kitabê Kirdkî" Zend: Kovara Lêkolînî, Hejmar: 1, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Payîz-1996, Îstanbul, r.44-48 /Malmîsanij, "Arêkerdox: Peter Îvanovîc Lerch, "Qewxê Nêrib û Sîwanî"" Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 3, Sibat-1985, Parîs, r. 109- 111 / Malmîsanij, "Arêkerdox: Peter Îvanovîc Lerch, "Qewxê Nêrib û Hênî"" Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 5, Gulan-1986, Parîs, r. 88- 91 / Malmîsanij, "Arêkerdox: Peter Îvanovîc Lerch, "Çend Tekstê Dimilkî (Zazakî)"" Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 6, Tebax-1987, Parîs, r. 69-79 / Malmîsanij, Ondokuzuncu Yüzyýlda Kýrd (Zaza) Aşiretleri Arasýndaki Çatýş- malar, Studia Kurdica, No: 1-3, Nisan-1985, Paris, r. 72 6 Espar, J. Îhsan "Çend Nuştey û Kitabê Kirdkî" Zend: Kovara Lêkolînî, Hejmar: 1, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Payîz-1996, Îstanbu, r.44-48 / Malmîsanij, "Ehmedê Xasî, "Mewlidê Nebî"", Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 4, Êlon-1985, Parîs, r. 75-97 xaneyê Firatî ra ginayo çape ro.7 No metn seba edebîyatê kirmanckî sey metnê yewine yeno zaneyene. Mewludêko bîn zî, ê muftîyê Sêwregi Mela Umsan Efendîyê Babijî yo. No metn zî, serra 1906 de ameyo nuştiş û dima ra destnuşteyê nê metnî kewtê destê Mîr Celadet Bedirxanî. Serra 1933 de Şam de hetê Celadet Bedirxanî ra ameyo weşanayîş.8 Tirkîya de qedexekerdişê ziwanî ra, demeyêko derg bi kurdkî nêameyo nuştiş. Seba ke kirmancî tena mîyanê sînoranê Tirkîya de ciwîyênê, no semed ra teberê welatî de zî çîyê nêameyo nuştene. La nê serranê peyênan de ma pêhesênê ke welat de, serranê 1970-80 de tayê eserî pinanî de ameyê nuştene. Nînan ra yew, Eqîdetu'l Îman ê Mela Mehemedê Mela Evdulxefûrê Hezanî yo, ke dorê Dîyarbekirî de, bitaybet mîyanê feqî û melayan de bîyo vila.9 Ê wextan Şêx Selaheddîn Firatî zî seba murîdanê xo broşurêk bi nameyê Beyatname bi alfabeya latînkî nuşto û pinanî kerdo vila.10 Hêna, tayê melayanê bînan zî, sey Mela Mehemed Elîyê Hunî,11 7 Xasî, Seydayê Mela Ehmed, Mewlûdê Kirdkî (Transkirîbekerdiş: Mihanî Licokic), Weşanxaneyê Firatî, 1994, Îstanbul 8 Babij, Usman Efendî, Bîyîşa Pêxemberî (Mewlûda Nebî), Şam, 1933 / Bedirxan, Celadet, "Zarê Dimilî û Mewlida Usman Efendî", Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 2, Gulan-1985, Parîs, r. 10 9 Yekta Lezgîn & Roşan Lezgîn "Vanê 'Şaîrî Sey Ecacê Pêlê Behran a…' Ê Mi, Ez Anî Nîya", Vate: Kovara Kulturî, Hûmare: 16, Zmistan 2000, Stockholm, r. 33-53 10 Malmîsanîj, "Şêx Selahaddînê Şêx Seîdî û Beytaname" Vate: Kovara Kulturî, Hûmare: 16, Zimistan-2000, Stockholm, r. 4-16 11 Hunî, Mela Mehmed Elî, Mewlid - Yûsif û Zelîxa - Qesîdeyê Kerbela, Weşanxaneyê Vateyî, 2004, Îstan- bul B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 220 Kirmanckî û Edebîyatê Xo --- Page Break --- Mela Mehemedê Muradan12 û tayê bînan bi alfabeya erebkî mewludî yan zî qesîdeyî nuştê û kerdê vila. Serranê 1970 ra nata, mîyanê kur- dan de averşîyayîşê sîyasetî reyde wen- doxê mekteban dest bi nuştişê kir- manckî kenî. Ferqê mîyanê ekolê mek- teban û ekolê medreseyan no yo ke, ekolo newe vêşêr bi ferasetê sîyasî- neteweyî nuseno û alfabeya Celadet Bedirxanî ya latînkî şuxulneno. Ekolê neweyî ra merdimo tewr vernî de, M. Malmîsanij o. Seba kirmanckî rolê ey maneno rolê Celadet Bedirxanî yê seba standardîzekerdena kurmanckî. Xora, metnê verênî yê modernî, û ferhengo verên ê kirmanckî (zazakî) hetê Malmîsanijî ra nusîyayê.13 Xebata Standardîze Kerdene Bêguman her ziwanî de, her dîyalekte de şîweyî û fekî estê. Mintiqa ra mintiqa, şaristan ra şaris- tan, dewe ra dewe, keye ra keye û heta ke merdim ra merdim, qiseyk- erdişê xo cîya yê. Kirmanckî de zî, fekê cîya-cîyayî zaf estê, la eke merdim winî ser ra biewnîyo kir- manckî ra, ez vana qey merdim şêno vajo ke di fekê girdî tede estê: 1. Fekê Dêrsimî 2. Fekê Çewlîgî Fekê Dêrsimî, fekê kirmancanê elewîyan o. Fekê Çewlîgî zî fekê kir- mancanê sunnîyan o. Tîya de wexto 12 W. K. Merdimîn & N. Celalî, "Ez Ina Zê Yew Mûsîbetêk Vînena" Vate: Kovara Kulturî, Hejmar: 21, Payîz-2000, Stockholm/Stenbol, r. 4-32 13 Malmîsanij, Zazaca-Türkçe Sözlük / Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Weşanxaneya Jîna Nû, 1984, … ke ez vana "Fekê Çewlîgî" qestê mi Motkî ra bigêrê hetanî Aldûş, heme kirmancê sunnî yê. Rasta ey, merdim şêno "Fekê Çewlîgî" ra zî çend fekan cîya bikero. Sey numûneyî, "Fekê Motkî", "Fekê Sêwregi", "Fekê Madenî". Nara seba tênêzdkerdişê nê fekan û şîveyan, seba tesbîtkerdişê çekuyan û termanê muşterekan, yanî, seba standardîze kerdena kir- manckî serra 1996 ra nata xebatêka erjaya hetê tayê roşinbîranê kirman- can ra dest pêkerda û na xebate roje bi roje biîstîkrar dewam kena. Xebata standardîze kerdena kir- manckî teberê welatî de, Swêd de dest pêkerd. Des-pancês roşinbîrê kirmancî yê ke cayanê cîya-cîyayan ra yê, şaristan û mintiqayê cîyayan ra yê, ameyê têhet, ke xo sey "Grûba Xebate ya Vateyî" name kenê, nika standardîze kerdena kirmanckî ser o tim xebitênê. Na koma xebate sere de netîceyê kombîyayîşê xo sey broşurî kerd vila la dima ra dest bi vetişê yew kovare ke, nameyê aye zî "Vate" yo, kerd. na grûba xebate hetanî ewro 13 kombîyayîşî viraştî. Netîceyê nê kombîyayîşan de dorê hewt hezarî çeku û termê muşterekî tesbît kerdê û sey pêşnîyazî pêşkêşê rayaumûmî ya kirmancan kerdê. Netîceyê na xebate de ewro nuştiş û wendişê na dîyalekte asanêr bîyo û roje bi roje kirmanckî hîna vêşêr yena nuştiş û aktuel bena. Standardîze kerdena kirmanckî de, krîteran ra yew zî no yo ke, tesbît kerdena çekuyan de şîveyan û dîyalektan tênêzdî bikerê, sey tercîhî formê ke nêzdîyê yewbînî yê, nê for- 221 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kirmanckî û Edebîyatê Xo --- Page Break --- man pêşnîyaz kenî. Sey numûneyî, herinda çekuya "artýk" a tirkî, kir- manckî de formê "hendî, hindî, hînî, hêdî, êdî" estê. Bêguman nuştiş de nêbeno ke merdim hemeyê forman binuso. Ganî nînan ra yew bîyero weçînayîş, la kamcîn? Nika kurmanckî de vanê "êdî", sorankî de zî vamê "îdî", a game formo ke nêzdîyê nê dîyalektanê kudrdkî yo, sey tercîhî yeno pêşnîyaz ker- dene. Heto bîn ra, formê "êdî", "hendî" ra asanêrûsivikêro.Ziwanîzîherkeşinêasan benê.14 Kovara Vate, ke sey vengê na kome ya, netîceyê xebata standard kerdena kirmanckî tede neşr benê, hetanî nika 26 hûmarî vejîyaya. FerhengêKirmanckî- Tirkî û Tirkî-Kirmanckî, hetê na koma xebate ra, ke çekuyê tercîh kerdeyan ra amade bîyo, hetanî nika di rey ginayo çape ro. Û kitabêko bîn, sey qlawuzê îmlayî, yanî Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî) zî hetê na koma xebate ra amade bîyo, û ginayo çape ro. Nê hemeyê berheman netîceyê xebata standardîze kerdena kirmanckî ra hasil bîyê ke vernîyê nuştişê kirmanckî akerdo. Kovara Vate hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra hamnanê serra 1997 de Swêd de dest bi weşanayene kerd, ke heme hûmarê na kovare welat de zî çap bîyê. Teberê kovara Vate de zî, hema vajinê ke kovara Hawar ra nata, çi kovarê ke bi kurmanckî ameyê weşanayîş de her tim ca dîyayo kir- manckî, kesî ferq nêkerdo mîyanê kir- manckî û kurmanckî. Heta, weşanx- 14 Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî (Zazakî) - Tirkî û Tirkî - Kirmanckî, Weşanxaneyê Vate, 2004, Îstanbul, r. 20, 224 aneyê ke wayîrê înan kurmanc bîyê, zafine kitabê kirmanckî zî çap kerdê. Labelê, no çîyêdo eşkera yo ke kurdê kirmancî leze musenê kurmanckî la kurmancan rê kimanckî qiseykerdiş zor o. Mi gore, qaydeyê krmanckî hîna zor ê, coka kurmancî nêşkenê hende asan kirmanckî bimusê. Giran- bîyena qadeyanê kirmanckî, kehinbîyena aye rê zî şahidîye kenê. Çunke ziwanê kehinî, qaydeyê xo giran bîyê. Tayê Agahiyê Bînî Weşanxaneyêk bi nameyê "Weşan- xaneyê Vateyî" serra 2002 de Îstanbul de dest bi xebate kerdo ke hetanî nika 19 kitabê kirmanckî çap kerdê. Bê kitabanê telîfî zaf kitabî ziwa- nanê bînan ra seba kirmanckî ameyê tadeyene, sey numûneyî, kitabê Daniel Defoeyî Robinson Crusoe, kitabê Victor Hugoyî Notre-Damea Parîsî. Û kir- manckî ra zî, tayê kitabî seba ziwananê bîna ameyê tadeyene, sey numûneyî, kitabê Hamdi Ozyurtî Sedefe seba swêdkî ameyo tadayene û di rey zî ginayo çape ro. Hêna kitabê hîkayan ê Roşan Lezgînî Binê Dara Valêre de zî seba kurmanckî ameyo tadayene. Lîsteya Kitêban Ez do yew lîsteya kitabê ke hetanî nika kirmanckî de weşanîyayê pêşkêş bikera. La ganî ez bida zanayene ke, tayê kirmancî estê tena xo sey "zaza" name kenê. Bêguman gelek kitabî hetê înan ra zî weşanîyayê la na lîste de çin ê. Kirmancê ke xo kurd zanê, hetanî nika daheştay (83) tene kitabî B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 222 Kirmanckî û Edebîyatê Xo --- Page Break --- weşanayî. Nê kitaban ra çend teneyê verênî muhtewaya xo vêşêr derheqê dînî de yê la yê bînî modern ê, û muhtewaya xo cîya-cîya yê.* * Alan Dilpak & Lerzan Jandîl, Binivîsne! Nîyade! Birengne! * AlanDilpak&LerzanJandîl, Wendene Roştî ya * Aydin Bîngol, Kejê * Azad Dilêr, Dîyarbekiro Xopano * Azad Dilêr, Ez Çizviz Nêzana * Çeko, Razarê Dimilkî * Çetîn Satici, Azebe * Çetîn Satici, Roja Sîpîye * Daniel Defoe (Tadayox: J. Îhsan Espar), Robinson Crusoe * Denîz Gunduz, Dersê Kirmanckî (Türkçe Açýklamalý Kürtçe (Kýrmancca/Zazaca) Dil Dersleri) * Denîz Gunduz, Hîkayeyê Koyê Bîngolî * Denîz Gunduz, Kilama Pepûgî * Derheqê Kirmanckî (Kirdkî) de Kombiyayîşê II. ê Stockholmî * Derheqê Rastnuştena Kirdkî (Kirmanckî) de Kombiyayîşê Stockholmî * Durmaz GBV, (Çarnayox)EmrSabaEmr * Feyza Adabeyî, Estanekê Sêwregi * Fuat Dogan, Hesret * Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî)/ Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî * Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî) * Gunilla Wolde (Tadayox: Haydar Diljen), EmmaŞinaTixtordêDindanaHeti *Gunilla Wolde (Tadayox: Haydar Diljen), Emma ya Tixtorî Heti * Gunilla Wolde (Tadayox: Haydar Diljen), Tûte yo Pasta Virazeno * Gunilla Wolde (Tadayox: Haydar Diljen), Tûte yo Şino Teber * Hamdi Özyurt, Dergûş Çira Berbeno? * Hamdi Özyurt, Dîvdîv * Amedekerdişê na lîste de seba ardimê ey, ez kekê J. Îhsan Esparî rê spas kena. * Hamdi Özyurt, Lajeko Zimbêlin * Hamdi Özyurt, Sedefe * Haydar Diljen, Ziwanê Ma Alfaba * Haydar Işýk, Memik Axa wo Dêrsimij * Huseyin Karakaş, Omid Esto * Îlhamî Sertkaya, Min Hesretan de Mevirde, MESO * Îlhamî Sertkaya, Zerîya Min To de Mend * J. Îhsan Espar, Beyi Se bena? * J. Îhsan Espar, Tanî Estanikî û Deyîrê Ma * M. Kamîl Puexî, Mewlîdî Nebî * Malmîsanij & Mehmet Uzun, Rindê Baxçeyê Kaloyî de * Malmîsanij & Mehmet Uzun, Rindê Vana Ê Min a * Malmîsanij, Ferhengê Dimilkî-Tirkî * Malmisanij, Ferhengekê Kirdkî- Pehlevkî-Kurmanckî * Malmîsanij, Folklorê Ma ra Çend Numûney * Malmîsanij, Herakleîtos * Malmîsanij, Pîre û Luye * Malmîsanij, Rindê Heywanan Nas Kena * Malmîsanij, Rindê Kincan Xo ra Dana * Malmîsanij, Rindê û Keyeyê Xo * Maruf Yilmaz, Ahmey Temî - Fistonik * Mehmet Gülmez, Seyit Riza: Dersîm'ra ve Dare Estene * Mela Ehmedê Xasî, Mewlidê Kirdkî * Mela Mehemed Elîyê Hunî, Mewlid & Yûsif û Zelîxa & Qesîdeyê Kerbelayî * Mela Mehemedê Mela Evdulxefûrê Hezanî, Eqîdetu'l-Îman * Memê Koêkorta, Berxa Mi Xerîbîye de * Memê Koêkorta, Lawika Ci rê Vacî * Mesut Özcan, Dersim Zaza Atasözleri * Mesut Özcan, Zazaca Türkçe Sözlük * Muhemedê Kavarî, Dîwanê Muhemedê Kavarî * Munzur Çem (Amadekar), Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî * Munzur Çem, (Roportajî) Kulê 38î * Munzur Çem, Ferheng Kurdî-Tirkî (Zazakî) * Munzur Çem, Hawara Dêrsimî 223 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kirmanckî û Edebîyatê Xo --- Page Break --- * Munzur Çem, Hewnê Newroze * Munzur Çem, HotaySerraUsifêQurzkizî * Munzur Çem, Kýrmancça (Zazaca) Gramer * Munzur Çem, Luye be Biza Kole ra * Munzur Çem, Tayê Kilamê Dersîmî * Qamerê Alî (Kamer Söylemez), Adir û Asme * Reşit Kara, Roc * Reşit Kara, Vora Koy * Roşan Lezgîn, Binê Dara Valêre de * Roşan Lezgîn, Dêsan de Sûretê Ma Nimite * Roşan Lezgîn, Ferhengê Îdyomanê Kurdkî * Roşan Lezgîn, Halîn * S. Verroj & Abdurrrahman Uçaman, Ferheng/Vajname: Kurmancî- Hewramî-Dimilî-Senendajî * Seîd Verroj, Ferheng: Kurmancî-Dimilî-Tirkî * Seîd Verroj, Folklora Kurdî-Kurmancî û Dimilî * Seyîdxan Kurij, Filît û Gulîzar * Şêx Selaheddîn Firat, Beyatname * Tevgera Rizgariya Kurdistan (TEVGER), program * Turan Erdem, Ferheng: Zazakî-Tirkî/Tirkî-Zazakî * Usman Efendîyo Babij, Biyîşa Pêxemberî (Mewlûda Nebî) * Victor Hugo (Tadayox: J. Îhsan Espar), Notre-Damea Parîsî * W. K. Merdimîn, Dîwan * Wedat Kaymak, Elfaba Zaza: Ez Ti O/A * Wedat Kaymak, Istanekî Zazakî B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 224 Kirmanckî û Edebîyatê Xo --- Page Break --- Di pêvajoya dîrokî de gelek zimanên xwedî struktureke bihêz û dewlemend mirine lê gelek zimanên lawaz jî bûne zimanê dewletan, zindî mane û hebûna xwe berdewam kiri- ne. Zimanên ku bûne zimanê dewle- tan; bûne zimanê perwerde û têkilî- yên civakî, bûne zimanê her cûre berhem û nivîsanadinên sîyasî, felsefî, edebî û çandî, yanî ziman çiqas hatiye nivîsandin ewqas jî bûye dewlemend û li pêş ketîye. Bi gotineke din, dewle- mendîya zimanekî, dewlemendîya nivîsandina bi wî zimanî ye. Nivîs zimanan li ser piyan digre û bîra hebûna wî ya dîrokî ye. Nivîs bîra mirovayetîyê ye. Dîroka nivîsê, ji sumeran dest pê dike * Ev nivîs, axaftina min a sempozyuma "Kurd Çi Dixwazin?" e, ku di roja 20 - 21ê Çileya Paşîn a 2007 de li Stenbolê ji aliyê KURD-KAVê ve hat- ibû diristkirin. Hinek dane û tabloyên di vê nivîsê de pişt re li ser ve hatine zêdekirin. û li ser xaka Mezopotamyayê geş dibe. Ji wê rojê vir ve 5.000 sal bihurîne. Ji rojgara ku nivîsa wêneyî hatîye îcadkirin û vir ve di şiklê nivîs û tîpan de pirr guherîn çêbûye. Dema ku nivîs û pirtûk hê tune- bûn hemû çîrok, kilam, qanûn, destan, efsane, bawerî û ramanên mirovan di bîra wan de dihatin tomarkirin. Danûstendinên çandî û zanyarî yên li navbera mirovan di bîra wan de bûn. Bi gotineke din, pirtûk û rojnameyên wekî îroyîn tune bûn. Pirtûkên wê demê zindî bûn; ew pirtûk mirov bi xwe bûn, lêbelê jîyana wan kurt bû. Hemû berhemên çandî yên miro- van; çîrok, kilam, efsane, bawerî û ramanên wan bi vegotinê derbasî nifşên li pey wan dibûn. Lêbelê ji ber ku berhem bi riya gotinê derbasî nifşên li pey wan dibûn, pirrî caran kêm û xelet dihatin neqilkirin. Ji ber Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd Li Kurdistana Bakur* Seîd VEROJ B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 225 --- Page Break --- vê yekê tê de pirr kêmanî û guhertin çêdibûn. Ew nivîsên ku li ser amrazên cihê (kevir, hestî, çerm, tabletên cûr bi cûr û hwd.) dihatin nivîsandin jî bi demê re ji ber şikestin û windabûnê parçe- yên wan kêm dibûn. Ji ber vê yekê ji bo nivîsandinê, pêdivî bi amrazên siviktir, mayînde û erzan hebû. Ew jî kaxiz bû. Peydabûna kaxiz, di dîroka çand û pirtûkê de xwedî cîyekî pirr girîng e. Peydabûna kaxiz di demeke kurt de hejmara pirtûkên destnivîsî pirr zêde kir û her wiha buhayê wan jî daxist. Êdî pirtûk tenê ne milkê dewlemen- dan û amrazên xemilandina mala wan bû, ji alîyê pirr kesan ve dihat kirrîn û xwendin. Ev bû sedemê pêşkevtina zanîn û hişyarbûna civakê. Lêbelê ev pêşkevtin jî nebes bû. Bi tevî peydabûna kaxiz, weşandin û belavkirin û parastina berhemên nivîsandî hêsantir dibe. Pirtûkên nivîsandî di destpêkê de bi destnivîsê hatin zêdekirin û belavkirin. Ev karekî pirr zahmet bû û îhtimala xeletnivî-sandina berhe- man zêddetir bû. Pey-derpey bi pêva- joya dîrokê re peydabûna amrazên nuh û pêşketina rêbazên nuh yên çapkirinê, karê weşandin û belavki- rina berhemên nivîsandî hêsantir kir. Di sala1450an de yekemîn çapx- aneya bi tîpên madenî ji alîyê Johann Gutenberg ve tête duristkirin. Di navbera salên 1450-1455an de yeke- mîn pirtûk 300 lib di çapxaneyê de tête weşandin.1 1 Orhan Ocal, Tekamûla Pirtûkê, weşanên Îş-bankê Li Ewropayê pêşkevtin û belavbû- na çapxaneyan, ji bo pirtûk û weşan- gerîyê pêvajoyeke nuh da dest- pêkirin. Buhayê pirtûkan gelek kêm bû, her pirtûkek bi hejmarên gelek zêde di nav demeke kurt de dihat çapkirin û bi hêsanî digihîşt ber destê gelek xwendevanan. Bi vî awayî di nav civatê de fikir û ramanên nuh geş dibûn. Ev bû sedemê têkçûna bîr û bawerîyên dogmatîk ên serdest û yekreng ê wê demê. Encama van guhartinên civakî û sîyasî û çandî tevgera Ronesansê da destpêkirin. Belê, çapxane bû sedemê herî girîng ê peydabûna tevgera Ronesansê. Piştî ku di sedsala XV. de çapxane hate îcadkirin, dîroka nivîsîn û çap- kirin û weşandinê dikeve nava hevû- du. Ev nûvedan dibe sedemê destpê- kirina pêvajoyeke nuh ya civakî û sîyasî. Nivîs, bi taybetî jî cûreyê romanê, di nava endamên civakeke kulturî de dibe alîkarê pêkhatina bîra (hafiza) kolektîf. Peydabûna çapxaneyan karûbarê weşandinê pirr hêsan kir û li heman demê ziman ber bi yekgirtinê ve bir. Ferqa navbera dîyalektên cuda kêmtir kir. Yan jî wek zimanekî giştî, nivîsandina bi dîyalektekê hate peji- randin. Di vê çarçoveyê de ziman û çapemenî di pêvajoya netewebûnê de roleke bin- gehîn lîstine. Vê yekê zimanê navendî yan jî netewî peyda kir. Bi zimanê navendî yan jî ê netewî, çapkirin û belavkirina berhemên nuh, têgihîştin- eke giştî û hevpar a netewî peyda kir. Di enca- ma vê têgihîştinê de dewletên netewî hatin damezirandin. Her dewleteke 226 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- netewî ji bo berdewamîya desthe- latîya xwe û temamkirina pêvajoya netewebûna xwe, sîstemeke perw- erdeyîyê durist dike. Perwerdeyî bi xwe pêvajoyek e û sîstema wê jî li ser bingeha zimanê yekgirtî tête danîn. Armanca wê jî ev e, ku bi meriv re helwesteke xwestî peyda bike. Çaresekirina Pisgirêka Alfabeyên Cihê û Karanîna Dîyalektên Cihê bi Îradeyeke Sîyasî- Navendî Mimkun Dibe Ji peydabûna nivîsê vir ve di nav kurdan de gelek alfabeyên cuda hatine karanîn. Di nav kurdan de ji nivîsa mîxî bigre heta îro alfabeyên cûr bi cûr hatina karanîn: Alfabeya Yewnanî, Aramî, Bînû Şad û Masîsûratî, Avestayî, Pehlewî, Erebî, Krîlî, Îbranî û Ermenî, heta bi Alfbeya Sirr jî hinek ji wan in. Digel vê, gelek mîsyoner û gerokên ku hatine Kurdistanê nivîsîna kurdî ya bi alfabeya zimanê xwe bo me hiştine. Di dema îro de nivîsandina kurdî bi alfabeyên cuda encama parçebûna Kurdistanê ye. Di roja îroyîn de civaka kurd du alfabeyan dixebitîne: Alfabeya kurdî ya latînî û alfabeya kurdî ya erebî. Alfabeya kurdî ya latînî, ji alîyê kur- dên Kurdistana Bakur û rojavayê Başûr û pirranîya kurdên dîyaspo- rayê ve tête karanîn ku hejmara wan nêzîkî 20 mîlyon e. Alfabeya kurdî ya erebî jî, li Kurdistana Başûr û ya Rojhelatê ji alîyê 10-12 mîlyon kur- dan ve tête karanîn û berhevbûnek pirr zêde bi nivisîna alfabeya kurdî ya erebî peyda bûye. Heke hinek pirsgirêkên piçûk ên alfabeya latînî hebin jî, pirsgirêkên alfabeya erebî ya bo kurdî jê zêdetir in. Ji ber vê yekê, alfabeya kurdî ya latînî ku ji alîyê Celadet Bedirxan ve hatîye amadekirin û di kovara HAWAR de jî hatîye tetbîqkirin, ji bo nivîsandina hemû dîyalektên kurdî qîm dike. Tu kêmasî di alfabeya latînî ya Celadet Bedirxan de nîn e ku pê dîyalektên cuda yên zimanê kurdî neyête nivîsandin û her wiha ji ceribandin û zanîna me ya li ser her du alfabeyan (latînî û erebî) jî baş tê îspatkirin ku dîyalekta soranî bi karanîna alfabeya latînî, dikare ji erebî xweştir bête nivîsandin û xwendin. Kêmanîya ku ji bo alfabeya kurdî-latînî tête gotin ev e: 1. Dengê mîna "eyn", "xeyn" û "hhê" nîn e. 2. Tunebû- na hinek tîpên stur yên wekî "ll" û "rr" ya kurmancîya xwarû/jêrî (soranî) ye. Kêmasî û problemên alfabeya kurdî ya bi tîpên erebî ev in: 1. Tîpa "i" ya kurdî di alfabeya kurdî-erebî de nîne. Dema em peyvên li jêr binivsî- nin dê dengê xwe yên rast nedin: Mînak: kirin=krn, birin=brn, mirin=mrn û hwd. 2. Şiklê tîpa "y" û "î" wekhev e. 3. Her wiha şiklê tîpa "w" û "u"yê jî wekhev e. 4. Di alfabeya kurdî-erebî de tunebûna tîpên girdek û hûrek. Ji alîyê karanîna alfabeyên cuda ve rewşa me ya şênber li jorê hatîye dîyarkirin. Bêguman hemû berhemên kurdî yên ku bi alfabeyên cuda hatine nivisîn dewlemendîya kelepo- ra ziman û çanda kurdî ne. Redkirina vê mîrasa sed salan ne tiştekî aqilane ye. Lêbelê berdewamkirina karanîna B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 227 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- alfabeyên cuda jî qutbûnekê di navbera xwendevan û pê re jî di navbera gelê kurd de peyda dike. Ji ber vê yekê, hem ji alîyê kulturî û hem jî sîyasî ve xebat û hewldanên ji bo yekîtîya alfabeya kurdî li ser kurdan ferz e. Bêguman, ne ji ber rehetîya kurdên Bakur, lêbelê bi giştî kur- dologên bîyanî û roşinbîrên kurd jî, alfabeya latînî ji bo zimanê kurdî alfabeya herî kêrhatî û hêsan dibînin. Bêşik problemên zimanê kurdî ne tenê karanîna alfabeyên cuda ne. Problema dîyalektên cuda jî heye. Ziman, xwedî têkilîyên herikbar e, zindî ye û her dem tê de guhertin çêdibe. Lewre, di nav pêvajoya dîrokî de ji ber hinek sedemên cografî, sîyasî, aborî, koçberî, desthilatên sîyasî û hwd. di nav zimên de cihêtî peyda dibin. Bi pêdaçûna demê re ev cihêtî dibin sedemê peydabûna devok û dîyalektan. Her wekî zimanên din, di zimanê kurdî de jî dîyalekt û şîweyên (devokên) cuda hene. Şerefxan Beg di Şerefname de zimanê kurdî bi ser çar dîyalektan parve dike: kurmancî, lorî, kelhurî û goranî.2 Ev dîyalekt jî di nav xwe de li ser gelek şîweyan (devokan) têne dabeşkirin. Îro jî li ser babeta dabeşkirina şîwe û dîyalektên kurdî lihevhatinekegiştînîne.Digelvêdîyalek- tên ku îro di çapemenî û weşandina berhemên kurdî de bi giranî û pirranî têne karanîn kurman- cîya serû (jorî), kurmancîya xwarû/ jêrî (soranî) û kir- mackî (kirdkî/dimilkî/zazakî) ye. Hebûna dîyalekt û şîweyên cûr bi cûr yên kurdî, ji bo kultura me 2 Şerefxan, Şerefname, r. 20, weşanên Deng,1998, çapa duyemîn, Îstanbul. dewlemendî û pirrengîyeke dîrokî ye. Pirranîya miletên din jî zimanên wan wek yê kurdî ji gelek dîyalekt û şîweyan pêk hatiye. Pirsgirêka dîya- lekt û şîweyan di pêvajoya navendîbû- na civakî de bi biryarên sîyasî çareser bûye. Di rewşa îro de yanî di dema zanistî û teknolojîyê de, hebûna glek dîyalektan, di ragihandin û hevûdu têgehiştinê de hinek astengan derdixe holê. Ji ber vê yekê pêdivî bi zimanekî standard û hevpar ê navendî heye. Li gor zimanzanê almanî Walter Porzîg, ji bo pêkanîna zimanê navendî û netewî, pîvana serdestîya dîyalektekî bo dîyalektên dî ev e: "yekemîn, rêvebirîya sîyasî ya wê herêmê; ya duyemîn jî îtibara kulturî ya wê dîyalektê ye."3 Çapemenî û Weşangerîya Kurd li Kurdistana Bakur Li Kurdistana Bakur xebata çape- menî û weşangerîyê bi îstiqrar pêş neketîye; li gor rewşa sîyasî hinek deman geş bûye, hinek deman sist bûye û carînan jî koçber bûye û li we- latên xerîb deng daye. Ji ber vê yekê, ku em li gor demê rewşa pêşketina çapemenî û weşangerîya li Kurdistana Bakur, qonax bi qonax dîyar bikin, wê têgehîştina vê pêva- joyê hêsantir be. 1. Destpêka sedsala 20. (1900-1930): Dawîya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan, pêvajoya destpêka peyd- abûna fikir û tevgera netewî ya kurd e. 3 Walter Porzîg, Mûcîzeya Ziman, r. 20, çapa tirkî, weşanên wezareta kulturî, Anqere. 228 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- Kurd jî yek ji wan milletan bû ku welatê wan di navbera împeratoriya Osmanî û Sefaviyan de hatibû parvekirin. Heta dawîya sedsala nozdehan, gelek netewe ji bandora Osmanîyan rizgar bibûn. Bi tevî hemû hewildanên tevgerên reformîst ên li ser esasên umetparêzî û osmanîyetîyê, pêşî jihevbûn û belavbûnê Dewleta Osmanî nayê girtin di serê sedsala bîstan de. Şerê Yekemîn ê Cîhanê dawî li Dewleta Osmanî tîne. Peymanên ku piştî têkçû- na Dewleta Osmanî, ji alîyê Hêzên Hevpeyman û rêvebirên osmanîyan ve têne îmze- kirin, ji bo bidestxistina hinek mafên netewî yên kurd û dîyarkirina mafê çarenûsîya xwe, bi peymana Sevrê hêvîyeke bişert dida kurdan. Di vê rewşê de her ku diçû aktîvîteya tevgera kurd jî zêdetir dibû. Ji destpêka çaryeka sedsala bîstan vir de gelek rêxistinên kurd li paytex- ta Împeratorîya Osmanî hatin dame- zirandin û şaxên wan li Kurdistanê jî hatin danîn. Rêxistinên ku wê demê hatine damezirandin û weşanên ku hatine derxistin, navê wan li jêr hatîye dîyarkirin: Komelên ku di destpêka salên 1900î de hatine damezirandin: Kurdistan Azm-i Kavî Cemîyeti (Komela Vîna Zexm a Kurdistanê), Kürt Teavün ve Terakki Cemîyeti ( Komela Alîkarî û Pêşketina Kurd) (1909-1908), Cemîyeti Neşr-i Maarifi Kurd(Komela Belavkirina Zanînê) (1910), Cemîyeti Teşrik-i Mesaîyî Kurdistan(KomelaHevkariyaKurdistanê) (1912), Kürt Talebe Hêvî Cemîyeti (Komela Hêvî ya Xwendekarên Kurd)(27.07.1912), Kürt İrşad ve İrtika Cemîyeti (Komela Îrşad û Îrtika ya Kurd) (1912), Kürdistan Teâli Cemîyeti (Komela Pêşketina Kurdistanê) (17.12.1918), Kürt Tamim-i Maarif ve Neşrîyat Cemîyeti(Komela Kurd a Belavkirina Zanîn û Weşanê) (1919).4 Bi xebat û çalakîyên kulturî û sîyasî yên van rêxistinan, fikra netewî ya kurd peyda bû û pêre jî gelek weşanên kurd hatin belavkirin. Li Kurdistana Bakur bi awayekî aktîf xebata çandî û weşangerî, bi peydabûna fikrê neteweyî re, yanî di destpêka salên 1900î de geş dibe. Ev dem destpêka pêvajoya peydabûna tevgera kulturî û sîyasî ya kurd e. Piştî rojnameya Kurdistan (1898), yekemîn rojnameya kurdî bi navê Amîdî Suda di sala 1907 de li Îstanbul tête weşan- din. Rojnameya Teavûn û Terakkî ya Kurd/Rojnameya Alîkarî û Pêşketina Kurd (1908-1909) di Teşrîna Sânî ya sala 1908 de li Îstan- bulê tête weşandin û Tewfîqê Silêmanî xwedîyê îmtîyaz, mudir û nivîskarê wê ye. Li heman salê bi serkêşîya Sureya Bedirxan rojnameya Kurdistan careke din li Îstanbulê tête weşandin. Her wiha rojnameya Şark ve Kürdistan/ Rojhelat û Kurdistan jî di heman salê de tête weşandin. Rojnameya Serbestî ya Mewlanazade Rifat jî di navbera salên 1908-1913an de 192 hejmar tête weşandin. Di 15ê Hezîrana sala 1909 de li Dîyarbekir bi navê Peyman roj- nameyek ji alîyê alîgirên Komeleya Îttîhad we Teraqî ve tête weşandin. Zîya Gökalp yek ji nivîskarê vê roj- nameyê ye. Li pey wê di sala 1913 de 4 M. Emîn BOZARLAN, Kovara Jîn, cild:1 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 229 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- wek weşana Komela Hêvî, kovara Rojî Kurd5 tête weşandin. Di heman demê de bi navê Yekbûn (1913) kovareke dî jî ji alîyê Komela Hêvî ve bi zimanê kurdî-tirkî sê (3) hejmar tête weşan- din. Bi tevî destpêkirina Şerê Yekem ê Cîhanê gelek xwendevan û roşinbîrên kurd têne birêkirin bo cepheyên şerrî û ligel wan şert û mer- cên rewşa şerrî, xabata roşinbîrî- sîyasî û weşangerîyê pirr kêm dibe. Sê-çar salên vê pêvajoyê bi bêdengîyê derbas dibin. Li piştî dawî lê hatina şerrî, di sala 1918 de kovara Jîn bi rêvebirî û mesulîyetîya Hemzeyê Muksî tête weşandin. Kovara Jîn, weşana fermî ya rêxistina Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê ye. Heta hejmara 20an midurê mesûl ê kovarê Hemzeyê Muksî ye, ji hejmara 21an heta hej- mara (25.) jî midurê mesûl Memdûh Selîm Beg e. Cardin di sala 1919an de bi navê Kurdistan kovarek tête weşandin ku sernivîskarê wê Arwasîzade Muhamed Şefîq e û midurê wê yê mesûl jî Seyîd Huseyn bûye. Digel van kovar û rojnameyan Mem û Zîn û çend kitêbên din cara yekemîn di sala 1919 de bi çapkirina metbeayê têne weşandin. Mem û Zîn heta wê demê bi destnivîs hatibû zêdekirin û belavkirin. Piştî ku Komela Peşkevtina Kurdistanê parçe bû, jê du rêxistinên nuh peyda bûn: Kurd Klubü û Cemîyeta Îctimayî ya Kurd. Li gor agahîyên Zinar Silopî, roj- nameya Jîn jî wek weşana fermî ya 5 Kovara Rojî Kurd li ser hev 4 hejmar hatîye weşandin û di sala 2002 de ji alîyê Weşanên WAR ve li tîpên latînî hatîye wergerandin û çap- kirin. Cemîyeta Îctimayî ya Kurd hatîye weşandin. Piştî damezirandina Komara Tirkîyê, gelek rêxistin û weşanên kurdî ji alîyê hikumata komarê ve hatin rawestandin û girtin. Roşinbîr û sîyasetmedarên kurd ji bo bidestxisti- na maf û azadîya gelê xwe, mecbur man ku rêxistinên pinahî (veşartî) damezrînin. Komîteya Îstiqlala Kurdistanê yek ji wan rêxistinan bû. Li gor yên berîya xwe du xusûsîyetên cihê yên vê rêxistinê hebûn:1-Di şiklê cepheyeke netewî de hatibû sazkirin, 2- Yekemîn rêxistin e ku li ser erdê Kurdistanê tête damezirandin û kadro- yên wê yên navendî li Kurdistanê (Erzomê) bûn. Tevgera 1925an, bi rêberî û rêxistinkirina Komîteya Îstiqlala Kurdistanê çêbû. Piştî têkçûna Tevgera 1925an, gelek kadro mecbur dimînin ku der- basî Binxetê bibin. Ew roşinbîr û sîyasetmedarên ku li Binxetê berhev bibûn, di sala 1927 de bi navê Xoybûn rêxistineke nuh ava dikin. Xoybûn, Tevgera Agirî birêdixîne. Rojnameya Agirî ku weşana fermî ya Serhildana Agirî bû, di salên 1929-1930 de tête weşandin. Li pey têkçûna Tevgera Dêrsimê, bêdengîyeke dûr û dirêj dest pê dike. Di vê navberê de hem fealîyeta rêxistinî û hem jî ya roşinbîrî tête rawestandin 2. Salên 1940-1960: Di navbera salên 1940-1960î de bêdengiyek polîtîk li ser civaka kur- dên Bakur hakim e. Digel vê yekê, hinek rojnameyên kêmjîyan û herêmî yên wekî Dicle Kaynağı (1948), Şark Mecmuası (1950), Şarkın Sesi (1950), Demokrat Doğu (1950), Ağrı (1953), 230 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- Henek(1955), Cûdî(1956), Dersim (1957), İleri Yurd (1958) têne weşandin.6 3. Salên 1960-1980ê: Di sala 1962 de li Îstenbulê bi navê Dîcle-Firat rojnameyeke mehane hatîye weşandin, ku xwedî û rêvebirê wê Edîp Karahan bû. Di sala 1963ê de kovareke mehane jî bi navê Deng, bi kurdî û tirkî tête weşandin. Di heman salê de bi navê Roja Newe rojnemeyek derdikeve, ku cîyê çap- kirina wê Îstenbul e û tenê hejmarek hatîye çapkirin. Di sala 1965ê de li Xarpêtê (Elezîz) bi navê Çira kovereka bi zimanê tirkî derdikeve ku midurê wê yê mesûl Kemal Burkay e. Ev kovar şeş hejmar hatine çapkirin. Di sala 1966 de kovarek bi navê Yenî Akış, bi zimanê tirkî-kurdî derdikeve û midur mesûl ê sê hejmarên pêşîn Mehmet Ali Aslan e. Heman salê bi navê Hawar kovarek tête derxistin, ku tenê hejmarek hatîye çapkirin û midurê wê yê mesûl Veysi Zeydanlı ye. Kovara Uyanış di sala 1967 de li Anqerê wek organa Komela Xwendekarên Agirîyê çar hejmar tête weşandin. Rojnameya Ezilenler, di sala 1968ê de li Dêrsimê ji panzdeh rojan carek tête weşandin û 25 hej- mar hatine weşandin. Xwedî û midurê mesûlê vê kovarê Kemal Burkay e. Di sala 1969an de bi navê Doğu kovarek derdikeve. Ev kovar tenê du hejmar tête çapkirin, xwedî û berpirsyarê wî M. Güneş e. Her wiha, di sala 1969an de bi navê Komela Kulturî û Alîkarî 6 Malmisanij & Mehmud Lewendî, Li Kurdistana Bakur Rojnamegerîya Kurdî, weşanên Oz-ge ya Qereqoçanê, di berpirsyarîya Ahmet Zeki Okçuoğlu de bi navê Karakoçan kovarek tête weşandin. Piştî damezirandina DDKO, bi navê Bultena Dengûbasan a DDKOyê kovar- eke mehane li Anqerê tête weşandin. Ev kovar jî li serhev neh (9) hejmar hatine çapkirin û belavkirin. Di dawîya salên 1970ê de pêleke tundrew a terora dewletê dest pê dike; gelek roşinbîr û sîyasetme- darên kurd tên hepiskirin, leşkerên komando davêjin ser gundên kurdan û zilm û zordarîyeke gelek zêde li ser civaka kurd tête kirin. Bi tevî der- beya eskerî ya 12ê Adara 1971ê jî, gelek rêxistinên sivîl-civakî hatin girtin, sazîyên roşinbîrî hatin betalkirin û bi hezaran kurd hatin hepiskirin. Piştî salên 1975an, li Kurdistana Bakur bêtir kovarên sîyasî hatin weşandin. Ji wan kovaran nav û tarîxa derketina hinekan ev e: Özgür- lük Yolu (1975) bi tirkî-kurdî, Xebat (1976), Rizgarî (1976), Pêşeng bo Şoreş (1977), Roja Welat (1977), Devrimci Demokrat Gençlik (1978), Kawa (1978), Dengê Kawa (1979), Ala Rizgarî (1979), Şoreş (1979), Jîna Nû (1979), Têkoşîn (1979), Tîrêj (1979) û hwd. Derbeya leşkerî ya 12ê Îlona 1980ê, wek yên berîya xwe careka din jîyana çapemenî- weşangerî û sîyasî ya kurd qut kir. 4. Çapemenî û weşangerîya li derveyî welêt: Piştî 12ê Îlona 1980ê ku derbeya leşkerî li Tirkîye çêbû, gelek nivîskar B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 231 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- û kadroyên sîyasî yên kurd mecbur man ku derkevin derveyî welêt. Ev koçberî, ne ya pêşîn bû û ne jî ya dawîn bû. Ji destpêka sedsala bîstemîn û vir de gelek koçên wisa çêbûbûn. Di encama vê koçberîyê de, potansîyeleke girîng a roşinbîrî li derveyî welêt peyda bû. Gelek roşin- bîr û sîyasetmedarên kurd li welatên bîyanî perwerde bûn, zima- nên bîyanî fêr bûn û bi alîkarîya sazîyên wan dewletan jî xebata roşinbîrî û lobîya kurdî dan destpêkirin. Di enca- ma vê xebatê de gelek berhemên roşinbîrî yên hêja hatin çapkirin û weşandin. Mînak: Weşanxaneyên wekî Apec, Nûdem, Pencînar, Roja Nû, Helwest û hwd. Ev xebatên wisa, dibû bêhnvedana tengasîya nava welêt. Lê mixabin, ji ber şert û mercên xerîbî û sirgunîyê, berhemên ku li derveyî welêt çap dibûn, pirr kêm digihîştin nava welêt. Ev jî dibû sedemê jihev-veqetîna nivîskar û xwendvanên wî. Vê yekê geşbûn û pêşkevtinê sist dikir. Digel hemû tiştî, bi xebatên roşinbîrî yên derveyî welêt, xizmeteke baş bo kul- tur û zimanê kurdî hatîye kirin. Gelek roşinbîrên kurd bi hesreta welatê xwe, li dûrî axa bav û kalan çûne ser heqîya xwe. Bi rastî, çapemenî û weşangerîya kurd li derveyî welêt, mijarek fire û cuda ye, hêjayî lêkolînên kûr û fire ye. 5. Ji sala 1990î û heta bi îro: Her wekî me di destpêkê de jî dîyar kir, piştî darbeya leşkerî ya 12yê Îlona 1980ê, bi navê kurd û Kurdistanê hemû tişt(peyv, deng, nivîs) bi yasa hejmar 2932 hatin qedexekirin. Li gor benda 2. a vê yasayê “Dewletên ku ji aliyê dewleta tirk ve hatine naskirin, ji xeynî zimanê wan ê fermî û yekemîn, bi zimanekî dî fikir û ramanên xwe dîyarkirin, weşandin û belavkirin qedexe ye.” Pirr aşkeraye ku di vê yasayê de qesta “bi zimanekî dî”, kurdî ye. Piştî ku ev yasa hate rakirin, pêşî li nivîsandin û weşandina kurdî vebû û di salên 1990î de li Kurdistana Bakur gelek weşanxaneyên kurdî hatin danîn û gelek pirtûk û kovarên hêja hatin çapkirin. Ev weşanxaneyên kurdî yên ku pirtûk û kovarên kurdî çap kirine û yên ku nûha jî faaliyeta wan berdewame, navê wan û hejmara berhemên wan ên çapkirî li jêrê hatiye dîyarkirin: 1. Weşanxaneya Doz: Ev weşanx- ane, deh sal e ku bi navê Roj salne- meyeke kurdî çap dike, bi navê Serbestî 25 hejmar kovareke sîyasî û şîroveyî, bi navê Pelîn 5 hejmar kovareke edebî û çandî ku niha nayê weşandin û nêzîkî 140 pirtûkên li ser kurd û Kurdistanê bi tirkî-kurdî çap kirine. 2. Weşanxaneya Avesta: Heta niha nêzîkî 200 pirtûkên tirkî-kurdî çap kirine û piranîya wan li ser kurd û Kurdistanê ne. 3. Weşanxaneya Nûbihar: Heta niha 100 hejmar kovara Nûbihar çap kirine ku zimanê wê xwerû bi kurdî ye û ligel wê, ji 20î zêdetir pirtûkên kurdî jî çap kirine. 4. Weşanxaneya Pêrî: Heta niha nêzîkî 200 û pêncî pirtûk çap kirine û nodê wan bi zimanê kurdî ne. 5. Weşanxaneya WAR: bi navê WAR kovarekî lêkolîn û lêgerînî ya 232 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- sêmehane li ser ziman, çand û dîrokê çap kirîye. Kovara WAR 16 hejmar hatîye çapkirin û ligel wê çardeh pirtûkên kurdî çap kirine. Weşanxane û weşandina kovara WAR di sala 2004 de hatîye rawestandin. 6. Weşanxaneya Deng: Bi navê Deng 77 hejmar kovareke sîyasî derxistine û digel wê heta niha gelek pirtûkên kurdî-tirkî çap kirine. 7. Weşanxaneya Aram: Bi navê Vesta 6 hejmar kovarekê çap kirine û ligel wê pirtûkên giştî û yên kurdî çap dikin. 8. Weşanxaneya Berfîn: Heta niha 7 pirtûkên bi zimanê kurdî û sîh pirtûkên derbarê kurdan bi zimanê tirkî çap kirine. 9. Weşanxaneya Bajar: Heta niha sêzdeh pirtûk çap kirine û sisê ji wan bi zimanê kurdî ne. 10. Weşanxaneya BÎR: Bi navê BÎR kovareke lêkolîn û lêgerînê ya li ser çand û ziman û dîrokê derdixin, heta niha 6 hejmarên kovarê û du pirtûk hatine weşandin. 11. Weşanxaneya Öz-ge: Sîh û çar(34) pirtûk çap kirine û ji wan çar tene bi zimanê kurdî ne. 12. Weşanên Med: Heta niha çen- dek pirtûkên li ser kurdan çap kirine û ew jî di nav weşanên Pêrî de ye. 13. Weşanên Weqfa Kurdî: Qasê ku ez dizanim heta niha bi navê Gulîstan, 7 hejmar kovareke çandî- edebî çap kirine û vê gavê weşandina kovarê hatîye rawestandin. 14. Weşanên Kor: Li ser kurdan nizîkê deh pirtûk çap kirine û vê gavê weşanxane hatîye rawestandin. 15. Weşanxaneya Sî: Gelek pirtûkên li ser edeba kurdî çap kirîye. 16. Weşanxaneya Firat: Deh pirtûk- ên bi zimanê kurdî çap kirine û gelek jî pirtûkên li ser kurdan bi zimanê tirkî çapkirine. 17. Weşanxaneya Beybûn: Heta niha şeş pirtûk çap kirine û çar jê kurdî ne. 18. Weşanên Enstîtuya Kurdî: Heta niha çil û şeş pirtûk çap kirine û kovareke lêkolînî bi navê Zend pênc hejmar weşandine. 19. Weşanxaneya Nûdem: Ev weşanxane li Siwêdê faalîyeta xwe dimeşîne û heta niha 40 hejmar kovara Nûdem û nêzîkî 84 pirtûkên kurdî çap kirine. 20. Weşanxaneya Vate: Heta niha bi navê Vate bîst û heft hejmar kovarek bi dîyalekta kirmanckî (zazakî) derdixin û hivdeh (17) jî kitêbên bi dîyalekta kirmanckî çap kirine. Ji xeynî van weşanxaneyên kurdî, hinek weşanxaneyên tirkî yên ku pirtûkên li ser kurd û Kurdistanê çap dikin jî hene: yên wekî Îletişim, Yurt, Gendaş, Anka, Kaynak, Hasat, Tüm Zamanlar, Belge û hwd. Weşangerîya li ser înternetê, bîya- veke (seha) nû ya weşangerî ye û qet sînorekî netewî jî qebûl nake. Bi tevî peydabûn û belavbûna înter- netê, rojname û pirtûkên ku li ser malperên înternetê têne weşandin roj bi rojê zêdetir dibin. Ji ber vê yekê em dikarin bêjin ku li ser malperên înternetê weşanadina e- pirtûkan, ji alîyekî ve bîyava weşangerîya klasîk teng kirîye û ji B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 233 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- alîyê din ve jî astengî û mesafeya navbera xwendevan û pirtûk-nivîsê kêmtir û nêzîktir kirîye. Weşangerî û çapemenîya kurdî ya li ser înternetê jî, bi tevî hemû kêmasî û astengîyan ev çend salên dawî gelek pêş kevtîye. Di rewşa îro de, hem di bîyava weşangerîya klasîk a kurd û hem jî ya înternetê de, astengî û problemên herî girîng, karanîna dîyalekt û alfabeyên cuda ye. Rewşa Weşangerîya Kurd li Kurdistana Bakur û Astengên di Pêşîya Wê de Dema ku em ji destpêka salên 1900î vir ve li rewşa weşangerîya kurd a li Kurdistana Bakur binêrin, ji ber rewşa bindestî û parçebûna Kurdistanê, em dê bibînin ku gelek pirsgirêk û astengî derketine pêşîya weşangerî û çapemenîya kurd. Çavkanîya hinek pirsgirêkan, desthi- latdarî û sazûmana sîyasî ye û yê hinekan jî rewşa civakî ya kurdan bi xwe ye. a) Astengî û pirsgirêkên ku desthilatdarî û sazûmana sîyasî çêdike: 1. Astengên herî girîng ên li pêş- berî weşangerî û çapemenîya kurd, bêşik yasa û qanûnên heyî ne. Herçiqas di van demên dawîn de bi munasebeta têkilîyên bo tevlêbûna Yekîtîya Ewropayê rewş ber bi erênîyê ve hatibe guhertin jî, hîna jî desthelata sîyasî naxwaze weşanên kurdî bi hêsanî belav bibin û bêne xwendin; hîna jî li gelek cihên welêt weşanên kurdî bi hêsanî nayên xwendin û belavkirin. Gelek caran weşanxane û nivîskarên pirtûkên çapkirî têne mahkemekirin û ceza- yên giran ên maddî û hepsê li wan tête birrîn. Ji ber vê yekê li ser xelkê kurd bandoreke psikolojîk tête meşandin. 2. Şirketên belavkirin û ragihan- dinê, ji ber sedemên sîyasî û ticarî, naxwazin zû bi zû kovar û pirtûkên kurdî belav bikin. Bi pirranî kovar û pirtûkên kurdî bi destan têne belavkirin. Ji ber vê yekê weşanên kurdî bi awayekî kêrhatî nayêne belavkirin û nagîjin ber destê xwen- devanan. 3. Ji ber ku zimanê kurdî ji alîyê dewleta Tirkîyê û sazîyên wê ve nayête naskirin û qebûlkirin, civak jî bala xwe nade ser kurdî. Heger kurdî li qanûnên heyî statûyekê bi dest bixe, dê rewşa weşanên kurdî bêhtir baş bibe. 4. Pirsgirêkeke din jî, pirsgirêka aborî ye. Ji ber vê yekê li Tirkîyê weşangerîya tirkî bi xwe jî di nav tengasî de ye. Digel ku xwendevanên wan ji yên kurdî zêdetir in. b) Asteng û pirsgirêkên ku ji ber rewşa civaka kurd peyda dibin: 1. Ziman dîyardeyeke herî girîng e ku neteweyekê ji neteweyên din vediqetîne. Em wek neteweyeke kolonyal girîngîya vê yekê baş tênegi- hîştine; pirranîya kurdên me yên hiş- 234 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- yar girîngîya parastina ziman fêm nekirine û gelekên din jî xwedî bîrewerîya netewî nîn in. Ji ber vê yekê, şûna ku em bi xeletî û kêmasîyên xwe mikur bin, em zimanê kurdî bi egera paşvemayinê sûcdar dikin. Û pê bawer nîn in ku bi kurdî nivîsandina her babetê mimkune û bi taybetî jî di aliyê berhemên felsefî û sîyasî de. 2. Derbarê belavkirin û xwendina berhemên kurdî de bandora tirs û psîkolojîya zordestîya dehsalan heye û kurd bi hêsanî nikarin ji vê xelas bibin. Li hinek bajaran tetbîq û tiştên keyfî çêdibin, weşan qedexe nebe jî muameleya qedexebûnê dibîne ji alîyê hêzên polîsî ve. Li herî bajarê rehet jî, weşaneke kurdî bi qasê weşaneke tirkî bi rehetî û serbestî nayê firotin. 3. Ji ber ku xwendin û nivîsandi- na bi zimanê kurdî heta niha bi awayekî tund qedexe bû, potansîyela xwendevanên weşanên kurdî pirr kêm e. Lewra teqrîben her yek pirtûkeke kurdî hezar (1000) lib têne çapkirin. Ji ber vê yekê gelek caran kitêbên ku bi kurdî hatine çap- kirin mesrefa xwe dernaxin; ku ev kitêb ji zimanekî bîyanî bêne wergerandin û heqê telîfa wan hebe qet mesrefa xwe dernaxin. Hindek pirtûk jî çendîn car hatine çapkirin û baş difiroşin, weşanxane jî bi saya firotina wan pirtûkan li ser pîyan dimînin. 4. Di rewşa îroyîn de gelek pirs- girêkên weşangerîya kurd hene. Çareserîya van pirsgirêkan qasî çareserîya pirsgirêka netewî ya kurd zehmet e. Digel van zehmetî û astengîyan, ji bo baştirkirina rewşa weşangerîya kurdî hinek gavên ku em karibin bi hev re bavêjin jî hene: * Divê ji alîyê dîyalektan, rêziman û rastnivisînê de lihevhatinek çêbibe. * Divê weşanxaneyên kurd di nava xwe de li ser esasên huqûqî rêxistî bin û şirketekê ava bikin ji bo belavkirina weşanên kurdî, ku karibin weşanên xwe bigihînin xwendevanan. * Pîvanên berhemên têne weşandin, divê li gor standard û krîterên weşangerîya navnetewî be; mafê nivîskar û heqê telîfê, têk- ilîya weşan-weşanxane û şirketa belavkirinê û mafê şexs li gor pren- sîbên giştî yên huqûqî bête parastin. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 235 Kurtenihêrînek li Ser Weşangerîya Kurd --- Page Break --- Fehmîyê Bîlal, li dor û berê Dîyarbekir pir bi nav û deng bû. Gava ku qala Şerê Şêx Seîdê nemir dikiran, bivê nevê navê Apê Fehmî derbaz dibûwa. Katibê Hereke-ta Efendî bû. Jê ra “Katibê Şêx Seîd Efendî” digotan. Wanên ku bi nêz nas dikirin “Emîyê Fehmî, Fehmîyê Licêyî” an jî “Fehmîyê Bîlal” digotan. Navê wî yê rismî, Fehmi Fýrat bû. Di sala 1964-65an de ez bi dîtin û hevnaskirina wî serbilind û mirad- bexş bûm. Her wekî ku ji sirgûnê zivirîbû. Lewra di berîya van salan de navê wî hebû lê ew bi xwe nedixwîya. Wexta ku daxilê Dîyarbekirê bû em hevalên welatper- wer li dora wî kom bûn. Li Derê Çîyê, pêşberê Mizgevta Pêxember, li Otêla Anqerê bi cî bibû. Terzîxana Şemsî Hos- tayê rehmetî di binê vê otêlê da bû. Pirrî caran em li dikana kekê Şemsî digîştin hev û me guhdarîya sihbeta wî dikira. Fehmî Bîlal, weka fîleyzofek Ewropayî tê bîr û ber çavên min. Rabûn, rûniştin; xwarin, vexwarina wî; xemil û wergirtina wî, pir maqûl bû. Bi rêzik û tertîb bû. Bi rêk û pêk bû. Bi tedbîr û xwedan sênc û sîyanet bû. Her kesî rûmeta wî digirta; lê wî ji her kesî bêhtir rûmeta xwe digirta û diparasta. Bêhna şerê germ jê dihata û rengê dîplomatiyê lê diketa. Tu wextî xwe ji şerê azadîyê dûr nex- istîbû û gumana xwe qut nekiribû. Pêşengekî Şareza û Nemir: FEHMÎ BÎLAL Şakir EPOZDEMÎR Fehmî Bîlal B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 237 --- Page Break --- Jîyana xwe bi şer, sirgûn û firarîyê derbaz kiribû. Şorişgerêk mêrxas û bawermend bû. Dûrbîn û pêşverû bû. Te digo ka di navbera neslên nuh û yên kevin de pir û pêgav bû. We digo ka alaya azadîyê ji destê wan şehîdên bi nav û deng û nemir girtiyê û anîye îro û vê rojê dide destê xortên şorişger û pêşverû... Bi emrê xwe 65-70 salî dixwîya. Hingî jîr bû, wisa jî zîrek û çeleng bû. Hişk û bi lez bi rê da diçû. Pîyê xwe û serê kopalê xwe bi hiner û hişk li erdê dida. Pîrekalek pirr bedew û cindî bû. Devbiken bû. Tinaz û henek û espi- rîyên wî xurt bûn. Civatê dikenanda, digiranda û diponijanda. Guhdarêk pirr qenc bû. Her wiha gava Apê Fehmî diştexilîya civat mat dibûwa û lê guhdarî dikira. Gotinên pûç û vala nedigo, gotinên wî di serê mirov da rûdiniştan. Hakimê civat û cimaeta xwe bû. Mirov li cem wî pir peya dima. Zanîna wî bi ser kêmzanîna mirov diketa. Mirov li cem xeşîm dima. Bê jimar serhatî û serborîyên wî yên xurt hebûn. Kêmasîyên me tesbît dikira û her yek çi jê ra lazim bî didayê. Hewceyîya me gelêk bi tecrûbe û serhatîyên wî hebûn. Wî jî gelêk diva ku berîya mirina xwe ruhêk welatperwerî û şorişgerî bide me. Alaya têkoşînê wê bida destê me; belê berîya ku vê alayê teslîmê me bike kêmasîyên me temam dikira û me hazir dikira. Wexta ku kêmasîyek didîta, vê kêmasîyê sawî dikira û gelek li ser disekinîya heya ku cîyê xwe bigrê. Vê xizmetê bêyî reklam û merasim dikira. Gelek tiştên ku em jê hîra bûn, piştî salan me zanî ka çî daye me. Vala nediştexilîya. Peyvên sivik, gotinên pûç û galegalên beyteşe li cem tinebûn. Piştî zemanêk dûr û dirêj dagerîbû welatê xwe, gihatîbû yara xwe ya nazenîn û birîndar. Piştî salan û salan gihabû yara şeng û şepal û bedew. Yara wî jîyan bû. Bedewa wî bi hêvî û guman bû. Belê birîndar bû. Gelek rojên teng û tarî derbaz kirîbû. Dijmin li ser singa wê bû û pê dileyîsta. Çewa ku Cegerxwîn dibê: “Ey welatê min, zanim tu qîz î. Tirsim ku dijmin bi te dilîzî.” Welat gelek melûl û neçar bû. Belengazî, nezanî û xêzanî konê reş li ser singê “Dayîka Niştiman” danîbû. Netewayê kurd huş û eqil û sewdayê xwe belav kiribû. Ew zarokên mêrxas, fêris û egîd giş winda bibûn. Şêx Fexrî, Yado, Şêx Ebdirehîm, Dr. Fûad, Parêzer Hacî Extî, Yûsif Zîya, Xalid Begê Cibrî, Xalidê Hesenî, Salih Begê Hênî, Ehmedê Silêman, Şêx Seîd û hevalê xwe tinebûn. Dinya guherîbû. Zeman zivirîbû. Firsatên pir mezin revîbûn û agir temirîbû. Car cara ku Apê Fehmî diponijiya û hûr û kur û dûr merheze dikira; mirov di nava çavê wî da van mis- reyên helbesta Cegerxwînê bi nav û deng dixwenda. Çewa ku mamostayê dilovan dibê: “Hate ber derî Min lê nenêrî Lê gava ew çû Me dil daye dû, min dil daye dû, Ka ew çavên reş? Ka ew dêmên geş? Ka ew bîna xweş? Ka ew reng û rû? Ka ew reng û rû? 238 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Ka ew reng û rû?” Melayê Cizîrî, Seydayê nemir, şairê dilovan û qedirbilind dibê “Talî ku tête firsat, muhlet ligel heram e.” Sed mixabin kurdan muhletê daye firsatan, lewra ku îro bindest e, sefîl e, û xulam e. Fehmîyê Bîlal Kurdistanê pirr rind nasdikira. Mirov digo ka ji wextê Zerdeşt pêxember va û heya niha dijî. Dîrok û cografya Kurdistanê di nava destê wî û di nîvê mejîyê wî da bû. Kurmancan, Zazayan, Sorîyan, Lorîyan tevan nas dikira. Jîyan û exlaq û qerekterên hemî herêmên welat dizanîya. Pirr xwendibû û pirr dîtibû. Piştî Serhildana Şêxê Pîran, 40 salan şûnde me wî dît. Vî 40 salî bi sirgûn û firarîya Cimhûrîyetê derbaz kirîbû. Dîroka nêz û dûr giş dizanîya. Wexta ku pirsa dîroka nêz a piştî Cimhûrîyetê jê dihata kirin, xwe nedi- girta, bivê nevê hêrs dibûwa. Bi tay- betî li ser mesela şerê 1925an. Ne bi hemdê xwe şer despêkiribû. Bê rêk û pêk, bê plan û program, bê rêzik û stratejî. Ne li hindir honandinêk di neqeba welatperwer û eşîran da pêk hatibû û ne girêdanî bi derveyê welat ra hebû. Pêşîya Cimhûrîyetê û piştî Cimhûrîyetê kurdan gelek firsatên mezin ji destê xwe revandibûn. Ew firsat sed salan carek bi dest nakevin. Firsata piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û felişandina Împaratorîya Osmanîyan derîyê azadîya hemî miletên bindestê vê dewleta koledar vekiribû. Belê kur- dan vê firsata mezin revandibûn. Sîyasetêk rasteqîn di tu derî û li tu dewrî najotibûn. Ji Qoçgirê û heya Dêrsimê. Xwendevan û zana, welatperwer û miletparêz pirr kêm bûn. Şer bê hemdê xwe û gelêk zû dest pê kiribû. Girêdana kurdan bi tû dewletên ecnebîyan va tinebû. Kurdan tiştekê waha merheze nekiribûn û nehatibû bîra wana. Îngilizan barên zêran heya Dîyarbekirê anîbûn, belê hevalbend peyda nekiribûn. Bi gawiran ra yekîtî ji bo kurdan kafiristanî bû. Şêx şêx- anîya xwe; axa, axayîtîya xwe bi Kurdistanêk azad û serbixwe neguhar- tibûn. Hemî mîrateyên Osmanîyan bo xwe rêkêk dîtin, belê gelê kurd, şêx û axayên bê mejî fêm nekirin ka wê çi bê serê wan. Kurdan derîyê xilasîyê li xwe dadabûn û bi xwe rê li xwe dabûne windakirin. Belê hîvî û gumanê wî bi du tiştan xweş bû. Şerê Mela Mistefa û şîyarîya kurdên Tirkîyê. Digo wê ev şer kurdan şîyar bike. Lewra ev zeman ne ew zemanê berê ye. Radyo û rojname li seranserê welat hewadisên rojê belav dikin. Her tişt eşkere û li ber çavan e. Li gund û bajaran bi şev û bi roj ev bûyer tê xeberdan. Wê kurd bi vî şerî şîyar bin û rîya xwe, rîya azadîya xwe bibînin. Sempatîya wî ji hereketê Sosyalîst a TÎPê ra jî hebû. Belê nedi- go herin li nava vê hereketê cî bigirin. Digo, “Divê partîya we bi xwe hebî. Divê kurd li ser programêk netewî partîya xwe damezrînin.” Fehmî Bîlal, piştî serhildana 1925an derbazî Sûrî bibû. Hevalên Xoybûnê û hemî pêşkêşan nas dikira. Li Îraqê qala Xulam Elî dikira. Zabit- ekê îngilîzan li Kurdistana Îraqê dibî xulamê mala axayêk kurd. Kurmancî hîra dibî. Şiûra kurdîtîyê dide dorme- dorê xwe. Kurmancîyê ji kurdan bêhtir hîn dibî. Li vê herêmê gelêk ji Xulam B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 239 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Elî hez dikin. Bi gotina Apê Fehmî, wek pêxemberêk tê hezkirin. Apê Fehmî vî Xulam Elî dîtibû û dûr û dirêj pêra dan û sitandin kiribû. Digo “gava ku mirov li hizûra Xulam Elî rûdinişta, bi xeşîmî û nezanîya xwe dihesîya. Hêja jî min merivêk weka Xulam Elî zana nedîtiye.” Şêx Mehmûdê Berzencî jî dîtibû. Digo “Îngilîz wexta ketine Kurdistana Îraqê, berîya ku statûya Bexdayê damezrînin Şêx Mehmûd xistine qralê Kurdistanê û Mosil, Erbîl, Kerkuk û Silêymanî di binê hikmê vî qralê kurd da bû. Îngilîzan ereb û kurd cûda cûda kirin dewlet. Îxtilaf di nêv kurd û îngilîzan de tinebû.” Qasidekê Mistefa Kemal piştî wext û zemana diçe cem Şêx Mehmûd. Quranêk ji Şêx ra dibe û nameyêk ku mora Hezretê Muhemed li binî da ye dide Şêx. Mistefa Kemal ji Şêx Mehmûd Berzencî, ji qiralê kurdan ra -di vê nameyê da- dibê, “Em misilman in û mumîn hemî bira nin. Em li vir şerê kafiran dikin, hûn jî ji wê va şerê gawiran bikin. Emê lingê gawiran ji axa misilmanan derxin û Dewleta Misilmanan saz bikin.” Fehmî Bîlal digo, sebebê ku Şêx Mehmûd li Îngilîzan xist û şer kete navbera wana ev nama meşhûr bû. Kelamekê Şerê Şêx Mehmûd Babê Letîf Kekê Qasim heye, pirr meşhûr e. Îngilîzan bi top û teya ran emanê ji kurdan birîye, lê hewara tirkan qe nehatîye. Kawis Axa Dibê: “Hewara tirkan dûr e, kurd xayîno...” Bi rastî hewara tirkan virr bû û kurdan xwe li ber gulebaranên firokeyên Înglîzan negirt. Dibêjin Kawis Axa, ji kerba nava xwe bûye dengbêj. Kilama “Şêx Mehmûd, Babê Letîf” meşhûr e. Hewar dike û bi qîr dibê, “De hewar e, hewara tirka dûr e, kurd xayîno…” Soz û bextê Mistefa Kemal ew bû ku “Tû lêxe, ez têm hewara te.” Weka sozê Amerîqa û Hêzên Hevalbendê Evropî û piştî Şerê Korfezê. Çewa ku ji kurdan ra gotin li Seddam xin em li pişta we ne û xwe dane alî. Belê dîsa jî bextê vana ji bextê Roma Reş çêtir derket. Xeta û gunehên xwe pîne kirin. Sedam jî lingê xwe ji tirsan kurt kir. Fehmî Bîlal digo Mistefa Kemal gava Serekhêzê Qolordûwa Dîyarbekirê bûye, bi kurê Sêvdîn Paşayê Hezroyê ra xeber daye. Gotîye ku, ez li pêşberî Osmanîyan, li beranberê Siltan rabim, wê tû bikaribî min ragirî an na? Paşazade dibê “Erê, ez dikarim te bipa- rêzim. Ew gundê min hene ku tu sed sal lê bimînî, Osmanî bi serva venabin.”* Fehmîyê Bîlal li ser van tiştan car caran disekinîya û dida nîşandan ku biserketin tesedifî nîn in. Bi rêk û pêk, bi plan û proje û honandinêk pir xurt nebî, hisabên mirov rast dernakevin. Digo, “Kurdan tû wextî merheza hevalbendên ecnebî nekirin. Ereban û misilmanên Afrîqa giş bi heval- bendîya bîyanîyan û bi bertîl û tawîzan, xwe xistin binê perrê îngilîz û fransizan, xwe ji bin nîrê zilma Osmanîyan xilas kirin. “Em hatin xapandin, me xwe xapand, xelkê em xapandin.” Van tiştan digo û keserên kur dikişanda. Mistefa Kemal fêm dike ku * Ev Mihemed û Xetib Begên Mala Sêvdîn Paşa nin. Mêzeke çîroka Cemîlê Çeto û Mistefa Kemal. 240 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Mîrzade nezanî ka çi hatîye pirskirin û hîvîya xwe ji kurdan dibirê. Digo, “Mihafizên Kemal Paşa bêlûkek kurd bûn û bi qiyafetê millî, bi şal û şapik bûn.” Kemal Paşa gelêk dûr dîtîye û zanîye ku wê osmanî bifeşilin, miletên bin hikmê wan wê azad bibin û dewletên xwe bidamezrînin. Ji ber vê yekê di despêka Şerê Cîhanî yê Yekemîn de merheza xwe kiriye, dostanî, destebirayetî û hevalbendîya şêx û axayên kurdan pêk anîye. Mêranîya xwe di şerê kurd û ûrus da nîşanî Botîyan, Xerzîyan û Rojkîyan daye. Destebirayê Cemîlê Çeto, Mala Herzet, Hacî Musa Beg, Resûlê Mehemed û Egîd Axa ye... Bi hemî giregiran ra minasebetê xwe hene. Stratejîya wî li ser welat û dîn ava ye. Tehlîka mezina mezintir ji bo kur- dan; ermenîyan nîşan daye û bi kur- dan daye bawerkirin ku divê bi birayên xwe yên tirk ra bibin yek da ku welatê wan nebit Ermenîstan û nekevin bin hikmê filan. Mistefa Kemal di vê rê da miwafiq bûye û bi ser ketîye. Apê Fehmî li ser dîroka nêz nedi- sekinîya; belê dîroka kurdên qedîm moralê wî xweş dikira. Gava qala Eyûbîyan, Merwanîyan, Medan û Kardoxîyan dikira, beşera wî vedibû û gula wî dipişkivîya. Digo di Muza Fransa da, li filan bajarî kêlikên Dara hene. Ew Darayê ku Ewropî dibên Daryos. Ev Dara qralê kurda ye û li ser kêla wî “Darayê kurê Dara” bi zimanê kurdî nivîsandîye. “Ev besî me ye” digot. “Tarîxa miletan çiqas dewlemend be û dîroka wana qedîm û paqij be; hewçend baş e. Milet bi tarîxa xwe dibin xwedan rûmet û şexsîyet. Milet bi tenê bi zik têrkirinê najîn. Çewan ku kêmasî, qelsî an çav- sorî, zilm û neheqî însanan didin şermê; her wisa miletan jî didin şermê. Serfirazîya gelên dinyayê bi paqijiya dîroka wan a qedîm ve girê- dayî ye.” Digota û desmala xwe ji berî- ka xwe dertanî xwîdana xwe ziwa dikira, berê xwe dida civatê û bi devek ken dewam dikira, “Heya îro, heya niha dîroka bab û kalên we tu kêmayî û tû şermezarî neanîye ser we. Di tarîxa kurdan de, Cengizxan û Xûlago; Firewîn û Neron nîn in, Selaheddînê me heye. Noşîrewanê me heye, Ristemê me heye, Zerdeştê me heye, Brahîm Xelîl û Nemrûdê me heye. Darayê kurê Dara jî qralek bi nav û deng û xwedan nîzamêk adil e. Em mezlûm in, bin-dest in, feqîr û perîşan in belê em ne şermezarên dîrokî ne. Miletêkê waha esilmend û alîcenab, wê cîyê xwe di nava miletên dinyayê da bigire.” Sihbetê wî pirr dirêj nedibûwan. Pirrê caran pirsên ku jê dihatane kirin, kurt bersîv dida, an di ser va diborîya. Carna pirsê bi tinazêk difetisand. Nediva ku serhatîyên xwe veke. Carêk bi tenê min jê hîvî kir ku serhatîyên xwe û serborîyên xwe binivi -sînê, an bide nivsandin. Go, “Min wextêk nivisand, winda bû. Niha jî dibêm gelo qenc e xirab e, ez teredud dikim. Bi rastî jî her tişt nayê gotin. Bila hema di cîyê xwe da bî.” Hevalan wî nerm kiribû ku bîranînên xwe binivisînê. 1965-66 an da ne teyb û ne vîdeo hebûn. Ev teknolojîya îro tinebû. B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 241 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Apê Fehmî daxwaza van hevalan naşkêne û melayêk ji van hevalan 50 rûpel gotinên wî dinivisîne. Ez li wî hevalî gerîyam û min hîvî kir da ku van bîranînên Fehmî Bîlal bide min, an em bi hev ra bidin hev û çap bikin; mixabin wî hevalî di astengek teng da van nivîsan şewitandîye. Heval yekê pir qenc û welatperwer e. Hîvîdarim ku ji min veşartibî û neşewitandibî. Ew heval Mela Xalidê Seetçî ye. Cîyê sohbetên Apo li Terzîxana Şemsî Hosta, Otêla Mûşê, dikana Mela Ebdirehmanê Ûçeman, li Otêla Anqerê ku berî şelbûna xwe lê radiketa û li ber derê Mizgevta Mezin, li çayxanê û li ser wan kursîyên nizim diborîya. Em heval li dorê kom dibûwan. Şêx Zilkîf, Mela Heqî, Mela Ebdirehman, Emer Turhan, Mela Xalid, Miftîyê Qulpê, Kekê Canib, Şemsî Hosta, Mamê Elî, Mela Ebdiletîf Sawaş, Mele Midûr, Cemalê û hevalên dî. Di xizmetê û berketina rehmetî da gelek û gelek fedekarîya Reco (Recebê Kurê Şemsî Hosta) û rehmetîyê Şefiq Ýssî heye. Qencîya Reco û Şefiq nayê jibîrkirin. Bêna wî û hewesa wî bi Licêyîyan derdiketa. Em li ber derê Mizgevta Mezin li qehweyê rûniştî ne. Li dora Kekê Fehmî kom bûne. Me rojname di- xwend, çay vedixwara, titûnê dipêça û sihbeta rojê dikira. Fehmî Bîlal ji nedî va kopalê xwe li erdê da û gote me guhdarîya min bikin û çîrokêk dîrokî li ser Dîyarbekir go. Ev çîrok bi sebe- bê ew roj di rojnameyêk da Evlîya Çelebî qala Dîyarbekir kiribû û gotibû “Ez ji Dîyarbekir derketim, min berê xwe da rîya Farqînê (Silîvan), rojek germ bû. Belê ji sîya darên behîvan heya ku em hatin Çemê Enbarê me roj nedî.” Me vê yekê dihêjanda. Çewa dibî? Niha yek dar li ser vê rîya 20 kêlometir nîne û ev camêr dibê ji ber sîya darên behîvan roj nexwîya bû. Niha emê çîroka van behîvan ji Apê Fehmî guhdarî bikin: “Siltan Silêman gava diçe sefera Îranê di Kurdistanê da û di Dîyarbekirê da dibore. Li Dîyarbekir dibî mêhvan. Maleke xanedan û ji hemî bajarîyan dewlemendtir mala metranekê file bûye. Siltan li mala wî fileyî mêhvan e. Giregir û pêşkêşên bajêr û heyeta Siltan di mêhvanxana Metran da li ser xalîçeyên giranbûha û dewşek û nazbalîşên qedîfe û îpek da rûniştî ne, qedr û qîmet bêjimar e. Hêvarê şîv tê ber Siltan û mêhvanan; serî heye binî tineye. Sifreyêk waha siltanê osmanîyan hê nedîye. Siltan ferman dike ji xwedîyê malê ra ku Metran jî bi wan ra şîvê bixwe. Metran jî li ser sifrê rudinê, dest bi şîvê dikin, Siltan ji Mitran ra dibê “Ez misilman im û gelêk jî dîndar im. Min divê ku ez çewa qedrê dînê xwe digi-rim û xwe ji gunehan diparêzim, wisa jî her kesêk li ser dînê xwe bî û dîndar bî.” File dibê “Gelo we xeletîyêkê min dît, min xetayêk li hizûra we kir?” Siltan dibê “File, ez rind dizanim ku ev rojên ku em di nav de ne, ev roj di nîrê paxsa (rojî) we da ye. Diva ku tû niha bi rojî bûyayî û te şîv bi me ra nexwara. Lewra ku donê heywanan bo we qedexe ye.” Mitran radihêjê parîyêk nan hildide û waha dibê “Siltanê min ê ezîz, ev xwarina ku ji we ra hatîye pehtin û ev sifra li ber we raxistî, hemî bi dohnê behîva hatîye çêkirin, dohnê heywanan tevlî nebûye.” 242 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Cemal xortêk ciwan û şîrîn bû. Hezroyî bû. Em li dora Apê Fehmî kom bûne. Ji nedî va Cemal go, “Apê Fehmî, ez pirr ji te hez dikim.” Rehmetîyê Fehmî kenî, kenî, kenî û bêna xwe da go, “Cemalo, Xwedê dizane ku tû ji Hezro rabî bêyî destê Fehmî Bîlal ramîsî û bibî evînê min, nexwe ez înca qenc dizanim ku xila- sîya me nêz e.” Cemal go, “Apo hûn teorîya Canib an ya Tarik digrin?” Fehmîyê Rehmetî kenî û go, “Cemalo lawo.Ezteorîyayekîjîqebûlnakim,lewraez qominîst im.” Cemal welê şaş ma û carêk jî li Apê Fehmî rind mêze kir. Rojêk yekê Licêyî destê wî ramîsî û xwe pê da naskirin. Navê wî Ebdirehman bû. Fehmîyê Rehmetî go, “Bes e lo, Ebdo bes e û ji serê te zêde ye.” Rojek em çend heval pê re çûn Mizgevta Mezin bo ku wan stûnê mizgevtê yên qedîmî nîşanî me bike. Em di dirêncê ber derê mezin da berjêr bûn, yekê kal ji nimêjê der- ketibû rastî me hat. Wexta ku me dî, şewqa xwe zivirand û bi destê Apê Fehmî girt, xwe nizim kir ku herê destan, Apê Fehmî destê xwe bi zor kişand û neda maçêkirin. Fehmî Bîlal ji vî kalê nasê xwe pirsî go, tu ji kê derê têyî? Mêrik go “Ez ji nimêjê têm 'emî.” Go: “Ez zanim tu ji nimêjê têyî, ez vê napirsim. Tu ji ku derê têyî?” Mêrik şaş bû. Go, “Emî, ez ji mizgevtê têm, Mizgevta Mezin.” Apê Fehmî li hêvîya vê bersîvê bû, qîr kir û go, “Kuro kero ma ev Mizgevt e? Ev ne Mizgevt e, ev Seraya Dîkranê kurd e. Seraya Dîkran e. Dîkran.” Li gora gotina Apê Fehmî, ev Mizgevta Mezin Seraya Dîkranê kurd bûye. Digo, “Dibe ku Dîkran ermenî be jî, belê kurd û ermenî tim di nav hev da û bi birayetî, bi hikmêkê adil û wekhevî, bê firq û meyl diborandan.” Digo, “Dîkran kurd bî, ermenî bî, navê wî yê dîrokî “Dîkranê Kurd e” û ev mizgevt Seraya Dîkran e.” “Berê ev SerayaAteşgahaZerdoştîyan bûye, pişt ra bûye îbadetxana Yahûdîyan û dêra Mesîhîyan, niha jî mizgevta Misilmana ye.” Di eywana mizgevtê da, bi taybetî li milê roava û bakurê da stûnên mer- mer hene. Ev stûnên bi heybet wek stûnên qedîmî yên Efesê pirr bi hostayî hatine çêkirin û nivîsandin, senbol û tilismên xwe hene. Belê pirrê van şiklan û nivîsandina hatine ter- aştin. Bi taybetî di dewra cimhû- rîyetê da teraştine û herçî tiştên ku bi zimanê kurdî bî an dîroka kurdan eş- kera bike giş xira kirine. Fehmîyê rehmetî li milê roavayê cîyêk şanî me da, li vê deverê Selaheddînê Eyûbî bi kurdî nivisandîye ku di vê salê da Amed di bin hikmê hikimdarê bi nav û deng, hikimdarê kurd Selaheddînê Eyyubî da bûye. Çewa ku min ji amedîyan dibihîst, navê Selaheddînê Eyubî li ser Sûra Dîyarbekir jî bi çend cîyan hatîye nivisandin û di dewra nijatperestên tirk da teraştine, xira kirine û winda kirine. Niha jî ku mirov bala xwe dide Sûra Amedê, li her der û dorê sûrê cîyên ku hatine teraştin û xerakirin dixwîyên û li ber çavan e. Li Derê Çîyê, li hemberê Emirgan û Dîlan û Mala Ordîyê, Sûra Dîyarbekirê ji navkuwê rakirine. Bi guleyên topan anîne xwarê. Fehmî Bîlal digo, “Li tû wext û zemanî, tû cî û mekanî de, kesî hev- çend qetlîyama eserên dîrokî û qedîmî nekirine. Gelo bi xirakirina B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 243 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Sûra Dîyarbekir, an bi şewitandina çend gund û bajarên kurdan, wê çewa kurd ji navkoyê rabin û bibin tirk?” “Sûra Dîyarbekir, Bedena Amedê, malê kurdan e, parêzgeha Amedîyan e, ne yê babê kesî ye. Kurd, ne li Amedê û ne li tû derî, dûr û dirêj bind- est nemane. Herdem bîna wan di cîyêk da derketîye, hêvî û gumana wana, hebûn û jîyana wan kuta nebûye. Dostên wan ên mezinê me- zintirîn çîyayên wan in. Çîyayê kurdan nebûna wê fena miletên Mezopotamyayê, neteweyên qedîmî yên vê delavê, wê ew jî ya winda bibûwan, an jî weka, Sûryanîyan wê gelek hindik mabûwan.” “Digo Dîcle, Dijîle ye. Lê “dijî”, cîyê jîyanê ye. Çemê “jînê” ye. Ev çem, maka merovanîyê û dergûşa medenîyet û pêşvaçûna dinyayê ye. Mezopotamya, Dîcle û Firat anîne homê. Bajarên kevn ê kevintir li vê deverê çêbûne, kazik û dîzik û xanîyên bi balçîqê pêşî li vir hatine holê. Ev herêm maka hemî dîn, dewlet û medenîyetan e.” Van gotinên Apê Fehmî gelêk morala me xurt dikira. Lewra dewrekê wek sewgorê bû. Ne tarîya taristan û zilûmat bû û ronayîyêk naveroja weka îro roj bû. Merivên şîyar, welatparêz, miletperwer û bi bîr û bawer pirr kêm bûn. Kesî tarîxa kur- dan nizanîya. Xebatên çand, folklor û rewşenbîrî pirr kêm bûn. Şerefname, tenê çend mamostayên medreseyê dizanîyan. Tarîxa merwanîyan bi destê mamosta Mehmed Emîn Bozaslan de bû dizîvranda tirkî. Navê dewlet û zept û reptên vê dewletê jî baş bi mejîyê mirov nediketa. Belê Fehmî Bîlal wek dîrokêk zindî bû. Zimanên bîyanî dizanîya. Pirr xwendibû û tarîxa kurdan hêjan- dibû. Ji Serhildana Mezin a Şêx Seîdê kal tu delîl û kitêb di destê me da tinebûn. Her tişt li Dîyarbekirê bi devkî dihata gotin. Evên ku welatparêz bûn tiştên xweş digotin. Pesnê serokê hereketê û hevalên wî yên wek Salih Begê Hênî, Dr. Fûad, Hacî Extî, Şêx Fexrî, Yado Paşa û wek van didan. Ev şehîd di çavên me da qehremanên mezin bûn. Evên ku dijê hereketê bûn, an cehş û nezan bûn; wan jî digo, “Zaza dest avêtin dizî û talanan. Dikanên vî bajarî yexme (talan) kirin. Erê Şêx li ser heqîyê bû, belê bê xwedayî û zilma mirîda wisa kir ku nebire serî.” Rojek yekê kal vê îddiayê kir, yekê dî ku ew jî di emrê wî da bû lê zivirand go, “Welleh tû îmana xwe difroşî, di dîn û wûjdana te da bî, li ber çavê te, te nedî ku Eskerê Mistefa Kemal kincên sivîl li xwe kiribûn, xwe xistibûn qiyafetê kurdan û paşika xwe tijî malê dikandaran kiribûn. Ev tertîba dewletê bû.” Rewşa me û Dîyarbekir ev bû di vê hînê da. Ev nîr, nîrê şîyariyê bû. Miletê kurd, ji xewa gemar hê nûh çavên xwe vedikira. Mesela 49an, neş- rîyatên van hevalan weka Dîcle-Firat, Deng û Roja Newe û yên dîtir. Şerê Mela Mistefa li Kurdistana Îraqê û xebata xwendevanên kurd çi zankoyî û çi medreseyî… Wê hêmanê rind tê bîra min. 49 kes, hebo hebo; libo libo û yeko yeko me navê wan, dîplomeyê wan, ritbe û nîşana wan jiber dizanîya. Her xwen- devanêkê bilind wek doktor, parêzer, mihendis, zabit, bo me hîvî û gumanêk xurt bûn. 244 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Mela Mistefa şerker bû. Mela Mistefa general bû. Kurê wî Loqman pîlot bû, Îdrîs bi demançê teyarê dijmin danî xwar. Barzanî xofa dilê dijmin bûn. Pêşmerge şêr û pilingên çîyan bûn. Kurdên Sûryî pir zana bûn. Dengê xebata wan û helbestên Cîgerxwîn di guhê me da bûn. Ew jî karê mela û feqîyan bû. Mela û feqî li ser çokên xwe rûdiniştan û qîr dikiran helbestê şaîrê nemir Cîgerxwîn dixwendan. Zarokê şêxan jî, van helbesta xweş dixwanda ku yek ji van Şêx Mizbehê Silîvî bû. Şêx Mizbeh, Şêx Şîrîn, Mehdî Zana, Selîm Azîzoglu, Ebdilkerîm Ceyhan, Mahmûd Okutucu, Mela Emadedîn û Mela Evdilayê Timoqî refên Farqînê bûn. Merivê ku hebêk bîna kurdîtîyê jê bigirtan, wî ji wezîfa wî ya hikumetê davêtin. Parêzer (abûkat) li van kesan dibûn xwedî. Wextê ku 2-3 parêzer biketan daweyêk, ew dawe deng dida. Digotan, “Evûqat jî ketine daweyê, ev mafê kurdan heq û rewa ye.” Hereketa çepgirî dest pê kiribû. Li Dîyarbekir xwendevanên ku bi kur- dîtîyê hatibûn naskirin, wek Canib Yêldirim û Tariq Zîya Ekîncî di Partîya Karkerê Tirk da cîyê xwe xweş diki- ran. Navê sosyalîstîyê teze ketibû nava gelê kurd. Qonferensa yekemîn ku min gûhdarî kir. Sadûn Aren li Dîyarbekir, li Qulûba Ticaran, li ser sosyalîzmê bû. Navê kur- dan lê neborî. Belê digo, “Sosyalîst ne koledar in û hemî gel li cem wan wekhev û azad in.” Ev gelek li hisaba me dihata. Yekê jê pirsî ka hûn çawa azadîya gelan dinasin, wî mesela Partîya Karkerên Îngilîz û pirsa Hindistanê vekir û nimûne nîşan da. Me wê demê pirtûkên şerên azadî û xilasîya miletên bindest ên wek Hindistan, Cezayîr, Qongo, Yahudî, Fîn û wek vana dixwenda. Kitêbên çepîtî hê bi tirkî nehatibûn weşandin. Xwendevan gelek kêm bûn. Ensîtûtiya Perwerdeyî ya Dîyarbekir di 1964an de mezûnan da. Lîse û Îmam Xetîb û Mektebêk Mamosteyan hebû. Bi min lîse, piştî dewra Partî Demoqrat ya Menderes hat vekirin. Di berîyê de girtî bû. Ji bo ku kurd nexwînin. Bîra min tê ku mektebên welatê me yên mezin yek li Erxenî, yek li Arnêsê (Wan) û yek jî li Akçedaxê ya Melatya wek mekteba Mamosteyan hebûn û ev dibîstan beriya Enstîtûyên Gundan(Köy Enstitüleri) bûn. Li metropolê, li Stenbolê birayên me yên hêja gelek gavên berketî davêtin. Weka weşanên Dîcle-Firat a Edîp Qerehan, Mûsa Enter û hevalên wan ên qedirbilind. Dîsa ji alîyê hevalên hêja Medet Serhed û Yaşar Qaya kovara bi navê DENG hate weşandin. Belavokên Rîya Rast belav bûn. Rojnamevan û raportajvanên kurd pirr xebatên rind kirin. Roja Newe, rojnameyêk kurdên zaza, an Dêrsimê bû. Li ser belavokên reklama Rîya Rast girtinêk çêbû. Zîya Şerefxan û bi hevalê xwe va 23 kes hatin girtin. Derxistina vê kovarê ma û ma. Kovarekê çepên tirkan hebû navê xwe YÖN bû. Ev kovar jî meseleyên me pirrê caran dinivîsanda. Kurdên çep- gir ên nivîskar jî car cara hinêk tiştan dinîvsandan. Di vî halî de û li bihara 1965 rehmetîyê Fehmî xwe gihande Seîd Elçî û Faîq Bucaq bi îsrar xwest ku partîyekê binerd û netewî pêk bê. Li B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 245 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- ser vê yekê pirr sekinî. Hevalan îqna kir. Me partî di 11ê tîrmehê da li Dîyarbekirê, li Koşka Gazî, li benda zevîyek û li binê dareka çinarê ava kir. Me pênc hevalan li binê wê çinarê sond xwar. Em li ser rêka xebatê û program û nîzamnama partî sekinîn. Seîd Elçî bû serekê partîyê, hevalêk parêzer bû sekreterê partîyê, ez jî bi navê Evîndarê Welat bûme mihasibê partîyê. Ew herdû hevalên mayîn ku Azayên Koma Navkom û damezran- dokên partîyê ne, yek Emer Turhan bû û yê dî Derwêş Akgul bû. Belê, ev partî, bi îsrarkirina Fehmî Bîlalê rehmetî hate danîn û dîsa bi îsrara wî rehmetîyê Faîq îştiraqê me kir. 21ê Tebaxa 1965ê li Turîstîk Otêlê Faîqê pirr hêja û şorişger sond xwar, bû endamê partî û pêre jî bû serokê PDKT. Di pêncê Tîrmeha sala 1966ê da Faîqê rehmetî dihata Dîyarbekir, bi tertîba koledaran û bi destê karbidestên xayîn hate kuştin. Me îdî kes nekir serok. Piştî şehîdkiri- na Faîq BUCAK me serokatîya partî rakir. Sekreterê giştî, Sekreterê Encûmanê Sîyasî bû. Em bêne ser bîranîna Fehmî Bîlal. Fehmîyê rehmetî di sala 1967an de şel (felç) bû. Li Otêla Anqerê nexweş dikevê û ji ber germa Dîyarbekirê şel dibî. Wexta ku şel dibî, agir berdide livînê xwe. Oda wî yek livîn bû. Bi tenê li vê odê radiket. Berîya her kesî xeberê Şemsî Hostayê rehmetî û kurê wî Reco jê çêdibî. Agir divemrînin. Xeber didine Emer Turhanê rehmetî. Emer ji me ra waha qisekir, “Kekê Şemsî telefonê daîrê kir -Emer di Ozel Îdareya Diyarbekirê da memûr bû- ez bi lez û bez hatim otêlê ku çi bibînim. Menzela ku kek Fehmî lê ye, tijî dû ye. Çav çavan nabîne. Şemsî û Recebê lawê wî av li nivîna kirine, agir tefîyaye belê dû û dûmana agir û bîna şewatê hê di mal da ye. Parîyêk bîna odê xweş bû, Apê Fehmî çavên xwe vekir. Me ser û guhên wî ziwa û paqiş kir. Belê ne bi xweşê wî bû. Wî diva ku kes lê xilas neke û ew ji vê jîyana şel xilas be. Kekê Fehmî êlekê xwe xwest, min êlekê wî ji sing anî, belê min fêmkir ku di cêbikên êlekê da wê der- manê xwekuştinê hebe. Min destê xwe xiste cêba êlekê û dermanê wî deranî, lê wî min nedî. Min êlek dirêjî wî kir bi berva, wî destê xwe yê sax li berîkan gerand belê derman nedî, fekirîminûbihêvîûzarezargo,“Çidibîder- manê min bide min, min ji vê jîyanê bes e. Min navê ku ez piştî vî emrî bibim lêpok û bikevim nav dest û pîyan.” Min û kekê Şemsî Hosta wî teselî kir û me go, “Em di xizmeta te da ne û em ê te xwedî bikin, tu baştacêmeyî.” Rehmetîyê Emer xeber da min û Seîd Elçî, em çûn Otêla Anqerê, otêl wî qebûl nedikira bi wî halî. Me hilda bire Otêla Mûşê. Otêla Mûşê a me bû. A bav û apên min bû. Me li Otêla Mûşê li menzela çarji- mar ji Apê Fehmî ra cî çêkir. Oda wî di zemînê da bû. Me lê hilgirt anî danî ser cîyê wî. Mamê Şefîq -Şefîq Issî- wî şûşt, kincên wî guhart, wî pak û paqij kir û di ber da pir zehmetêk giran borand. Piştî em hatine girtin kurê rehmetî, wî dibe Licê û li wê derê diçe ser heqîya xwe. Me wî bi tenê nedihişta. Em bi nobet li ber serê wî rûdiniştan. Ez, Apê Şefîq, Apê Elî -Elî Epozdemîr-, Recoyê Şemsî Hosta, Zarokên Rehmetîyê Şefîq û hevalên din. Rojek ji rojan ez li ber serê Apê 246 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Fehmî rûniştî me, kitêbek di destê min de dixwînim. Apê Fehmî ji min ra go, “Ew çi kitêb e tu dixwînî?” Min go, “Mahatma Gandî ye.” Bêhnek merheze kir û ji nedî va hiqên pê ket, girîya û di ber da go, “Erê Gandîhê min jî hebû. Gandîhê min, Gandîhê min mir. Gandîhêminmir.”Minmerhezekirûwisa zanî ka ji bo kurê xwe parêzer Sirrîyê rehmetî dibê. Dîsa jî min go ez ê bipirsim. Ku ji bona kurê xwe Sirrî dibê, ez ê pirsa Sirrî jê bikim. Ka çewa bûye. Min go, “Apo Gandîyê te kî bû?” Go, “Gandîhê min nas nakî?” Min go, “Na Apo.” Carêk jî qirika wî tijî girîn bû, hîqên pê ket û bi vê kelegirînê go, “Gandîhê min Faîq Bucaq bû. Faîq Bucaq.” Sitêrên xwe bi pêjgîrê ziwa kir. Bêhna xwe da û berê xwe da min go, “Erê kitêb xwendin baş e. Xwendin lazim e. Xwendin nebî kes naçe pêş. Belê ne bes e. Divê hûn îdî lihev bicivin. Divê partîyêk we hebî, rêzik- êk bo we hebî. Hûn li dor nîzamêk bighên hev, programêk we hebî.” Ew partîya ku kekê Fehmî dixwesta hebû. Partî di 1965an de hatibû danîn. Sero- kê partîyê jî Gandîhê Fehmî Bîlal bû. Min rojek şûnda Seîd Elçî û Emer Turhanê rehmetî dît û min gote wana. Me qirar da ku Fehmî Bîlal bikin azayê Partîya Demokrat a Kurdistana Tirkîyê, AZAYÊ ŞEREFÊ. Heval çûn jê ra vê qerarê beyan kirin. Pir kêfxweş û dilşad bibû û gotibû hevalan, “Îdî ez bimrim jî xem nîn e.” Fehmî Bîlal katibê serhildana 1925an bû. Digo, “Gava hereket dest pê kir, min xwe gihande Dîyarbekirê cem Dr. Fuad. Doktor ji min pirsî ka em çewa dikarin vî hereketî bidine rawestandin.” Lewra ne di wextê xwe de û ne bi hemdê xwe dest pê kiribû. Min gote, “Ev şerê ha ne mimkun e bê rawstandin, welew serekê hereketê bê kuştin jî ev şer nayê sekinandin.” Dr. Fûad û Fehmî Bîlal, bi hevalên xwe yên welatparêz va dicivin û belavokên Hereketa Azadîya Kurdistanê diniv- sînin, dibên em ê rengêk netewayî bidin hereketê. “Lewra hereket bi belavokên Neqşebendîyan û dînê Îslamê hatibûn belavkirin.” Fehmîyê rehmetî diçe digehê serekê serhildana mezin û wan bela- vokan li seranserê welat belav dikin, gelê Kurdistanê bi doza wana şîyar dikin. Fehmî Bîlal nediva ku hemî tişt bide bayê û derxe ser berikê. Digo, “Heqê me nîne ku em gazinda ji kesî bikin. Dewletên biserkeftî wek Îngilîstan û Amerîka û wan, azadîyamekirintepsîyêûpêşkêşîmekirin, me pîyê xwe lê da. Mistefa Kemal merivêk şareza û zana bû. Nehişt ku dewletên ecnebî zêde îsrarê li kurdan bikin. Bi her aweyî tawîz da wan û me li ber çavên dewletên sosyalîst û kapîtalîst reş kir. Nehiştinkukesferyadamebibihîze. “Belê ne xem e. Kurd perîşan û belengaz bûne. Gelek zehmet û cefa kişandine lê nemirine. Miletê kurd dijî û roj bi roj dipije. Şîyar û serwext dibe. Belkî rojêk bê, li ser esasêk aşîtî, birayetî û wekhevîyê yekîtîya kurd û tirkan pêk bê û hemû kurd bi tirkan ra bighên hev.” Digo, “Mîsaqê Millî ew e ku axa tirk û kurd lê bi cî ne. Axa ku ev herdû milet li ser in, ew ax, ew welat di hindirê Mîsaqê Millî da ye û sonda van her dû miletan e. Şêx û axayên kurdan xwe li mesela xwe nekirin xwedî. Mistefa Kemal bangî Hacî Musa Beg û gelek giregirên kurd bo civî- na Erziromê kir;yek neçû û diservî dejî bangî wan bo Civîna Sêwasê jî kir. Kes nikare miletêk bi zor azad bike.” B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 247 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Li gor ku min ji Fehmîyê Licêyî fam kir, bindestîya kurdan, xeta û gunehên serek û rêberên kurdan bû. Tim dihatin xapandin. Tim û daîm li gora rihetî û dilê xwe meşîyan. Digo, “Emrê netewan bi sedsal û hezar salan nayê jimartin. Jîyana miletan bêhisab û bêsînor e. Her wisa micadela mafên gel û giştî jî divê dûr û dirêj be. Divê alaya têkoşeran tu wextî nekevê ta ku li serê koçik û kelayên azadîyê bêne çikandin. Westana merivan tiştêk tebiî ye, belê netewe tu car nawestin.” Fehmî Bîlal diva ku serhildan û hereketên borî çi hene ji kurdan ra bixe mal. Digo, “Ferd fanî ne. Belê milet qedîm in û jîyana wan bêsînor e.” Nexwe divê navê hemî hereketan li ser navê kurd û Kurdistanê bin. Fehmîyê rehmetî ne merivêk olper- est bû. Nîzam û meşa cîhanê di destê xurt û di bin hikmê zorê da didîta. Wek çewa ku Şêx Ehmedê Xanîyê nemir gotîye: “Cîhan bûkeke erûs e, belê fetha wê di destê şîrê rûs e.”(Erûs: Teze û delale, rûs: tûj e.) Nexwe şîrê kî tûj bî, çekdarîya kî xurt bî, zanîn û zan- yarî û bawerîya kî xurt bî, ev biser dikeve. Hacî Qadirê Koyî dibê: “Ne pênc bangên minaran, ne dengê çan li dêran / xilas nakin êsîran ji destê zor û zêran.” Ji devê Koyî vê helbestê digo, “Felek destê xwe nade kesî bi lava.” Pir şair û edîban, dîroknivîs û rewşen- bîran nas dikira. Kitêb û weşanên ku wî xwendibûn giş bi zimanên biyanî bûn û hê nezivirandibûne zimanê tirkî. Wê demê di destê me da Ansiqlopedîya Îslamî, Mem û Zîn û çend helbestên Cîgerxwîn hebûn. Ji ber vê yekê zanîna wî ya li ser çand û rewşenbîrîya kurd merivên welatperwerên wê demê mest dikira. Ev mejî û ev şarezayî ya Fehmî Bîlal ji civata wê demê kifş dikira. Her wisa şîyarî û zanîna wî ya xurt di dema şerê Şêx Seîd Efendî de jî cîyê wî dida kifşkirin û ferqa wî xwîya dikira. Dor û berê Şêxê Pîran li Şêx sîtem dikin. Bo çi evçend Şêx qedrê Fehmîyê bêdîn digire. Hesûdî dikin û gilîya wî ji Şêx ra dikin. Şêx Seîd Efendîyê nemir dibê mirîd û hevalan, “Di nav we da yekê ji Fehmî Bîlal qenctir, bi aqiltir û ser- wexttir nîne. Dîndarî û ne dîndarîya wî ji me ra çi? Ew hisab bila roja heşrê Xwudanê Mezin jê pirs bike, xwedîyê dîn Xweda ye.” Şêx Seîd Efendî pirr ji Fehmî Bîlal hez kiribû. Her wisa mala Efendî jî ji wî hez dikiran. Şêx Zilkîf û bi zariwên Şêx Ebdirhîm va; Şêx Hisamedîn û bi malba- ta Şêx Mehdî Efendî va ez şahidim ku ji Apê Fehmî gelek hes dikiran û wî parçeyêk ji Şêx Seîd Efendî yê kal didîtan. Wî jî pirr rûmeta Efendî digirta. Qedrê wî li ba Fehmî pirr bilind bû. Digo, “Hereketa Şêx(1925an), ser- hildanêk meşrû û netewayî bû. Serekê hereketê dîndar bû, belê ev doz ne doza misilmanî û tarîqeta Nexşebendîyê bû. Mefhûmê kurd û Kurdistan eşkere û li ber çavan bû. Ew ne paşverû bû, pêşverû bû. Lewra li pêşberê zilmê, zordestîyê û bêbextîyê ye. Kurdan, guman û hêvîya xwe bi vê komara Mistefa Kemal anîye. Wisa zanîye ku ev Komar bi nîvî ye. Nîvî ê tirkan û nîvê dî yê kurda ne. Belê piştî danîna Komarê û heya Lozanê gav bi gav mafên kurda winda kirine û di Lozanê da fetisandine. Şêxûnetewayêkurd,lipêşberêvêbêbex- tî û bêxwedayîyê serî hildaye.” Fehmî Bilal, pêşkêşekî şareza û nemir e. Netewayê kurd wî ji bîr nekirîye û nake. 248 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Pêşengekî Şareza û Nemir: Fehmî Bîlal --- Page Break --- Dewrêşê Evdî pêlewan û egîdekî bi navûdeng ê Konfederasyona Eşîrên Milan bû. Di dewleta Osmaniyan de kutukek heye ku navê qehremanên herêman tê de heye. Gava roj bihata û hewcedarî bi wan hebûna erk û berpir- siyarî didan wan. Aha Dewrêşê Evdî jî, di nav mîrîtiya Milan de egîdekî wisa bû, ji wan egîdan yek bû. Dîsa di dewleta Osmaniyan de, wek vê defterê deftereke din heye ku tê de navê eşqiya, mehkûm û qaçaxan heye. Navê van kesan, ciyê lê dimînin, curmê wan, mehkûmiyeta wan û rewşa wan a dawî tê de qeyidkirî ye. Dewrêşê Evdî egîdekî wisa bû ku navê wî di vê defterê de jî qeyidkirî bû. Herweha, gava diçin Ruhayê, ji ber ku Dewrêş sed û yek sal ceza girtiye, Sadûn ku birayê Dewrêş e, jê re dibêje "Piştî tarî ket erdê, têkeve bajêr û rasterast neçe mala Hecî Kamil Axa, biçe li mala Hecî Osman bibe mêvan." Ku pîreka Hecî Osman xaltiya wan e. Di nav demê de hinek eşîrên din jî tevlî eşîrên Milan bûn û ciyê lê hukim dikirin her çû firehtir bû. Konfederas- yonek (komgirtinek) bi vî awayî li dar xistin. Bi eşîrên derdora xwe re pevçûn û şerên wan çêbûn. Di vî warî de şerê herî navdar; şerê Êdçanê ye. Di vî şerî de Milan li hemberî eşîrên Gêsan, Tirkan û Şemmiran ku li hember Milan bûbûn tifaq şerekî mezin kir. Dengbêjan, Şerê Êdçanê bi navê kil- ama Dewrêşê Evdî kirine destanekê. Ev destana kevn û navdar û ewqas jî hatiye belavkirin, ji bo edebiyata devkî ya kur- dan çavkaniyeke çandî ya xweser e. Mi- xabin heta demeke nêz jî, bi wek kur- tahî, danasîn an şîrove derbasî nivîsê nebûye. DEWRÊŞÊ EVDÎ Û MILAN Ömer Uluçay B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 249 --- Page Break --- Eyüp Kýran, destana Dewrêşê Evdî, ev destana kurdan a bi navûdeng bi zimanê kurdî nivîsand. (Kýran, Eyüp, Dewrêşê Evdî, Weşanxaneya Elma, Rêzepirtukên Mîr, Stenbol, Çapxaneya Kayhan, 2003, 317 r.) Ev berhem ji ber kasetên Baqî Xido û Mamê Hesê, yên bi navê kilama Dewrêşê Evdî hatine girtin û tevna romanê hatiye nivîsan-din. Nîvê berhemê wek ansîklopediyeke çandî ya kurdan e. Di nîvê din de jî behsa Dewrêşê Evdî tê kirin. Eyüp Kýran di kitêba Dewrêşê Evdî de pêşiyê qala hebûnên madî û manewî yên çanda kurdan; jiyan, cografya, xweza, birêvebirin û honandina eşîrê, koçerî, şivantî, xwedîkirina heywên, nêçîr, hesp, tevn, cilûberg, orf û edet, talan, şerên di navbera eşîran de û dex- isiyê dike, paşê jî Dewrêşê Evdî dibêje. Aniha ez ê hewl bidim ku vê berhemê bidim nasîn: Temir Axayê mîrê Milan, ji seraya Osmaniyan nîşana paşatiyê ya yek tux girt û hat Milan. Konê eşîrê li Wêranşarê hatiye danîn, qehweya tahl tê vexwarin. Ji bo pîrozbahî û dîtinê serok û begên eşîran hatine cem Paşa. Paşa dîwana xwe civandiye, bûy- erên ku gava ew ne li wir bû qewimî- bûn, guhdarî dike û wek "Dîwana Dewletan" li ser her bûyerê disekine û wê bi encam dike. Kirinên erkdarên dewletê yê li heremê dipirse, daxwazên xelkê guhdarî dike. Temir Paşa li wîlayetên di bin hukumdariya xwe de ne dipirse: Qerejdax, Wêranşar, Swêreg, Berferat, Diyarbekir, Reqa, Dêrik, Çiyayê Mazî, Mêrdîn, Serhed, Serê Kaniyê, Herran. Temir Paşa wek îskanbaşiyekî gun- dan, bajarokan ava dike. Dixwaze xelkê wî dev ji koçeriyê berde û bi cî bibe, ji bo vê yekê rê dide ber wan. Ew jî seraya Osmanî dide berçav û gorayî wê mînakê li Wêranşarê qesrekê dide çêkirinê. Temir Paşa bi zimanê Kurdî, Erebî, Tirkmenî û Osmanî dizane. Bi Temir Paşa re, paşatî û walîtiya Reqa yê jî didin Evdê Kîkî. Hirço Begê serokê eşîra Berazî li Qobanê rûdinî û navbera wî û waliyên Entab û Helebê gelek baş e. Temir Paşa diçe mêvandariya Hirço Beg, di vegera Milanê de li deşta Sirûcê li nêzikî gundê Çaqê bûyerekê diqewime. Qefle li ser gir e, li jêr li ber çem pîrek cilşoyê dikin. Ji nişke va ji nav daristanê berazekî derdikeve û êrîşî ser pîrekan dike. Pîrek dest bi revê dikin, lê yek ji wan şonikê xwe dixe destê xwe û li benda wî disekine. Beraz ji bo li pîrekê bixe, êrîşî ser wê dike, lê pîrek jê jêhatîtir derdikeve û şonikê xwe li nav serê wî dixe. Beraz bêruh dikeve erdê. Temir Paşa û Evdê Milhim matmayî li vê bûy- erê temaşe dikin. Gava qefla Milan di Qeregêçiyê re derbas dibe li talanên wan dixin û pezên wan tevlî şivanan bi xwe re dibin. Bi wî awayî wan mecbûr dihêlin ku tevlî eşîrên Milan bibin. Evdêyê Milhim bi jinika ku beraz kuştibû yanî bi Eyşa Wela re dizewice. Mehmet Ali Paşayê waliyê Misrê, li hember Osmaniyan serî rakiriye. Ji bo ser- hildanê bipelçiqîne, seray ji waliyê Reqayê Evdê Kîkî re fermanekê dişîne. Evdê Kîkî ji bo esker bicivîne serhev diçe Ruhayê, di ber axa Milan re derbas bûbû lê serî nedabû Temir Paşa. Temir Paşa dibêje di vî tiştî de fenek heye û alayek esker digre û diavêje ser Ruhayê. Hirço Beg jî ji bo alîkariyê mufrezeyek esker dicivîne û li hember Ruhayê tevlî eskerên Temir Paşa dibe. Piştî hevdîtinan rewş zelal dibe û dor- pêçkirina li dora Ruhayê tê rakirin. 250 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 Dewrêşê Evdî û Milan --- Page Break --- Ji eşîrên Milan, Berguhana, Dodika, Keja, Tirka pêşiyê Êzidî bûne, paşê musulmantiyê qebûl kirine. Utman û Efer lawê Şêx Ewadê serokê eşîra Gêsan in. Zehra Xatûn jî keça wî ye. Efer mehî- nê, Hedbanê ji Dewrêş re diyarî dike. MistêFerhêDodikîlikelayaÇimdînêrûd- inî. Ednan û Ferhan kurrê wî ne, her du jî egîdên bi navûdeng in. Zarokatiya Edûl û Dewrêşbihevrederbasdibe,Edûldibebêrî- van. Di navbera herduyan de têkiliyekê dizê/çêdibe.Şivanherduyanbihevredibîne, pêşiyêjijinaxwere,paşêjipaşaredibêje.Tê gotin ku paşa jî wan bi hev re dîtiye. Îsoyê birazê paşa Edûlê dixwaze. Lê navê Edûlê bi Dewrêş re derketiye. Îso rewşê ji Paşa re dibêje.ÇilojîÎsotesdîqdikeûdibêjeDewrêş gotiye"Edûlêkilaçavêmine." Dewrêş di nêçîra xezalan de diçe konên eşîra Gêsan. Ew û Efer li wê derê dibin destbirak. Paşê Efer diçe Milanê, dibe mêvanê Dewrêş. Di dîwana paşa de rûdinîn. Li ser Qerejdaxê Dewrêş derdorê bi Efer dide naskirin: Garos, Girên Başbûkê, Çiyayên Meletyê, Siwêreg, ciyê konê Mûradê, kanî û rê, Kaniya Gezikê, çiya û deşt. EvdêMilhim diçe Edûlêji kurrê xwe yê Dewrêş re dixwaze. Bersîva Paşa "na" ye, paşiya wî jî sirgûnî ye. Evdê Milhim û şerqiyên din ji deşta Sirûcê bar dikin diçin Elîgorê. Tifaqa Gêsan, Tirk û Şemmiran ji Temir Paşa re nameyekê bi rê dikin. Ji Temir Paşa daxwaz dikin ku; divê ew jî bikaribin ava bîrên Serêkaniyê bi kar bînin, talanên ku heta aniha ji wan sten- dine paşde vegerînin û xûgiyê bidin wan. Eger şertê wan neyê qebûlkirin wê dest bi şer bikin. Ji ber vê xetereyê Temir Axayê paşayê Milan keça xwe ya Edûlê derxist mazatê. Ewê ku vê qehweyê vexwe, şert ew e ku wê ew egîd wê tifaqê bişkîne û wê Edûlê ji xwe re bigre. Edûlê qehweyê digerîne lê egîdekî dernakeve ku fîn- cana qehwê ji destê wê bigre. Temir Paşa mecbûr dimîne ku nameyek ji Evdê Milhim re bişîne û bibêje, were tevlî egîdên şerqî di dîwanê de rûnin. Evdê Milhim li hem- ber daxwaza paşa derdikeve lê Dewrêş dilxwaz e. Evdê ji Dewrêş re qala eşqa xwe û Rehme Xatûnê dike, Dibêje "Di dawiyê de paşa, Rehme Xatunê da yekî Ruhayî û hîna bûka sê rojî bû mir. Kurrê min, musulman keçên xwe nadin êzîdiyan, ew wisa ne, Edûlê nadin te." Lê Dewrêş ji bo çûyinê di ber xwe dida. Dewrêş û egîdên Şerqî di dîwana Milan de rûniştî ne. Dewrêş qehweya şertê vedixwe.DibeserdarêhêzênMilan. Egîdên Milan ku di şerê Êdçanê de hatibûn kuştin ev in: Dewrêş û Sadûn (Her du kurên Evdê Milhim, Şerqî) Ûsif û Bozan (Her du kurên Emerê Şerqî) Ednan û Ferhan (Her du kurên Mistê Ferhê Dodikî) Selîm û Ayib (Her du kurên Mustefa) Mamê Temê, Çiloyê Îzolî, Îsoyê Milla Elî, Baqir Axayê Kerr. Egîdên Milan li Berriyê sê şev û sê roj geriyan. Dewrêş reşayiyek dît çû cem wê. Ev du keç bûn, diçûn nav konan. Dewrêş jî da dû wan. Kalekî bi cilên erebî bi kurdî peyivî. Ew Seydoyê ji eşîra Kumnexşî bû. Ji Temir Paşa Rehmê Xatûnê xwestibû, gava paşa wê nedabûyê, ji Milan qetiyabû, tevlî eşîra Gêsan bûbû. Ev her du keç; Zerga û Xilfa keçên wî bûn. Seydo ji Dewrêş re got "Van her du keçan bigre bibe, yek ji te re yek ji birayê te re û vegerin herin mala xwe." Dewrêş daxwaza wî red kir. Bi rê de şivanek dîtin. Şivan jî ji wan re got "Vegerin mala xwe," guh nedanê. Ji hêla Kîka, du siwar xuya bûn. Ew Efer û lawê xwe yê Berxo bûn. Dewrêş, Efer nas kir. Efer ji lawê xwe re got "Em Dewrêş bikujin, bila nav li ser me bimî- B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 251 Dewrêşê Evdî û Milan --- Page Break --- ne." Berxo destê xwe avêt Qarabînayê, lê Sadûn ji wî çalaktir bû, derbek ber- dayê û ew ji hespê ket. Efer cenazeyê la- wê xwe girt û ber bi hêzên tifaqê ve çû. Girê Êdçanê girê mirinê ye. Ji bo li hev bikin Bozan û Ferhan çûn cem hêzên tifaqê, lê li hev nekirin. Her eşîrek 1500 siwarî derxistibû meydanê. Efer serdarê alaya 500 delule (deveyên şer) û yê artêşê bû. Şer dest pê kir. Çilo hespa xwe ajot meydanê û deng li Dewrêş kir, got "Edûlê xwişka me ye." Şerekî pirr dijwar çêbû. Çiloyê Îzolî yê egîd ku birayê pênc xwişkan bû, mir. Ferhan û Ednan wek pilingan êrîş kirin lê careke din venegeriyan girê Êdçanê. Baqir Axayê Kerr êrîş bir û careke din êrîş bir û êdî destên wî nikaribûn rim bigirta... Sadûn tevlî birîna xwe ya giran derket girê Êdçanê. Hespa wî kurk û guliyên wî bir ji Evdê Milhim re lê ew li girê Êdçanê ma. Îsoyê Milla Elî bi balte û riman ket nav artêşa tifaqê, bi serjêkirinê nediqe- diyan, birîn girt û vegeriya girê Êdçanê. Hevalên wî, ew li hespê siwar kirin û şandin nav Milan... Dewrêş bi tena serê xwe mabû, êdî çavên wî tiştek nedidîtin, bûbû wek ejderhayek. Herkes ji ber wî direviya. Heta ku li ser hespê bûna tu kesê nikaribû derb lê bixista, îmkana wî tune bû. Kose Weys êrîş bir ser Dewrêş, paşê wî bi dû xwe xist. Bi wî awayî çûn nav erdê koremişkan. Çîpên Hedbanê şikiyan, Dewrêş ket erdê, êrîş birin bi ser de. Rimek li pişta wî xistin, birîndar bû. Zehra Xatûn nehîşt wî bikujin. Efer Dewrêş bir ser girê Êdçanê. Cilûbergên wî sererast kir û şîna wî girt. Artêşa Milan dihat, hêzên tifaqê direviyan. Tirkmen derbasî Anadolê bûn. Eşîra Şemmir vekişiya xeta Tikrît- Baxdayê. Gêsan tevlî eşîrên Milan bûn. Temir Paşa li ser girê Êdçanê dîwan civand, şehîdên xwe li wir veşartin. Milan xurt bû, Osmaniyan vêya neperijandin. Artêşek di bin serdariya Suleyman Paşa, waliyê Baxdayê de çû bi ser Temir Paşa de. Temir Paşa têk çû. Paşê, Paşa kirin waliyê Heleb û Sêwasê. Dengbêjan dest bi gotina kilama Dewrêşê Evdî kirin. Li ser şerê Êdçanê, li ser evîna Dewrêşê Evdî stranan gotin. Bi dil û zarê Edûlê gotin: "Lo delalo, lo Dewrêşo..." Eyüp Kýran, destana Dewrêşê Evdî bi kurdî nivîsand û ji bo destan bê famkirinê, nîvê kitêbê ji bo amadekirina destanê veqetand. Ew jî têra wî nekir, agahdariyên li ber destê xwe ji nû ve civand ser hev, fireh kir, kir kitêb û bi navê "Kürt Mýlan Aşiret Federas- yonu (Federasyona Eşîretên Milan ên Kurd)" çap kir. (Kýran, Eyüp, Kürt Mýlan Aşiret Federasyonu, Weşanxaneya Elma, Stenbol, Çapxaneya Kayhan, 2003, 222 r.) Ev agahdariyên di kitêbê de ji bo famkirin û biserketina Dewrêşê Evdî wê bi kêr bin. Zincîra çiyayên Amanos, antîtoros û Zagrosan herêmên zîraetê yên bi bereket "hîvika zêrîn" çêkirine û ev der her dem bûye sedema şerên mezin. Di desthilatdariya Osmaniyan de gorayî eşîrên li Berriyê bi cî bûbûn, ji rojava û ber bi rojhilat ve bi wî awayî hatine binavkirin: Berriya Berazan, Milan, Kîkan û Mîran. Qerejdax di nav vê hîvika zêrîn de bû. Eyüp Kıran, girên Qerejdaxê (8 heb), deştên wê (10 heb) û bi çavdêriyên li ser Qerejdaxê, çiya û deştên hatine dîtin, jimartine. Eşîrên ku di bingeha yekitiya Milan de ne, ev in: Kuran, Hacikan, Xidrekan, Çemirkan, Kumnexşan, Sînkan, Dodikan. Tevlî van eşîran bi tevayî 32 Dewrêşê Evdî û Milan 252 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 --- Page Break --- eşîr di yekitiya Milan de cî digrin. Gava ereban Kurdistanê bi dest xistin (642) derbasî hundirê Îran û Kafkasan bûn, ereb li Mêrdîn, Diyarbekir, Ruha, Sêrt, Herran,Midyad,Stewr,Farqîn,Kozluk(Hezo) ûSasonêbicîbûn.Biwîawayî,Kurdistanadi bindagirkeriyaerebande,wekDiyarêRabia, DiyarêBekirûDiyarêMudarhatbinavkirin. Li şerê di navbera Osmanî û Îraniyan de Kurdistan bû qada şer. Kurdên bûn teref ji aliyên her du hêzan ve hatin qir- qirin, ên man bi hev ketin. (1514ûwêde) Di dewra Sadrazam Koprülüzade Fazýl Mustafa Paşa de (1691-1696) ji bo talanên eşîrên Aneze û Şemmir bidin sekinandinê û mêzinekê bête sazkirin li Hama û Humûsê hatin bicîkirin. Di navbera van eşîrên tirk- men û kurd, ereb û asuriyên de li heremê şer û pevçûn tu car kêm nebûn. Seraya Osmaniyan ji bo îdarekirina kurdan, aşitiya heremê; gazî begên kurd ên navdar kir û wan bir Stenbolê. Osmaniyan nîşana Îskanbaşitiyê da wan û wan kir paşayekî bi yek tux. Bi sirgûn û îskanên mecbûrî eşîr hatin cezakirin, di bin kontrola xwe de girtin, wan bi cî kirin, hilberîn zêdetir bû, ewlekarî çêbû û wan li hember hev rakirin ku yekitî xurt nebin. Ji nav begên kurdan Zor Temir Axa (Mîrê Milan) û Evdî Axayê Kîkî vexwendin Stenbolê. (1779) Walîtiya Reqayê û paşatî dan Evdî Axayê Kîkî, îskanbaşîtî û paşatî jî dan Temir Axa. Mehmet Ali Paşayê waliyê Misrê yê Osmaniyan li hember wan serî hilda. Serayê ji Evdî Paşayê waliyê Reqayê xwest ku li hember wî şer bike. Evdî Paşa ji bo esker bicivîne hat Ruhayê. Ji ber ku Zor Temir Paşa û hevalbendê wî Hirço Beg avêtin ser Ruhayê tevgera Evdî Paşa têk çû. Serayê vê erkê da Dervîş Begê waliyê Helebê. Milan xurt bû, erdê wan fireh bû. Eşîrên Gêsan, Şemmir, Anez, Fadl, Cubbur û Tirkmenan li hember wan yekitî danî. Ji bo Milan nikaribe tahdê li wan bike artêşek çêkirin û li hember Milan derketin. Dewrêşê Evdî (1785- 1790) bû serdarê egîdên Milan û derket hemberî vê artêşê. Şerê Êdçanê ku di kilama Dewrêşê Evdî de tê gotin çêbû û hemû egîdên Milan mirin. Hêzên Milan bûn lehî, rabûn ser xwe, tu astengî li ber wan nema. Hukmê Milan zêdetir bû. Gava Milan li hember Mehmet Ali Paşayê waliyê Misrê şer nekir, Osmaniyan ew ji deftera xwe derxistin. Piştî ku tifaqa li hember Milan têk çû, îcar jî ji bo Temir Paşa ji ortê rake fer- man da waliyên heremê. Di serdariya Suleyman Paşayê waliyê Baxdayê de, hêzên Koca Mustafa Paşayê waliyê Helebê, Rişvanzade Omer Paşayê waliyê Meletyê û Şeyhzade Ýbrahim Hafid ê voyvodayê Diyarbekirê gihîştin hev. Di dawiya şer de Temir Paşa têk çû (1791) û reviya Helebê. Şeyhzade Ýbrahim Hafid dest daserxazîneyaTemirPaşa(30hezarzêr). Paşê, Osmaniyan Temir Paşa efu kir, pêşiyê li Reqayê (1800), paşê jî li Sêwasê walîtî kir (1803). Eyüp Kýran di berhema xwe de cî daye gelek wêneyên orjînal jî. Ew mîrên Milan bi vî awayî rêz dike. 1- Di şûna Zor Temir Paşa de birayê wî. 2- Îbrahîm Beg (Îskanbaşî), 3- Eyub Beg (Eyub Axayê zengûzêrîn), 4- Mahmud Beg, 5- Behram Paşa (Paşayê dîn), 6- Îbrahîm Axa (Berxo, paşê bû paşa, bû serdarê alayên Hemîdiyan). Eyüp Kýran di bin sernavê 'Konfederasyona Eşîrên Milan' de dîro- ka me ya nêzîk ronî dike û bi vêya jî kil- ama Dewrêşê Evdî bi ruh û bi can dibe, leheng û bûyer tên ziman dipeyivin. Dewrêşê Evdî û Milan B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 253 --- Page Break --- Ey birayên bi rûmet! Li we bikim çend şîret Ger hûn bi ya min bikin Vegerin ji rêya çewt Mijara min cixar e Ew weka tîremar e Hûn gelek jê hez dikin Lê ew bi we re neyar e Neyarê cêb û can e Herkes viya dizane Serî dûman binî qîr Jana wî bê derman e Aqlê xwe bixebitîne Li gor sihet û dîn e Ji her alî ve nebaş Lê feyde qet tû nîne Ka quran çi dibêje? Şiyar be nebe gêj e Ji me re “wela tûlqû Bî eydîkum” dibêje Vaye di sûrê Eraf Bixwun, vexun bê îsraf Xweda tu car hes nake Ji mirovê destbelav Ew cenabê Pêxember Şefî û roja mehşer Di derbarê hîsabê Wî daye me çi xeber Qûl di roja axretê Neçe ji nik hezretê Heta neyête pirsîn Bêguman ji çar tiştê Umir di çi da fewt kir Bi îlmê xwe te çi kir Hem Qezenc û serfa mal Te wucûdê pê çi kir? Ya Reb! tu malîk ez qûl Bidim cewabek maqûl Di wê dadgeha giran Tu min jî nekî melûl Titûn îsrafek mezin Mûbtela pê mêr û jin Min ev mentiq fêm nekir Çira ew xwe dikujin? Wellahî întihar e Bîllah ne şerbet e, jehr e Kesê ku wê bikêşe Ji sehetê bêpar e DÛMANNAME M. îzzet CIXSÎ 254 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 --- Page Break --- Titûn, qelûn, enfiye Tu ferq di nav wan niye Çi puro û çi taxim Dawî malwêranî ye Çar hezar maddên nebaş Tê de hene nînim şaş Hemû zerar bêfeyde Serok Nîkotîna fehş Evan maddên pirr xebîs Li singê te dibin lîs Zift û Qarbonmonoksît Qanserojena pirr pîs Zanyar û lêkolîner Hemû dibên elhezer Êdî bese malxerab Jiyan li te bû heder Emanet e vî canî Ma qey tû jî nizanî Ji xwedê qet natirsî Ji can re dibî canî Dev dikî wek êtûnê Bi agir û titûnê Dibêjî herkes hurr e Lê ka mafê xatûnê Ger xatûn jî bikşîne Hê kûr dibe birîne Ew mêr û jin ji hev re Dibin xal û xaltî ne Zerer dayin heram e Li xwe hem li kesan e Gelek xweş parve dikî Parek dû, yek qetran e Dişewitînî wan pera Qet nadî bav û bira Bi dûmanê sermestî Ez jî dibêjim çira Yok mu Allah korkusu Yolda kurmuşsun pusu Bi dûmanê dikujî Gît be eksoz borûsu Di salkî de ey ciwan Dimire sê mîlyon însan Bi sebebê cixarê Bi tevahî li cîhan Ji bo hezmê pirr xeddar Bandor dike wek neyar Sîstemê texrîb dike Ji te ra bikim dîyar Îştah li te dibirrîne Bi çavê xwe bibîne Hezmê gelek zor dike lêkolînan bixwîne Diranan tev dike zer Li mîdê dertê ulser Qansêra lûla xwarinê Lêv û ziman dide ser Qarbonmonoksîd e CO Gazek bijehr e haho! Ew, der tê ji eksozê Ma ev nebes e yaho Rehê can dixetimîne Hêzê ji te distîne Tansiyonê radike, Li te diçike bîn e Ji bona jinên bardar Her nebaş e hewar(!) Pitik seqet ya mirî Kanê însaf ey xeddar Ey xanima bidûman! Hîç yokmu sende îman Ji bo xatirê cixarê Te pitik kire qurban Ewê pitika ber şîr Zinhar wê nekin jibîr Di nav şîr de Nîkotîn Dijehrîne ew bi qîr Zerarek wî yê dinê Her sal li hemû dinê Bi hezaran daristan Ew têne şewitandinê Gelî cixarekêşan! Ey kupên derd û êşan! Hûn ji min nexeyidin Nedin hevraz û kêşan Niha di vê navberê sofî têxim cenderê Fetwayek nexweş daye Bê pare ji mehderê Sofiyê bi rîş û şaş Te rê li xelkê kir şaş “Ger helal be dikşînim Dişewitînim ger nebaş” Te ev fetwa şeytanî Ji xwe ra ji kur anî Wek îblis qiyas dikî Li cem Rebbê subhanî Ezab dayina bi ar Mexsûsê Rebbê qehar Ma devê te dojeh e Ey sofiyê sergemar! Birano mekin loma Sebrê bide min Homa B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007 255 --- Page Break --- Wê cergê min peritand Loma pir dikim loma Min gernasek hunda kir Bi titûn û bi agir Kekê xwe yê pirr hêja Ax bira te çawa kir! Bi hezaran wek ê min Ar berdidin dilê min Ma em tev ne bira ne Ey rohniyên çavên min! Armanca hemû dînan Parastina pênc tiştan Dîn û eqît û hem can Digel nesl û mal bizan Di nav armancên olê Cixarê bînin holê Ji her pêncan mehrûme Hûn jî jê bigirin tolê Ey bira ne dereng e! Tu bike şer û ceng e Zû zû ji dest xwe bavêj Bibe şox û çeleng e Ji bo cîhanek pakij Bêdûman û qîr û mij Dev ji cixarê berde Nefs û şeytan tu bikuj Hewa pakij hilmijîn Keç û xort û mêr û jin Hûn bibin modelek baş Zarokên xwe mekujin Rojek cixarekêşek Şîret lê dike pîrek Dibê neşewitin dirav Ew jî ji me ra hêzek Şîretê napejirîne Lê titûnê distîne Ewê jina aqilmend Hin peran dicivîne Ar berdide wan pera Mêr hêrs dibe wek gura Keçê ma qey tu dîn î Dişewitînî wan pera Mêrê min î bêaqil Te xwar şekir û kakil Tu her roj dişewitînî Te mal li me kir kavil Çakûç li serê wî ket Vê gotinê wî kir mest Heste û qelûn şikand Ji jinê lêborîn xwest Emê nuha vê carê Bidin medhê cixarê Sê faydeyên wê hene Jibîr meke tu carê Cixarekêş pîr nabe Kûçik tu car nêz nabe Diz nakevin mala wî kanî jê re cewab e Elqisse ev cixare Neyarek pirr xedar e Ji navê wê ditirsim Dûman û pêt û ar e Aşiqê hîva şîn im Loma serî dêşînim Ji derdê vê dûmanê Wellahî dilbirîn im Şîretên min pirr tehl in Lê îlac û derman in Ez ji bo we dibêjim Dîsa jî hûn dizanin Ji behrê ev dilopek neşim bêjim yek bi yek Çi veşêrim ez ji we Aciz jê îns û melek Gula heftê gulanê Ev Dûmannama hanê Diyarîya “Cixsî” ye Ji bo xelkên cîhanê “Cixsî” xêrxwazê we ye Ew ne neyarê we ye Evan tiştên ku wî got Îlm e, ne hîkayey ye. 05.07.2006 AMED 256 B Î R. Hejmar: 6 HAVÎN-PAYÎZ 2007

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 6

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3