Kovara BÎR – Hejmâr 4

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- xo ya Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 30 YTL Bo derveyê welat salek 80 $ Çapxane/Matbaa: Bar Matbaa M cellit Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 274, 275, 276 IST/Topkapı Tel:(0212) 6748528-29 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: Inönü caddesi Magül Iş Merkezi No: 49 Daðkapı /DIYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Berpirsyariya her niv sŒ yŒ niv skar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nß tey Œ nu tox bi Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 23ê Gulan 2006 Bûha: 7 YTL B˛R Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Mehmet KONUK Redakte: Roşan LEZGÎN Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Tahsin SEVER 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri ......................................... 7 Mazhar DUDERÎ Rola Hesenan Û Xalid Begê Hesenî di Dîroka Kurdıstanê de................ 44 Îsmaîl Heqî Şaweys Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paşa ................... 55 Nezîrê CIBO Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco Isyanı -III ................ 62 Mehmud Mela ÎZZET Destkewtinî Komarî Kurdistan .......................................................... 73 Îsmaîl BEŞÎKÇÎ Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de .................................................... 82 Hecî CEFER Di Mem û Zînê de Êzdiyatî ............................................................... 90 Reşîd Findî Pêdaçûnek li Ser Zaravasaziyê di Zimanê Kurdî da .......................... 99 Ergin ÖPENGIN Refleksîf di Kurmancî de ................................................................. 106 Roşan Lezgîn Ferhenga Biwêjan a Enstîtuyê .......................................................... 112 Prof. Celîlê Celîl Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê- II (Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî yaYêrêvanê) ................................ 124 --- Page Break --- Rebwar Fatah Mustafa Paşayê Yamolkî: Jîyan û Rola Wî ya di Nav Hêza Netewa Kurd de ......................... 144 Mamoste QEDRÎ Nivîsîn û Alfabe di Nav Pêşiyên Kurdan de .................................... 149 Mamoste QEDRÎ Helbestvanên Kurd Heta Baba Tahir ................................................ 157 Ahmed QERANÎ Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdınewey Deq û Arastekirdinî Mearîfî da ............................................................................................................... 161 Mem BAWER Ars Poetîka ....................................................................................... 169 Mamoste Fehmî Evîn û Hesret û Hizra Bergirî di Helbestên Osman Sebrî de ................172 Berken BEREH Helbesta Kurdî A Modêrn û Dîroka Wê ........................................... 179 Receb DILDAR Helbest Bûn Dîwan .......................................................................... 189 Roşan LEZGÎN Mewlidê Kirdkî ................................................................................ 195 Şehmûs ASLAN Taybetiyên Biwêjan ......................................................................... 201 Arêkerdox: Turgut Ersoy Gula Qadan ...................................................................................... 207 Serrastkirina xeletiyên hejmara sêyemîn(3.) .................................... 213 --- Page Break --- Pêşgotin Xendevanên hêja, Ev e, bi hejmareke dewlemend a BÎRê em dîsan bi hev re ne. Çawan ku hûn jî dizanin BÎR, kovareke rewşenbîrî ya mewsimî ye. Lêbelê ji ber sedemên ne di destê me de, carînan dema derçûnê dirêj dibe, em pê re nagîjin ku tam di dema wê de kovarê bigehînin ber destê we. Lê em dixwazin ev yek bête zanîn ku em di warê xwe de qewî biyardar in. Bêguman dinya bêrawestan her digere û pê re jî diguhere. Bi gotineke din "tiştê ku naguhere guherîn bi xwe ye". Lêbelê her guherîn ne pêşkeftin e yan jî ne erênî ye, berovajiya wê jî mumkûn e. Carînan jî, guherîn bo hinekan erînî be, dikare bo yê dî neyînî be. Yan jî, bo hinekan pêşketin e, bo hinekên dî jî paşketin e. Yên ku di pêvajoya guherînê de dimeşin divêt li pêşiya xwe binihêrin. Ji bo ku pêşiya xwe baştir bibînin helbet divêt xwedî tecrube bin. Tecrube jî di bîrê/hafizayê de têne tomarkirin û parastin. Ji lewre her çi tiştê ku pêwendiya xwe bi neteweya kurd re hebe, bi taybet, her çi tiştê ku ji bo kamilbûn û pêşketina neteweya kurd dê bibe bingeh, kovara BÎRê dixwaze di bîra xwe de qeyd bike û bixîne xizmeta neteweya kurd. Divêt bête zanîn ku xizmeta bo gelê xwe, fîdakariya bo neteweya xwe ji layekî ve xizmeta însaniyetê ye jî... Gelê kurd ji tarîtiya dîrokê bigire heta bi roja îroyîn her tim li vî welatî, li ser vê erdnîgariya ku navê xwe ji peyva "kurd" girtiye, ango li Kurdistanê, bi ketin û rabûnan be jî, jiyana xwe her berdewam kiriye û dê berdewam be. Erdnîgariya dîrokî ya kurdan, demeke dûr û dirêj bûye qada şer û desthilatiya nifûza hêzên îpm- peratoriya Osmanî û Sefewî û Ûris û Ereban. Wek tê zanîn piştî belavbûna dewle- ta Osmanî û Rusyaya Qeyser, bi dawîlêhatina Şerê Cîhanê yê yekem re bi serkêşiya Brîtanya û Franseyê hêzên emperyal ên rojavayî li herêmê bicî bûn. Li Rusyayê jî bi serketina Şoreşa Oktobirê, Bolşewîk bûn desthilat. Di encama bazarkirinên dijwar de desthilatiya Brîtanya û Bolşewîkan (Sovyetê) li ser rewşa miletên bind- est û nexşeya siyasî ya Rojhilatanavîn û Qafqasan li hev hatin. Di nexşeya siyasî ya nuh a Rojhilatanavîn de kurd wek miletekî bêdewlet û bindest hatin hiştin ku ev rewşa ne rewa, ango meseleya kurd ji wê rojê de ye girîftek e. Bêguman têkçûna Komara Mahabadê jî encama vê lihevhatinê bû. Piştî ku Yekitiya Sovyetan di sala 1992an de têkçû, vê carê bi serkêşiya Dewletên Yekgirtî yên Amerîka (DYA) û hevalbendên wî pêvajoya pêkanîna Projeya Mezin a Rojhilatanavîn dest pêkir. Bêguman li ser Projeya Mezin a Rojhilatanavîn pirr tişt hatine gotin û nivîsandin, berdewam jî dikin. Em jî dixwazin li vê derê, di çarçoveya vê projeyê de, derbarê hinek guhartin û bûyerên ku li vê dema dawîn rûdane çend gotinan bibêjin. * Piştî têkçûna rejîma dîktatoriya teokratîk a Efxanîstan û Baasîzma Iraqê, di pey re jî ji Lubnanê vekişandina hêzên çekdar ên Sûriyê, di herêmê de pêvajoya guhartinekî nuh da destpêkirin. Her weha di rojevê de jihevdexistina rejîma teokratîk a Îranê û pê re jî ya Sûriyeya Baasî li ber derî ye. Dewletên herêmê --- Page Break --- ketine taya encama hilweşîna van rejîmên dîktator. Lewra ew dizanin, hilweşîna statukoyê çawan ku wan hejandiye, dê ev yek kûrtir bibe... * Eger em vê pevçûna li Rojhilatanavîn wekî lîstikeke setrencê bifikrin, her aliyekî ji bo ku rewşa xwe bihêztir bike û hemleyekî serkeftî pêk bîne, bi hemû mehareta xwe çi awantaj û pîyonên li ber destê wan hene kar tînin. Wisan di-xuye ku li hemberî îhtimala lêdana Amerîkayê, Îran bi hewldanên xwe dixwaze di vê pevçûnê de Tirkiyê bêteref bike. * Di vê pêvajoyê de Tirkiye jî li gor karakterê xwe dualî dilîze; ji aliyekî ve mesaj dide dewlet û miletên misilman ên herêmê û ji aliyê din ve, ji bo ku wekî mînaka Iraqê li dervayî pêvajoyê nemîne, dixwaze hemû hêz û şiyana xwe ya çekdarî û sîyasî, ji bo bihêzkirina pozîsyon xwe û ligel Amerikayê beşdarbûna pêvajoya Îran û Siryeyê bikarbîne. Têkilîyên bi Hamasê re, bi gruba Sedr re, bi cemaetên şîî û sunnî yên Iraqê re, ji bo vê yekê ne. Her wiha, armanca bingehîn a van tevger û operasyonên eskerî yên li ser sînor jî ne pkk ye, ew tenê sedemek e. Di rastiya xwe de armanc, di çarçoveya çareserkirina pirsgirêka Kerkûkê de tehdîtkirin an jî çavtirsandina hukûmeta Kurdistana Başûr e, her wiha ligel Amerîkayê tevlî pêva- joya lêdana Îranê bûyin e. * Di heman demê de ji aliyê pkk û rêxistinên bi wê ve girêdayî ve, li ser navê pro- jeya “Tirkiyeyîbûn”ê [hûn wekî tirkbûnê têbigîjin (!)] ji bo kêmtirîn daxwazan karanîna tûjtirîn rêbazan, ji siyaseta dewletê re rêxweşkirin e, jê wêdetir li ser hesabê kurdan ne tu tiştek e jî!... * Bûyerên vê sala dawîn û bi taybetî jî ev çend mehên dawîn nîşan didin ku li Tirkiyê konsepteke nû dest pêkiriye û aktorê sereke yê vê konseptê jî wek her demî artêş e. Ev pêvajo jî wek pêvajoya 28ê Sibatê ye. Paşve gavavêtina AK Partiyê bidomîne, dê aqubeta Partiya Refahê were bi serê wê jî. Wisan diyar e ku ev pêvajo dê endametiya Tirkiyê ya bo Yekîtiya Ewropayê bixîne xeterê û hemû pêkhatinên di çarçoveya muktesebata YE de bo demekî dirêj dê werin rawestandin. Ji lewre encama vê pêvajoyê û guhartinên ku li Tirkiyê çêdibin dê ji her aliyan ve û bi her awayî bandorê li ser tevgera kurd bikin. Ji lewre me hêvî ev e, ku em ji her demî zêdetir hişyar bin, pêvajoya nû rast têbigîjin û xwedîtiyê li nirxên neteweya xwe bikin da ku gelê me careke din, sedsaleke din stûxwar nemîne. Dîsan hêviya me ev e, ku em ji bo paşeroja neteweya xwe bixebitin û divê ew reng û dirûb û nîşanên ku me dikin kurd, em ji wan re nebin biyanî… Kovara BÎRê di destê we de amûrek ji amûrên xizmetkirina neteweya kurd e, her wiha ji hêzdarkirina bîra me ya neteweyî û ji bo berfirehkirina pêlên rewşen- bîrane re platformeke kurdewarî ye. Bi çi awayî dibe ew dizane, her kesê ku xwedîtiyê li kovara BÎRê dike, her kesê ku jê sûd werdigre, ew xizmetê ji xwe re û ji neteweya xwe re dike. Bi hêviya ku em bi hejmareke dewlemendtir di xizmeta we de bin, niha bimînin di xweşiyê de. BÎR --- Page Break --- Biz, “Kürt aydınları”nın bırakınız üç bin yıllık tarihi, geriye dönük yüz yıllık tarihi yeterince araştırdığı söylenemez. Bu tespit geçmişin, resmi söylemin dışında titizlikle araştırılması ve yazılmasının tarihsel bir görev olarak omuzlarımızda durduğudur. Bunu söylerken tarihçi bir kimliğim yok. Tarihe olan ilgim bir aydın olmanın ötesinde değildir. Kürt toplumuna dayatılan statünün oluşum dönemini araştırmak, Cemil Gündoğan'ın deyimiyle "meslekten tar- ihçilere" düşen bir görevdir. Tarihe yaklaşım her dönem hem tarihçilerin hem de tarihsel ve siyasal olaylara ilgi duyan bireyi meşgul eden en önemli sorunlardan biri olagelmiş- tir. Ister meslekten tarihçiler olsun ister tarihi olayları yorumlamaya kal-kışan herhangi bir araştırmacı olsun bazı sorulardan hareketle tarihsel olayları anlamlandırmaya ve tarihe bu çerçevede belli konsepti oturtmaya çalışırlar. Her kesim üzerinde fikir bir- liği ve genelde kabul gören "doğru" lar oluşturmak özellikle siyasal ve ta-rih- sel olaylarda çok zordur. Tarihe pozitivist yaklaşan yazımlar, olgunun dış görüntüsüne yüklenmekte, gözlemlenebilen, sayılabilen, ölçü- lebilen verilere takıldıklarından özne- leri eyleme iten düşünceleri, siyasal duruşları, amaçları gibi son derece önemli konuları göz ardı etmek gibi bir risk taşırlar. Örneğin, 1925 Hareketinde "dini misyonlar" olan şah- siyetlerin yer almasına dayanarak, bu görüntüyü temel alarak, hareketi "geri- ci" olarak nitelemek gibi. Son zamanlarda 1925 eksenli yapı- lan tartışmalar zorunlu olarak tarihe nasıl yaklaşmalı sorusunu da gündeme getirdi. Ulusu belirleyen ve biçim- 1925 KÜRT HAREKETİNİN YAPISI VE HEDEFLERİ Tahsin SEVER "Üç bin yıllık geçmişin hesabını yapamayan insan günübirlik yaşayan insandır." GOETHE B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 7 --- Page Break --- lendiren en önemli olgulardan biri olan tarih bilinci mücadelenin döne döne tekrarladığı yanlışları görmemize ve hatalardan dersler çıkarmamıza hizmet eder. Ulusalcı siyasal tezlerin dejenere edildiği, bir yandan Kemalist "demokratik cumhuriyet" ile manipüle edildiği diğer yandan ulusal değer adına tabuların yaratıldığı ve putların oluştu- rulduğu bu hasas süreçte kapsam son derece önemlidir. Geçmiş yüzyılda meydana gelen, Kürt halkının kaderini etkileyen olay- ların üzerindeki sis perdesi yeterince aralanamamıştır. Bu durumun birbiriyle bağlantılı önemli sebepleri vardır. Özel- likle Azadi ile ilgili bilgi ve doküman- ların Genelkurmay arşivine kapatılarak sır gibi saklanması, Azadi'nin önemini açıklamaya yeter. Bitlis Harp Divanı'nın tutanaklarından bir sözcük bile dışarı sızdırılmazken, Diyarbakır Istiklal Mahkemesi tutanaklarının mag- azinleştirilerek çarşaf çarşaf basılarak yayınlanması devletin niyetini yeter- ince ortaya koymaktadır. Bireyler ön plana çıkarılmış, bu bireylerin ifadelerindeki tutarsızlıklar çarpıtılarak kamuoyuna sunulmuştur. Bu sistemli çabanın birbirine bağlı iki önemli hedefi vardır. 1924 Beytüşşebap Ayaklanması, akabinde 1925 Kürt Hareketi arkasındaki örgütlü gücün inkarı ve buna bağlı olarak hareketin hedeflerinin çarpıtarak yansıtılmasıdır. Devletin bu konuda başarısız olduğu söylenemez. O kadar başarılı ki bugün bile "Kürt aydınları" devletin önümüze koyduğu argümanlarla hareketi değer- lendir-meye devam ediyorlar. Özellikle seksenli yıllardan sonra başta Avrupalı akademisyenlerin araştırmaları olayın üzerindeki sis perdesinin aralanmasına ve giderek hareketin resmi devlet ide- olojisinin bakış açısının çerçevesi dışında tartışılmasına olanak sağlamış- tır. Bu olumlu gelişmelere rağmen kimi Kürt aydın çevrelerinin hâlâ resmi devlet görüşünün dışında, yeni bir bakış açısıyla olaya bakmak gerektiği- ni bilincinde olmadıkları anlaşılmak- tadır. Bunun nedeni son derece açıktır. Son yüzyıllık tarihimizi yazanlar genellikle Sovyet ekolünden gelme “Kürdologlar” ve Kemalistlerdir. Bazı Kürt aydınlarının 1925 Kürt Hareketi ile ilgili resmi devlet ideolojisinin çer- çevesini aşamayan tutumları hayretle izlenmektedir. Şu nokta iyice bilin- melidir ki 1925 Kürt Hareketini "Şeyh Sait " şahsında somutlamak, niyet ne olursa olsun hareketin gerisindeki örgütlü güç olan Azadi'nin inkarı ve hareketin Kürt niteliğinin tartışmalı hale getirilmesidir. Azadi örgütü, 1925 Hareketinin temel öznesidir. Ancak 13 Şubat 1925'te Pîran'da provakasonla patlayan silah, hareketin kontrolden çıkmasına, siyasi ve askeri yönleri zayıf olan geleneksel kanadın liderliğe otur- masına yol açmıştır. 1915-1925 dönemi Kürtlerin bu- günkü statülerinin şekillendiği dö- nemdir. Birinci Dünya Savaşı'nın yaratığı yeni güç dengelerinin ve buna bağlı olarak oluşan toplumsal hareket - lenmelerin sebep ve sonuçlarını kısaca irdelemek gerekir. 1789 Fransız Ihtilali ve sonrasında gelişen uluslaşma hareketleri, Osmanlı Imparatorluğu'nun içten çözülmesine yol açmış, imparator- luk içindeki dengelerin sarsılmasına yol açmış ve Ittihat-ı Terakki'nin ikti- darıyla sonuçlanmıştır. 8 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Ittihat-ı Terakki, başlangıçta farklı uluslardan insanları barındırıyorsa da, iktidarı Türk milliyetçiliğinde somut- laşmıştır. Imparatorluk, Kuzey Afrika ve Balkanlar'daki kendi toprak kayıp- larını, Orta Asya'da Turan hayalleriyle telafi etmeyi düşünmüştür. Bu düşünce, Almanların yayılmacı poli- tikası ile birleşince, Osmanlı Imparatorluğu kendisini Birinci Dünya Savaşı'nın içinde buldu. Sonuç, Ittihat- ı Terakkiciler için tam da bir yıkımı ifade eder. Turan hayalleri kursaklarda kaldığı gibi Imparatorluk da yıkılmay- la karşı karşıya gelir. Birinci Dünya Savaşı sonuçlanmış, Osmanlı Imparatorluğu Mondros Mütarekesi ve peşinden Sevr Antlaşmasını imzalamak zorunda kalmıştır. Sevr Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin paylaşılması, böl- genin yeni güç aktörleri tarafından yeniden düzenlenmesi demektir. Bu anlaşma bölgede yaşayan halklar açısın- dan olumlu, olumsuz şartlar ve olanaklar yaratmıştır. Öte yandan Başkan Wilson'un yayımladığı ve kendi ismiyle anılan "Prensipleri" yeni tartış- malar ve hareketlenmeler yaratmıştı. Bütün bu gelişmeler olurken Kürtlerin durumu neydi? Öncesine çok kısa baktığımız zaman, Osmanlı Imparatorluğu bünyesinde beylikler şeklinde yaşıyorlardı. Beyliklerin iç işlerine merkezi yönetim fazla müda- hale etmiyordu. Osmanlı merkezi yöne- timinin güçlü Kürt beylikleri istemediği de her icraatında ortaya çıkıyordu. Bunun bir örneği de Bedirhan Bey'in güçlenmesinin Osmanlı yönetiminde yarattığı rahatsızlıktan anlaşılmaktadır. Şevket Süreyya Aydemir, bu dönemi şöyle aktarmaktadır: "Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Kürt beyleri ve şeyhleri, müstakil hükümdarlar gibi yaşıyorlardı. Başlıca- ları: 1806 Babanzade, 1813 Abbas Mirza, 1828 Muşlu Emin Paşa, 1832 Mir Mahmut, 1842 Bedirhan, 1855 Yezdan Şer, 1880 Nehrili Abdullah olmak üzere eski- den beri sürüp gidiyordu. Ortada bir Anadolu kalıyordu. Ama orada, devlet değil, eşraf ve eşkıya hakim- di."(1) Osmanlı, Kürt beyliklerinin güç- lenmesine izin vermeden, Kürt aşiretleri ve beylikleri arasındaki çelişki ve çatış- maları diri tutarak, iç işlerine fazla müdahale etmeden otoritesini sağla- maya çalışıyordu. Buna 1891 yılından itibaren kurulan Hamidiye Alayları eklenir. Şüphesiz Hamidiye Alayları, Osmanlının "böl-yönet" politikasının bir sonucudur. Bir taraftan Kürtlerin kendi iç çatışmalarını diri tutmak, diğer taraftan Kürt-Ermeni çatışmasını körüklemek amaçlanmıştır. Ancak bu amaçların ne kadarının gerçekleştiği ayrı bir tartışma konu-sudur. Bir süre sonra bu alayların varlığı, Osmanlı yönetiminde farklı düşüncelere ve tartışmalara yol açacaktır. Hamidiye Alayları ile ilgili değerlendirmeler tek yanlıdır. Yine 1900'lü yıllardan itibaren gerek metropollere göçmüş, zorla iskana tabii tutulmuş Kürt çocukları arasında gerekse bu ulusun aristokra- sisinin ve feodal beylerinin metropollerde okuyan çocukları arasın- da Kürt 1 Aydemir, Şevket Süreyya, Makedonya'dan Ortaasya'ya Enver Paşa, Cilt:1., s. 101 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 9 --- Page Break --- yurtseverliği düşünceleri yayılmaya başlamıştır. Zira Kürtler'de ulusal uyanışa öncülük edecek Kürt ulusal sermaye sınıfından veya işçi sınıfından bahsetmek mümkün değildir. Dola- yısıyla Kürt ulusallığının öncüleri Kürt feodalleri ve Kürt aristokrasisinin çocukları olacaktır. Başlangıçta farklı yerlerde yer alan Kürt aydınları, bir süre sonra kendi örgütlenmelerine yönele- ceklerdir. Ittihat-ı Terakki'nin kuru- luşunda Abdullah Cevdet ve Ishak Sükuti gibi Kürt aydınlarını görmektey- iz. Ayrıca tanınmış birçok Kürt şah- siyetini başlangıçta Ittihat-ı Terakki örgütlenmesi içinde görmekteyiz. 1918'lere gelindiğinde Başkan Wilson tarafından Amerikan Kongresine sunulan, Amerikan dış politikasının esasını oluşturan, "Wilson Prensipleri" adıyla anılan bildiridir. Wilson Prensipleri 14 maddeden oluş- maktadır. Wilson Prensiplerinin 12 maddesi Osmanlı Imparatorluğu'nun egemenlik alanı ile ilgilidir. Kürtler açısından en önemli maddesi şüphesiz 12. maddedir. Zira 12. madde sınırların milliyet esasına göre düzenlenmesini öngörüyordu. Kürtler açısından en önemli düzen- leme şüphesiz Sevr Antlaşması'dır. Sevr Antlaşması, Kürtler açısından artılar ve eksiler içermektedir. Antlaşmanın en çok tepki çeken maddesi, bağımsız Ermenistan olarak öngörülen toprak- ların birçok Kürt şehirlerini kapsaması olmuştur. Önce Sevr Antlaşmasının Kürtler'le ilgili maddelerine bakalım. "Madde 62 - Ingiltere, Fransa ve Italya hükümetleri tarafından kendilerine yetki verilmiş üç üyeden oluşan komisyon Istanbul'a yerleşerek, anlaş- ma başkanlığının tüzüğüne göre belir- tilmiş bulunan altı aylık süre içinde Fırat'ın doğusunda bulunan ve sınırları ilerde saptanacak olan Ermenistan'ın güneyi ile Türkiye, Suriye ve Mezopotamya'nın kuzeyi arasında belirtilmiş bulunan ve Kürtler'in salt çoğunlukta bulundukları bölgeler için, antlaşmanın 27. maddesi II, 2 ve 3 derecelerine uygun olarak, dahili otonomi planı hazırlayacaktır. Her- hangi bir sorun karşısında oy birliğine varılmaması halinde, komisyon üyeleri kendi hükümetlerine ileteceklerdir. Adı geçen plan, bu bölgeler içinde bulunan Süryani, Keldani ve diğer etnik, dini toplulukların tüm azınlık haklarını garanti altına almak zorun- dadır. Ve bu amaçla Ingiliz, Fransız, Italya, Acem ve Kürtleri temsilen kuru- lacak bir komisyon, bizzat yerinde incelemelerde bulunacak ve gerek Osmanlı devleti dahilinde ve gerekse aynı şekilde Iran sınırında yapılacak bir değişiklik söz konusu olursa, bu değişiklikler, antlaşmanın içeriğine uygun bir şekilde gerçekleştirilecektir. Madde 63- Osmanlı hükümeti şu andan itibaren, 62. maddesine göre kurulmuş bulunan her iki komis-yonun bildirecekleri kararlara aynen uymayı ve bu kararları üç ay içinde tatbik etmeyi üstlenir. Madde 64- Antlaşma başkanlığının saptadığı tarihten itibaren geçecek en çok bir yıllık süreç içerisinde, eğer 62. maddenin kapsamı içerisinde bulunan Kürt halkı yani bu bölgede oturan halk çoğunluğu Osmanlı devletinden ayrılarak tamamen "BAĞIMSIZ" olmak arzusunu belirtirse ve Milletler topluluğu Konseyi'ne başvurursa ve eğer Konsey de bu halkın bağımsızlık isteğini gerçekleştirebilecek kapasitede bulunduğuna inanırsa ve bunun ye-rine getirilmesi öğütlenirse, Osmanlı devleti 10 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- bu öğütlemeye aynen uymayı ve bu bölgedeki bütün hakları ve unvanların- dan vazgeçmeyi ve kendisini buna göre ayarlamayı şimdiden üstlenir. Bu vazgeçme işleminin ayrıntıları, başlıca müttefik güçlerle Osmanlı Devleti arasında varılacak özel bir sözleşmeye bağlanacaktır. Bu vazgeç - me işi tamamlandıktan ve Kürdistan devletinin bağımsızlığı gerçekleştikten sonra, bu bağımsız Kürt devletiyle günümüze kadar Kürdistan'ın bir parçası olan Musul ilinde yaşayan Kürtlerin kendi istekleriyle birleşmeyi istemeleri halinde müttefik güçler bu birleşmeye karşı hiçbir itirazda bulun- mayacaklardır." Sevr Antlaşmasının, Ermenistan sınırlarıyla ilgili maddeleri Kürtler içerisinde tedirginlik yaratırken, Kürt sorunun uluslararası anlaşmalara girmesi, Kürtler arasında yeni fırsatlar demektir. Ancak Kürt aydınları arasın- da ciddi tartışmalar vardır. En büyük Kürt örgütü olan Kürdistan Teali Cemiyeti, ayrışmaların eşiğindedir. Başını Seyit Abdulkadir'in çektiği bir grup, Osmanlı bünyesinde otonomi isterken, başını Bedirhanlar'ın çektiği başka bir grup bağımsızlıktan yanadır. Kürdistan Teali Cemiyeti'nin, görüş ayrılıkları ve metropol merkezli olması etkinliğini azaltacak, yeni örgütlen- melerin önü açılacaktır. Koçgiri ve çevresindeki örgütlenmeler, Kürdistan Teali Cemiyeti şubeleri olarak başlamışsa da daha sonra bağımsız insiyatif olarak devam edecektir. Önceleri Kürdistan Teali Cemiyeti içinde yer alan, Cıbranlı Miralay Halit Bey ve arkadaşları, daha sonra Erzurum merkezli daha geniş bir örgütlenmeye yöneleceklerdir. Dağılmaya yüz tutan Osmanlı yöne- timi ellerinde kalan tek halk olan Kürtleri, elde tutmanın manevraları içindedir. Damat Ferit Paşa Hükümeti, Seyit Abulkadir ile "Kürdistan'a Özerlik Yasasını" imzalarken, padişah fermanı ile Samsun'a çıkan Mustafa Kemal, "tehlike altında olan din, hilafet ve saltanatı kurtarma", "Ermeni tehlikesi" sloganlarıyla örgütlenme çabası içindedir. Bu sloganlar, Kürtlerin en zayıf yanlarıdır. Kürtlerle Türkleri beraber tutmanın tek yolu gibi gözük- mektedir. Bununla beraber ne Istanbul Hükümetinin, ne Kemalistlerin ne de bölgeyi yeniden düzenleyecek olan Ingiliz ve Fransızların, Kürt sorununu çözmek gibi ciddi bir istek ve önerileri yoktur. Taraflar pozisyonlarını belir- lemek, birbirlerine karşı hamlelerini yapmak için Kürt-Kürdistan sorununu çantalarında hazır tutmaktadırlar. 20'den fazla Arap devletinin sınırlarını cetvelle çizerek, kurulmasına karar verenler, "Bağımsız Kürdistan" kur- maya karar verirlerse, buna engel ola- cak güç kimlerdir? Bolşevik devrimi ile Ruslar sahneden çekilmişlerdir. Istanbul Hükümeti, içinde bulunduğu durum itibariyle itiraz edecek konumda değildir. Kemalist hareketin kendisinin uluslararası deste- ğe ihtiyacı vardır. Bundandır ki Ingilizlerin böyle bir niyetine karşı duracak güç ortalıkta yoktur. Binbaşı Noel gibi Ingiliz askeri uzmanlarının Kürdistan'da fizibilite çalışmaları olmuştur. Binbaşı Noel'in Ingilizlerin genel bölge politikasıyla uyuşmayan önerileri de olmuştur. Ancak bu öne-riler şahsidir ve Ingilizlerin genel politikasını yansıt- mamıştır. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 11 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Mustafa Kemal bu denklemin içinde, Erzurum Kongresini toplamak- tadır. Erzurum Kongresi, Türkçü Cevat Dursun Bey ve arkadaşlarının önderlik ettiği, Erzurum Müdafa-i Hukuku Milliye Cemiyeti tarafından organize edilmiştir. Katılan delege sayısı hakkın- da çelişkili rakamlar vardır. Sayının 52 ile 56 arasında değiştiği tahmin edilmektedir. Erzurum Kongresine, Diyarbakır ve Elazığ gibi önemli Kürt şehirlerinden delege gelmezken, delege ağırlığının Trabzon ve Erzurum çevresi olduğu anlaşılmaktadır. Mustafa Kemal'in Erzurum Kongresini açış konuşması son derece dikkat çekicidir: "… En son olarak yakarım şudur ki, istekleri gerçekleştiren yüce Tanrı, Sevgili Peygamberi adına bu kutsal yurdun sahibi ve savunucusu ve Yüce Islam dininin kıyamet gününde sadık koruyucusu olan ulusumuzu ve saltanat katını ve yüce halifeliği korusun… Amin."(2) Mustafa Kemal'in, işin başında halifeliğe ve saltanata tavır alması söz konusu değildir. Zira Kürtler'in kendi başlarına örgütlenmelerini engelle- menin tek yolu "Ermeni tehlikesini" ön plana çıkarmak, dini, halifeliği ve saltanatı kurtarmayı amaç olarak koy- maktır. Bu yapılırken her türlü yöntem kullanılarak, Kürt örgütlenmesinin önüne geçmektir. Bir taraftan Kürt ulusal talepleriyle örgütlenen, Koçgiri Hareketi, TBMM'de bile tepki çeken bir şiddet dozuyla ezilmiştir. Öte yan- dan askeri görevin- 2 Atatürk, M. Kemal, Gazi Mustafa Kemal'den Bize, Hürriyet Vakfı Yayınları, 1987-Istanbul den istifa etmiş olmasına rağmen, askeri birimlere gönderdiği tel- graflarında "Kürtçülük cereyanının" yok edilmesi emirlerini vermiştir. "Malatya’da Onbeşinci Alay Kumandanı Ilyas Bey'e 1-Vali ile mutasarrıfın firarı, niyet- lerindeki hıyanete en büyük delildir. Bu vatan hainlerinin Ingiliz parası ile mil- let ve hilafet aleyhinde Kürtlük gayesi için çalıştıkları ve maattessüf Istanbul'daki hükümetin de bunların şeriki cinayetleri olduğu elde edilen şifrelerden anlaşıldı, mesele tamamen vatanidir. Bu sebeple evvelemirde bu denilenlerin süratle derdestleri ve Kürtlük cereyanın o taraflarda sala müsait zemin bırakılmaması lazımdır. "Diyarbekirde On Üçüncü Kolordu Erkanıharbiye Reisi Halit Beyefendi’ye, 2-Dahiliye Nazırı ve Harput valisinin elde edilen şifreli muhaberatında Ali Galip Beyle hempalarının kuvayi mühime toplayarak Sivas üzerine yürümek gibi bir hıyaneti vataniyeye teşebbüs etmek istedikleri tahakkuk eylediğinden maruz kuvvetlerin yetiş- mesine intizara lüzum kalmadı. Eşirrayi mumaileyhimin serian takip ve derdestleri ve Kürtlük cereyanına müsait zemin husulüne mahal bırakıl- maması için kolordunuzca her türlü tedabire tevessül edilmesi pek mühimdir."(3) Her iki talimatta hedef, bertaraf edilmesi gereken "Kürtlük cereyanı" dır. "Kürtlük cereyanı"ndan anlatılmak istenen, Kürt ulusal taleplerinin dile getirilmesi ise Kürtlerin talepleri red edilerek, Türk-Kürt kardeşliği nasıl 3 Atatürk, M. Kemal, Nutuk, Cilt: 3, 9. Basım, Milli Eğitim Basımevi, Istanbul-1968, s. 962-964 12 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- sağlanacaktır? Bizce bu öfkenin sebe- bi, Kürtlerin kendi başlarına örgütlen- me çabası içine girmeleridir. Kemalist hareket iç ve dış konjoktür gereği, Kürtler'i de temsil ettiğinin savı ile pazarlık masasına oturmak isterken, diğer taraftan Kürt örgütlerine karşı amansız bir mücadele içindedir. Kemalistlerin bir başka tavrı, Kürtler arasında örgütlenme faaliyet- lerine başlayan Cıbranlı Halit Bey'e karşı takındıkları tutumdur. 1919'da Ovacık aşiretlerinin ayaklanması üze- rine, Cıbranlı Halit Bey kuvvetlerine, ayaklanmanın bastırılması talimatı ver- ilmiştir. Bu olay tipik Kürtleri birbirine kırdırtma politikasının ürünü- dür. Gerek Cıbranlı Halit Bey'in yurtsever kişiliği ve gerekse Ovacık aşiretlerinin duyarlılığı sayesinde, planlanan oyun tutmamıştır. Olayı dönemin tanıkların- dan Dr. Vet. M. Nuri Dersimi'den dinleyelim: "Erzincan ve Erzurum mıntıkaları Rus ve Ermeni kuvvetlerinden tecrid edildikten sonra, Dersimde yeniden bazı mahalli ihtilaller baş gösterdi. Aldandıklarını anlamış olan Ovacık aşiretleri, Türk mıntıkalarına akın etm- eye başladılar. Türk hükümeti bu hareketlere karşı yeni bir hile tasarlamış olmalı ki, bu mıntıkaya Kürt aşiret alayı kumandanı Cıbranlı Halit kuvvetlerini gönderdi. Dersimliler, gerek alay kumandanının şahsına ve gerekse efradına karşı hüsnü kabül gösterdiler ve hiçbir hadise çıkarmaksızın, alay mümanaatsız Ovacığa yetişti. Bu durum Türk hükümetinin dikkat nazarından kaç- mamıştı. Her fırsattan istifadeyi bilen Türkler, Kürt Halit sayesinde Ovacık mıntıkası aşiretlerinde hasıl olan sükünden dahi faydalanarak, Ovacıkta bu Kürt kumandan sayesinde yeniden bir Türk kaymakamlığı tesisini başar- mışlardı. Kaymakamlık tesisi işi başarıldıktan sonra, Kürt Halit Bey alayının Dersim'de ipkası Türklerce mahsurlu görüldüğünden, bu alay orduyla bir- leşmek üzere geri çektirilmişti."(4) Kürtler arasındaki iletişim rahat- sızlık yaratmış, mezhep farklılıklarını hesap ederek Kürtler arasında çatış- maların yoğunlaşacağını sananlar yanılmışlardır. Gelişmeler bununla sınırlı değildir. Kendi bölgesi olan Varto'ya dönen Halit Bey'in çalışmaları, Ankara Hükümetini rahatsız etmeye devam edecektir. M. Şerif Fırat, bu konuda şunları söylemektedir: "Bu fikir üzerinde oynayan Cibranlı Halit, 1920 yılının yaz aylarında Istanbul'da bulunan Kürt Teali Cemiyeti reisi Abdulkadir, Hakkarili Abdürrahim ile anlaşarak bunların vası- tasiyle Meclisteki Bitlis Mebusu Yusuf Ziya ve arkadaşlarıyla anlaşmış, hak- larını Cemiyet-i Akvam vasıtasiyle ala- caklarına inanmışlardı. Halit Bey bir taraftan doğudaki hazırlıkları ikmal ve kuvvetlerini toplu bulunduracak diğer taraftan milli hükümeti iğgal edecekti. Cibranlı Miralay Halit, bu sırada Varto, Bulanık, Malazgirt, Hınıs, Karlıova, Solhan, Çapakçur bölgelerindeki aşiret ağalarından, şeyh, hoca ve köy muhtar- larından aldığı mühürlü mazbataları Kürt Teali Cemiyetine ve oradan da güya Cemiyet-i Akvamda bu iş için çalışan Mustafa Nemrudi ile Kürt Şer- if'e gönderiyorlardı. 4 Dersimi Dr. Vet. M. Nuri, Kürdistan Tarihinde Dersim, Dilan Yayınları, Dördüncü Baskı, Ocak 1992, s. 119-120-129-173 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 13 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Bu hadiseden sonra Cibranlı Halit Bey'in, milli hükümete karşı cephe aldığı kolorduca şüpheli görülmüş, bölgedeki aşiretlerin başından ayrıl- ması düşünülmüş ve bu sebeple Erzurum'a çağrılarak miralaylık rütbesi baki kalmak şartıyla, kolordu divanı muhasebat komisyon reisliği ödeviyle Erzurum'da alıkonulmuştu. 19 Ağustos 1336-1920."(5) Buradan da anlaşılacağı üzere Kürtlerin kendi adlarına yaptıkları hiçbir çalışmaya müsaade edilmemiş - tir. Bu arada Erzurum Kongresi yapılmış, bazı kesimlerin iddiasına göre, Türklerin ve Kürtlerin beraber temsil edildiği, "Temsil Heyeti" seçilmiştir. Temsil Heyetinde yer alan üç Kürt'ten ikisi gıyabında seçilmiş, çalışmalara katılmamışlardır. Geriye kalan Erzincan delegesi Şeyh Fevzi Efendi, Sivas Kongresinden sonra geri dönmüştür. Bu durumu Mustafa Kemal'in kendisinden dinleyelim: "Efendiler, istitrat kabilinden şunu arz edeyim ki bu zevat hiçbir vakit bir araya gelip birlikte çalışmış değillerdir. Bunlardan Izzet, Servet ve Hacı Musa Beyler ve Sadullah Efendi hiç gelmemişlerdir. Raif ve Şeyh Fevzi Efendiler, Sivas Kongresine iştirak etmişler ve onu mütaakıp biri Erzurum'a diğeri Erzincan'a avdet ederek bir daha iltihak eylememişlerdir. Ikincisi Efendiler; millet, memleket, siyaset ve ordu idareleriyle hiçbir alaka ve münasebetleri ve bu hususta liyakat- leri görülmemiş ve tecrübe edilmemiş gelişigüzel zevattan, bilfarz Erzincanlı bir Nakşi şeyhi ve Mutkili 5 Fırat M. Şerif, Doğu Illeri ve Varto Tarihi, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Beşinci Baskı, Ankara-1983, s.135-156-157-160 bir aşiret reisi gibi zavallılardan da teşkili, ihtimalden hariç olmıyan her- hangi bir heyet temsiliyeye, mevzu bahis olan vaziyet ve vazife bırakıla- bilir miydi? Ve bıraktığımız takdirde, memleket ve milleti kurtaracağız, dediğimiz zaman, milleti ve kendimizi iğfal etmiş olmak gibi bir hata irtikabet- miyecek miydik? Bu mahiyette bir heyete, perde arkasından yardım edilebileceği mevzuubahis olsa da, bu tarz emniyet telakki edilebilir miydi?"(6) Mustafa Kemal, Temsil Heyeti ile ilgili değerlendirmelerini son derece net yapıyor. Kürt temsilcileri "olarak adı geçen şahısların çalışmalara hiç katıl- madıklarını, bu işlerin "liyakatsız" ve "zavallı" olan bu zatlara bırakılma- yacak kadar önemli olduğunu, bu Temsil Heyetini "perde arkasında" yönetmek bile emniyetli değildir, demektedir. Gelelim tartışmaların odağındaki şu ünlü Amasya Protokolu'de yer alan Kürtlerle ilgili maddelere; Protokol, Osmanlı Devleti diye düşünülen sınır- ların, Türklerin ve Kürtlerin oturduğu arazi diye tarif ediyorsa da Kürtlerin Osmanlı Devletinden ayrılmasının "imkansızlığına" vurgu yapmaktadır. Ayrıca Kürtlerin ırk hukuku ve sosyal haklar bakımından desteklenmesine vurgu yaparken, bunun Kürtlerin meşru ve doğal hakları olduğundan değil, yabancılar tarafından "bağımsızlığını gerçekleştirme amacı güder gibi görünerek yapılmakta olan karıştırıcı- lığın önüne geçmek için…" denmekte- dir. Kürtlerin taleplerine haklı ve meşru talepler diye bakan bir anlayış söz konusu değildir. 6 Atatürk, M.Kemal, a.g.e Cilt:1., s. 67-70-71 14 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Sadece bölge dengeleri içinde taraflar kendi konumlarını güçlendir- mek için Kürtleri kendi hesaplarına göre pazarlama çabasındadırlar. Damat Ferit Paşa kabinesi, Seyit Abulkadir'in başkanlığındaki heyetle "Kürtlere Otonomi" protokolü imzalarken, Kemalistler de boş durmayıp ihtiyaç duydukların da Kürt kartını kullanmak için manevralar peşindedirler. Bunda da başarısız oldukları söylenemez. Bu bile yazar-çizer takımı olarak “Mustafa Kemal, ‘Kürt Sorunu’ olduğunu kabul ediyordu” diye avunmamıza vesile oluyor. Halbuki Mustafa Kemal, "Kürt Sorunun" mimarı ve yaratıcısıydı. Durum birinci ağızdan bu kadar net iken, Mustafa Kemal hareketini, "ileri- ci" ve "anti-emperyalist" nitele- yerek, her türlü desteği veren Bolşeviklerin yazar-çizer takımı, olaya ideolojik kılıf bulmakta gecikmedi. Sovyet ekolünün Kürt aydınlarından Dr. Kemal Mazhar Ahmad, bunların başında gelir. Dr. Kemal Mazhar Ahmad, şunları söyle- mektedir: "Kemalist Devrim, Kürt halkının büyük bölümünü ülkeyi yabancı işgal- cilerden kurtarmak için içtenlikle ve omuz omuza mücadele etmek üzere harekete geçirdi. Kürtler bununla, son derece yüksek bir yurtseverlik duygusu ve doğru bir siyasi anlayış ortaya koy- dular. Türk burjuva devriminin ilk sıcak yıllarında Mustafa Kemal'le beraber bu devrimi başlatanların büyük bir kesimi Kürt'tü. Örneğin, devrimin başlangıcının en önemli olaylarından biri olarak değerlendirilen Erzurum Kongresi'nin sekiz kişiden oluşan yönetiminde üç Kürt vardı: Erzincan'dan Nakşibendilerin başı Şeyh Fevzi, 1918 yılına kadar Osmanlı Mebusan üyesi olarak kalan Sadullah Bey, Mutki aşiret reisi Hacı Musa Mirzade."(7) Yine bu ekolün Kürt temsilcilerin- den, Kürt siyasetinin "vazgeçilmezleri" arasında yer alan Tarık Ziya Ekinci, sözcükler aynı değilse bile aynı anlayışla yaklaşır. "Kürt aşiretleri, Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışından itibaren yaptığı çalışmaların ve giriştiği savaşımların destekçisi olmuşlardır. Erzurum Kongresi büyük ölçüde Kürt aşiret- lerinin desteği ve katılımı ile gerçek- leştirilmiştir. Kürtler Kurtuluş Savaşı'na katılmış ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunda etkin rol oynamışlardır. Kurtuluş Savaşı dönem- inin her aşamasında ve BMM hükümet- leri altında Kürtlerin ulusal haklarına saygılı bir politika izlenmiştir."(8) Gerek Mazhar Ahmad ve gerekse Tarık Ziya Ekinci'nin sığındıkları yer, Erzurum Kongresidir. Erzurum Kongresinde seçilenlerin, nasıl seçildikleri ve karar mekanizmaların- daki pozisyonları son derece açıktır. "Perde arkasında" bile yönetilmeyle güvenilmeyecek insanların neyi ve kimi temsil ettiklerini sayın yazarlara sormak gerekir. Ayrıca Erzurum Kongresine katılan ya da destekleyen Kürt aşiretleri kimlerdir? Mustafa Kemal, çeşitli manevralarla Kürt aşiretlerini yanına çekmeye çalışıyor. Olaya resmi ideolojinin doğrultusunda bakan Prof. Dr. Ergun Aybars, Erzurum Kongresini değerlendirirken şunları söylüyor: 7 Medya Güneşi Sayı: 7, s. 20-21 8 Adımlar Dergisi, 14-17 Ocak 1990, s.14 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 15 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- "Erzurum Kongresi sırasında doğunun aşiretlerinin gücüyle savaşı kazan- abilmek veya hiç değilse yalnızlıklarını sağlamak amacında olan M. Kemal, aşiret reislerine yolladığı mektupların- da, saltanat ve hilafetin büyük bir teh- like içinde olduğunu ve bu makamların kurtarılması için düşmanla savaşmak gerektiğini belirtmiş ve Doğu Anadolu'nun Ermeniler'e verilmek istendiğini açıklayıp onları kendi taraf- larına kazanmak isteyen Ingiltere'nin kışkırtmalarına araç olmalarını engel- lemek istemişti."(9) Aybars'ın söyledikleriyle Mazhar Ahmad ve Tarık Ziya Ekinci'nin belir- tikleri doğrulanmıyor. Aksine Kürtler' in en hassas oldukları konulardan hareketle yanına çekmek yada en azın- dan yansızlıklarını sağlamaktır. Burda herkesçe bilinen temel bir kuralı hatır- latmak gerekir. Toplumlar ancak kurumlarıyla, örgütleriyle temsil edilir- ler. Bu genel doğrudan hareketle Kemalist hareketle işbirliği yapan Kürt örgüt veya kurumundan söz etmek mümkün müdür? Buna verilecek yanıt olumlu değildir. Kemalistler son derece usta manevralarla Kürt örgütlü güçleri- ni bertaraf etmek için bütün güçlerini kullanırken diğer yandan bazı aşiret liderlerini ve din adamlarını yanlarına çekme çabasındadırlar. Temel argü- manları "Ermeni tehdidi" ve "Hilafet ve Saltanatı kurtarmadan" ibarettir. Mustafa Kemal Hareketi son derece Türkçüdür. Ancak bu niteliğini kamufle etmek zorundadır. Kemalist 9 Aybars, Prof. Dr. Ergun, Yakın Tarihimizde Anadolu Ayaklanmaları, Türk Kültürünü Araştırma Vakfı, Istanbul-1988, s. 28 Hareket ayakları üzerine duruncaya kadar Kürtler'in desteğine ihtiyacı vardır. Sovyet kürdologlarından Prof. Dr. M. S. Lazarev, Kürtlerle Türklerin beraber hareket etmeleri gerektiği, ancak bunun gerçekleşmediğini söyle- mektedir: "Bu dönemde Kürt halkının düşmanları ve dostları Türk halkıyla aynıdır. Bu, Kürt ve Türk ulusal hareketleri arasın- daki müttefiklik için objektif bir yapı oluşturmuştur. Fakat bu müttefiklik oluşmamış, daha da önemlisi bu iki hareket arasında o dönemde karşıtlık ortaya çıkmış, uzun süre devam etmiştir. Kemalistler'in Kürt nasyonal ideoloji- sine ve bu ideolojinin sürdürümcüle- rine yaklaşımı düşmanca olmuştur. Kemalist hareket içindeki etkili çevrelerin (özellikle nasyonalizmi şövenist bir şekilde yorumlayan sağ kanat) kendi anti-Kürt yönelimlerini haklı çıkarmak için bütün Kürt hareke- tinin, Ingiliz veya yabancı parmağı olduğu versiyonunu bilinçli bir şekilde abartmış olmaları da etkili olmuştur. Bu açıdan Noel'in misyonu, anti-Kürt pro- pagandayı şişirmek için uygun bir bahane de vermiştir." Lazarev, Misak-i Milli ile ilgili şun- ları söylemektedir. "1-Kuşkusuz Kemalistler, belirgin dere- cede Osmanlı ve Islami renkli şövenist düşüncelerini deklare etmiş- ler, fakat Jöntürkler'den farklı olarak onların reel- ist olan nasyonal ideallerini Türkiye sınırlarının daha ilerisine uzan- mamışlardır. 2-Kemalistler, azınlıkların bölgesel kendi kaderlerini tayin hakkını ve bur- juva nasyonalizminin ve burjuva demokratizminin sınırlandırılmış çer- çevesi içinde ülkedeki ulusal sorunun 16 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- çözümüne yönelik herhangi bir yöne- tim-politik önlemi tamamıyla reddet- mişlerdir. Temel olarak onlar Türkiye'de bu sorunun varlığını reddet- mişlerdir."(10) Lazarev, kendi içerisinde çelişkiler taşımakta, kavramları siyasal bir bü- tünlük oluşturmamaktadır. Kemalist Hareket, hem ulusal kurtuluşçu hem de şövenist diye tanımlanmaktadır. Lazarev, Kemalist hareketin anti-Kürt yanını öne çıkardığını kabul ediyor, başından beri Kürt hareketine iyi gözle bakmadığını vurguluyor ve Ingiliz kışkırtmasının bir propaganda malzemesi olarak kullandığını söyle- mekten geri durmuyor. Çelişkiler tam da bu noktalarda yoğunlaşmaktadır. Sovyet kürdologlarının tutumlarını Bolşeviklerin genel politikalarından ayrı değerlendirmek mümkün değil- dir. Bolşevikler ve uzantısı III. Enternasyonal, Kemalist Hareketi "ulusal kurtuluşçu" ve "ilerici" diye tanımlamış, her türlü desteği vermişti. Bununla yetinilmemiş Türk Faşist Hareketinin önemli simaları Bakü Doğu Halkları Kurultayında dünya ezilen halklarının temsilcileri olarak boy gösterecek, Kemalist Hareketin sözcülüğünü yapacaklardır. Azadi örgütü, tarihi çok net bilin- memekle beraber Bolşeviklere 10 mad- delik bir protokol önermiştir. Örgüt, kendilerine yardım edilmesi şartıyla kendileriyle işbirliğine hazır olduklarını beyan etmişlerdir. Yine aynı amaçla örgüt lideri Cıbranlı Halit Bey, Lenin'den destek isteyen bir mektup 10 Lazarev, Prof. Dr. M. S., Emperyalizm ve Kürt Sorunu (1917-1923), Öz-Ge Yayınları, Ankara s. 111-112-121 gönderecektir (Protokol ve mektup ekte verilmiştir). Dolasıyla hem 1925 Kürt Hareketi, hem de Mahabat Kürt Cumhuriyeti'nin kuruluşu sırasında büyük umutlar bağladıkları Bolşevik- lerin “azizliğine” uğrayacaklardır. Boşeviklerin politikası büyük devlet politikasıdır. Bu politikanın, Ingilizlerin veya Fransızların bölge politikalarını belirlerken kullandıkları kıstaslardan farklı değildir. Sovyetler Birliği merkezdir. Dünyadaki bütün ulusal kur- tuluş hareketlerinin birincil görevi bu merkezi koruma, gerektiğinde kendisini feda etmektir. Kürtler'in payına kendisi- ni "feda edilmek" düşmüştür. Bolşevikler Kürt hareketlerini desteklemedikleri gibi, Kürtleri ezen güçlerin en büyük destek- leyicileri haline geldiler. Sovyet ekolünün kürdologları bu genel politikanın içinde yetiştik- lerinden, Bolşeviklerin Kürt politikası- na eleştirel yaklaşmadılar. Bu nedenle de yer yer tutarsızlıklarla dolu ve biri- biriyle çelişen değerlendirmeler ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak Bolşeviklerin Kürt politikası eleştirel bir süzgeçten geçirilmeden yapılacak her değer- lendirme sakat ve tutarsız olacaktır. Öte yandan Kürtler, Bolşevikler tara- fın- dan "ulusal kurtuluşçu" ve "ilerici" diye tanımlanan Kemalist Harekete karşı ulusal taleplerini yükseltmeye başlamışlardır. Alişan Bey'in liderliğindeki Koçgiri Hareketi, Kürt ulusal talepleriyle Kemalist hareketin karşısına çıkacak- tır. Istekler şöyle sıralanmıştır: “1-Istanbul hükümetince kabul edilen Kürdistan özerkliğinin Ankara hükü- metince de tanınıp tanınmayacağının açıklanması; B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 17 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- 2- Kürdistan özerk yönetimi konusun- da Mustafa Kemal hükümetinin ivedi olarak yanıt vermesi; 3- Elazığ, Malatya, Sivas, Erzincan cezaevlerindeki Kürtlerin hemen salıverilmesi; 4- Kürt çoğunluğun bulunduğu illerde Türk memurlarının çekilmesi; 5- Koçgiri yöresine gönderilen birlik- lerin geri alınması.(15 Kasım 1920)" Bu isteklerin kabul edileceği söylen- mişse de, söylenenler inandırıcı bulun- maz. Bunun üzerine Ankara hüküme- tine, 25 Kasım 1920'de aşağıdaki telgraf çekilmiştir. "Elazığ vilayeti vasıtasıyla Ankara Büyük Millet Meclisi riyasetine, Sevre muahedesi mucibince Diyarbekir, Elazığ, Van, Bitlis vilayet- lerinde müstakil bir Kürdistan teşekkül etmesi lazım geliyor, binaenaleh bu teşkil edilmelidir, aksi taktirde bu hakkı silah kuvvetiyle almaya mecbur kala- cağımızı beyan eyleriz. 25 Teşrini Sani 1336 Imza (Garbi Dersim aşair ruesası)"(11) Kürtlerin bu isteklerine yanıt ve- rilmez. Merkez Ordusu Komutanı ve onun emrine verilen Topal Osman komutasındaki kuvvetler tarafından büyük bir vahşetle bastırılır. Kürtlerin isteklerine karşı, Ankara hükümetinin cevabı hiç de dostane değildir. Dönemin Sivas valisi Ebubekir Hazım Bey anılarında hareketin bastırılmasını şöyle anlatır: "Askerle çemberlenen köyler ahalisi söyletilerin doruğunda, yani Kürtlerin 11 Dersimi Dr. Vet. M. Nuri, Kürdistan Tarihinde Dersim, Dilan Yayınları, Dördüncü Baskı, Ocak 1992, s. 119-120-129-173 tenkil edileceğine inanarak hayatlarını kurtarmak için köylerini, evlerini terk ederek dağlara sığınmaya mecbur olmuşlardır. Sırf can korkusundan kaçanlar isyan ve eşkiyalıkla suçla- narak boş kalan köyler yakılıp yıkılarak bütün mal ve eşyalarına el konulmuştur. Şu surette Ümraniye bucağına ve Zara ilçesinin merkezine bağlı köylerden 76 ve Divriği ilçesinden 57 toplam 132 köy savaşan düşman istihkamları gibi yakılmış, tahrip olunmuş ve yüzlerce nüfus öldürülmüştür. Ayrıca, bütün mal, eşya, zahire ve hayvanlar yağma olun- muştur. Binlerce nüfus da dağlarda, kır- larda açlıktan ve sefaletten ölüme mahkum edilmişlerdir."(12) Yaşanan vahşet geniş tartışmalara yol açar. TBMM'sindeki birçok mil- letvekili olayı dile getirir. Yapılan bütün tartışmalardan sonra oluşturulan soruşturma kurulu Nurettin Paşa'nın görevinden alınarak yargılanmasına karar verilmiştir. Olayın bu kısmını Uğur Mumcu şöyle anlatır: “Soruşturma Kurulu, Nurettin Paşa'nın görevden alınmasına ve yargılanması- na karar vermiştir. TBMM, kurul kararını kabul eder. Paşa görevinden alınarak, yargılanmak üzere Ankara'ya çağrılır. Nurettin Paşa, Mustafa Kemal Paşa'ya başvurup şuçlamaları yanıtlar. Mustafa Kemal Paşa, TBMM'sinde Nurettin Paşa'ya verilen cezanın "biraz ağır olduğunu" söyler. Konunun Bakanlar Kurulunda da görüşüldüğü- nü, Nurettin Paşa'nın görevinden alındığını, bu nedenle yargılanması 12 Mumcu, Uğur, (12-13-14-15-35-38-45) Kürt- Islam Ayaklanması (1919-1925), Tekin Yayınevi, Ikinci Baskı, Ankara-1991, s. 39-40-45-46-48-54- 55-66 18 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- kararının değiştirilmesi gerektiğini, Nurettin Paşa'nın savunmasının alı- narak konunun bir komisyonda incelen- mesi gerektiğini anlatılır.”(13) Mustafa Kemal Paşa'nın bu isteği üzerine bir başka soruşturma komis- yonuna havale edilir ve konu kapanır. Lazistan mebusu Ziya Hurşit'in, "Demek ki bu adam TBMM'nin üzerindedir. Nurettin Paşa, bu olağan- üstü yetkilerini kimden almıştır?" derken yerinde bir soru sorar. Deva- mındaki gelişmeler güç ve yetkisini kimlerden aldığını ortaya koymaktadır. 1919 Güney Kürdistan'da hareketli gelişmelere gebedir. Şeyh Mahmut yönetimdeki Kürtler, Ingilizlerle çar- pışmaktadırlar. Güney Kürdistan'da Kürtler her şeyden önce topraklarının kendilerine ait olduğunu düşünüyor- lardı. Bu Ingilizlerin bölge politikasına ters düşmektedir. Kürt-Ingiliz çatış- ması, Kemalistleri oldukça hoşnut etmiştir. Ankara Hükümetinin Kürt politikasının pratik uygulama alanı olan Elcezire Komutalığına gönder- diği talimata, "yabancılarla Kürtlerin anlaşmalarına" engel olunmasını ister: “1-Göreceli olarak bütün ülkelerde geniş çapta doğrudan doğruya halk tabakalarını ilgilendiren ve etkili biçimde yerel yönetimler kurulması iç siyasetimizin gereklerindendir. Kürtlerin oturdukları bölgelerde hem iç hem dış siyasetimiz bakımından göre- celi olarak yerel bir yönetim biçimini gerekli görüyoruz. 2-Ulusların kendi kaderlerini kendi- lerinin belirlemeleri bütün dünyada 13 Mumcu, Uğur, (12-13-14-15-35-38-45) Kürt-Islam Ayaklanması (1919-1925), Tekin Yayınevi, Ikinci Baskı, Ankara-1991, s. 39-40-45-46-48-54-55-66 kabul edilmiş bir ilkedir. Biz de bu ilkeyi kabul etmişizdir. Öngörüleceği üzere Kürtlerin bu zamana kadar yerel yönetim birimlerini tamamlamış ve başkalarını ve tartışan yandaşlarını bu amaç adına tarafımızdan kazanılmış olması ve oylarını kullandıkları zaman kendi kaderlerine zaten sahip olduk- larını TBMM yönetimimde yaşamayı istedikleri duyurulmalıdır. Kürdistan' daki bütün sorunun bu amaca dayalı siyasete yönelmesi Elcezire cephesi kumandanlığı sorumluluğundadır. 3-Kürdistan'da Kürtlerin Fransızlar ve özellikle Irak sınırında Ingilizlere karşı husumetini silahlı çatışma ile değişti- rilmeyecek ölçülere vardırmak ve yabancılarla Kürtlerin uyuşmalarına engel olmak, göreceli olarak, yavaş yavaş yerel yönetimler kurarak, bu nedenleri açıklamak ve bu yola içten- likle bize bağlılıklarını sağlamak, Kürt liderlerine mülki ve askeri görevler ver- mek, bize bağlılıklarını güçlendirmek gibi genel ilkeler benimsenmiştir."(14) Bu talimatlardan çıkan sonuçlar şunlardır: 1-Mümkün olan bütün araçlar kul- lanılarak, Kürtlerin Fransız ve Ingilizlerle ilişki kurmaları engellen- meli, Kürtlerin Ingilizlerle olan silahlı çatışmaları teşvik edilmelidir. 2-Kürt liderlerini elde tutmak için, Kürt liderler mülki ve askeri görevlere getirilmelidir. 3-Dönemin koşulları itibariyle gün- demde olan ulusların kaderlerini tayin hakkı gibi evrensel bir ilkeyi görünürde kabul etmekle beraber, 14 Mumcu, Uğur, (12-13-14-15-35-38-45) Kürt-Islam Ayaklanması (1919-1925), Tekin Yayınevi, Ikinci Baskı, Ankara-1991, s. 39-40-45-46-48-54-55-66 13 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 19 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- böyle bir ilkenin Kürtleri bağımsız hareket etmeye götürme ihtimaline karşı, "yerel yönetim" gibi içi boşaltıl- mış bir öneriyi gündemde tutarak, Kürtleri oyalama politikası yürürlüğe koymaktır. 10 Şubat 1922 tarihinde "Kürtlere Özerklik Yasası" adıyla TBMM'sine yasa tasarısı sunulacak ve kabul edile- cektir. Yasa Kürtlerin taleplerini karşı- lamaktan çok uzaktır. Yasa uygulama amaçlı değildir. Yasaya mecliste bulu- nan Kürt milletvekilleri muhalefet etmişlerdir. Kemalistler Lozan'a gidilen bir süreçte konumlarını güçlendirmek, TBMM'sinin Kürtleri de temsil ettiği tezlerini güçlendirmek istemektedirler. Zaten Mustafa Kemal'in 16/17 Ocak 1923'te Izmit'te yaptığı ve devletin yetmiş yıl gizlediği konuşmasında, bu yasanın uygulanma şansı olmadığı anlaşılmaktadır. Mustafa Kemal, konuşmasında şunları söylemektedir: “-Kürt sorunu, bizim, yani Türklerin çıkarı için kesinlikle söz konusu ola- maz. Çünkü, bizim ulusal sınırlarımız içinde Kürt öğeleri öylesine yerleşti- rilmiştir ki pek sınırlı yerlerde yoğun olarak yaşarlar. Bu yoğunluklarını da kaybede ede ve Türklerin içine gire gire öyle bir sınır oluşmuştur ki, Kürtlük adına bir sınır çizmek istersek, Türkiye'yi mahvetmek gerekir. Örne- ğin Erzurum'a giden, Erzincan'a, Sivas'a, Harput'a kadar giden bir sınır çizmek gerekir. Ve hatta Konya çöl- lerindeki Kürtleri de göz önünde tut- mak gerekir. -Bu nedenle başlı başına bir Kürtlük düşünmekten çok Anayasamız gere- ğince zaten bir çeşit özerklik oluşacak- tır. O halde hangi bölgenin halkı Kürt ise onlar kendi kendilerini özerk olarak yöneteceklerdir. Bundan başka Türkiye'nin halkı söz konusu olurken onları da beraber ifade etmek gerekir. Ifade olunmadıkları zaman bundan kendileri sorun çıkarırlar. Şimdi TBMM hem Türklerin ve hem Kürtlerin yetkili temsilcilerinden oluşmuştur. Ve bu iki öge, bütün çıkarını ve bütün yazgılarını birleştirmiştir. Yani onlar bilirler ki, bu ortak bir şeydir. Ayrı bir sınır çizmek doğru olmaz."(15) Konuşmadan da anlaşılacağı üzere bir özerklik söz konusu değildir. "Bir çeşit özerklik" söz konusudur. 1923'te Kürtler öylesine "dağılmışlar ki" çoğunluk oluşturdukları yerler pek söz konusu değildir. Zaten TBMM "Kürtleri de temsil etmektedir." Bu dönemde Kürt örgütlenmeleri dağınık ve toparlayıcı olmaktan uzak- tır. Metropol merkezli Kürdistan Teali Cemiyeti dağınıklığı yaşamakta ve insiyatif sahibi değildir. Çalışmaları Ankara hükümetini rahatsız eden, Cıbranlı Miralay Kürt Halit Bey'in gönderildiği Erzurum, Kürt örgütlen- mesinin yeni merkezi olacaktır. Halit Bey, Kürt aşiretlerini bir araya getirme ve askeri-siyasi bir örgütlenme içeri- sindedir. Bu çalışmaları devam eder- ken Ankara hükümeti ile sürtüşmeleri sürmektedir. 1925 Hareketi ve Azadi hakkında ciddi çalışmaları bulunan akademis- yen Martin Van Bruinessen'in bu dönemle ilgili ulaştığı sonucu aktar- mak istiyorum: 15 Mumcu, Uğur, (12-13-14-15-35-38-45) Kürt-Islam Ayaklanması (1919-1925), Tekin Yayınevi, Ikinci Baskı, Ankara-1991, s. 39-40-45-46-48-54-55-66 20 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- "1923'de tamamı doğuda yaşayan Kürt subaylar, şeyhleri, aşiret reisleri ve şehirlerdeki şeçkin kişiler Azadi adı altında yeni bir örgüt kurdular. Bunların çoğu Kemalist Hareketi destekleyip hayal kırıklığına uğramış kimseler- di."(16) Yine 1925 Hareketi ile ilgili ciddi çalışma ve katkıları olan akademisyen Robert Olson'un değerlendirmesi şöyledir: "Kanaatimce, Kürtler'in desteği olmak- sızın Türk milliyetçilerinin o kadar başarılı olmasının mümkün olmadığını söylemek mübalağa olmaz. Başka bir deyişle, Kürtler, Kemalistler'e askeri olarak ve faal bir biçimde Erzurum'da meydan okumuş olsalardı, milliyetçi Türk hareketinin Rus ve müttefik kuvvetleri ile Ermeniler'e karşı elde etmiş oldukları başarılar, ciddi biçimde gecikirdi."(17) Yine 1924 Beytüşşebap Isyanı ve Şeyh Sait Ayaklamasına Etkileri adlı çalışmasıyla, bu alanda bir boşluğu dolduran, Cemil Gündoğan'ın, Azadi kadrolarıyla ilgili benzer yorumda bulunmaktadır. Bu yorumu aktaralım: "IKINCI KÜMELEŞME, bu süreç- te, Kemalist hareketle birlikte davran- makla beraber, Kürt ulusal haklarının savunuculuğundan da vazgeçmeyen Kürt güçlerinden oluşmaktaydı. Bu kümeleşmeye mensup kadro- ların birinci kümeleşmeyle ilişkileri 16 Bruinessen Martin van, Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Öz-Ge Yayınları, s. 348-349 17 Olson, Robert, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said Isyanı, Özge Yayınları, Birinci Basım, Ankara-1992, s. 51-53-54-65-74-75-77 konusunda belgelere dayalı belirlemel- er yapma olanağı bulamadık. Ancak belli bir bölümünün, başlangıçta birin- ci kümeleşmeye dahil olduğunu söyle- mek, sanırız olayların gelişim mantığı ile çelişmeyecektir. Çünkü bu kümeleşmeye ait kadroların bir kıs- mının KTC'ye üye oldukları ve/veya bizzat faaliyetlerine katıldıkları bilini- yor. Örneğin Ihsan Nuri, Cibranlı Halit veya Yusuf Ziya gibi kümeleşmenin önde gelen isimleri KTC ile ilişki- lidirler."(18) Gerek Bruinessen gerekse Gündoğan'ın yorumlarını beraber ver- memizin nedeni, değerlendirmelerin benzerliğindendir. Sayın Bruinessen, Azadi kadrolarının Kemalist harekete umut bağladıklarını, hayal kırıklığına uğradıktan sonra, böyle bir örgütlenm- eye yöneldikleri söylemektedir. Sayın Gündoğan'ın değerlendirmeleri aynı paraleldedir. Sayın Olson ise Kürtler Erzurum'da Türk milliyetçilerine mey- dan okusalardı, Türk milliyetçileri bu başarıyı kazanamazlardı. Bu iki değer- lendirme farklıdır. 1- Kürtlerin 1919-20'li yıllarda Erzurum'da Kemalist harekete meydan okumadıkları açıktır. Buna dayanarak Kemalist harekete yardım ettikleri söyleniyorsa bu farklı yorumdur. Düşüncemize göre 1920'li yıllarda Kürt hareketinin, Kemalist harekete meydan okuma şansı yoktur. Kürtler dağınıktır ve örgütsüzdür. Dolaysıyla Kürdistan sorunu masada olmasına rağmen, bölge dengelerini belirleyen 18 Gündoğan, Cemil, Beytüşşebap Isyanı ve Şeyh Sait Ayaklanmasına Etkileri, Komal Yayınları, I. Basım, Istanbul-1994, s. 61-62-75-112 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 21 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- güçlerden destek bulma ihtimali çok zayıftır. 2- Azadi kadrolarının, Kemalist harekete umut bağladıkları tezine gelince, buna katılmak mümkün de- ğildir. Bunu söyleyebilmek için, Cıbranlı Halit Bey'in 1919'dan sonra yoğunlaşan çalışmalarını görmemek gerekir. Ankara hükümeti ile sürtüş- melerinden dolayı Erzurum'a çekilen, terfisi durdurulan birinin ve çevresin- de kadroların Kemalist Harekete umut bağladıkları söylenemez. Döne- min tanıklarından iki kişinin yakınlığım nedeniyle, hareket öncesi ve sonrası dönemle ilgili düşüncelerini dinleme olanağım oldu. Birincisi dedem, Ahmet Sever (Ahmet Sever, Cibranlı Halit Bey'in kardeşiydi). Diğeri Halit Bey'in amcazadesi Halil Kılıçoğlu. Her ikisi de hareketten önce en yakınında bulu- nan insanlardan. Halit Bey tutuklanın- ca Bitlis cezaevi ile ilişkiyi sağlayan kişiler. Harekete Varto ve Hınıs cephe- sine komutanlık yapmış, hareket yenil- giye uğrayınca, 1927 yılına kadar ger- illa mücadelesi yürütmüş, 1927 yılında Suriye'ye gidip Fransızlar'a iltica etmiş, 1928 affıyla geri dönmüşlerdir. Ahmet Sever dönüşünden sonra 1930 yılında tutuklanarak Ankara Istiklal Mahkemesinde "Şimali Kürdistan Cemiyeti"ni kurma savıyla yargılan- mış, delil yetersizliğinden serbest bırakılmıştır. Ahmet Sever, Halit Bey'in Erzurum Kongresi`nden sonra Mustafa Kemal'le ilişkilerinin gergin olduğunu söylü- yordu. Özelikle Erzurum Kongresi sırasında, Erzurum'da bulunmamaya özen gösterdiğini, aralarındaki gergin- liğin bu dönemlerde başladığını, 1920- 1924 yılları arasında, Mustafa Kemal'in, Erzurum'a gezilerinde iliş- kilerin gergin ve tartışmalı olduğunu aktarmıştı. Şerif Fırat'a göre "Cibranlı Halit Bey'in, milli hükümete karşı cephe aldığı şüphesi ile" rütbesi durdu- rulmak suretiyle, Erzurum'a satın alma komisyonu başkanlığına atandı- ğını belirtiyor. Robert Olson, bu dönemi şöyle değerlendirmektedir: “1919 yılında Halit Bey gibi adamlar, Dersim bölgesi kasabalarında, hükü- met otoritesini temsil eden konumları işgal etmekte ve bu otoriteyi aşiretleri hükümete karşı isyan için teşkilatlan- maya zorlamak için kullanmaktaydılar. Ancak 1920 yılına gelindiğindedir ki, Halit Bey ve onun gibi düşünenler, şeyhler ve hocalar arasında Kemalistlere karşı propagandaya başlamışlardı. Kürt önderleri, Kürt giysileri giymeye, Kürtçe konuşmaya, aşiretler arasında iyi bilinen Kürt şiir- lerini dolaştırmaya başlamışlar. 1920 yılı boyunca Halit Bey, hayli taraftar ve düşman kazanmış bulunmaktaydı. Halit Bey, Fırat'ın belirttiği üzere, Sevr Muahedesi'nden sonra 1920 yaz ve sonbahar ayları boyunca Kürt Teali Cemiyeti ve Istanbul Kürtleriyle şimdiye kadar düşünüldü- ğünden çok daha fazla temas içinde olduğunu gös- terir. Bu işbirliği Civata Xweseriya Kurd (Kürt Istiklal Cemiyeti) veya 1921'de Erzurum'da halk arasında bilindiği üzere Azadi'nin kurulmasın- dan çok daha önce mevcut görülmek- teydi. Cibranlı Halit Bey, 1920 sonba- harı boyunca daha sonra Şeyh Said Isyanı'na katılacak olan Varto, Bulanık, Malazgirt, Hınıs, Karlıova, Solhan ve Çapakçur bölgesindeki aşiretler ara- sında gezip, teşkilatlandırdı. Şeyhler, 22 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- hocalar, imamlar ve muhtarlarla konuştu. Alevi aşiretler arasında pek başarıya ulaşmadı. Alevi Kürt mil- liyetçiliğinin haklılığına ikna için nutuk atmak kafi gelmediği zaman zor- balığa başvurduğu vakidir. Kemalistler 1920 yazı sonlarına gelindiğinde, Halit Bey'in faaliyetlerinden gittikçe şüphe- lenmeye başla- dılar; 1920 Ağustosunda kendisine yeni vazifeler yükleyerek Erzurum'a tayin edildi. Cibranlı Halit Bey, Erzurum'da münasip bir zaman kollayarak bek- lerken1920 Kasımında Dersim (bugün Tunceli) havalisinde bir Kürt isyanı patlak verdi."(19) Robert Olson'un yer yer Şerif Fırat'a dayanarak aktardıklarıyla, Ahmet Sever'in anlattıkları, Şerif Fırat’ ın anlattığı bir olay dışında çakışıyor. Fırat'ın aktardığı, Cibranlı Halit Bey'in 15 Haziran 1920'de Varto'nun Karaç köyünde düzenlediği ve Varto'daki Kürt Alevi aşiretlerini ikna etmeye yönelik toplantısından olumlu bir sonuç çıkmayınca, Hormek ve Lolan aşiretlerine saldırdığı iddiasıdır. Ahmet Sever ve Halil Kılıçoğlu, bu toplantının ve bundan sonraki olayların tanık- larıdır. Her ikisinin anlattıkları şöyle özetlenebilir: 1- Söz konusu toplantıda Hormek ve Lolan Kürt Alevi aşiretlerini ikna etmek olanaklı olmamıştır. Zira Varto'da Kürt Alevi aşiretleri ikisinden ibaret değildir. Bunların dışında Kürt Alevi aşireti olan Avdelanlar vardır. 19 Olson, Robert, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said Isyanı, Özge Yayınları, Birinci Basım, Ankara-1992, s. 51-53-54-65-74-75-77 Halit Bey'in kendisi bir dönem Avdelanların Kalçığ köyünde, kardeşi Ahmet Sever, Avdelanlar'ın Kovik köyünde ikamet ediyorlardı. Ilişkileri dostane ve son derece sıcaktır. Toplan- tıdan sonra, toplantıdan rahatsız olan güçlerin tahriki ile Hormek ve Lolanlılar'ın bir kısmı, Ahmet Sever'in Kovik'taki evine saldırmışlar ve talan etmişlerdir. Halit Bey, olayların kimler tarafından ve ne amaçla tezgahlandı- ğını bildiğinden kendisine bağlı güçleri Varto merkezine çekmiştir. 2- Yüzyıllardır devam eden aşiret ve mezhep farklılıkların egemen yöne- timlerce tahriki ile derinleşen çelişki- lerin bir veya birkaç toplantıyla çözüle- meyeceğinin farkındadır Halit Bey. Çalışmalar bu dönemde başla-mışsa da Kürtlerin örgütlülük seviyesi dikkate alındığında, harekete geçmek için uygun zamanın gelmediği düşün- cesindedirler. 3-Azadi kadrolarının Kemalist harekete umut bağladıkları ve destek oldukları iddiası destekleyen hiçbir belge ve bilgi yoktur. Azadi kadro- larının KTC'inde şu ya da bu kümeye yakın durduğunu söylemek çok zordur. Bir dönem KTC içinde yer aldıkları doğrudur. Bu işin Istanbul mer-kezli yürümeyeceğinin farkındadırlar. Bu nedenle Erzurum merkezli ve kısa adı Azadi olarak somutlaşan örgütlenme, otonomcu veya bağımsızlıkçı tüm Kürt örgütlenmeleri bir araya getirme çabası içindedirler. Dolayısıyla Binbaşı Kasım'ın mahkemede birbiriyle çeli- şen ifadelerine dayanarak sağlıklı yorum yapmak oldukça zordur. Kaldı ki Binbaşı Kasım'ın ifadesinin bir B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 23 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- yerinde örgütün ismini söylerken ilave olarak söylediği "Istihlas" sözcüğü Osmanlıcada kurtuluş anla- mındadır. Burdan da anlaşılan örgütün ismini söylerken kendi yorumunu katarak bir- birine yakın sözcükleri bir arada kul- landığıdır. Azadi (Kürdistan İstiklal Komitesi) 1921 Azadi hakkında bugüne kadar derl- itoplu bir çalışma yapılmamıştır. Örgüt ile ilgili bilgiler birbirinde kopuktur. Azadi'nin önemini vurgulayan ilk akademisyen Martin Van Bruinessen'dir. Robert Olson, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said Isyanı adlı kitabında, 1925 Hareketindeki rolü ve önemini vurgu- lar. Yine Cemil Gündoğan'ın, 1924 Beytüşşebap Isyanı ve Şeyh Sait Ayaklanmasına Etkileri çalışması ciddi çalışmalardan bir tanesidir. Azadi ile ilgili belirtilmesi gereken, 1924 Beytüşşebap Isyanı ve akabinde- ki 1925 Kürt Hareketinin arkasındaki örgüt olmasıdır. Örgütün Kürt tarihinin bir dönemine damgasını vurduğu kesindir. Ancak resmi tarih, Azadi'yi hep atlamıştır. Dolayısıyla devletin resmi kaynaklarında ve resmi ideolo- jinin perspektifleriyle olaya bakan çevrelerin değerlendirmelerin- de Azadi pek geçmez. Zira Azadi varlığı ve kabulü, talimatlarla inşa edilen resmi ideolojinin yıkımı demektir. Örgütün siyasal hedefleri net olmakla beraber, yapısı ve faaliyet alanlarıyla ilgili bilgiler sınırlıdır. Ilk bakışta kısa adı Azadi olan örgütün isminde bir karışıklık yaşandığıdır. Isim karışıklığının bir sebebi, devletin Kürt örgütleriyle ilgili özensizliği ötesinde Azadi'yi yok saymasıdır. Devletin Kürt örgütleriyle ilgili değer- lendirmelerinde özensiz davrandığı kesindir. Ancak Azadi konusunda devletin tavrını özensizlikle açıklamak, devletin yaptığını basite indirgemektir. 1925 Hareketi ve Azadi söz konusu olunca devletin organize bir çaba içinde olduğu anlaşılmaktadır. Bunun için devletin resmi ve gayri-resmi sözcülerinin değerlendirmelerine bir bakalım. Örneğin devletin ilgisi ve bil- gisi dahilinde yazdırılan, Bruinessen'in "garip kitap" dediği, M. Şerif Fırat'ın, "Doğu Illeri Varto Tarihi" adlı kitabın- da, Azadi ismi geçmezken, bunun yer- ine "Kürdistan Teali Cemiyeti Icra Kuvveti" geçer. M. Şerif Fırat gibi devletle ilişkili birinin Azadi hakkında bilgi sahibi olmaması düşünülemez. Yine General Kenan Esengin, "Kürtçülük Sorunu" adlı kitabında şun- ları söylemektedir: "Kürt Teali Cemiyetinin yürütme gücü olan Halit ve Yusuf Ziya esas mak- satlarını gizliyerek din maskesi altında fikirlerini Şeyh Said aracılığı ile Kurmanc ve Zazaların şeyh ve hocaları- na bu yoldan aşılamışlardır."(20) Her ikisinin değerlendirmeleri aynıdır. Binbaşı Kasım'ın Şark Istiklal Mahkemesideki ifadelerinde isimle ilgili çelişkili açıklamalarda bulunu- yor. Ifadesinin bir yerinde, "Kürdistan Istiklal ve Istihlas Cemiyeti" diye geçerken, bir başka yerinde "Kürdistan Istiklal Cemiyeti" ismini kullanıyor. Ifadesinin bir başka yerinde ise, "Bu teşkilat Bitlis'te herhalde vardır. Çünkü 24 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Ziya orada idi. Erzurum'da Kürt teşki- latı olmasa bile bir muhalif teşkilat vardı." Ancak ifadelerinin bir yerinde örgütün ismini doğru kullanıyor. Örgütün merkezinin Erzurum olduğunu herkes tarafından bilini- yorken, devletle ilişkisi olan ve örgüt kadrolarının birçoğunu yakından tanıyan birinin, birbirini tutmayan varsayımlarla konuşması kafa karıştır- maya yönelik bir çaba gibi gözüküyor. Öte yandan örgütte yer almış veya örgüte yakın insanların değer- lendirmelerinde çok fazla bir karışık- lığa rastlanmaz. Örneğin, örgütün en aktif üyelerinden biri olan Ismail Hakkı Şaweys'in, örgütü anlattığı makalesinin adı, "Kürdistan Istiklal Komitesi"dir. Yine Garo Sasuni tarafı- dan aktarılan "Troşnak"ın 1925 Aralık sayısında yayımlanan ve Ismail Hakkı'ya atfedilen (bunun Ismail Hakkı Şaweys olduğu tahmin edil- mektedir) raporda, örgüt ismi "Kürdistan Bağımsızlık Komitesi" olarak geçer. Istiklal ve bağımsızlık sözcüklerinin aynı anlama geldiği dikkate alınırsa, buna bir çelişki olarak bakılamaz. Ancak Şaweys, anlattık- larından birbirine bağlı iki örgüt ihti- malini de düşündürmektedir. Şaweys'in Kürdistan Istiklal Komitesi isimli makalesinde örgütün, bütün Kürt örgütlerini bir araya getirdiğini, ayrıca Yusuf Ziya Bey tarafından Ankara'da kurulan "Istiklala Kurdistan" isimli örgütle birleştiklerini anlatır. Burda anlatılanlar doğru ise ortada birden fazla örgüt olduğu ihtimali çıkıyor. Bu, "Kürdistan Istiklal Komitesi"nin cephe tipi bir çatı örgütü olduğu ihtimalini güçlendirmektedir. Bundandır ki bird- en fazla örgüt isminin söylenmesi çelişki gibi görünmez. Örgütün Diyarbakır şubesini oluş- turanlardan Kadri Cemilpaşa ve Ekrem Cemil Bey, örgütü sadece "Azadi" diye aktarırlar. Azadi örgütün sadece kısa adıdır. Örgütün Diyarbakır'daki önemli kadrolarından Dr. Fuat, mahkeme ifadesinde örgütten, "Kürt Istiklal Komiteleri", Koçgiri ve Dersim hareketlerinin liderlerinden Dr. Vet. M. Nuri Dersimi "Kürt Istiklal Komitesi" ismini kullanmaktadır. Bunun bir çelişkiden öteye, Kürt ve Kürdistan sözcüklerinin çoğu zaman birbiri yer- ine kullanılma ihtimalinden kaynaklan- abilir. Hasan Hişyar Serdî, örgüt için Berevaniya Mafê Kurd (Kürt Haklarının Korunması) ismini kul- lanacaktır. Örgütle ilgili çelişki gibi görünen, örgütün kuruluş tarihiyle ilgilidir. Bunu bazı araştırmacıların örgütün faaliyet- lerini yoğunlaştırdığı 1923 yılını kuru- luş tarihi olarak kabul etmesinden kay- naklanmaktadır. Bun- ların başında Martin Van Bruinessen gelir. Bruinessen, Azadi'nin kuruluşunu şöyle aktarmaktadır: "Türkiye'de ise 1923'te Azadi örgütü kuruldu. Daha önceki örgütlemelere göre epey farklı bir örgüt kurulmuştu. Bu örgütün kadrosunu kentsoylular değil (birkaç kişisel etki dışında), deneyimli askerler oluşturuyordu. Merkez Istanbul'da ya da Ankara'da değil, 8. Kolordunun bulunduğu Erzurum'daydı. Merkez yöneticileri: Halit Bey, II. Abdulhamit'tin Hamidiye orduları için kurduğu okula devam etmişti. Milis kuvvetleri içinde büyük B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 25 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- bir saygınlığa sahipti ve düzenli orduda albay rütbesindeydi. Gördüğü şehirli eğitimden olacak, diğerlerine göre daha ulusalcıydı. Yusuf Ziya Bey, Bitlis mil- letvekiliydi; bu nedenle şüphe çekme- den gezip temaslar kurabiliyordu."(21) Bruinessen, Azadi'nin kuruluşunu 1923 olarak veriyorsa da, mevcut veril- er değerlendirildiğinde, örgütün kuru- luş tarihinin 1921 olduğu ortaya çık- maktadır; ancak örgütün çalışmalarını yoğunlaştırması 1923 sonrasına raslar. Ismail Hakkı Şaweys, "Komîteya Îstîk- lala Kurdistanê" isimli makalesinde, örgütün kuruluş tarihini 1921 olarak verir. Şaweys, örgütün kuruluşunu şöyle aktarır: "Aynı zamanda Muş ve Hınıs böl- gesinde yerleşik olan Cıbran aşire- tinin lideri alay komutanı Cıbranlı Miralay Halit Bey 1921 yılında Erzurum'da "Kürdistan Istiklal Komitesi" adında ilegal bir örgüt kur- muştu."(22) Ancak aynı Ismail Hakkı olduğu tahmin edilen, kendisi tarafından yazılan, Garo Sasuni'nin aktardığı, "Troşnak"'ın 1925 Aralık sayısında yayımlanan raporunda, örgütün kuru- luş tarihini 1920'nin sonbaharı olarak verir. Söz konusu rapordan bir bölümü aktaralım: "Türklerin devamlı hücumlarına maruz kalmış olan ve onların yok etme 21 Bruinessen Martin van, Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Öz-Ge Yayınları, s. 348-349 22 Şaweys, Ismail Hakkı, "Komîteya Îstîklala Kurdistanê" isimli makale yazarın "Jiyan û Berhemekanî Îsmaîl Heqî Şaweys" adlı kitabından alınmıştır. Aktaran: Bir Dergisi 2. sayı, 2005, s. 35-36 siyaseti altında inlemekte olan Kürt ulusu önderlerinin etrafında toplandı. Cibran aşiret reisi Albay Halit Bey'e Kürt halkının haklarını isteme ve elde etme görevi güvenle ve oybirliği ile verildi. Halit Bey ilk kez 1920 Ekiminde gizli olarak merkezi Erzurum'da bulunan bir "Kürdistan Bağımsızlık Komitesi" kurdu. Komite Türklerin boyunduruğundan kurtul- mayı ve bağımsızlığa kavuşmayı amaç edinmişti."(23) Her ne kadar yazının birisinde 1920, diğerinde ise 1921 geçiyorsa da örgütün 1920'li yılların sonu, 1921 başında kurul- duğu en güçlü olasılıktır. Robert Olson da 1921 tarihine dikkat çeker: "Ancak isyan, milliyetçi Kürt cemiyetleri, aşiret reisleri ve şeyhler arasında işbirliğinin mümkün olduğunu göstermiştir. Dahası Kürt milliyetçiliği ve hatta muhtariyet için verilen mücadele vilayetlere kaymıştır ve buradan devam edecek- ti. Yabancı bir şehirde veya Istanbul'da kurulmuş olmayan ilk milliyetçi Kürt cemiyeti, faaliyetler- ine 1921 yıllında Erzurum'da başladı."(24) Garo Sasuni, tarih olarak 1920'li yılların Kasım ayını işaret etmektedir. Sasuni, Azadi'nin kuruluşunu şöyle anlatmaktadır: "Kürtler artık yeni Türk devleti karşı- sında yapayalnız kalmış olduklarını gördüklerinde, Islam olmalarının ve daha önce Türklere yapmış oldukları 23 Sasuni, Garo, Kürt Ulusal Hareketleri ve Ermeni- Kürt Ilişkileri, Orfeus Yayınevi, Stockholm-1986, s. 169-170-171 24 Olson, Robert, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said Isyanı, Özge Yayınları, Birinci Basım, Ankara-1992, s. 51-53-54-65-74-75-77 26 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- yardımların artık hiç dikkate alın- madığını ve bilakis tam aksine "Türk" tehlikesinin yalnız kendilerine yönelmiş olduğunu anlayarak, 1920 yılının Kasım ayında Cibranlı aşiret reisi Albay Halid, Bitlis Mebusu Ali Rıza (doğrusu Yusuf Ziya) ve Kemal Fevzi Beyler ile Şeyh Said Nakşibendi'nin yönetiminde bir iç örgüt kurmaya yöneldiler. Bu örgüt Kürt ulusu içerisinde yavaş yavaş kök salarak, birkaç yıllık bir çalışmadan sonra mükemmel bir ağ halinde bütün Kürdistan'ı sardı."(25) Dr. Nuri Dersimi ise 1922 yılını vermektedir. Dersimi şunları söyle- mektedir: "Kürt haklarını korumak amacıyla 1922 yılında Cibranlı Miralay Halit Bey'in başkanlığında ve Bitlis Mebusu Yusuf Ziya ile birçok Kürt subayların iştiraki ile Erzurum'da "Kürt Istiklal Cemiyeti" adlı bir parti kurulmuştu. Bu parti ile işbirliği yapan Kürt subay ve aydınlarının maksadı, bütün Kürdistan'ı kavrayan bir teşekkül yaratmaktı."(26) Değişik tarihler söylenmekle bera- ber, örgütün 1921'de kurulduğu anla- şılmaktadır. Bu şu açıdan önemlidir. Örgüt kadrolarının 1920'li yıllardan itibaren örgütlenme faaliyetleri içine girmeleri, Azadi kadrolarının en azın- dan bir kısmının Kemalist harekete u- mutlu baktıkları tezini çürütmektedir. 25 Sasuni, Garo, Kürt Ulusal Hareketleri ve Ermeni-Kürt Ilişkileri, Orfeus Yayınevi, Stockholm-1986, s. 169-170-171 26 Dersimi Dr. Vet. M. Nuri, Kürdistan Tarihinde Dersim, Dilan Yayınları, Dördüncü Baskı, Ocak 1992, s. 119-120-129-173 Azadi'nin Yapısı Ve Hedefleri Azadi'nin, dönemin bütün legal ve illegal Kürt örgütlerini bir araya getirme çabasında olduğu anlaşılmaktadır. Bu amaç büyük oranda gerçekleşmiştir. Örgüt, illegal bir çekirdek ve buna bağlı cephe tipi bir örgütlenmedir. Askeri ve siyasi bir örgütlenmedir. Çekirdek örgüt, hücre sistemi ile çalışmakta ve şifre ile haberleşmektedir. Ismail Hakkı Şaweys, örgüt yapısı ve hedeflerini şöyle anlatır: "Örgüt kısa bir sürede Türkiye Kürdistanı'nın en büyük altı vilayetin- de örgütlenerek çalışmaya başladı. Kürdistan Teali Cemiyeti, Teşkilatı Ictimai, Hêvî (Umut) gibi Kürdistan'ın legal ve illegal diğer tüm örgütleri ve ayrıca Kürdistanlı tüm demokrat ve sosyalist şahsiyetler bu örgütte birleştil- er… "Böylece Türkiye Kürdistan'ında 1921- 1922 yıllarında gerek açıktan ve gerekse de gizli oalarak faaliyet yürüten bütün siyasi parti ve örgütler "Kürdistan Istiklal Komitesi"nin bayrağı altında birleşerek bir bütünlük oluşturdular… "Yine bu konferansların (Erzurum ve Sivas kongreleri ç.n) sonucunda alınan kararlara göre bu iki halk askeri örgüt- lenme, yani ordu ve dış siyaset hariç, bağımsız olmalıdır. Kürt halkı bir ulus olarak dilsel kültürel açıdan, dinsel ve Kürtlük inançlarına göre Kürdistan'ı idare edecek. Ekonomileri de ayrı ola- cak. Kürt ve Türk halkları iki ayrı ulus olarak tıpkı Avusturya-Macaristan Konfederasyonu gibi birlikte yaşayıp birbirlerini sayıp sevecekler."(27) 27 Şaweys, Ismail Hakkı, "Komîteya Îstîklala Kurdistanê" isimli makale yazarın "Jiyan û Berhemekanî Îsmaîl Heqî Şaweys" adlı kitabından alın- mıştır. Aktaran: Bir Dergisi 2. sayı, 2005, s. 35-36 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 27 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- İsmail Hakkı Şaweys, Azadi'nin legal ve ilegal bütün Kürt örgütlerini bir araya getidiğini söylüyor. Ve bu örgütleri sıralıyor. KTC, Teşkilati Içtimai, Umut (Hêvî)'den demokrat ve sosyalistlere kadar herkesin yer aldığı söylemektedir. Bruinessen, Azadi'nin "daha önceki örgütlenmelere göre epey farklı bir örgüt…" belirlemesi yapmak- tadır. Robert Olson, Azadi'nin farklı sosyal grup ve katmanlarının bir araya gelip beraber hareket edebileceklerinin örneği olduğu vurgusunu yapmaktadır. Başında Prof. Hasretyan bulunduğu bir grup Sovyet kürdolo- ğun hazırladığı derlemede şu değerlendirmeler yapıl- maktadır: "Sonraları Şeyh Said Isyanı adını alan hareketin başlangıç tarihi 1920 yıl- larının başlarına gidiyor. 1923 Mayıs ayında tüm Kürt yeraltı gruplarının harekete geçmesi ile Azadi Kürdistan, Kürdistan Özgürlük Komitesi'nin başkanlığında tek bir örgütte birleşme imkanı yaratıldı. Örgüt konsprateryal karakter taşıyordu ve her birisi beş kişiden olan gizli grup- lardan oluşuyordu. Komitenin Başkanı Albay Cıbranlı Halit Bey'dir. Cıbranlı Halit Bey, göreceli olarak kısa bir zamanda Mutki aşiretinin reisi ve 1919'da Erzurum'da Heyet-i Temsiliye üyesi Hacı Musa'nın, Hasananlı aşiret reisi Hasananlı Halit Bey'in ve diğer Kürt aşiret reislerinin işbirliğini sağla- mayı başardı. Komite ordu içinde de örgütlendi ve subayların bir bölümü-nü kendi yanına çekti. Bunlar arasında Irak kökenli olanlar vardı ve bunlar da Bağdat ve Halep ile bağ kurulmasını kolaylaştırdı. Isyan şeyhler tarafından değil, esas olarak, başında Türk ordusunda Albay Cıbranlı Halit Bey, gazeteci Kemal Fevzi, Doktor Fuat gibi tanınmış aydın- ların bulunduğu "Kürdistan Azadi Komitesi" tarafından hazırlandı."(28) Yine Kadri Cemil Paşa, örgütün yapısı ve amaçlarını şöyle anlatmak- tadır: "Kürdistan'ı istiklaline kavuşturacak yeterli derecede bir savaş örgütünün gereğine inanan milletsever Kürt aydın- ları bunun icrasına çalışıyorlardı. Kürt subaylarda Bitlisli Ihsan Nuri, Süleymaniyeli Mülazım Ismail Hakkı Şaweys, Harbutlu Hurşit örgütün önemli üyeleriydiler. Diyarbekir'de ben, Cemil Paşazade Kasım Bey, Doktor Fuat, dava vekili Mehmet Efendi, Bavê Tûjo meşhur Hacı Ahti, Ekrem Cemil ve bazı diğer arkadaşların iştirakıyla örgütün bir şube- si açıldı."(29) Yine örgütün önemli kadrolarından Kemal Fevzi, mahkeme sorgusunda; “Evet, ben, Kürtlük için ve bir Kürt hükümeti kurulması için çok çalıştım. Bu yüzden daha önce de ölüm cezasına çarp- tırılmıştım. Bu uğurda benim gibi çalışanların bir kısmı bağımsızlık, bir kısmı özerklik istiyordu. Bunların fikir- lerini birleştirmek ve bu gaye uğruna bunları birleştirmek mümkün olmadı.” Bütün bunları aktarmamızın sebebi örgüt yapısı hakkında bilgi sahibi olunmasını sağlamaktır. Toparlarsak Azadi farklı düşüncelerin, farklı sosyal grupların bir araya geldiği, Seyidxan Kurij'in deyimiyle "ulusal bir platform 28 Küçük, Yalçın, Kürtler Üzerine Tezler, Dönem Yayınevi, Birinci Baskı, Istanbul-1990, s.101-102 29 Cemil Paşa, Kadri, Doza Kurdistan, Öz-Ge Yayınları, Ikinci Baskı, 1991, s. 85 28 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- niteliğidedir". Başında Cıbranlı Halit Bey'in bulunduğu, Hasenanlı Halit Bey (Hesenan aşiret reisi), Hacı Musa Bey (Mutki aşiret reisi), Yusuf Ziya Bey (Bitlis Milletvekili), Doktor Fuat, Gazeteci Kemal Fevzi, Hacı Ahti, Cemilpaşalardan Ekrem ve Kadri Beyler, Kürdistan Teali Başkanı Seyit Abdulkadir, Ağrı Hareketinin lideri Ihsan Nuri Paşa, Binbaşı Ismail Hakkı Şaweys, Tayip Ali ve sosyalist düşün- celeriyle tanınan Fehmi Bilal gibi birçok Kürt ulusalcısını ve aydınını bir araya getirebilmiştir. Şaweys, Troşnak'ta yayımlanan raporunda ise örgütün amacını şöyle anlatır: "Komitenin ulusal çalışmalarının bütün amacı, Kürtlere kendi kültürlerini unutturmamak, onlara Türkün "kan ve demir" siyasetini anlatmak ve her ne pahasına olursa olsun Türk boyun- duruğundan kurtularak bağımsız bir Kürdistan kurulmasının zorunlu oldu- ğunu göstermekti."(30) Faik Bulut, tarafından derlenen Devletin Gözüyle Türkiye'de Kürt Isyanları adlı kitapta şöyle söylenmektedir: "Kürt Bağımsızlık Komitesi: Birinci Dünya Harbinden sonra mütareke sıralarında birçok aydın doğulu Türk, sırf mukavemet örgütleri- ni kuvvetlendirmek için Kürt Teali Cemiyetine girmişti. Bu vatanperver- lerin bir kısmı, Türklüğün parçalanmaz bir bütün olduğuna inananlar, Milli mücadelenin başlaması ile birlikte hemen o davaya katılmışlar, kendilerini Kürt sayanlar ise, el altından fesat karıştırmaya devam etmekle bera- 30 Sasuni, Garo, Kürt Ulusal Hareketleri ve Ermeni- Kürt Ilişkileri, Orfeus Yayınevi, Stockholm-1986, s. 169-170-171 ber zamanı gelince, ortaya çıkmak emeliyle muvakkaten gizlenmişlerdi. Kürt Teali Cemiyeti, Damat Ferit Kabinesinin, "Büyük Ermenistan Projesi"ne şiddetle muhalefet ederken Itilaf ve Hürriyet Partisiyle özerk bir Kürdistan kurulması konusunda söz- leşme yapmaktan geri durmuyordu. Bu cemiyet cumhuriyetin ilanından az önce kapatılmıştı. Fakat buna karşılık 1923'te (cumhuriyetin ilan senesinde) Seyit Abdulkadir, Hesenanlı Halit, Hacı Musa, eski milletvekillerinden Yusuf Ziya ve ailelerinden müteşekkil olmak üzere gizli bir komite teşkil edil- di. Bu komitenin de gayesi, Kürdistan'ın bağımsızlığını sağlamaktı. Komiteye Yusuf Ziya aracılığı ile Hınıs'ta oturan Şeyh Sait ve ailesi alın- mıştı."(31) Harekete devletin gözüyle bakan Prof. Dr. Ergun Aybars, Yakın Tarihimizde Anadolu Ayaklanmaları adlı kitabının 29. sayfasıda "Gizli bir komite kurularak, Kürt devletinin kurulması çalışmaları sürdürüldü." demektedir. Her ne kadar resmi söylemde, "irti- cai hareket" olarak lanse edilmişse de resmi kaynaklarda Azadi'nin ba-ğımsız bir Kürt devletini hedefle- diğinin altı çizilmektedir. Örgüt bu hedefe yönelik örgütlenme ve hazırlıklarını sürdürürken süreç Lozan'a doğru iler- lemektedir. Bu süreçte ibre Kemalistlerin Ingilizlerle anlaştıklarını göstermektedir. Lozan'da "Türkleri ve Kürtleri", temsil ettiklerini söyleyenler, Kürtlere hiçbir hakkın verilmeme- sini başarmışlardır. Bunun karşılığı 31 Bulut, Faik, Devletin Gözüyle Türkiye'de Kürt Isyanları, Yön Yayıncılık, Birinci Baskı, 1991, s. 12-13 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 29 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- şüphesiz Kerkük-Musul'un Ingiliz ege- menliğine bırakılmasıdır. Lozan öncesi bu anlaşma belirtilerinin ortaya çıkması Kürtlerde ciddi tepkiler yaratmıştır. Tepki Kürtlerin parçalanmasına yöne- liktir. Lozan Heyetinin meclise bilgi vermesi amaçlı 6 Mart 1923 ta-rihli gizli oturumda, Bitlis milletvekili ve Azadi önde gelen kadrolarından Yusuf Ziya Bey, şunları söylemektedir: "Arkadaşlar temenni ederdim ki Türkiye'nin bir cüz'i denilsin. Çünkü Türklerle Kürtlerin meskün Türkiye'nin parçasıdır. Nıfsından (yarısından) fazlası Kürttür. Musul'un Kürdün tari- hinde bir kiymeti, bir ehemmiyeti vardır… Ihtimal ki başka bir yer olsaydı bu kadar telaş etmez- dim. Musul'u Kürdün tarihinde bir sandalyesi vardır. Arkadaşlar; bir insanı ikiye bölmek ve yahut herhangi bir parçasını ayırmak mümkün değil ise Musul'u Türkiye'den ayırmak öylece mümkün değildir arkadaşlar."(32) Yusuf Ziya Bey'in bu şiddetli tep- kisinin altında Kürtlerin bölünmesine duyulan öfke vardır. Zira Kürtlerin bölünmesinin kendileri açısından hangi anlama geldiğinin farkındalar. Zaten daha önce Fransızlarla anlaşıl- mış ve Suriye sınırı çizilmiştir. Irak sınırının çizilmesi ile Kürt coğrafyası tam ortadan ikiye bölünmektedir. Bu tepki yalnız Yusuf Ziya Bey'in tepkisi değildir. Birçok Kürt milletvekili aynı tepkiyi göstermiştir. Ingilizlerle ant- laşılması Lozan sürecinin tamamlan- ması demektir. 24 Temmuz 1923'te Lozan Antlaşması imzalanmıştır. Lozan Antlaşmasında Kürtler yoktur. 32 Gündoğan, Cemil, 1924 Beytüşşebap Isyanı ve Şeyh Sait Azınlıklara tanınan haklar, sadece dini azınlıklar için yorumlanmış ve sadece onlara uygulanmıştır. Lozan sonrası süreçte Kemalistler manevralarını bir tarafa bırakarak gerçek niyetlerini uygulamaya başlamışlardır. Kendileri- nin de kullandıkları Kürt ve Kürdistan kavramlarını yasaklayarak red ve inkar politikasına başlamışlardır. Dini reformlar adı altında tek ulus yarat- manın projesi uygulamaya konmuştur. Gelinen yeni aşama Kürtlerde yeni bir hareketlenme yaratmıştır. Robert Olson'un, Ingiliz kaynaklarından alı- nan ve Kürt subaylarından alınan bil- gilere dayanarak verdiği Kürt istek ve şikayetleri şunlardır: "1-Azınlıklara ilişkin yeni bir kanun hali hazırda Hıristiyanlar için uygulan- mıştır; Türk hükümetinin niyeti, Doğu vilayetlerindeki bütün Kürt nüfusu Batı Anadolu'ya nakletmek, yerine göçmen- leri ve Türk ırkından olanları yer- leştirmek, böylece Akdeniz ve Anadolu, Kafkasya ve Hazar ötesinden Türkistan'a uzanan geniş Turan böl- gesindeki kesintiyi ortadan kaldırmak- tır. 2-Türk Hükümet'ince halifeliğin kaldırılması; bu, Türkler ve Kürtler arasındaki çok az bağlardan birini ortadan kaldırmıştır. 3-Mahkemelerde ve okullarda dilin Türkçe ile sınırlandırılması ve okullarda Kürtçe öğretilmesinin yasaklanması. Bu tedbirlerin Kürtler arasında eğitimi fiiliyatta tamamen sona erdir- miş olduğu ifade edilmektedir. Türkler, Kürt ırkının halen tek eğitim kaynağı olan tekke ve medreselerini de kapatmıştır. 4-"Kürdistan", kelimesi bütün eğitim kitaplarından çıkarılmıştır. Bütün ülkedeki Kürtçe coğrafi isimler kade- meli olarak Türkçe isimlerle değişti- 30 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- rilmektedir. 5-Türkiye Kürdistan'ındaki bütün üst düzey yöneticiler, yani vekiller ve mutasarıflar, uygulamada tamamen Türkler'dendir ve kaymakamların ya- rısı Türk ve yarısı Kürttür. Küçük memurların çoğu Kürt olmasına rağ- men, Türkler, kimi istihdam ettikleri konusunda aşırı dikkatlidir ve bütün şüpheli Kürt milliyetçileri dışlanmak- tadır. 6-Vergilerin yılda birden çok toplan- masına rağmen, ödenen vergilerden yarar sağlanmamaktadır. Rüşvet olma - dan mahkemelerde adalet sağlanma- maktadır. 7-Hükümetin Kürdistan vilayetlerinde- ki Türkiye Büyük Millet Meclisi mebus seçimlerine müdahale etmesi. Sonuçta bütün mebuslar halkın serbest oyuyla değil, Türk Hükümeti'nin emirleri doğrultusunda "seçilmişlerdir". 8-Hükümetin siyasi karar ve uygula- malarına karşı bir direniş kudreti ma- nasına da gelebilecek olan (Kürt) ırksal birliğini engellemek maksadıyla sürek- li olarak bir Kürt aşiretini bir diğerine karşı kışkırtmaya çalışan bir Türk poli- tikası. 9-Hayvanların götürülmesi ve el konu- lan şeylerin karşılığının verilme- mesi, Kürt köylerinin askerlerce yağmalan- ması. 10-Orduda Kürt askerlerin ve zabitlerin rütbelerinin düşük tutulması ve onları zor ve hoş olmayan görevlere seçme alışkanlığı. 11-Türk Hükümeti'nin, Alman ser- mayesi yardımıyla Kürtler'in maden zenginliklerini sömürme girişim- leri."(33) 33 Olson, Robert, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said Isyanı, Özge Yayınları, Birinci Basım, Ankara-1992, s. 51-53-54-65-74-75-77 Kürtlerin istek ve şikayetleri, Ankara Hükümeti'nin, Lozan sonrası süreçte uygulamaya soktuğu politikayı gözler önüne sermektedir. Sürtüşme- lerle devam eden ilişkiler kopmuştur. En azından Kemalistlerden umutlu olan kesimin umutları tükenmiştir. Azadi örgütü hareketlenme için şart- ların olgunlaşmaya başladığı kararın- dadır. Bunun için de 1924 yılı içinde kongresini toplamıştır. Kongrenin 1924 yılının Ağustos ayında olma ihti- mali yüksektir. Bu kongrede yurtsever din adamlarının harekete katılımının sağlanması kararı alınmıştır. 1924 ilk- baharı ile Yusuf Ziya milletvekili olma avantajını kullanarak bölgeyi dolaş- makta, din adamlarını ve aşiret reisleri- ni ikna etmekle uğraşmaktadır. Cıbranlı Halit Bey, Erzurum'a çağır- dığı insanlarla görüşmektedir. Bu dönemde önemli iki konuğu olacaktır. Birincisi, Şeyh Sait, diğeri Said-i Nursi olacaktır. Şeyh Sait'in ziyaret tarihi 1924'ün ilkbaharıdır. Daha önce Yusuf Ziya Bey, kendisini Hınıs'ın Kolhisar köyünde ziyaret etmiştir. O sıralar harekete katılma konusunda ikna olmadığı; Şeyh Sait'in Erzurum ziyaretinden sonra ikna olduğu anlaşıl- maktadır. Diğer önemli ziyaret Said-i Nursi'nin ziyaretidir. Bu ziyaretin tanıklarından birisi Halit Bey'in amcazadesi Halil Kılıçoğlu'dur. Halil Kılıçoğlu, Said-i Nursi'nin, Halit Bey'in evinde bir hafta kaldığını, bu süre içinde bütün çabalara rağmen ikna olmadığını söylüyordu. Bu ziyaret, Said-i Nursi'nin Kürt hareketiyle ilişk- isinin kesip, köşesine çekildiği ziyaret oluyordu. Martin Van Bruinessen, B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 31 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- 1924 yılında yapılan temaslara dikkat çekiyor ve şunları söylüyor: "Örgütün ilk hazırlıkları bazı subaylar- ca yürütüldü. Kürdistan'ın her tarafın- da, nüfuzlu kimselerle bağlantı kurul- du.1923'te Meclis için yeni bir seçim gündemde olduğundan, Yusuf Ziya, seçim bahanesiyle rahatlıkla bağlan- tılar kuruyordu. Örgütün ilk kongresi1924'te yapıldı. Kongrede bulunan Nakşibendi şeyhi Şêx Seîd, Xalid Beg'in hısmıydı ve Diyarbakır'ın kuzeydoğusundaki Zaza Kürtler arasında epey bir etkinliği vardı. Bundan dolayı (Hamidiye) mi- lisleri komutanlarını bağımsız bir Kürdistan için ikna etti. Kongreden iki önemli karar çıktı: 1- Kürdistan'da genel bir ayaklanma başlatılacak ve bunu bağımsızlık ilanı izleyecekti. Ayaklanma bütün ayrın- tılarıyla planlanacak ve bu iş uzun zaman alacağından, katılanlar, kendi- lerinden beklenen görevlerle ilgili olarak tam bilgilendirilecekti. 2- Harekete gerekli dış destek, Ingiliz, Fransız ve Ruslar'dan sağlanmaya çalışılacaktı."(34) Genç eski milletvekili Hamdi Bey, yapılan temasları ve Said-i Nursi -Halit Bey görüşmesini Içişleri Bakanlığına gönderdiği 24 Eylül 1924 tarihli şifreli yazı ile bildiyordu: "Molla Saidi Kürdi diye bilinen kişi Istanbul'dan bulunan Kürt Cemiyeti' nce kararlaştırıldığı üzere Kürdistan adıyla özerk bir devlet kurmak için Erzurum'a gelerek Varto Aşiret Reisi Miralay Kürt Halit Bey'le, sonra da Oğnut bucağın- 34 Bruinessen Martin van, Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Öz-Ge Yayınları, s. 348-349 dan geçerken Aşiret Reisi Binbaşı Baba ile görüşerek…"(35) Alınan kararlar gereğince harekete destek sağlamak amacıyla Bolveşikler, Ingilizler ve Fransızlarla ilişkiler kurulmuştu. Bolveşiklerin yanıtı olum- suzdur. Bu konuda başka iddialar söz konusudur. Ancak bunları ispatlayacak durumda değiliz. Söylenen şudur: Azadi kadroları, Bolşevikleri ikna etmek için, örgütün yapısı ve gücü hakkında kendilerine bilgi ve-rildiğini ve bu bilgilerin bir kanalla Ankara Hükümetine ulaştırıldığı söylenmekte- dir. Elimizde söylenenleri doğrulaya- cak belge de yoktur. Ingiliz ve Fransızlarla yapılan temaslardan olum- lu bir sonuç alınmamıştır. Azadi'nin, bir dizi küçük ayaklan- mayla, genel bir ayaklanmaya gitmeyi planladığı anlaşılmaktadır. Bunun için anlaşılabilir sebepleri vardır. Zira 1924 Hakkari bölgesinde devam eden "Nasturi Ayaklanması"na karşı Kürt aşiretlerin kullanılmasını engellemek istiyordu. Ikinci sebep de ayaklanmayı sınır bölgesinden başlatıp, Ingilizlerle ilişki içine girme çabasıydı. Nasturi Ayaklanması, Ankara Hükümeti için önemli bir fırsat yaratmıştı. Hem Nasturiler üzerinden Musul konu- sunda baskı yaratmak, Nasturi Ayaklanması bahanesiyle bölgeye askeri yığınak yapmak, hem de Nasturilere karşı Kürtleri kullanmak. Bu dönemi değerlendiren, Cemil Gündoğan, şunları söylemektedir: "Dolaysıyle Nasturilere saldırmak, 35 Mumcu, Uğur, (12-13-14-15-35-38-45) Kürt-Islam Ayaklanması (1919-1925), Tekin Yayınevi, Ikinci Baskı, Ankara-1991, s. 39-40-45-46-48-54-55-66 32 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- üç yönlü kazanç sağlayabilirdi; Birincisi, Musul meselesi resmi bir çözüme bağlanmadan Nasturileri sınır- ların dışına atmak. Böylece Ingilizlerin kendilerine karşı kullan- abilecekleri bir gücü saf dışı bırakmak. Ikincisi, Nasturilerle Kürtler arasında- ki anlaşmazlık ve çatışmalardan isti- fade ederek, Kürtleri T.C.'nin yanına çekmek. Üçünçüsü de, Nasturileri bahane ederek Kürdistan'a asker yığmak. Böylece Kürtler arasında Lozan gün- lerinden başlayıp giderek derinleşen ayrışma ve kopuşların fiili bir eyleme dönüşmesini mümkün mertebe engellemek, Kürtleri kontrol altına almak için gerekli askeri tedbirleri ha- yata geçirmek."(36) Bütün bu sebepler, Azadi'nin Beytüşşebap Ayaklanmasına karar verdiği anlaşılıyor. Her ne kadar örgütün Diyarbekir şubesi temsilcileri; Beytüşşebap Ayaklanmasının, Yusuf Ziya Bey'in kardeşi Teymen Rıza'ya gönderdiği telgrafın yanlış anlaşıl- masından çıktığını söylüyorlarsa da, şifre sistemini iyi kullanan örgütün, böyle bir yanlışa düştüğü düşüncesinde değiliz. Diyarbekir şubesinin başında bulunan Cemilpaşaların genel ayaklan- mada pasif kalmaları düşünüldüğünde, bunun sebepleri ayrıca araştırılmalıdır. 1923 yılı olağanüstü hareketli geçmektedir. Kürtler arasında yoğun bir kaynaşma başlamıştır. Azadi örgütünün faaliyetleri yoğunlaştıkça çeşitli kanallardan Ankara hükümetine ihbar bilgileri akmaktadır. Genç eski 36 Gündoğan, Cemil, 1924 Beytüşşebap Isyanı ve Şeyh Sait Ayaklanmasına Etkileri, Komal Yayınları, I. Basım, Istanbul-1994, s. 61-62-75-112 milletvekili Hamdi Bey'in, Varto'da Hormek ağalarının ve Binbaşı Kasım'ın kendi ifadeleriyle değişik ta- rihlerde Mustafa Kemal'e ve hükümete bilgi aktardıkları anlaşılmaktadır. Bu nedenle örgüt kadroları arasında genel bir ayaklanmanın vaktinden önce provake edilerek patlak vermesinden, çoğu subay olan örgüt kadrolarının imhasına kadar bir dizi endişe devam etmektedir. Bunun altını çizen Robert Olson, bu durumu şöyle aktarmaktadır: "Azadi, tüm Kürdistan'da küçük ayak- lanmalar çıkarmak istiyordu. Böylece Türk ordusundaki subayların yüzde ellisinin Kürt olduğu iddiasını da kanıt- lanarak, yabancı güçler amaç- ların ola- bilirliğini görebileceklerdi. Hepsinden ziyade, eğer Ingiliz desteği sağlanırsa, isyan üç nedenden ötürü Şırnak böl- gesinden başlanmalıydı: En güvenilir aşiretler buradaydı; bölge en kolay savunulabilecek bir yerdi ve Şırnak, Irak'taki Ingiliz kuvvetlerine yakın bir yerdi. Azadi mensubu Kürt subayların korkuları da vardı ve bunların en başta geleni Türk'lerin Musul'a yönelik olduklarını söyleyecekleri, fakat fiilen Kürt hareketini bastırmak için kul- lanılacak güçlü bir kuvveti harekete geçirme ihtimali idi. Bu korku son- radan gerçeğe dönüştü. Subayların ikinci temel korkusu, Türkler'in faaliyete katılan Kürt subayları hapsedebileceği, öldürebileceği ve isyanın vakit kemale ermeden başlama ihtimali idi. Kısa bir süre sonra gerçek- leşecek bu korku, Azadi'yi, Ingilizler'den derhal destek görmek için bastırmaya zorladı. Kürt subayların Türkler'in Azadi'de aktif olarak bilinen Kürt subayları hapsedip öldürecekleri korkusunun B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 33 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- dayanağı vardı. Türk istihbaratının, Ihsan Nuri ve 4 Eylül Beytüşşebap Isyanı'nın diğer firarilerine yönelik tutumları, Azadi'nin faaliyetlerine ilişkin esaslı Türk müdahalesinin bir örneğidir."(37) 3-4 Eylül gecesi Beytüşşebap'tan birçoğu subay 500 asker ayaklandılar. Ayaklanmaya bölgedeki aşiretler katılımı sağlanamadı. Ayaklamanın önde gelen liderleri, Ingilizlerin kont- rolündeki Irak'a kaçmak zorunda kaldılar. Kürtler'deki hareketliliğin farkında olan Kemalistler, 1 Ağustos'ta Diyarbakır'da Türk-Kürt kongresi düzenleyecek, Mustafa Kemal 1924 Sonbaharında Erzurum'da Kürt aşiret- leriyle bir toplantı yapacaktı. Erzurum'daki toplantının bilgi kaynağı Cıbranlı Halit Bey'in kardeşi Ahmet Sever'dir. Toplantıya Hasenan aşireti temsilen Hasenanlı Halit Bey, Zırkan aşiretini temsilen Kolağası Kerem Bey, Sipkan aşiretini temsilen Abdulmecit Bey, Haydaran aşiretini temsilen Kör Hüseyin Paşa, Mutki aşiretini temsilen Hacı Musa Bey ve Cıbran aşiretini tem- silen Binbaşı Kasım katılmışlardır. Toplantıya katılanlar, toplantıdan önce Cıbranlı Halit Bey'in başkanlığında top- landılar. Toplantıda ortak bir tutum belirlediler. Belirledikleri ortak talepleri Mustafa Kemal'e iletmeye karar verdil- er. Toplantı Mustafa Kemal'in başkan- lığında yapıldı. Toplantıda Binbaşı Kasım farklı bir tutum takınmıştır. Heyetin geriye kalan üyeleri 37 Olson, Robert, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said Isyanı, Özge Yayınları, Birinci Basım, Ankara-1992, s. 51-53-54-65-74-75-77 alınan kararları Mustafa Kemal'e iletir- ler. Binbaşı Kasım'ın farklı tutum takınması heyet üyeleri arasında öfke yaratmıştır. Toplantı çıkışında bu tepki- lerini dile getirirler. Bunun üzerine Binbaşı Kasım, geri döner ve Mustafa Kemal ile yalnız görüşür. Bu görüş- menin içeriği bilinmemektedir. Ahmet Sever'in anlattıklarıyla, Binbaşı Kasım'ın 13 Ocak 1945 yılında Söke kaymakamına anlattığı ve Uğur Mumcu tarafından ortaya çıkarılıp aktarılan ifadesi birbirini tutmaktadır. Binbaşı Kasım, "Kürdistan Istiklal Komitesi"ni nasıl ihbar ettiğini Söke kaymakamı Kazım Atakul'a şöyle anlatıyordu: “1924 yılında Atatürk Erzurum'a geldi. Halkın saygılarını sunmak için Muşlular ile birlikte Erzurum'a gitmiş- tim. Kabulden sonra Atatürk'ten özel görüşme istedim. Kabul edildim. 9. Kolordu Komutanı Ali Sait Paşa (Aybaytugan) hazırdı.”(38) Ikisinin anlattığı görüşme aynı görüşme mi bilemiyoruz. Aynı görüş- me olma ihtimali çok yüksektir. Iki anlatım arasındaki fark, Ahmet Sever görüşmenin Kürt aşiret temsilcileriyle Atatürk arasında, Binbaşı Kasım ise Muş heyeti ile Atatürk'ü ziyarete git- tiğini söylüyor. Binbaşı Kasım Kürt aşiret temsilcileriyle, Kürtlerin istek- lerini iletmek üzere görüşmeye gittik- lerini gizlemiş olması ihtimalidir. Görüşmeden dönen heyet Cıbranlı Halit Bey'e giderek durumu değer- lendirirler. Binbaşı Kasım'ın tutumu- 38 Mumcu, Uğur, (12-13-14-15-35-38-45) Kürt-Islam Ayaklanması (1919-1925), Tekin Yayınevi, Ikinci Baskı, Ankara-1991, s. 39-40-45-46-48-54-55-66 34 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- nu Halit Bey'e iletirler. Cıbranlıların neden Binbaşı Kasım tarafından temsil edildiği sorusuna Ahmet Sever, aşiretin büyüğü Ismail Ağa'dır. Ismail Ağa, Binbaşı Kasım'ın gitmesini istedi. Ismail Ağa, Halit Bey'in amcasıydı ve yaşlıydı. Halit Bey amcasını kırmak istemedi, diye yanıtlıyordu. Bu görüşmelerden sonra devletin operasyonları başlayacaktı. Yusuf Ziya Bey, bazı kaynaklara göre 10 Ekim 1924 günü, bazı kaynaklara göre de 10 ile 16 Ekim arasında bir gün tutukla- narak Bitlis cezaevine gönderildi. Bu tutuklamalardan önce Erzurum aha- lisinden olan Bitlis Valisi Zihni Bey, Bitlis Valiliğinden alınarak yerine Kazım Dirik Paşa getirildi. Ardından Cıbranlı Halit Bey, 20 Aralık 1924 günü tutuklanarak Bitlis cezaevine gönderilecekti. Tutuklandığında amca- zadesi Halil Kılıçoğlu yanındadır. Halil Kılıçoğlu, Halit Bey'in tutuklandıktan sonra bir hafta süreyle Erzurum'da bil- inmeyen bir yerde tutulduğunu, daha sonra Bitlis'e sevk edildiğini anlatıyor- du. Mustafa Kemal, Erzurum dönü- şünden sonra son bir hamle daha yapar. Muş milletvekili Ilyas Sami'yi Halit Bey'e görüşmeye gönderir. Görüşmenin içeriğini Ahmet Sever yıl- lar sonra öğrenir. Ahmet Sever, hareketin bastırılmasından sonra, Suriye'de Fransız yönetimince kendi- lerine iltica hakkı tanındığını, 1928 yılında af ilan edildiğinde geri döndük- lerini, 1930 yılında "Şimali Kürdistan Cemiyeti" kurmak iddiasıyla tutukla- narak Ankara'ya getirilip yargılandık- larını, delil yetersizliğinden bırakıldık- larını söylüyordu. Ankara'da bırakıldıktan sonra, en son Halit Bey'le Ilyas Sami'nin görüştüğünü bildiğini, içeriğini öğrenmek için Ilyas Sami'yle görüşmeye gittiğini söyler: "Beni Keçiören'deki evine davet etti" der. Mustafa Kemal'in görüşme için Ilyas Sami'yi seçmesi tesadüf değildir. Ilyas Sami, Kürdistan Teali Cemiyeti üye- siydi. Ilyas Sami aynı zamanda din adamıydı. Dolaysıyla Halit Bey'in yakından tanıdığı bir insandı. Ilyas Sami, devletin size yaptıkları az bile dedikten sonra görüşmelerini anlatır: "Gazi Hazretleri bir gün beni çağıra- rak, sen Halit Bey'i iyi tanırsın. Eski dostluğunuz vardır. Düşünce ve tek- liflerimizi kendisine ilet. Kendi şahsı için isteyeceği her türlü teklifine hazır olduğunu (Genel Kurmay Başkanlığı hariç, Halit Bey'in terfisi 1920'den beri durdurulmuştu), bu işten vazgeçme- mesi halinde kendisi için çok kötü ola- cağını kendisine iletmemi istedi. Bunun üzerine Erzurum'a gittim. Fuadiye Oteli’ne yerleştim. Kendisine bir pusu- la yazarak, kendisiyle görüş- mek için geldiğimi, otelde kendisini beklediğimi belirtip bir görevli ile pusulayı Halit Bey'e gönderdim. Bir süre sonra görevli verdiğim pusula ile geri döndü. Pusulanın arkasına, görüşmeye gerek yok deyip, altına Halit yazıp geri gön- dermişti. Bu duruma çok sinirlenmiş- tim. Ben ta Ankara'dan onunla görüşm- eye geliyorum, o benimle görüşme gereği duymuyor. Bir an sinirlenip geri dönmeyi düşündüm. Sonra Gazi Hazretlerinin bana verdiği görevi yer- ine getirmek için evine gitmeye karar verdim. Evine gittiğimde divanında oturuyordu. Içeri girdim. Beni görmez- likten geldi. Ben Hoca Ilyas, beni tanı- madın mı? dedim. Sen Hoca Ilyas B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 35 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- değilsin dedi. Hoca Ilyas, Kürt'tü ve dinine bağlıydı, dedi. Bu hoş olmayan karşılamadan sonra geliş sebebimi ve Gazi Hazretlerinin tekliflerini aktardım. Tepkisi çok sert oldu. Eğer benim boynum için bir ip hazır- ladıysanız, Halıt'tin boynu buna hazırdır dedi ve kestirip attı. Bunun üzerine Ankara'ya döndüm ve durumu Gazi Hazretlerine ilettim." Ahmet Sever, İlyas Sami'nin görüş- menin içeriğini böyle anlattığını aktarıyor. Burda anlatılanlar doğru ise Mustafa Kemal'in, Elcezire Komutanı Nihat Paşa'ya gönderdiği talimatlarda yer alan Kürt liderlerini idari ve askeri görevlere getirme karşılığında kendimize bağlama siyasetinin bir devamı görülüyor. Ancak bu taktik Halit Bey'e karşı tutmamıştır. Bütün bu tehditlere rağmen Halit Bey'in Erzurum'u neden terk etmediği sorusuna Ahmet Sever, Halit Bey'in Erzurum'dan ayrılması için kendisine defalarca yapılan önerileri ret ettiğini, gerekçesinin de Erzurum'dan ayrıl- masının, hareketin fiilen başlaması demek olduğunu, devletinde böyle bir fırsat beklediğini, kışa girilirken başlayacak bir hareketin başarı şan- sının olmadığını düşüncesini taşıyordu. Halit Bey, bu düşüncesini tutuklan- masından sonra da sürdürecekti. Bugün de en çok sorulan sorulardan birisi budur. Azadi örgütü liderinin kendi etrafındaki çember daralırken neden resmi görevini bırakıp ayrılmadığıdır. Çevresindeki insanların anlatımların anlaşıldığı kadarıyla Halit Bey, plan- lanan hareketin başlaması için yeterli örgütlülüğe ulaşmadığı düşüncesindedir. Bununla beraber örgütle bağlantılı bazı aşiret reislerinin bile ikircikli davrandıklarını görmekte- dir. Özellikle Hacı Musa Bey'in tutu- mundan son derece rahatsızdır. Bu durumu hem Halil Kılıçoğlu'nun anlatımlarında hem de Kasım Demiralp'ın yazılı olarak aktardığı bil- gilerden anlaşılmaktadır. Hareketin Başlaması ve Sonrası Yusuf Ziya Bey, peşinden Cıbranlı Halit Bey'in tutuklanması, Şeyh Sait, Hesenanlı Halit Bey ve Hacı Musa Bey'in, Bitlis Harp Divanına ifadeye çağrılmaları panik havası yaratmıştı. Halit Bey'in tutuklanmasından sonra, Cıbranlıların, Bitlis'i basıp Halit Bey'i kurtarma teşebbüsleri olmuştur. Hem Ahmet Sever'in anlattıklarından hem de Kargapazarlı Cıbran beylerinden Reşit Bey'in*, oğlu Kasım Demiralp'ın babasının kendisine anlattıklarından, Cıbranlılar Halit Bey'i kurtarmak için, Muş-Bitlis arasında yerleşmiş olan Hoyti aşireti ile temasa geçtiklerini, ancak olumlu bir yanıt alamadıklarını söylemişlerdi. Cezaevinde bulunan Halit Bey'le ilişkiyi, Halit Bey'in özel hizmetlerini yapan Hamit (Hemîdê Mamaşî) adlı kişiyle sağlıyorlardı. Bu kişi dışında kimseyle görüşmesine izin verilmiyordu. Hamit, Halit Bey'in söylediklerini kardeşleri Ahmet ve Selim Beylere iletiyordu. Bilgiler bu kanalla Şeyh Sait'e ve gerekli yerlere iletiliyordu. Ahmet Sever'e iletilen bil- gilere göre Halit Bey'in düşüncele- rinde bir değişiklik yoktur. Tutukla- maların örgütün daha önce yaptığı takvimde bir değişikliğe gerek olmadı- 36 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- ğını, paniğe kapılmak için bir sebep bulunmadığını, çalışmaların devam etmesini, kafaların kendisinin Bitlis'ten kurtarılması üzerine yoğunlaşmaması gerektiğini, kendi tabiri ile "dışarıda" işlerin iyi gitmesi halinde kendileriyle ilgili kaygıların yersiz olduğunu belirt- miştir. Halit Bey, özellikle kış ayların- da ve hazırlıklar tamamlanmadan başlayacak bir hare- ketin başarı şansı olmadığını söylüyordu. Bundan dolayıdır ki bazı kesimlerce ileri sürülen, ortaya çıkan yeni gelişmeler- den dolayı, örgütün bu arada bir kongre toplayıp, yeni yöneticiler ve yeni bir tarih belirlediği yo-lundaki açıkla- maları destekleyecek bilgi ve belge yoktur. Bu tür açıklamalar yazarların kendi yorumlarından kaynaklanmak- tadır. Bunun üzerine Şeyh Sait, Şuşar üzerinden Karlıova'ya gelmiş, ilk toplantısını Kırıkhan'da yapmıştır. Ikinci toplantısı Karlıova'da Cıbranlarla yapmıştır. Üçüncü toplantısını Melekan'da Şeyh Abdullah ile olacaktır. Bu bölgedeki son toplantı Çan'da yapılacaktır. Hesen Hişyar Serdî, Çan toplantısının 1 Şubat 1925 yılında yapıldığını ve Azadi'nin ikinci kongresi olduğunu söylemektedir.* Bütün ve- riler değerlendirildiğinde bunun bir kongre değil kapsamlı bir toplantı olduğu anlaşılmaktadır. Daha sonra Genç üzerinden Piran bölgesine geçe- cektir. Şeyh Sait'in, Hınıs'tan ayrıl- masının iki sebebi vardır. Tutuklanma ihtimaline karşı daha güvenli bir böl- geye gitmek ve çalışmaları hızlandır * Serdî, Hesen Hişyar, Görüş ve Anılarım, Med yayınları, Istanbul, 1994, s.193 mak. Hazırlıklar hızlandırılacak ve uygun mevsimsel koşullarda hareket kuzeyden başlatılacaktır. Azadi kadro- larında iki hususta tedirginlik vardır. Subay olan kadrolarının tutuklanması, hareketin vaktinden önce başlamasıdır. Korkulan olmuş, hareket 13 Şubat 1925 günü Piran'da başlamıştır. Bu tarih örgütün planladığı tarih değildir. Bir provakasyon sonucunda hareket başlamıştır. Bu olayın olma- sında Şeyh Abdurrahim'in tez canlılığının rolü büyüktür. Hareket hızla çok geniş bir alana yayılmış, bir çok il ve ilçe ele geçirilmiştir. Piran'da başlayan hareketin engellenmesi için Azadi örgütü'nün Diyarbekir şubesi çaba sarf etmişse de başarılı olamamıştır. Hareketin kışın en olumsuz koşuların başlaması, hazırlıkların tamamlan- mamış olması ve hükümet kuvvetlerinin askeri üstünlüğü, askeri hareketi yönetecek subay kadrolarının tutuklu bulunması, hareketin başarsız- lıkla sonuçlanmasına sebep olmuştur. Şeyh Sait, Diyarbakır'ın ele geçir- ilmemesi üzerine kuzeye yönelmiş, Şerafettin Dağlarını aşıp, Murat Nehrini geçerek Iran'a gitmeyi plan- lamış, önünün askerlerce kesilmesi üzerine Muş-Varto arasında Murat Nehri üzerinde bulunan Abdurrahman Paşa köprüsüne geri geldikleri de, Binbaşı Kasım'ın ihbarıyla 15 Nisan 1925 günü yakalanmışlardır. Şeyh Sait ve arkadaşlarının abluka altına alındık- ları 14 Nisan1925 günü, Cıbranlı Kürt Miralay Halit Bey, Bitlis Milletvekili Yusuf Ziya Bey, kardeşi Teymen Ali Rıza, Damadı Faik Bey ve Mele Abdurrahman, Bitlis'te idam edildiler. Şeyh Sait ve arkadaşları Diyarbakır'a B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 37 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- getirilmiş Şark Istiklal Mahkemesi'nde yargılamadan sonra 48 arkadaşı ile beraber 28 Haziran 1925 günü idam cezasına çarptırılmışlar ve 46 kişi aynı gece infaz edilmişlerdir. Doktor Fuat, 17 Nisan 1925, Seyit Abdulkadir ve oğlu, Seyit Mehmet, Palulu Abdullah Sadi, Bitlisli Kemal Fevzi, Hacı Ahti, Mehmet Tevfik, Hoca Askeri 27 Mayıs 1925 günü idam edilmişlerdir. Geriye kalanlar iki guruba ayrılmış, Hasenanlı Halit Bey, Kolağası Kerem Bey, Şeyh Ali Rıza Bey'in bulunduğu grup Iran'a, Halit Bey'in kardeşi Ahmet ve Selim Beyler iki yüz kişilik bir kuvvetle iki yıl dağlarda geçirmiş, 1927 yılında Suriye'ye giderek Fransızlardan iltica talebinde bulunur- lar. Iran'a geçenler, Iran askerleriyle aralarında çatışma çıkmış, bu çatışma- da Kolağası Kerem Bey ve Hasenanlı Halit Bey'in oğlu Şemsettin ölmüş- lerdir. Şeyh Ali Rıza Bey, Suriye'ye geçmiş, Hasenanlı Halit Bey, bir süre Kürt lideri Sımko'nun yanına gitmiş, 1926 yılında döndüğünde yakalanmış, 31 Temmuz 1926 günü Diyarbakır'da idam edilmiştir. Hareketin Niteliği ve Sonuçları Resmi tarih 1925 Kürt Ulusal Hareketini "Ingiliz destekli, irticai hareket" olarak nitelemiştir. Her ne kadar resmi tarih böyle lanse ederse de, bu dönemin devlet yetkilileri bunun bir milli hareket olduğunu itiraf edecekler- dir. Dönemin Başbakanı Ismet Inönü, 1987 yılında yayınlanan anılarında 1925 hareketi için şunları söyleyecektir: "Şeyh Sait Isyanı'nın sebeplerini değerlendirirken dikkatli olmak kanaa- tindeyim. Herhalde bunu bir milli hareket olarak kabul etmek lazımdır."(39) Bugün bunun gibi birçok itirafa rastlamak mümkün. Arada geçen sek- sen yıllık süreçte Kominist Enternasyonal'in etkisiyle "aydın ve sol" geçinen çevrelerin, olaya bakışlarının, ağırlıkla devletin genel bakış perspektifini aşmadığını da belirtmek gerekir. Bu durumu dile getirenlerin başında araştırmacı Mehmet Bayrak gelir. Mehmet Bayrak, 1925 Kürt Ulusal Hareketini değerlendirirken, "Neden Şeyh Sait Isyanı değil?" diye sorar ve devam eder: "Sahiden hiç düşündünüz mü? Neden resmi görüş, bir Koçgiri Hareketi'ne Alişan Bey Hareketi veya Alişêr Hareketi; bir Dersim Hareketi'ne Seyit Rıza Hareketi demez de 1925 Kürt Ulusal Direnme Hareketi'ne "Şeyh Sait Isyanı"der? Kimi kavramları ve terimleri, çoğu kez irdelemeden, sorgulamadan ege- men düşüncenin dayattığı ve bizlere kanıksattığı şekliyle söyleriz. Farkına varmadan egemen değer yargıların söylemini kullanırız. Bunun tipik örneklerinden biri de kuşkusuz Cumhuriyet döneminin en büyük Kürt Ulusal Hareketlerinden biri olan 1925 Kürt Ulusal Direnme Hareketi'dir."(40) 1925 Kürt Ulusal Hareketi, tarihte eşine az rastlanır bir örnekle adı ve niteliği bakanlar kurulu kararı ile belir- lenmiştir. Hareket devam ederken, 40 Bayrak, Mehmet, Kürt Sorunu ve Demokratik Çözüm, Özge Yayınları, 1999, s. 334 38 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Genel Kurmay Başkanlığı, Bakanlar Kurulu'na 30 Nisan 1925'te bir yazı yazarak, isyanın iç ve dış basında bir milli hareket olarak yansıtılmasının ulusal çıkarlara uygun olmadığını, bu nedenle hareketin bir Kürt milli hareketi olarak değil, bir irtica ve iğfal hareketi olarak yansıtılması doğrul- tusunda önlem alınmasını istiyor. Genel Kurmay Başkanlığının teklifi üzerine toplanan Bakanlar Kurulu, 3 Mayıs 1925'teki toplantısında, teklif doğrultusunda karar alır, kararın uygu- lanması ve gerekli önlemlerin alınması konusunda Dışişleri Bakanlığını görevlendirir. Sayın Bayrak, bu konuya değiniyor ve şöyle değerlendiriyor: “Kısaca anlayacağımız, bir hareke- tin niteliği de bilim yöntemiyle değil, asker emirleriyle belirleniyor. Tarihler buna göre yazılıyor, eserler buna göre kotarılıyor, politikacılar buna göre biçimleniyor. Acı değil mi? Işte bun- dan dolayı diyoruz ki Cumhuriyet dönemi başta olmak üzere Anadolu halklarının tarihi yeniden yazıl- malıdır.”(41) Sayın Bayrak'ın, belirttiği gibi 1925 Kürt Ulusal Hareketi, bilimsel tarih yazıcılığı esas alınarak değil, verilen talimatlar esas alınarak yazılmış ve lanse edilmiştir. Şeyh Sait ve arkadaş- larının iddianamesini hazırlayan Savcı Ahmet Süreyya Özgeevren, olayın oluş nedenini şöyle anlatır: "Türk ülkesinin şark vilayetlerinin belirli bir kısmında bütün dünyanın 41 Beysanoğlu, Şevket, Diyarbakır Tarihi, Cilt: 3, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2001, s. 961-975-998 muhtelif şekillerde öğrendiği bir isyan hadisesi vardır. Isyan hiç şüphe yok ki senelerce içerde ve isyan sahası dışın- dan vaki olmuş telkinler ve tasavvur- larla eşkıya hareketinin fiilen gözük- mesiyle meydana çıkmıştır. Isyan hadisesi, iddianamede anlatıldığı üzere, gûya peygamber dininin yük- seltilmesi perdesi altında meydana getirilmiştir. Halbuki asıl gaye Türk vatanının muayyen bir kısmını ana yurttan ayırmak, vatanın birlik ve beraberliğini bozup dağıtmaktan ibaretti."(42) Savcı Özgeevren, asıl gayenin bağımsız bir devlet kurmak olduğunu söylerken, resmi ağızlar dünyaya bunun bir irtica hareketi olduğunu söylüyorlardı. Uğur Mumcu, Kürt-Islam Ayaklanması adlı kitabında, Şark Istiklal Mahkemesi'nde Şeyh Sait ve arkadaşlarının yapılan sorgularının, Bitlis Harp Divanı'nın tutanaklarına göre yapıldığını söylemektedir. Bitlis Harp Divanı'nın tutanakları seksen yıldır kamuoyunun bilgisinden saklan- maktadır. Şeyh Sait, sorgusunda bu işin aceleye geldiğini kabul ediyor, savcının sorusu üzerine: "Ben bu işin ne önündeyim, ne arkasındayım. Herkes gibi içindeyim Savcı Bey!" diyordu. Mahkeme üyesi Ali Saip'in sorusu üzerine: "-Yusuf Ziya'yı tanırım; bana gelmişti. Ramazanda idi. Bitlisli Haydar Efendi, Yusuf Ziya Bey'in Muşlu Reşit Bey'i ziyarete geldiğini bana söyledi. Kendisinden ders okumuştum. 42 Beysanoğlu, Şevket, Diyarbakır Tarihi, Cilt: 3, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2001, s. 961-975-998 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 39 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Tanıdım. Yusuf Ziya'nın Bitlis millet- vekili olduğunu orada öğrendim. Bir saat kaldılar, çay içtiler ve kalktılar, git- tiler. Bir müddet sonra bahar eyyamı idi, Hınıs'a gelmişti, benim köyüme misafir geldi, orada açtı, dedi ki Kürdistan Hükümeti teşkil etmek üzereyiz, bu muhaldir dedim, fikrim bunu kabul edemiyordu. Sonra Erzurum'a gitti." Halit Bey'le görüştünüz mü? Sorusuna, Şeyh Sait'in cevabı "hayır"dır. Bunun üzerine Binbaşı Kasım, devreye girer, görüşmeyi şöyle anlatır: "Geçen sene Kemal Paşa geldik- lerinde heyet-i istikbaliye meyanında git- tim. Halit Bey'de kaldım. Bana dediki, Şeyh Said geldi, 'bu güz çıkacağım bana intiba edenlere (uyanlara) Kur'an-ı temhir ettireceğim' dedi." Binbaşı Kasım, mahkeme sorgusunda devamla şunları söylemektedir: "Bu kıyam için bunlar avamil oldu. Fakat asıl sebep Kürdistan istiklali idi. Kürdistan Cemiyeti, nihayet Kürdistan Istiklal ve Istihlas Cemiyet-i inkılap etti. O yemin o kadar müthiştir ki mün- tesibinin kafasını kesseler söylemezler. Ben bu cemiyete dahil olmadım. Kürtler iki zümredir: 1)Siyasiyun, 2) Diniyun. Mesela Halit Bey filan siyasiyun idi. Onlar komiteler yaparlardı. Şeyh Said Efendi de diniyundandı. Siyasiyun cihetinin amil ve müessiri Halit Bey, Kerem gibi adamlardı. Buranın efkar-ı umumiyesine ve Şeyh Said'e bu cesareti veren bu gazetelerdi. Yoksa bu kadar çabuk olmazdı. Bağdat'taki komiteleri Ingilizler'le, Halep'teki komiteleri Fransızlar'la görüşüyordu, işleri bitiremedilerdi. Şeyh Said Efendi çok acele etti. Bu teşkilat sırf dini olsa Şeyh Said Efendi Darahini'yi işgal ettiği zaman hırsızlık eden maiyetinin ellerini kesmesi gerekirdi. Dini zümre şek- linde bir cemiyet değildir. Erzurum'dan Halit Bey'in 336'da Erzurum'a gittiği sırada Mithat Bey, Hoca Raif Efendi ile bir muhalefet grupları vardı. Halit Bey her tarafın Kürtleriyle temas ettiği için efkarı ummumiyeyi % 80 nisbetinde Kürtlüğe çevirdiler. Mustafa Kemal Paşa'ya arz etmiştim ve tedabir ittihazı lüzumunu bildirmiştim, tedabir gecik- ti ve Şeyh Said Efendi de perşembeyi çarşambadan evvel getirdi, işte bu."(42) Bütün bu ifadelerden çıkarılan sonuç, hareketin bağımsız bir Kürdistan kurmaya yönelik olduğu- dur. Burda Binbaşı Kasım'ın altını çi- zerek söylediği, hareketin vaktinden önce başladığıdır. Zaten mahkeme kararının gerekçesinde de amacın bağımsız bir devlet olduğuna vurgu yapılıyor. Istiklal Mahkemesi Başkanı Mazhar Müfit (Kansu), kararı şu sözlerle noktalıyor: "Kiminiz hasis şahsi menfaat- lerinize bir zümreyi alet, kiminiz ecnebi kışkırtmasını ve siyasi hırslarını rehber ederek, hepiniz bir noktaya yani müstakil Kürdistan teşkiline doğru yürüdünüz."(43) Müstakil bir Kürdistan peşinden koştukları için yüzlerce kişiyi darağa- cına gönderenler, dünyaya bunların birer "irticacı" olarak lanse edeceklerdi. 43 Beysanoğlu, Şevket, Diyarbakır Tarihi, Cilt: 3, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2001, s. 961-975-998 40 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Yapılanlar bununla sınırlı kalmayacak- tı. Hareketin liderleri hakkında karala- ma kampanyaları da başlatacaklardı. Talimatla M. Şerif Fırat'a yazdırılan bir kitapla, Cıbranlı Kürt Miralay Halit Bey'in, "Hamidiyeci" ve aşiret çatış- malarının odağındaki isim olarak lanse edilecekti. M. Şerif Fırat, bu dönemi şöyle akatarıyor: "Yine 1318-1902 yılının Temmuz ayın- da, Istanbul aşiret mektebinden mezun olan, maktul Cibranlı Mahmut Bey'in oğlu Halit Bey, babasının yerine ikinci Cibran aşiret kaymakamı olarak aşire- tinin başına geçmiş, bu adam, üçüncü Cibran alay kaymakamı olan diğer Halit Bey'le görüşerek Zeynel'in takibi için Bingöl dağlarına askeri kuvvetler tahrik ettikten sonra, bütün aşiretiyle Varto ve Hormek köylerine ve Selim'e saldırmışlardır."(44) Şerif Fırat'ı referans alan Uğur Mumcu, Kürt-Islam Ayaklanması adlı kitabında aynı değerlendirmeleri yapıyor: "Halit Bey, komutasındaki Cibran alayı, sırtını padişah 2. Abdulhamid'e dayamıştı. Dayandığı için de bölgede tam bir egemenlik kurmuştu. Hormek köyleri Halit Bey komutasındaki alayı tarafından sık sık basılıyor ve Hormek- liler öldürülüyordu. Bu düşmanlık bir kan davası biçimine bürünerek 2. Meşrutiyet'ten sonra da sürmüştü."(45) Kaynakların sınırlı ve tek yanlı oluşu bu dönemle ilgili Robert Olson gibi 44 Fırat M. Şerif, Doğu Illeri ve Varto Tarihi, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Beşinci Baskı, Ankara- 1983, s.135-156-157-160 45 Mumcu, Uğur, (12-13-14-15-35-38-45) Kürt-Islam Ayaklanması (1919-1925), Tekin Yayınevi, Ikinci Baskı, Ankara-1991, s. 39-40-45-46-48-54-55-66 saygın bilim adamlarının da yanılgıya düşmesine sebep olmuştur. Robert Olson, aynı dönemle ilgili şunları söyle- mektedir: "Bu şahıs (Halit Bey kastediliyor), 1892'de Ikinci Hamidiye Alayı kuman- dasını üstlenen ve 1906'da Ibrahim Talu'nun oğlu Hormekli Zeynel Talu'ya karşı taaruza geçen Halit Bey'in kendi- sidir."(46) Bu dönemin koşulları dikkate alındığında Kürtler'de aşiret yapılan- masının güçlü olduğunu ayrıca belirt- meye gerek yoktur. Uluslaşma öncesi geri bir toplumsal yapının ürünü olan aşiretlerin doğal olarak kendi egemen- lik alanlarını korumak gibi bir eğilimi taşımaları ve bunun sonucunda diğer aşiretlerle çatışmaların olduğu bilin- mektedir. Bu açıdan bakıldığında komşu olan ve aralarında mezhep fark- lılıkları bulunan Cıbran ve Hormek aşiretleri arasında zaman zaman çeşitli tahriklerin etkisiyle çatışmalar olduğu doğrudur. Ancak iddia edildiği gibi Halit Bey, bu çatışmaların içinde değildir. 1892'de Hamidiye Alayı komutan- lığı üstlendiği iddia edilen Halit Bey, on yaşındadır, okumak üzere Aşiret Mektebi'ne o yıl gönderilmiştir. Beş yıl süreli olan okulu 1897 yılında, akabinde Yıldız Harp Okulunu 1902 yılında bitiren 15 yaver yüzbaşıdan biridir. Osmanlı Ordusuna kurmay yüzbaşı rütbesiyle Filistin Cephesine atanmıştır. Ardından Iran cephesinde görev yapmıştır. Birinci Dünya Savaşı 46 Olson, Robert, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said Isyanı, Özge Yayınları, Birinci Basım, Ankara-1992, s. 51-53-54-65-74-75-77 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 41 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- ile başlayan Rus işgali üzerine, ismi değiştirilen ve yeniden toparlanan Cıbran Hafif Suvari Alayları Komu- tanlığına getirilmiştir. Istanbul'da öğ- renci iken Kürt yurtsever çevrele- riyle ilişkileri olmuş, Kürt ulusal bilincine sahiptir. Kendi bölgesine geldi- ğinde ulusal bilinçle hareket etmiş, aşiret çatışmalarının önüne geçmek istemiştir. Osmanlı subayı olması ve yaratacağı bağımlılık ilişkileri ayrı bir tartışma konusudur. Bir dönemin, "Hamidyeci" diye tanımlanması hem dayanaksızdır hem de haksızlıktır. 1925 Kürt Ulusal Hareketi, kap- samı, niteliği ve hedefleriyle, 1919- 1938 Kürt hareketleri içerisinde en büyüğü olmuştur. Bu hareket için söylenen "Ingiliz destekli" tezi havada kalacak, bu politikanın mimarlarından Ismet Inönü bir konuşmasında "Ne yazık ki Şeyh Sait hareketinde Ingiliz parmağı rastlanmamıştır" diyecektir. *** EK-1 Azadi'nin Bolşeviklere Önerdiği Protokol Metni Erzurum Komitesinin Kararı ve Koşulları 1-Kürdistan; Erzurum, Van, Musul, Bitlis, Diyarbakır, Harput, Suriye'nin batı bölgesi ve Kermanşah, Sine, Sakız, Mahabad, Urmiye, ve Selmas yörelerinden oluşur. 2-Bu vilayetlerde bağımsız bir Kürdistan kurulacaktır. 3-Kürt devleti siyasi, idari, ekonomik, ve askeri ilişkilerinde bağımsız, ancak Rusya'nın himayesini kabul- leneceklerdir. (O dönemde Sovyetler Birliği yönetimi vardı.) 4-Rusya'nın himayesi; petrol, maden ve Kürdistan dağlarındaki zenginlik- lerin işletilmesi, demiryollarının yapımı, askeri ve teknik eleman- larının yetiştirilmesi konularında olmalıdır. 5-Kürt devleti ve önderleri, komünist ilkelere ve Rusya'nın ilerlemesine karşı olmayacaklardır. 6-Üçüncü bölümde belirttiğimiz gibi Kürt devleti Rusya'nın himayesini kabullenmektedirler. Ancak böyle bir Kürt devletinin kurulması için Rusya da ekonomik ve siyasi yardımda bulunmalıdır. Rus hükümeti, önder- lerin gereksinimleri için borç para vermeli ve askeri hazırlıklara yardım etmeli. 7-Kurulacak Kürt devleti, kendi özgür iradesiyle yönetim şeklini seçe- cektir. Rusya devleti, siyasi, mali, idari ve askeri konularda müdahale etmemelidir. 8-Eğer Kürt önderler, Kürdistan'ı kurma çabalarında Rusya'ya geçme zorunda kalırlarsa, ulaşabilmek için Rusya devletinin onlara yardımcı olması gerekir. 9-Birinci bölümde belirtilen yöreler Kürdistan devletinin sınırları içine alınmazsa, Kürtler Rusya'nın yardımıyla dışarıda kalan bölümleri elde etmek için çalışmalıdır. 10-Rusya devleti yukarıdaki 9 maddeyi olumlu bulur ve Kürt devle- tinin kurulmasını kabul ederse, Kürt önderleri aktif olarak harekete geçe- ceklerdir. 42 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- EK-2 Cıbranlı Halit Bey'in Mektubu: "Üyesi bulunduğum Kürt halkının genel kanısına göre, Kürtler Ingiltere yanlısı bir eğilime sahiptir. Ingilizler, Kürtlerin özgürlükleri ve bağımsı- zlıklarından yana olduklarını propa- ganda ediyorlar. Böyle bir izlenim vermek istiyorlar. Şahsen Ingiltere sempatizanlığının hiçbir yarar sağlayacağına inanmıyorum. Halkımızın Rusların yardımıyla özgürleşebileceğine inanıyorum. Kürtlerin Ingiltereye sempati duyup yandaşlığa kapılması önlenmeli. Ruslara daha sıcak bakmalı ve bu uğurda çalışmalı. Buna uygun ortam hazırlanmalı. Böyle bir tabanın oluş- turulması için kararımızı ve on mad- delik görüşlerimizi size bildirdik. Rusya devleti önerilerimizi olumlu bulursa ve bu çerçevedeki bir Kürt devletinin kurulmasına yardımcı ola- caksa, bize açık ve olumlu şekilde yanıt vermenizi dili-yoruz. Devletinizin olumlu yanıtı geldiğinde, örgütümüzü genişletme ve ileri götürme olanakları elde etmiş ola- cağız. Böylece aşiret reisleri ve siyasi önderler aktif bir şekilde toparlanmış olur. Böylesi bir durumda, komitem- izin sorumlularını, isimleri ve geçmişleriyle tanıma olanağınızda gerçekleşecektir. Buna söz veriyorum. Rusya'nın yardımıyla komitemizin örgütlülüğü ve eylemliliği de artacak- tır. Kürt aşiret reisleri ve halk önder- leri bana güveniyorlar. Ben de halkımın Ruslara güven ve sevgi ile yaklaşacağına inanıyorum. Azadi Örgütü Lideri Cıbranlı Miralay Halit Bey" (Ahmet Ferit- Çıra Dergisi, Stokholm, 1996, Sayı: 8, aktaran: Naci Kutlay-Kürtler, Sayfa: 278-280) Sözlü Kaynaklar: Ahmet Sever (Cıbranlı Halit Bey'in kardeşi) Halil Kılıçoğlu (Cıbranlı Halit Bey'in amcası oğlu) Kasım Demiralp (yazılı ve sözlü) Ibrahim Sever (Cıbranlı Halit Bey'in oğlu) Dr. Dilêr Şaweys (Ismail Hakkı Şaweys'in oğlu) B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 43 1925 Kürt Hareketinin Yapısı ve Hedefleri --- Page Break --- Êl (eşîret)a Hesenan di nav Federasyona Milan de cih girtiye. Hesenan, di nav xwe de dibe şeş ber (malbat, bavik): 1. TORIN: Ji malbata begên êla Hesenan re Torin tê gotin. Ev malbat jî di nav xwe de bûye çar malbat. 1.1. Malbata Eshed. 1.2. Malbata Emer. 1.3. Malbata Şewêş 1.4. Malbata Faris. Xalid Beg, ji malbata Eshed e. Silêmanê Ehmed ji malbata Emer e. Torin, li herêma Kelê (Melazgir) û Kopê (Bulanýk) jiyane. Garnîzona Xalid Begê gundê Şêrwanşêxê ye. Di roja îroyîn de Torin li Kopê, Kelê û navenda Mûşê jiyana xwe didomînin. 2. SEYÎDA: Şaxa herî mezin a Hesenan e. Di nav êla Hesenan de mal- bata xwediyê nufûsa herî zêde ye. Malmezinên vê berê jî hene. Malme- zinên vê berê, mîr û beg nîn in, lêbelê, malmezinên vê berê Torinan ji xwe re mezin dibînin. Malbata Ûsivê Seydo jî ji bera Seyîda ye. Di roja îroyîn de bera Seyîda li gundên navenda Mûşê, Tîlê, Kelê, Kopê, Wêranşar, Qoser û Sirûcê jiyana xwe didomînin (Wêranşar, Qoser û Sirûcê ne welatê Hesenan ê qedîmî ye, lê saxên Hesenan di dewra Şerê Cîhanê yê yekem de yan jî piştî serhildana Şêx Seîdê Pîranî li van herê- man bi cih bûne). 3. QERECA: Ev ber jî şaxek ji êla Hesenan e. Malmezinên vê berê jî hene. Lêbelê ev malmezin jî Torinan ji xwe re mezin dibînin. Di roja îroyîn de, bera Qereca li Kelê, navenda Mûşê û Ruhayê jiyana xwe didomînin. 4. ŞÊXKA: Ev ber jî şaxek ji êla Hesenan e. Malmezinên vê berê jî ROLA HESENAN Û XALID BEGÊ HESENÎ DI TEVGERA 1925an de Mazhar DUDERÎ 44 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- hene. Malmezinên vê berê, mîr û beg nîn in. Lêbelê malmezinên vê berê jî, Torinan ji xwe re mezin dibînin. Di roja îroyîn de, bera Şêxka li Gimgim, Kop, Mûradiye, Sirûc û Xelfetiyê jiyana xwe didomînin. 5. MALBATYA: Ev ber jî şaxek ji êla Hesenan e. Malmezinên vê berê jî hene. Malmezinên vê berê, mîr û beg nîn in. Lêbelê malmezinên vê berê jî, Torinan ji xwe re mezin dibînin. Di roja îroyîn de bera Şêxka, li Kelê, Kopê, Mûradiyê, navenda Mûşê, Qoser û Siwêregê jiyana xwe didomînin. 6. TÎROKA: Ev ber jî şaxek ji êla Hesenan e. Malmezinên vê berê jî hene. Malmezinên vê berê, mîr û beg nîn in. Lêbelê malmezinên vê berê jî, Torinan ji xwe re mezin dibînin. Di roja îroyîn de, bera Şêxka li Kelê û Kopê jiyana xwe didomînin. Êla Hesenan di devera Serhedê de êleke mezin e. Navenda vê êlê Kop (Bulanýk) û Kelê (Melazgir) ne. Lêbelê gelek gundên Hesenan niha bi ser navenda Mûşê û navçeya wê Gimgimê (Varto), her wiha bi ser Mûradiyeya Wanê ve ne. Di Şerê Cîhanê yê yekem de Heseniyên ku ji ber artêşa Ûris reviyane li deverên Mêrdînê û Ruhayê bi cih bûne. Êdî piştî şer nezivirîne Serhedê. Di sala 1891an de damezirandina Alayên Hemîdî dest pê dike. Di navbera salên 1891-1897an de, di nav êla Hesenan de 5 alay tên damezi- randin. Hejmara van alayiyan 26., 27., 28., 29. û 30. ne(1). Fermandarên van alayiyan Ûsivê Egît Begê (bavê Xalid Begê ye), Tajdîn Beg (neviyê Eshed Begê ye), Fethula Beg, M. Emîn Beg û Ûsivê Eyaz Beg in(2). Li gor M. Şerîf FIRAT ku diyar dike: Ji berê de, di nava van alayiyên Hemîdî de dijminatî heye. Bi taybetî dijminatiya Heyderan û Takoriyan. Evdilmecîdê Sîpkî û Fethullah Begê Hesenî, (li ser kuştina Xelîlê Hesen ê Hesenî) berdewam dike. Dîsan ji êla Hesenan Rizayê Xêlid û neviyên Şewêş jî neyar ê hev in(3). XALID BEGÊ HESENÎ Sala jidayikbûyîna Xalid Begê Hesenî nayê zanîn. Lêbelê tê zanîn ku ew hemsalê Xalid Begê Cibrî, Hecî Mûsa Begê Xwêtî, Evdilmecîdê Sîpkî û Kor Husên Paşa ye. Wî li Ezirganê li Mekteba Hemîdî xwendiye. Piştî xelaskirina vê dibistanê bûye serbaz û qeymeqamê Kelê. Di wexta Şerê Cîhanê yê yekem de 6 alayiyên Hesenan digihînin hev û Xalid Beg bi rutbeya (pile) mîralaytiyê dibe ferman- darê vê alayiyê(4). Di Şerê Cîhanê yê Yekem de Xalid Begê Hesenî mîralay e. Di bereya; şerê Erzirom û Qerekoseyê de li hem- berî artêşa ûris şer dike. Bi Xalid Begê Cibrî re qehremaniyên mezin nîşan dide. Di gelek şeran de bi ser dikeve. 1 AYTAR, O., Hamidiye Alaylarýndan Koruculuða, Weşanên Medya Güneşi, 1992, r. 89 2 Ev agahî min ji Mihemed Begê kurê Elîzîver Beg û Dr. Muzafer DEMIRê Enwer Begê ku ew jî kurê Zubeyr Begê pismamê Xalid Begê ye stendiye. 3 AYTAR, O. Hamidiye Alaylarýndan Koruculuða, Weşanên Medya Güneşi, 1992, r.63 4 AYTAR, O. Hamidiye Alaylarýndan Koruculuða, Weşanên Medya Güneşi, 1992, r.61 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 45 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- Ji ber sedaqet û qehremaniya wî, her wekî Xalid Begê Cibrî, bi rutbeya mîralaytiyê wî jî digrin nava artêşa osmaniyan(5). Li gor agahiyên Mihemed Begê kurê Elîzîver Begê û Dr. Muzafer DEMIR: "Di Şerê Cîhanê yê Yekem de li şeva noêla sala 1915an, li Eleşgirdê diavêje ser garnîzona ûris a Qilîçgêdûgê. Wê garnîzonê ji hev belav dike û 17 topan ji artêşa ûris dis- tîne. Lêbelê ji bîr ve dike ku kamê topan jê derxîne. Di wî şerî de Tahir Begê birayê wî jî şehîd dikeve. Di pey şer re hêzên Evdilmecîd Begê Sîpkî kamê van topan derdixînin û teslîmî artêşa osmaniyan dikin. Lewre jî, ser- ketina vî şerî li ser Evdilmecîd Begê Sîpkî tê tescîlkirin. Çaxê ku devera Serhedê dikeve destê artêşa ûris, zar û zêçê xwe û mal- bata xwe dişîne Dêrika Çiyayê Mazî. Ew bi tevayî alayiya xwe ve bi artêşê re tê eniya şer. Heta ku artêşa ûris devera Serhedê terk dike, li çiyayên Qerekose û Erziromê li hemberî ûris şerê çekdarî didomîne. Piştî ku ûris bi paş ve dizîvire, li bin maiyeta Kazim Karabekir Paşa, Xalid Begê Hesenî di nava artêşa osmanî de tê wezîfedarkirin û mala xwe jî dibe Wanê. Piştî damezirandina Komara Tirkiyê dizivire Şêrwanşêxê. Li Şêr- wanşêxê bi cih dibe. Çaxê ku Kongreya Erziromê tê lidarx- istin, ew li hember kongreyê derdikeve û naçe kongreyê(6)". Dîsan, Dr. Muzafer DEMIR dibêje ku: "Xalid Beg di berxwedana Ruhayê û Dîlokê ya li 5 Ev agahî min ji Mihemed Begê kurê Elîzîver Beg û Dr. Muzafer DEMIRê Enwer Begê kurê Zubeyr Begê ku pismamê Xalid Begê ye, stendiye. hemberî hêzên emperyalîst de jî cih girtiye." Di sala 1920an de, di wexta hevdîtinên Sevrê de, ji bo ku mafên kurd û Kurdîstanê di bin serokatiya Şerif Paşa de heyeta kur- dên welatparêz dixwaze beşdarî hevdîtinan bibe. Parlementoya Enqerê ji bo ku hewl- danên vê heyetê bê encam bihêle, ji hemû deverên Kurdîstanê, bi pêgirtiyên xwe, ji konferansê û Parlamentoya Stenbolê re birûskeyan didine şandin. Di van birûskeyan de diyar dikin ku: "Şerîf Paşa û hevalên xwe nûnerên me nîn in. Em û tirk birayên hev in, em ji tirkan venaqetin." Di wê demê de waliyê Bilîsê û Silêman Sebrî Paşa jî malmezinên wan deveran li Wanê dicivînin. Bi wan jî, birûskeyê bi vî rengî didine îmzekir- in. Lêbelê ji beşdarên vê civînê Xalid Begê Hesenî, Kor Husên Paşayê Heyderî û Hecî Mûsa Begê Xwêtî birûskeyê îmze nakin. Li ser vê mese- leyê di navbera wan û Şêx Evdilayê Kufrayê de nîqaş çêdibe. Şêx Evdilayê Kufrayê radibe Xalid Begê Hesenî, Kor Husên Paşayê Heyderî û Hecî Mûsa Begê Xwêtî wek alîgirên damezirandina dewleta Ermenîstanê îlan dike. Şêx Evdilayê Kufrayê di sala 1928an de, çaxa ku ji surgunê dizivire, li Stenbolê di civîna surguniyên dema serhildana Şêx Seîd de vê yekê dibêje û xetaya xwe ya wê çaxê qebûl dike(7). Di sala 1923an de, di hevdîtinên Peymana Lozanê de behsa Kurdîstanê û mafên kurdan ên netewî qet nayê kirin. Hukûmeta tirk ji bo ku hewldana 6 Ev agahî min ji Mihemed Begê kurê Elîzîver Beg û Dr. Muzafer DEMIRê Enwer Begê kurê Zubeyr Begê ku pismamê Xalid Begê ye, stendiye. 7 SERDÎ, H. Hişyar, Görüş ve Anýlarým: 1907-1985, Weşanên Med, 1994, r.146,148,149 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de 46 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- welatparêzên kurd bêencam bihêle, rayagiştiya Ewropayê û Dewletên Hevpeyman jî dixapîne. Heyetek ji par- lamenterên xwe yên kurd bi Îsmet Înonu re dişînin Lozanê. Îsmet Înonu di van hevdîtinan de xwe wek nûnerê tirk û kurd dide nîşandan. Ev heyet ji parla- manterên wan ên Amedê Birincçizade Feyzî, Zulfî Beg û parlamanterê wan ê Siwêregê Xelîl Fexrî tê pêkanîn. Qaşo serokê heyetê jî Xelîl Fexrî ye. Hukûmeta tirk vê heyetê beşdarî hevdîtinan dike. Xelîl Fexrî ji bo ku beşdarî hevdîtinan nebe, xwe li nexweşiyê datîne. Her du nûnerên din di civînê de dibêjin: "Em û tirk birayên hev in, em ji tirkan venaqetin(8)". Di 24ê Tîrmeha 1923an de peyman tê îmzekirin. Piştî îmzekirina Peymana Lozanê, di 29ê Cotmeha 1923an de, Komara Tirkiyê tê îlankirin. Hebûna kurdan tê înkarkirin. Li ser vê yekê, hinek serbaz, axa, beg, şêx û rewşenbîrên kurd li Erziromê di bin serokatiya Xalid Begê Cibrî de, bi navê Komîteya Îstîqlala Kurdîstanê yan jî Tevgera Azadî rêx- istineke siyasî dadimezirî- nin. Derbarê damezirandina Tevgera Azadî de sê mêjûyên cuda tên gotin. Robert OLSON di lêkolînên xwe de dibêje ku; Tevgera Azadî di sala 1921an de hatiye damezirandin. Qedrî Cemîl Paşa (Zinar Silopî) di bîranînên 1922an de hatiye damezirandin. Çavkaniyên din jî, dibêjin ku: Tevgera Azadî di sala 1923an de hatiye damazirandin. Qedrî Cemîl Paşa(Zinar Silopî) di bîranînên xwe de dibêje ku: 8 BOZARSLAN, Z. Nêrînek li Dîroka Kurdîstanê, Weşanên Doz, 2004, r.344-345 Tevgera Azadî di sala 1922an de hatiye damezirandin. Çavkaniyên din jî dibêjin ku: Tevgera Azadî di sala 1923an de hatiye damezirandin(9). Li gor min jî mêjûya rast sala 1923an e. Piştî Peymana Lozanê hukûmeta tirk li hundir desthilatdariya xwe tekûz dike û hebûna kurdan jî înkar dike. Lêbelê Tevgera Azadî jî xebata xwe berfireh dike. Li gelek deveran liqên tevgerê têne avakirin. Navenda tevgerê Erzirom e. Enda- mên tevgera Azadî yên ku di Êlûna 1924an de hatine tesbîtkirin ev in: Erzirom: Mîralay Xalid Begê Cibrî (Serokê Tevgerê), Qeymeqam Selîm Beg, Qeymeqam Kazim Beg, Miralay Raîf Beg, Qeymeqam Arif Beg, Evdilxwuda Cafer Beg û Aslan Beg, (ev her du bira ne), Hecî Mewlûd Efendî yan jî Heci Dûrsin Efendî. Stenbol: Seyîd Evdilqadir (Serokê Liqê), Parêzer Evdirehîm. Qers: Sitvan Tewfîq Beg (Serokê Liqê). Bazîd: Şêx Îbrahîm. Kelê (Melezgirt-Menasgird): Kor Husên Paşa (Serokê Liqê). Gimgim: Mîralay Xalid Begê Hesenî (Serokê Liqê). Xinûs: Ruştu Efendî (Serokê Liqê), Sitvan Reşît Beg. Mûş-Bilîs: Yûsif Ziya Beg (Serokê Liqê), Serbaz Hecî Hesen Beg, Evdirehman Axayê Şirnexî, Hecî Darsûm Axayê Mûşî. 9 BOZARSLAN, Z. Nêrînek Li Dîroka Kurdîststanê, Weşanên Doz, 2004, r. 358 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 47 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- Wan: Mele Evdilmecîd Efendî (birayê Seîdê Kurdî û Serokê Liqê), Serbaz Arif Beg û birayê wî Elî Begê Şemsikî û Sadûn Begê Hesarî. Sêrt: Sitvan Îhsan Nûrî (Îhsan Nûrî Paşa-Serokê Liqê), Hecî Evdila Efendî, Derwêş Beg, Qeymeqam Rezaq Beg, Mîralay Weîs Beg. Şirnex û Derdora wê: Silêman Axa (Serokê Liqê). Amed: Ekrem Cemîl Paşa (Serokê Liqê), Dr. Fûad Beg, Evdilxenî Beg, Dr. Nesîm Beg, Sitvan Mistefa Beg, Qeymeqam Ednan Beg. Mêrdîn: Hecî Qadir Efendî, Qeymeqam Xidir Begê Dêrsimî (Serbazê Alayiya 6.) Cizîr: Hecî Dûrsin Efendî, Evdilwehab Efendî, Evdilmitelîb Efendî (Midûrê Silopiyê). E z i r g a n - X a r p ê t - D ê r s i m : Kangozade Elî Heyder (Serokê Liqê) (10). Van Bruinessen û Robert Olson van wesîqeyan ji arşîvên Artêşa Îngilîz ên istîxbarata Artêşa Hewayî girtine. Serbazên Artêşa Îngilîz ên di saziya istîxbarata bi navê SSO (Fermanberên Servîsa Taybet) tê zanîn de xebitîne. Di rapora xwe ya 'hejmar: Air-5/556' de van damezrînerên Tevgera Azadî tesbît kirine. Fermanberên vê rêxistina istîxbaratê li ser vê mijarê bi 'hejmar: Air-23/411' û bi mêjûyên '05.11.1924- 08.11.1924' du raporên din ji navenda saziya xwe re şandine. Rapora bi mêjûya '27.11.1924' û bi hejmara 'Air- 5/556', 15 rûpel e.(11) 10 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r. 72,73, 247-249 Di pirtûka ku ji aliyê Reşat Halil de hatiye nivîsandin û ji aliyê Serperiştiya Giştî ya Artêşa Tirk ve hatiye çapkirin, destnîşan dike ku: "Mîralay Xalid Begê Cibrî, Mîralay Xalid Begê Hesenî, Yûsifê Ziya, Seyîd Evdilqadir…. da- mezrênerên Tevgera Azadî ne(12)". Evdilmelîk FIRAT diyar dike ku: "Tevgera Azadî, tevgerek veşarî ye. Ji ber wê rewşê, hemû endamên vê tevgerê nayên zanîn. Bêguman Xalid Begê Hesenî endamekî vê tevgerê ye. Damezrênerê Tevgera Azadî ye. Pêwendiyên Xalid Begê Hesenî û Şêx Seîd ji berê de hene. Ji ber ku mal- bata Xalid Begê Hesenî, murîdên Şêx Eliyê Paloyî ne(13). Piştî danîna Komara Tirkiyê di sala 1924an de, cara duyemîn parlamentoya tirk ku dicive, mafê kurdan ji binî ve înkar dike. Li ser vê rewşê, mezinên kurdan bi hev dişêwirin. Ji bo ku Şêx Seîd mirovekî rûhanî ye, dixwazin wî bikin serokê tevgerê. Di sala 1924an de Xalid Begê Cibrî, Xalid Begê Hesenî û Yûsif Ziya têne Qolhesenê (gundê Xinûsê-gundê Şêx Seîd) cem Şêx Seîd. Vê teklîfê li wî dikin. Ew jî vê teklîfê qebûl dike. Qasim jî bi wan re ye. Ji ber ku Qasim mûxbîr e, van têkiliyan roj bi roj rapor dike. Piştî ku hukûmeta tirk Xalid Begê Cibrî û Yûsiv Ziya digirin, dixwazin ku Xalid Begê Hesenî û Şêx Seîd jî bigirin. Lêbelê ew xwe nadin dest(14). Her çiqas Evdilmelîk FIRAT di 12 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklarý ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r. 277, 13 KAHRAMAN, A. Kürt Ýsyanlarý, Weşanên Evrensel, 2004, r. 63 14 Şêx Eliyê Paloyî, bavê Şêx Seîd e. 48 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- daxuyaniya xwe de dibêje, "Xalid Begê Cibrî, Xalid Begê Hesenî û Yûsif Ziya li Şêx Seîd teklîfa serokatiya Tevgerê kirine" jî, gelek çavkanî destnîşan dikin ku piştî girtina Xalid Begê Cibrî û Yûsif Ziya ev teklîf li Şêx Seîd hatiye kirin. Li gor van wesîqeyan jî, tê zanîn ku Xalid Begê Hesenî ji serî de di nav Tevgera Azadî de cih stendiye û damezrênerekî tevgerê ye. Her çiqas navê Şêx Seîd di nava navên van endamên Tevgera Azadî de derbas nebe jî, Van Bruinessen dest- nîşan dike ku Şêx Seîd di nava beş- darên Kongreya Tevgera Azadî ya yekemîn de beşdarê herî girîng e. Di wê kongreyê de du biryarên girîng hatine stendin. Biryara yekem: Serhil- danek giştî dê dest pê bike. Ya duyem: Alîkariya welatên biyanî pêwist e. Bi Yekîtiya Sovyetan û Brîtanyaya Mezin re têkilîdanîn pêwist e. Şêx Seîd di vê kongreyê de gelek endaman ji bo van biryaran îkna dike(15). Li ser biryarên vê kongreyê endamên Tevgera Azadî xwe ji serhildanê re amade dikin. Endamên Tevgera Azadî her gav di têkiliyên navxweyî de şifre bikar dianîn. Yûsif Ziya Beg jî wê çaxê par- lamanterê Bilîsê ye. Diçe Erziromê mêvandariya Xalid Begê Cibrî. Di bûy- eran de diyar e ku Yûsif Ziya Beg, ji bo karên Tevgera Azadî çûye mêvandariya Xalid Begê Cibrî. Ji Erziromê, ji birayê xwe Elî Riza re biruskeyekê dişîne. Zekî Bozarslan diyar dike ku, Yûsif Ziya Beg, li ser pirsgirêka nastûriyan vê birûskeyê dişîne(16). 15 Daxuyaniyên Evdilmelîk FIRAT 16 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklarý ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r. 78-79 Elî Riza, Îhsan Nûrî, Rasim, Xûrşîd û Tewfîq Cemîl vê birûskeyê xelet fam dikin. Li ser vê biruskeyê di rojên 3 û 4ê Êlûna sala 1924an de 400-500 leş- ker û serbazên kurd li Beytuşebabê derdikevin serê çiya û Alaya Kurdîstanê vedikin(17). (Di hinek çav- kaniyan de ev hejmar 350 kes e.) Îhsan Nûrî Paşa di bîranînên xwe de diyar dike ku, "Me bi fermana vê Komîteyê li Beytuşebabê dest bi ser- hildanê kir(18-19)". Îhsan Nûrî Paşa û hevalên wî dest bi serhildanê dikin, lêbelê li deverên din serhildan dest pê nake. Ji ber wê Îhsan Nûrî Paşa û heva- lên xwe leşkeran dişînin malên wan. Ew jî derbasî Kurdîstana başûr dibin. Di wê demê de, Elî Riza tê girtin. Piştî girtina Elî Riza di roja 10ê Cotmeha 1924an de Yûsif Ziya Beg li Erziromê tê girtin. Yûsif Ziya Begî di ser Xinûs, Gimgim û Mûşê re derbas dikin û dibin Bilîsê. Piştî girtina Yûsif Ziya Begê û li gor hinek îdîayan, li ser agahiyên wî, dewleta tirk di 20ê Sermaweza (Meha 12an) 1924an de dest didin ser Xalid Begê Cibrî. Girtina Xalid Begê Cibrî jî wisan çêdibe: Ji bo pirsiyarkirina bêrahiyên derheqê lazi- matiya artêşê de, wek wezîfedar wî dişînin Sariqamîşê. Bi xap wî ji garnî- zona Erziromê derdixînin derve û dest didin ser(20). Wî di riya Patnosê re dibin Bilîsê. Çaxê ku 17 BOZARSLAN, Z. Nêrînek li Dîroka Kurdîstanê, Weşanên Doz, 2004, r. 366 18 BOZARSLAN, Z. Nêrînek li Dîroka Kurdîstanê, Weşanên Doz, 2004, r. 366 19 Bîranînên Îhsan Nûrî Paşa, Hêvî, Kovara Çandî ya Giştî, Hejmar: 2 r. 28 20 BOZARSLAN, Z. Nêrînek li Dîroka Kurdîstanê, Weşanên Doz, 2004, r. 367 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 49 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- wî di herêma Heyderan re derbas dikin, ew ji Kor Husên Paşa re name- yekê dişîne. Di nameya xwe de dibêje: “Ji min re 40 zêrên xas bişîne." Bi wê şîfreyê 40 mêrxasî ji Kor Husên Paşa dixwaze. Lêbelê Kor Husên Paşa alîkarî nade Xalid Begê Cibrî. Mufrezeya tirk bê pirsgirêk wî dibin û diavêjin zindana Bilîsê. Dr. Muzafer DEMIR û Mihemed Begê Elîzîver Begê diyar dikin ku: "Xalid Begê Hesenî wê çaxê li Wanê ye. Ew ji girtina Xalid Begê Cibrî hay- dar dibe. Lêbelê di herêma Heyderan de mudaxele nake. Du sedemên mudaxelenekirinê hene. Sedemê yekem: Ew naxwaze ku dubendî bikeve navbera Hesenan û Heyderan. Sedemê duyemîn: Naxwaze ku enda- mê Tevgera Azadî û hevalê xwe Kor Husên Paşa rencîde bike. Piştî ku Xalid Begê Cibrî ji herêma Heyderan derdixînin, Şemsedîn û Ferzende bi tevî 60 milîsî li pey wî dişîne. Lêbelê ew dereng dimînin." Biraziyê Xalid Begê Cibrî Dr. M. Emîn Sever diyar dike ku: "Min ji bavê xwe bihîstiye ku li ser dîrektîfa Xalid Begê, kesî mudaxele nekiriye. Wî vê tembîhê kiriye ku: Em ji serhildanê re vê gavê ne amade ne. Ji bo ku provakasyonek dernekeve bila kes mudaxele neke. Ku wî alîkarî bixwesta hêzên Cibran dê mudaxele bikirana. Bi dek ji garnîzonê derxistina wî rast e. Qaşo parê fermana wezîfeya wî li Hesenqeleyê ve dikin. Lêbelê di pare de fermana girtina wî nivîsandine. Rîwayeta 40 zêran jî rast nîn e. Bi rastî, wî bi dizî dibin Bilîsê. Ji bo wî, hewl- danên Xalid Begê Hesenî rast in. Ew û Xalid Begê Hesenî hevalên hev in û gelek ji hev hez dikin. Du caran li ser xilaskirina Xalid Begê Cibrî civîn çêbûne. Cara yekem li Alpîra (gundê Kanîreşê) Sadiyê Telhe, bavê min (Ehmed Beg) û Selîm Beg dicivin. Ji ber mercên zivistanê vê teşe- busê bi paş de dixînin(21). Ya duyem li Şêrwanşêxê çêdibe. Ji ber mercên zivis- tanê çûyina ser Bilîsê paş de dixînin." Xalid Beg di 14ê Avrêla 1925an de di zîndana Bilîsê de tê şehîdkirin. Her çiqas Xalid Begê Hesenî li ser yekîtî û tifaqa gel hewl dabe jî lê piştî ku serhildan dest pê dike Kor Husên Paşa alîkariyê nade tevgerê. Piştî ku serhildan dipelişe, li hember hêzên ku dixwazin derbasî herêma Şikakiyan bibin şer dike. Bi rastî di vê serhildanê de alîkariya tirkan kiriye. Li gor Qedrî Cemîl Paşa, di wê operasyona ku li ser Xalid Beg û Yûsif Ziya Begê pêk hatibû de 20 kesên din jî tên girtin. Di nava wan de Hecî Mûsa Beg, Şêx Mehsûnê Norşînî û Şêx Silhedînê Hîzanî jî hene. Waliyê Bilîsê Kazim DÎRÎK ji bo ku duben- diyê têxîne nava endamên Tevgera Azadî û nava êl û eşîrên Kurdîstanê, qet Kor Husên Paşa nagire. Ji girtiyan jî, Hecî Mûsa Beg, Şêx Mehsûn û Şêx Silhedîn berdide. Bi vî awayî Kazim DÎRÎK bi ser dikeve. Êlên ku bi konfederasyona Babakurdî ve girêdayî ne beşdarî ser- hildanê nabin û gelek ji wan jî li dijî serhildanê dertên(22). Bi vî awayî, Kazim DÎRÎK êl û eşîrên nav devera Hesenan û Bilîsê dikişîne bi 21 SEVER, M. Emin, Kovara Bîr, Hejmar: 2, r. 27 22 Navê Kanîreşê guhartine, kirine Karlýova (deşta bi befir) 50 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- aliyê xwe ve û ewlekariya Bilîsê tekûz dike. Kazim DÎRÎK, dixwest ku Şêx Seîd û Xalid Begê Hesenî jî bigre. Xalid Begê Hesenî xwe nade dest. Ew jî di ser- hildanê de dibe pêşkêşekî girîng(23). Kazim DÎRÎK ji bo ku Xalid Begê Hesenî bigre muferezeyekê dişîne Şêr- wanşêxê. Ji ber ku ev dever di bin kon- trola hêzên Xalid Begê de ne, mufreze bêdeng dimîne û teşebusa girtina wî nake, lê Xalid Begê dawetî Bilîsê dike. Xalid Beg mufrezê verê dike û dibêje, "Ez ê berî biharê di firehiyê de bêm û bi Kazim Paşa re hevdîtinê çêkim(24)". Ji bo Xalid Begê Cibrî ji nav destê tirkan derxîne lawê xwe Şemsedîn û biraziyê xwe Ferzende tevî 60 milîsan ve bi pey wan xistiye, lêbelê negihane. Mufrezeya tirk beriya wan xwe digi- hînin kela Bilîsê û Xalid Begê Cibrî diavêjin zîndanê. Ev hêza ku li pey Xalid Begê Cibrî diçe, ji Deşta Rehwayê dizivire(25). Biraziyê Xalid Begê Cibrî Dr. M. Emîn Sever dibêje ku: "Ez bi vê bûyerê agahdar nebûme." Hewldanên Kazim DÎRÎK ên li ser girtina Xalid Begê Hesenî bêencam dimînin. Ew nikare Xalid Begê Hesenî bi dest xîne. Xalid Beg jî, êla xwe beş- darî serhildanê dike. Ew ji bo ku Xalid Begê Cibrî ji zîndanê rizgar bike gelek caran diavêje ser Bilîsê. Lêbelê ev hewldanên wî bêencam dimînin.(26) 23 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r.140-141 24 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r.141 25 Dr. M. Emîn Sever. 26 Ev agahî min ji Mihemed Begê kurê Elîzîver Beg û Dr. Muzafer DEMIRê Enwer Begê kurê Zubeyr Begê ku pismamê Xalid Begê ye, stendiye. Sedemê ku Heyderan, Xwêtiyan, Elmanan û malbatên şêxan ên Kufrayê, Norşînê û Hîzanê jî alîkarî nadin ser- hildanê lewma jî teşebuskirina bidestx- istina Bilîsê naçe serî û Xalid Begê Cibrî ji zîndanê nayê rizgarkirin. Di roja 22ê Sermaweza 1924an de ji aliyê qeymeqamê Xinûsê Maqsûn Begî ve îfadeya Şêx Seîd tê girtin. Şêx Seîd van îdîayan red dike. Şêx, piştî ku ji Xinûsê dizivire ji Xalid Begê xeber dis- tîne. Di vê xeberê de "Fermana destpê- ka serhildanê heye." Li ser vê xeberê Şêx Seîd jî, ji Xalid Begê Hesenî di keysa yekem de rizgarkirina Xalid Begê Cibrî dixwaze. Şêx Seîd di 27ê Sermaweza 1924an de ji gundê Qolhîsarê dertê. Diçe Çebaqçûrê, ji wê derê diçe Paloyê, ji wê derê jî diçe Licê û Hêneyê. Kar û barê serhildanê dike.(27) Biraziyê Xalid Begê Cibrî Dr. M. Emîn Sever, li ser vê nihêrîna Robert Olson diyar dike ku: "Mamê Xalid Beg Îsmaîl Axa, ji bo ramanên wî yên li ser serhildanê fêr bibe, Hemîdê Mamasê dişîne Bilîsê cem Xalid Begê. Di wê hevdîtinê de Xalid Beg seroka- tiya Şêx Seîd pêşniyar kiriye. Lêbelê vê tembîhê jî kiriye û ji Hemîdê Mamasê re gotiye ku, "Bila ji bo serhildanê û rizgarkirina min eceleyê nekin!" Dr. M. Emîn Sever van agahiyên Robert Olson jî kêm dibîne. Û dibêjê, "Van agahiyên ku Van Bruinessen û Robert Olson diyar kirine, istîxbarata Brîtanyaya Mezin ji serbazên bûyera Beytûşebabê girtine. Dibe ku xelet hat- ibe neqilkirin." 27 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r.141 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 51 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- Piştî ku serhildana Şêx Seîd di roja 8ê Reşemeha 1925an de dest pê dike, Xalid Begê Hesenî dest dide ser herê- ma Hesenan, Cibrî jî dest didin ser herêma Cibran. Ev her du dever bêyî şer dikevin destê endamên Tevgera Azadî. Şêx Seîd jî, Şêx Evdilayê Melekan dike berpirsiyarê Eniya Bakûr (Serhed)(28). Di vê serhildanê de ji Eniya Amedê pêştir, eniya herî girîng, êniya Serhedê ye. Berpirsiyarên Eniya Serhedê; Xalid Begê Hesenî, Ahmed Beg, Selîm Beg û Sadiyê Telheyê Cibrî, Selîm Begê Madragî, Şêx Elî Riza û Şêx Evdilayê Melekan in(29). M. Şerîf FIRAT diyar dike ku di plankirina serhildanê de ev hebû ku serokên êla Cibran dê biavêjin ser Solaxan, Gimgim û Mûşê. Şêx Evdila dê biavêje ser Erziromê, Xalid Begê Hesenî û Şêx Elî Riza jî dê biavêjin ser Qerekose û Bilîsê. Lêbelê di navbera herêma Hesenan û Qerekoseyê de Heyderî dijîn û ew jî alîkariya dewleta tirk dikin. Ji ber ku Xwêtî û Elman û malbatên şêxan ên li Kufrayê û li Norşînê û li Hîzanê jî alîkarî nadin serhildanê, lewma jî Bilîs nakeve dest û Xalid Begê Cibrî û Yûsif Ziya Beg jî nayên rizgarkirin. Hêzên Cibran di roja 22ê Reşemeha 1925an de li başûrê Gimgimê bi êlên Xormek û Lolan re dest bi şer dikin. Her du alî jî di vî şerî de gelek mirî didin. Ev şer jî, rê li ber êrîşkirina bi ser Erziromê digire. Bi 28 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r.142 29 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r.144 alîkariya hêzên Şêx Evdila, di roja 12ê Adara 1925an de navenda Gimgimê dikeve destê hêzên serhildanê. Li ser berxwedana hêzên Xormekî û lolani- yan di roja 19ê Adara 1925an de hêzên Cibrî, Gimgimê terk dikin û Selîm Beg û Ahmed Beg tevî hêzên xwe ve der- basî devera Hesenan dibin(30). Hêzên Xalid Begê Hesenî, Ahmed Beg, Selîm Beg û Sadiyê Telheyê Cibrî, Selîm Begê Madragî di roja 27ê Adara 1925an de êrîşê dibin ser Xinûsê. Lêbelê bi ser nakevin. Bi şûn de dizivirin Kelê. Piştî ku hêza Şêx Seîd li Amedê jî têk diçe, Şêx Seîd xwe ber bi Serhedê ve dikişîne. Şêx Seîd di şeva 14-15ê Avrêla 1925an de li ser Pira Evdiraman Paşa tê girtin. Wê şevê Xalid Begê Cibrî û Yûsif Ziya li Bilîsê tên dar- dekirin. Her çiqas Robert Olson di berhema xwe de mêjûya dardekirina Xalid Begê Cibrî û Yûsif Ziya Begî 19- 20ê Adara 1925an diyar bike jî, ev mêjû ne rast e. Ya rast, şeva 14-15ê Avrêla 1925an e. Dr. Nûrî DÊRSIMÎ di pirtûka xwe ya bi navê "Di Dîroka Kurdîstanê de Dêrsim" de li ser Xalid Begê Hesenî wiha dinivîsîne: "Hêzên Xalid Begê Hesenî, di destpêka serhildanê de Bongilan, Gimgim, Kelê, Kopê û der- dorên Mûşe zeft kir. Dest bi karên girti- na ser Erziromê kiribû. Armanca wî ew bû ku Qerekose û Bilîsê jî zeft bike û Xalid Begê Cibrî û Yûsiv Ziya ji zîndana Bilîsê rizgar bike. Di roja 19ê Adara 1925an de êrîşê dibin ser Mûşê. Di wê çaxê de Osman Paşa bi firqeyên 30 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r.168 52 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- 9. û 12. êrîşê tîne ser Xinûsê. Di roja 23ê Adara 1925an de, li Geliyê Çemê Zoro (Arapderesi), bi hêzên Osman Paşa re dest bi şerî dikin. Gelek leşk- erên tirk dîl digirin. Piştî ku firqeya 8. û hêza Xormekiyan xwe digihînin hêza Osman Paşa, hêza kurd paş ve dizivire. Li herêma Serhedê, li deverên Gimgim û Kanîreşê êlên Xormek û Lolan, li deverên Mûş, Bilîs û Qerekoseyê hinek êlên kurdan (Heyderan, Motkan, Xwêtiyan, Elmanan, Celaliyan û malbatên şêxan) alîkariya hêzên tirk kirin û bi vî rengî serhildanê pelişandin. Piştî ku serhildan têk çû, hêzên Xalid Begê Hesenî xwe ber bi Îranê ve dikişînin, dixwazin xwe bigihînin herê- ma Şikakan. Wê çaxê serokê şikakiyan Simko (Simaîl Axayê Şikakî) bû. Bi taybetî, hêzên Heyderan rê nedan wan. Hêzên Xalid Begê Hesenî derbasî Makoyê bûn… Di pey re çûn cem Simko. Di bihara 1926an de, Xalid Begê Hesenî dizivire, lêbelê li Kelê tê girtin. Û li Amedê roja 31ê Tîrmeha 1926an tê dardekirin(31)". Piştî ku serhildana Şêx Seîd têk diçe û Şêx Seîd tê girtin, Şêx Elî Riza, Hecî Heyderê Kerxê, Şêx Mehdî, Şêx Diyadîn, Şêx Silhedîn tevî malbatên xwe ve, xwe digihînin Şêrwanşêxê. Ji ber ku artêşa tirk dorê li wan digire, ew jî wê derê terk dikin. Li gor Dr. Muzafer û Mihemed Begê, çaxa ku Xalid Begê Hesenî û hevalên xwe ji Şêrwanşêxê dertên 680 siwarî ne. Ji malbata Şêx Seîd pêştir, her du birayên 31 OLSON, R. Kürt Milliyetçiliðinin Kaynaklari ve Şeyh Said Ýsyaný, Weşanên Öz-Ge, 1992, r.170 Xalid Begê Cibrî, Selîm Beg û Ehmed, Kerem Begê Zirkî, Şêx Husênê Kêsrî û ji malbata Xalid Begê Hesenî jî, pis- mamê wî Silêmanê Ehmed Begê û malbata wî ne. Çaxa qefle ji Çemê Muradê derbas dibe, gelek kes bi avê de diçin. Wê demê ji bera Qereca Silêmanê Hesê jî winda dibe. Ji Silêmanê Ehmed Begê re xebera windabûna Silêmanê Hesê tînin. Lêbelê ew bawer nake. Silêmanê Ehmed Begê dibêje ku, "Wî xebera me ji Kor Husên Paşa re biriye!" Gotina Silêmanê Ehmed Begê rast derdikeve. Hêzên Kor Husên Paşa, pêşiyê li Xalid Begê Hesenî û hevalên wî digirin. Kor Husên Paşa riya derbasbûna devera Şikakan nade wan. Di navbera hêzên Xalid Begê Hesenî û hevalên wî û hêzên Kor Husên Paşa de şer derdi- keve. Ji aliyê din ve Celalî û Memanî jî li hember Xalid Begê Hesenî û hevalên wî şer dikin. Di wî şerî de gelek mirov tên kuştin. Xalid Begê Hesenî û hevalên wî, bê dilê xwe derbasî Makoyê dibin. Selîm Beg û Ehmed Begê Cibrî ji sînorê Îranê dizivirin welatê xwe. Selîm Begê Cibrî, di Êlûna 1926an de li gundekî Kanîreşê (li Kýzýlçubuk) tê kuştin. Nûnerê hukûmeta Îranê ji Xalid Begê Hesenî û hevalên wî daxwaza çekdanînê dike. Xalid Beg vê daxwazê qebûl nake. Li ser wê, di nava hêzên Xalid Beg û leşk- erên Îranê de şer derdikeve. Di wî şerî de Silêmanê Ehmed Begê, Şemsedîn Begê kurê Xalid Beg, Şêx Diyadînê birayê Şêx Seîd, Kerem Begê Zirikî, Selîm Begê Madragî û gelek mirovên din şehîd dikevin. Piştî vî şerî, yên ku difilitin diçin cem Simayîl Axayê (Simko) Şikakî. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 53 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- Di bihara sala 1926an de Xalid Begê Hesenî dizivire nav êla xwe. Armanca wî ev e: Ku dîsan dest bi ser- hildanê bike. Ji bo ku Tevgerê dîsan rake piyan, derbasî Dêrsimê bibe û demekê jî li wê derê bimîne. Mixabin ev hewldan, raman û armancên wî naçin serî. Di wê demê de hukûmeta tirk efûyeke giştî derdixîne. Hevalên wî teslîmî tirkan dibin. Xalid Beg, eqrebayê wî Evdilcebar û Xalidê Seyîd teslîm nabin û li çiyayê Tirşongê dimînin. Li ser ixbara Xalidê Baqo, Xalid Beg û her du hevalên xwe li çiyayê Tirşongê tên girtin. Xalid Begî di ser Mûşê re dibin Amedê. Li Amedê di roja 31ê Tîrmeha 1926an bidarde dikin(32). 32 DÊRSIMÎ, Dr. Nûrî, Di Dîroka Kurdîstanê de Dêrsim, Weşanên Doz, 2004, r.185-187, Ev agahî min ji Mihemed Begê kurê Elîzîver Beg û Dr. Muzafer DEMIRê Enwer Begê kurê Zubeyr Begê ku pismamê Xalid Begê ye, stendiye. 54 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Rola Hesenan û Xalid Begê Hesenî di Tevgera 1925an de --- Page Break --- Hukim û Hêz û Karîna Wî ya Li Navçeyên Wan, Diyarbekir, Urfe, Entab, Heleb, Eskenderûn, Terablus û Şam Çawan Bûye? Di Salên 1860-1912 Navçeyên ku di dema dawî ya qernê 19. de li bin bandora hêz û tiwana (karîna) desthilatiya serokê Millî; Îbrahîm Paşayê Kurd bûn, li jêrê hatine nîşankirin: Wan, Melezgird, Bedlîs, Sêrd, Diyarbekir, Cezîre, Mardîn, Wêranşar, Siwêrek, Urfe, Mereş, Entab, Kilîs, Îslahiye, Osmanîye, Bab, Heleb, Dortyol, Pabas, Eskenderûn, Entaqiye, Hema, Humis, Trablus û Şam. Serokê Mîllî Îbrehîm Paşayê kurd, li navçeyên Wan, Mûş û Melezgird ligel general Husên Paşa yê kurd - serokê eşîreta Heyderan- yekîtî bestiye. Hêz û karîna Husên Paşa heta Wirmiyê, Rewasiyê, Makû û Bayezîdê riştiye. Husên Paşa ligel eşîretên Zîlan, Celalî û Qefqasî li navçeyên Agirî (Ararat) cînişîn bûn, ligel turkmenan kurdên navçeyên Agirî -robarê xwar ê Aras, ligel kurdên Qulp, Qaxizman, Qers, Erdehan, Sarîqamiş bi hoyê sîyaseta asayîş û refdarê baş ê Rûsî ve... hatûçûna wan hebûye. Bi vî rengî hevkarî kirine ligel Rusyayê -Çar Nîkolad/Qeyser Nîkolay- pêwendiya wan hebûye, ji yekûdu agadar bûne. Ji layê (aliyê) hemû kesî ve aşkira ye ku Husên Paşa yê kurd, di dema dawî ya qernê 19. yê xîlafeta Sultan Hemîdê Duwem de, generalê leşker û hêza 32 alayên siwarî yên kurd bûye ku her alayiyek pêlî boluka wî siwar e û her bolokek 4 platûnî(manga) bûye. Di Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paþa Îsmaîl Heqî Þaweys Wergerandina ji Soranî: Seîd Veroj B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 55 --- Page Break --- seferber de her taqimek 60 siwarî bûye. Her alayek siwarî, 1 batarya wan a topê çiyayî hebûye. Belam her bolukekî eşîretê ji 240 siwaran pêkhatî bûye. Bi vî rengî alayek siwarî, 1200 siwarî bûne. Li vê demê di nefira giştî de, qewmê kurd bi vê terhî li navçeyên xwe de hatibû dabeşkirin û ji yekûdu hatibûn veqetandin û ji şexsiyet û hukim û fermana serokê mezin ê kurd hatibûn dûrxistin, tabih bi xîlafet û sel- tenetê Osmaniyan bûn. Ketibûn jêr emr û fermana hikumet û leşkerên Osmanî... Ev 32 alayiyên siwarî yên kurd bo du armancan dihatin bikar anîn: 1- Bo hêrîş û tirsandina gelê ermen. 2- Bo mebesta qayimkirina serî- danana kurd, ji emr û hukim û fermana xîlafet û selteneta turk re... Ku Sultan Hemîdê duyem Xelîfeyê 300 mîlyon alemê îslamê bû. Ji bilî vê jî ev leşkerê siwarî yên kurd: li hember hêriş û helmeta qazaq bo şerkirinê pêk hatiye. Bi taybetî ji bo armanca tefreqe û întiqamê kurd li nav Kurdistan de, ji bo agir û alozê eşîret- bazî hatibû dirustkirin.... Teşkîla- ta qewmî sîyasî yê kurd ku li jêr serokatiya Bedirxaniyan, Ebdulqadirê Şemzînî yê Hekarî ku li navçeyên Xarpût, Sêwaz, Nizgan, Melatî de bi aşkira-penhanî teşkîlatê siyasî-wetenî yê kurd hebûye- nemênêt û bête vemi- randin û bêhêzkirin. * Siwariyên Hemîdî bi şêweyekî resmî... Di nava Teşrîna Yekem a sala 1890 de tête damezirandin. Du baregayên Îbrahîm Paşayê Millî hebûn: 1- Li Wêranşar, 2- Li Bajarê Heleb. Di van baregayan de heyetên dîplo- masî, dîwanên mehakim, baregayê leşkerî -bo bac û xerac, bo xwedîkirina leşker û supayan: organê wan ê mihasebetiyê hebûye, ji bilî van jî, li jêr destê diplomasî de tercu-manên ziman- zan ê rusî, frensî, îngilizî, turkî, farisî û erebî hebûye. Lê dîwanê diblomasî: rasterast ligel xelîfeyê îslamê Sultan Hemîd bi şîfre mixaberata wan hebû, dûr û nizîk peywendiya wan ligel Babê Alî -heyetê wezîran hebûye. Yekser ligel serokwezîrên Osmanî mixaberata wan hebûye, ji bo hemû wezîran diyarî birêkiriye, bi taybetî ji bo Sultan Hemîd. Her salek 50 hezar altun bo Seraya Humayunî (Bîk Dînrm) birê- kiriye û ji bilî vê jî zexîreya Padîşa yê salekî seranser; ron, birinc, bi hezaran serî pez -bo [Bîl Dîz]- serayê (leylanê) seltenetê birêkiriye. Leşkerên Îbrahîm Paşayî hemû bi rim û şimşêrî çek dirabûn. Dîwana diblomasî ya Îbrahîm Paşa: Ji Beyrud û Dîmeşqê ve, ji Misrê ve, ji Parîsê ve gelek rojnameyên frensî û erebî verêkirine. Dûr û nizîk ligel konsolên Rusya, Frense, Îngiltere yê li bajarê Wan, Bedlîs, Diyarbekir peywendiya wî hebûye, nezerî dîqetê siyasî yê ev sê dewletan rakêşaye ser kurdan. Ji bilî vana jî ligel Cemiyeta Taşnaq (Abn çak) a ermeniyan peywendiya wî hebû. Û ligel komelên pinahî yên ereb, li Surye, Libnan, Misir de eleqe û minasebet peyda kiribû. Bi vê rengî baweriyeke xoşewîst dane hevdu, bi taybetî alema erebî ber bi qewmê ve kurd rakişandiye. Hêzeka zêde yê bazirganên ereb: Bo bazarê kurd bi Lubnan, Suriye û Misirê ve pey- Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paşa 56 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- wendiya kirrîn û firotinê daniye... Ligel qewmiyetên cemiyetên sirrî-alenî têkilî daniye: Cemiyeta Elnihzat Elhuriyet 1906 û Elcemiyet Elsirît Fî Dîmeşq 1908 û Elaxa Elherbî-Elhijmanî ... Ricalî Wetenî -ereb ligel kurd de sîqe û rebitaya wan hebûye. Li Awrupa, xaka Misir, Libnan, Suryeyê ligel herekatê îslamî yê osmanî, erebî, elbanî balqan... Ermenî pirr agadar û xeberdarê yekûdu bûn. Ligel vê jî Îbrahîm Paşa îxlas û mehebetî... ligel xîlafet û seltenetê Osmanî ragirtiye. Belam beranber Jon-Tirk û Cemiyeta Îtihadê Tereqî sar û bêgane westaye! Sultan Hemîdê duwem miqabil îxlasê Kurdistan, bac û xerac ji kurdan ne- stendiye, ji eskerê nîzamî ... kurd azad kirine... esker ji wan negirtiye. Bi rastî hakimiyeta siltanê turk, her bi nav li Kurdistanê hukimferman bûye. Kurd bi xwe hakimê xwe bûne. Her bi saya kurdan walî û mitesrifan, birêvebirên osmanî ... Bi saya kurd dikarîn hukim û îdareyê xîlafet û seltenetê xwe li wê derê birêve bibin. Li rastî de kurd, ermen, ereb, eqwamên Belqan, elbanî ji hukim û seltenatê Osmanî (turk) gelek nerazî bûn, bêzar bûn, her dem alozî, îxtilal, xwepêşan berpa dikirin li dijî turkan. Gelên Osmanî hemûyan li dijî wê rawesta bûn, rasterast azadî û îstiqlaliya xwe dixwestin. Heta salên 1850î Eyaleta Kurdistanê hemû li jêr destê kurdan bû, bi xwe li ser erdê xwe hakim bûn. Di encama xebatê de li paş Şerê Qirimê (1854/1856) bi carekê aramî û aşitiya Seltenetê Osmanî têkçû, berve nexweşiyeke giran, berev nemanê diçû. Bi hezaran mindal û jin û pîya ... kom bi kom mihacir bûn, bi ber Qafqasyayê ve hatin şandin. Birçîtî, hejarî, malwêranî, newxeşî, ... gelê kurd sergerdan û perîşan kiribû. Bi navê îslehet û hiquqê jiyana qewman, li hemberê tirkan gelên bi xirs, dawa ji dewletên Awrupayî dikir ku hukim û midaxele bikin, bi taybetî ji Nemsa, Mecar, Elman, Ferense, Îngiltere û Rûsyayê... Roj bi roj zêdetir destê xwe dixistine nav kar û fermanên Osmaniyan. Di sala 1902 de li kombû- na konferansa Awrupa ya li Parîsî ... Qewmên Osmanî: ereb, kurd, ermen, komeleyên siyasî û cemiyetên kurd zor bêtundî, dawayê îslehat û mafê îstiqlalîya xwe.... Ji Babê Alî dikir. Şerê Qirimê 1854-1856, Şerê Rûsya 1877, Pakta Ayastefanûs, Miahedey Berlîn, Şerê Yonan-Girîd 1897... Bi carekê Seltenata Osmanî bê hêz kiribû, ji aliyê Tenzmînat û îslehatê ve... Qewmên nav Dewleta Osmanî; îslam, xiristiyan, kurd, ereb, elbanî û balqaniyan ... bi aşkira li dijî sîyaseta împeratoriya xîlafetê ya turk serî hild- abûn, bi taybetî şoreşa mezin a Ferensa ya sala 1789an (rûxandina Bastîl) bûbû sîmbola huriyet, birayetî, wekhevî û edaletê. 14ê Temuza 1789, kurd û ereb pêkve hereket kiribû, yekîtiya wan bestibû, şoreşa burjuvazî ya Ferensa, sîyasetê îqtaeyî feodalî yê cîhanî, bicarek têkçû, tapand bû. ... Bi rastî Kurdistana Turkiya û Kurdistana Îranê; li kat û dema Sultan Selîmê Yekem de.... Dewleta Şahînşahê Îran û Osmanî li dijî yekûdu, bitundî rawestabûn. Osmaniyan bo talan û kuştina Şîe, Caferiyan,... Şêx- ulîslamê turk, fetwa dînî bangewaz B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 57 Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paşa --- Page Break --- kiribû. Bi vê awayê minasebetên kurd, îran û turk ... bi carekî şilaq û têkçûbû. Li piştê Sultan Selîmê yekem (1512/ 1520), Sultan Suleymanê Qanûnî hate ser text. Şerên Îran û Turk di heqîqetê de dînî nebûn, mesele text û selteneta hakimetiya Rojhelata Navîn bû. Em bêne ser basê serok Îbrahîm Paşa yê kurd, di şoreşa Şêx Ubeydullahê Şemzînî de... beşdarî kiribû. Serok Şemzînî di sala 1880ê de Tebrêzê girt. Kurê wî Şêx Qadirê Şemzînî bû hakimê Tebrîzê, li ser navçeya Urmiyê ew desthelat bûn. Her weha Wan, Bedlîs, Erzrom, Bayezîd, Maku ... heta Diyarbekir ... ketibû jêr hukim û fermana Ubeydullahê Şemzînî.... Û ligel Rûsya hevdeng û hevbîr bû. Di encama kar, hêz, hukim û serkevtina Şemzînî de; Rûsya, Îngiltere, Ferensa şepirze kiribû. Îbrahîm Paşayê Mîllî, bi penahenî yarmetî dabû Serok Ubeydullah. Li piştî vê serkevtinê, ev ceng û pevçûn ji ber protesto û midaxeleya Îngiltere, Rûsya û Ferense. Şemzînî mecbur ma ku paşve hilkişiye. Li paş ev pevçûnê jî; di sala 1896 de, komîteya ermeniyan a Abn Çak/ Taşnaq ... Pêkeve derhal, li Estenbûl êrîş birin ser Banqa Osmanî. Li taxa Beyoxlî Upera da ... Banqa wan girtin, li paş şerekî xwînî bûn hakimê Beyoxlî. ... Komîtaçî hatin girtin û cen- gawerên ermenî hatin kuştin. Ev rap- erîna wan, bo armanca mida-xelekirina duwelî bû. Ji ber vê mebesta Komîtaçiyan hakimên taxa Beyoxlî dawperam bûn. Li paş şerekî xwînîn Komîteçiyan 20 kes li jêr temînatê sefîrên dewletên Awrupî ji Estenbûl bi vapora Îngiliz birêkirin bo Awrupa. ...! Cengaweranê ermenî; ji bo pêkanî- na reforman û hal û feslê pirsgirêka Ermenistanê, li pêşiya miahedeya Berlîn, ev raperîn bo midaxeleya dewletên Awrupayî kirin. Ji Rûsya, Berîtanya, Ferensa zêdetir împeratorê mezin ê Berîtanya piştgirî kir. Çunke Berîtanya Mezin, li pêşiya miahedeya Berlîn, dixwest bi navê îslehatê li ser sînorên Dewleta Osmanî û Rûs Ermenistanekî dirust bike. ... Ta ku şeqam û rêya Hindistan û Xelîceya Erebî ... Ji tirs û êrîş û helmetê Rûsya biparêzin û ev şeqame li ser xaka Kurdistan. ... Ku cî û malbendekî stratejîk bû, kilîlekî Asyayê dixista jêr dest û hukmê hêza deryayî ya Îngiliz. Dê bi vî awayê nehêlin bi rêya li ser Kurdistanê re ... Rûs bêne nav cergê Împeratoriya Osmanî.... Herdem xerîkê/mijûlê pevçûn û tirsandin û şer bûn. Li vê navçeyê her dem bi navê îslehat û aramî û aşitî, Babê Alî, Împer- atoriya Osmanî hersan û şepirze kiribû. Carek li dijî Rûsya, gelek car li dijî Feranse, Îtaliya, Elmanya şer dikira. Nedihişt Babê Alî/Hikumetê Osmanî rojekî xweş û aram û xweşî bibîne, bi navê îslahat, aramî û aşitî û însaniyetî ve. ... Bi vê awayê gelek gîrûgirîft, pirr mişkulatî bo xîlafet û seltenetê turk dirust dikir. Li vê ciyê girîng de Îngiltereyê anarşîzmê belav dikir. Aome Chime fanatîzmê pirş û belav dikir. Ji hemû aliyê ve tovê aloziyê di nav gelan da diçand. Li ciyên girîng de agirê fitneyiyê hildikir, bo pêkhatina midaxeleyekî duwelî. Be- lam armanca wî ser neket, kêm zêde Awrupayî şilêe- qand.... Mixabin ermenî bixorrayî hatin kuştin, di xaka Osmanî da li hemû 58 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paşa --- Page Break --- aliyan de talan û kuştina ermeniyan dest pê kir.... Hikumeta Osmanî, ev kuştinên han teşwîq kir, li navçeyê Kêlîkîya Adane kuştina ermeniyan bi tundî dest pê kir. ...! Ji Estenbolê ve heta Enadol ... agirê fitne bilêse kir.... Talan û agirê kuştinê xweş kir. Eskenderûn, Entab, Mereş, Urfe, Sîwerek, Mardîn... Kurdên van navçe- yan, mihacirên ermenî; jin û zarokên wan, pîr û ciwanên wan didan bidestve. ... Li dij leşkerên durdbecî.... Şêxê Urduyî, leşkerên osmanî westan, piçek mabû cengê kurd-turk dest pê bike. Li ser vê yekê leşkerekî zor ê Osmanî, ligel leşkerê Îbrahîm Paşayê Mîllî biketana ceng û pevçûn, belam leşkerê turk şikiya, manewreyên Îbrahîm Paşa serkevt. Li ser vê yekê Sultan Hemîdê duwem, midaxele kir, ferman bi Babê Alî da ku hêzên leş-kerên çaremîn û pêncemîn Orduya Osmanî paşve veg- erin, ceng û kuştar bi carekê rawesta! Çunke Îbrahîm Paşayê kurd, mihacirên ermenî neda bi destê turkan. Bi neçarî leşkerên turk paşve vegeryan Ezircan, Diyarbekir û Helebê. Bi vî rengî asayiş, aramî û aşitî li nav Enadol û Kurdistanê bicî kir. Belam bidaxewe, Babê Alî leşkerên osmanî bi kîn rriqêkê kiribû li dijî Îbrahîm Paşayê Kurd, paşve vegerabûn ....! Bi vî rengî turk; li hal û firsetêk digeriya bo kurd.... Bitaybetî da ku li Îbrahîm Paşa bidat û tolê jê bistînin. Li dawiya vî herekatê leşkerî yê eskeriye, di sala 1908 de, Îtihad û Tereqî ya turkan, meşrutiyet îlan kir, hêz û tiwana Sultan Hemîd kêm kir, îstibdadê dîktatoriya xîlafetê nehişt. Bo qewmên osmanî: bê ciyawaziya dîn û resen û ziman, her wekî înqilabê Bawrgeairie ya Ferense yê sala 1789; hurriyet, edalet, birayetî... wekhevî... Bo hemû gelên osmanî hiquq bexş dikira, bi navê hemû kişwerê osmanî xweşî û şadumanî bang dikira. Lêbelê pirr neçû, li pişt çend mehan, hereketa dîktatorî ya Hemîd dest pê kir.... Ceng û kuştinekî xwînî dest pê kir. Di enca- ma vê xebatê de, li Romêlî, Selanîk, Makadonya... Leşkerê osmanî yê bir- incî-îkîncî ordu li jêr kumanda general Mehmud Şewket Paşa, hêrîşekî tund bire ser paytext (Estenbûlê) û li dawiya şerekî xwînî, Sulten Hemîd ji textê anîn xwarê. Leşkeran Hemîdê rrechî û kevneperest tewqîf û dîl û terd û tebhîd kir... zilamên sîyasî-eskerî îstîbdadî Hemîdî girtin, îhdam kirin. Sultan Hemîdê duwem ji Estenbûlê bi şemendeferê bo bajarê Selanîk hate birêkirin û li wê derê girtî ma. Di vê koşkê de heta Şerê Balqan -1913- di zîndanê de maye. Mealum e di sala 1908 de Sultan Mehmudê Reşadî hate ser text. Li paş çend mehan hikumeta Îtîhad Teraqî, Jon Turkan bi kîn û rikînî ... li ser dijminayetiya kevin ve.... Bi helmet û hêrişekî tund, hêz û leş-kerên pirr zêde şande ser Îbrahîm Paşa. Quweta eskerê orduya osmanî: Ji Erzincanê, Diyarbekir û Helebê ve bi top û çekên pirr zêde, dest bi şer kirin.... Di vî şerî hêrîşker de jî dîsan Îbrahîm Paşa biserket. Ji ber weziyeta pêşî ya Balqan û navxoyî yê dewleta osmanî Jon- Turkan; bi sîyaseteke meslehane, bi şeqamekî aram û aşitî û birayetî.... bi navê dîn û Quran û îslamîzmê .... çek û sîleha dînî bikarhêna, heman wead û peyman dan Îbrahîm Paşayê Mîllî. Şer B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 59 Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paşa --- Page Break --- bicarek rawesta, Îbrahîm Paşa li ber şerafetê Quranê ehd û peymana turk kir. Wan jî şer û êrîş rawestand.... Îbrahîm Paşa bi îzet û îkramekî birin Dîmeşqê.... Li wê derê pirr bi hurmet pêşwaziya wî kirin, xizmetekî baş ji wî re kirin. Li piştî çend mengan di cî de turkan heman ehd û peymana xwe(!!) şikand. Babê Alî, li ser emr û fermana Jon-Turkan û Îtihatçiyan, hêriş birin ser leşkerê Îbrahîm Paşa. Ji her alî ve ceng û şer dest pê kir, pirr xwîn rijiya, leşkerên Îbrahîm Paşa vê carê şikya. Talan û rev û rût û kuştin dest pê kir.... Leşkerên osmanî pirr kuştî dan... Belam vê carê serkevtin bû para Jon Turkan ...!? Li Dîmeşqê di encama karkirinekî de, Îbrahîm Paşa bi jehrdanê hate kuştin. Bi vî rengî hereketeke mezin ê kurd hate vemirîn. Jon Turkan bi vê serkevtinê, şan û şerefekî mezin bo rejîma meşrutiyetê pêk anîn. Xêza xwe bi tundî qayîm kirin. Îbrahîm Paşa yê Mîllî, bi tawanên jêrîn dihate tawanbarkirin: 1- Li dijî xîlafet û selteneta Osmanî xîyanet kirin, serî hildan. 2- Doza azadî û serxwebûna Kurdistanê kirin. 3- Hîmayekirina ermeniyan û veşartina mihacirên ermenî, ku xîya- net li dijî sultan û xîlafetê kirine. 4- Bi destê qonsolan, ligel dewletên Rusya, Ferense û Îngiltere muxeberat kirin....!? 5- Li dijî Jon-Turkan derketin û layengiriya dîktatoriya Sultan Hemîd kirin.... Demrast û munafîsên turk dibêjin bi egera emr û fermana Cemiyeta Îtihad û Teraqî ya Jon- Turkan ev şer û pevçûna xwînîyane xîlafî ehd û peyman.... Ji hemû aliyên Enadolê ve leşkerekî pirr zêde yê osmanî rêkirin bi ser Îbrahîm Paşa yê Mîllî.... Ku Paşa nedixwest ceng û pevçûn berpa bit, bo xweragirt- inê sonda şerefê xwaribû, emr li ser emr dişand bo leşkerê kurd ku şer nekin, xwîna hejaran û bêtawanan ner- ijînin. Bitaybetî bas û meseleya kurd û ermenan ji nû ve zindî nekirête. Ligel ev hemû niyazan, bext û sonda xwe ragirtina Paşa.... Şer û êrîşa îtti- hadçiyan bû sedemê kuştina gelek mirovan û rijandina xwînê. Bê sebeb xwîn hate rijandin û gelek malwêranî û sergerdanî pêk hatin.... Berpirsyarên turk vedigerin, di vî şerî de sed (100) hezar lîreyê zêrê altunê osmanî kevte dest qumandan û zabitên leşkerên osmanî. Ji wan tenê çil (40) hezar zêr hate aşkirakirin. Ji bilî vê talanê, bi hezaran hûştir, hesp û mayînên resen û ligel merûmalatê pirr zêde micewher- atekî pirr zêde yê xêzana Paşa jî hate talankirin, raw û rutekî pirr zêde hate kirin... Xenaem û xesaretekî baş li gel û dahatî rêncber û cotyaran û li bazarên bajaran dabû, nizîkê mîlyonek zêdetir.... Talan ketibû dest leşker û supahên osmanî û qumandanên wan.... li nav xwe da dabeş dikirin.... Gelek talan bi dizî ve difirotin...?! Bêguman ev şer û qewimandinan: bîrûbawerî û armanca turk, kurd û ermeniyan bo alemê cîhanê derdixat.... Ku armanca wan li jêr hukim û dîdarî seltenetê osmenî de li jêr sîmbolî sym la lagy Jon-Turkan û Turanîzma wan... Edalet, aramî û aşitî bihevkarî ligel qewmên osmanî de, bê ciyawaziya dîn û resen (kok/menşe) û ziman wêdetir armancêkî wan ê din nebûye. Her çend bi giyanekî îstiqlalî.... 60 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paşa --- Page Break --- Kurdistan hende car raperîn û gelek car li jêr tewerêkî pêşkevtin, li jiyanekî dîlî, nezanîn, rizgarî bi vê layî ve kurd nelivîne, her gav aram û aştiya wan, jiyanekî mirovayetî însanî.... Lakim ji aliyê dîn û layê din .... Bi vê layî ve armancekî (Amarchsm-fama dtigme) anarşîzm û fananîzma wan nebûye. Belam daxewe(mixabin) ji layê hemû kesî ve ron e ku qewmê kurd heta êsta (niha) negeyişte meram û armaca xwe. Bîrûbaweriya kurd: aramî, aştî, azadiya qewmî, birayetî û însanî dirûşm û nîşaneyê kurd: "roj, agir, aw, xak, ba û sirûşt bû". Bi zilm û zordariya Ehrîman wan şeytan neperestiye, dîn û ayina wan (700 sal beriya zayînê) digerêteve ser mirov. Însanperestî. Zerduştî û beranberê gelê cîhan xirabî nekiriye. Kan û serkan; serçaviyên vê basê: 1- Orduya Osmanî teşkîlatê eskerî 1907-1908 pen- hanî herb cerideya sala 107-1908. 2- Ji rojnameyên osmanî sala 1907-1911 Îqdam, Sabah, Tercimanê Xefîft li mekteba herbî şahane, konferansêkî eskerî: 1905 û gelek têbinî lêkolînên kurdolojî. Diplomasî û gelek nivîsînên artîkil, li derbarê erşîva kurdî zanayan nûsiye li gel hindê dikoment, belgeyên raperînên azadîxwazî Şemzî- nan: 1876-1881 . B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 61 Qada Desthelatiya Serokê Mîllî yê Kurd: Îbrahîm Paşa --- Page Break --- Elikê Batê`den sonra Mala Osman hanedanın en namlı üyesi III. Haco dur. Gerçekten Elikê Batê`den sonra en çok isim yapan, en çok konuşulan Havêrkan ağasıdır. Öyle ki daha önce yaygın olarak "Mala Osman" diye bili- nen aile ismi ondan sonra "Mala Haco" olarak anılmaya başlanmıştır. Haco, oldukça karizmatik bir kişiliktir. Ilginç ve hareketli bir yaşam öyküsü vardır. Çok yerilen yanlarıyla birlikte adına methiyeler düzenlenecek, şiirler yazıla- cak kadar övülmüş, yüceltil- miştir de… Büyük ozan Cegerxwîn "Kürtlerin babası" diyecek kadar övgüyle söz ettiği gibi, Kürt davasına ihanet etmekle de suçlamıştır. Işte bu yazımızda onun ilginç, ilginç olduğu kadar da tezatlarla dolu yaşam öyküsünü anlatacağız. III. Haco`nun babası II. Haco, devlet güçlerinin desteğiyle Mava dağında (çiyayê Mava) Cımo tarafın- dan öldürülürken, III. Haco henüz dünyaya gelmemiştir. Annesi ona hamiledir. Babasının öldürülmesinden 4-5 ay sonra ailenin birçok üyesi gibi hanedanın merkezi olan Mizîzex köyünde doğar. Bilindiği gibi ataerkil Kürt ailesinde erkek evlat çok kıymet- lidir. Ama Mala Osman için bu yeni bebek çok daha kıymetlidir. Çünkü babası'nın tek varisidir. Kuşkusuz aile büyüktür. Ama II. Haco'nun ismini devam ettirecek başka erkek evladı yoktur. Kürtlerde büyüklerinin anısını yaşatmak ve sürdürmek için sürdürü- len bir geleneğe uygun olarak, daha doğmadan babasının ismi, yani Haco olarak belirlenmiştir. Böylece ailede Haco ismi alan üçüncü kişi olacaktır. Bu nedenle diğerlerinden ayrıt etmek için III. Haco denilmiştir. Her ne kadar rakipsiz değilse de artık asıl veliaht odur. Işte bu nedenle aileye katılan bu yeni bebek el üstünde tutulmuş, büyük bir özenle büyütülmüştür. HAVÊRKAN AŞİRET KONFEDERASYONU VE III. HACO İSYANI - 3 Nezîrê CIBO 62 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Daha çok küçük yaşlarda ata bin- meyi, silah kullanmayı öğrenir. Kürt geleneklerini, yaşam tarzını aşiret geleneklerini, sorunlarını, savaş yön- temlerini çok iyi öğrenir. Delikanlılık yaşına geldiğinde büyük bir lider olma özelliklerinin yanında binicilikte, silah kullanmada usta askeri bir taktik- siyendir de. Kısacası Havêrkan sultan- larında aranan bütün özelliklere sahip- tir. Zaten bu özellikleri taşımayan bir liderin; merkezi bir örgütlemesi olmayan, çok başlı, hatta aynı aile içinde bile birden fazla başın olduğu, bin bir türlü küçük büyük hesabın yapıldığı, oyunun oynandığı bir coğrafyada ayakta kalması öyle kolay değildi. Onun bu özelliklerinin yanında büyük bir avantajı daha vardır: Amca çocuğu Eliyê Batê`nin desteği… Çocukluğundan delikanlılık yaşına gelene kadar, her yönüyle onun himayesi ve gözetimi altında olmuştur. Ata binmeyi, silah kullanmayı, kısacası hemen her şeyiyle yakından ilgilenmek- tedir. Denilebilir ki ilerde "Büyük Haco" anlamına gelen "Hacoyê Mezin" diye anılacak olan küçük Haco birçok şeyi ondan öğrenmiştir. Elî'nin, Cimo'yu öldürmesi nede - niyle Antep (Bazı kaynaklarda, Harput Cezaevi olarak geçer.) cezaevinde kaldığı süre boyunca aşiret liderliğini bizzat ele aldığı bilinmektedir. Gerçi daha sonra Elî, yakın dostu, silah arkadaşı Hıristiyan savaşçı Hana ile birlikte cezaevinden kaçıp Havêrkan`a gelir ve tekrar aşiretin başına geçer. Bir süre sonra da devlete karşı başkaldırır. (Bir önceki sayımızda anlatmıştık.) Işte Haco da bu isyanda onun yanında savaşır. O sırada 23 yaşındadır. Ama onun asıl savaşı isyanın bastırılması ve Elî'nin öldürülmesinden sonra başlaya- caktır. Çünkü artık yanında efsanevi Eliyê Batê yoktur. Yasını bile tutacak zaman bulamaz. Yığın sorunla karşı karşıyadır. Bir yandan Konfederasyon içindeki sorunlar, aile içindeki liderlik kavgaları, diğer yandan devletin baskıları… Daha önce Elî'nin denetiminde olan Havêrkan tamamen devlet kont- rolüne girmiştir. Görülmedik yoğunlukta baskı ve terör estirilmektedir. Yüzlerce insan, isyana katılmış gerek- çesiyle tutuklanıyor, bir daha geri dönmemek üzere uzak diyarlara sürülüyordu. Yüzlercesi sokak ortasında kurşuna dizliyordu. III. Haco (Haco Axa/ Endamê Xoybûnê) B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 63 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- Bu terör kasırgası aralıksız olarak isyanın bastırıldığı tarih olan 1919’dan 1921 yılına kadar sürer. Bu tarihlerde Kemalist hareketin oluşturduğu yeni ordu birlikleriyle 1. Dünya Savaşı’nın galipleri olan Ingiltere ve Fransa tarafından desteklenen Yunan ordusu arasında savaş kızışmaktadır. Yunan birlikleri Izmir'e çıktıktan sonra Batı Anadolu’da ilerlemeye başlarlar. Diğer yandan Eski Osmanlı devlet düzenine ve padişaha bağlı güçlerle Kuva-ı Milliye denilen Kemalist harekete bağlı güçler arasında da çatışmalar yaşanmaktadır. Bütün askeri birlikler batıya kaydırılmaktadır. Bu nedenle Havêrkan`daki baskılar hafifler, nispi bir rahatlama görülür. Yöre halkı rahat bir nefes almaya çalışır. Ama ne gezer… Bu sefer, gerek Elikê Batê isyanı sırasında, gerekse de isyan sonrasında devlet güçlerinin yanında yer alan ailenin bir diğer üyesi Çelebi ve kardeşi II. Serhan ile Haco arasında çatışmalar başlar. Havêrkan konfederasyonuna bağlı bazı aşiretler Çelebi`yi lider olarak kabul ederken diğer bir kısmı Hacoyu… Başlarda Haco`ya çok az bir aşiret gücü destek verir. Çünkü Çelebi devlet taraftarıdır. Pragmatik nedenlerle birçok aşiret onun yanında yer almayı tercih eder. Bu arada iki tarafa da uzak durup bağımsız davranan aşiretler de vardır. Ancak tüm bunlara rağmen Haco, ne yaptığını bilen, cesur, cesur olduğu kadar da akıllı ve kıvrak zekâya sahip bir lider olarak durumu kendi lehine çevirmesini bilir. Mümkün olduğu kadar Çelebi’yle büyük çatışmaya girmeden, yandaşı olan köylere zaman zaman gözdağı vererek, zaman zaman talan ederek onları yıldırıyordu. Özellikle savun- masız, Çelebi`nin korumasından uzak köyleri hedef alıyordu. Böylelikle fazla kayıp vermeden, en az zararla adım adım hedeflerine ulaşıyordu. Hedefle- rine ulaşmak için kullandığı tek yön- tem silah değildi. Barışçı, politik yön- temleri de ustalıkla kullanıyordu. Tarafsız olan aşiretlerle iyi ilişkiler geliştirerek onları kazanma yoluna gidiyordu. Oldukça başarılı da oluyor- du. Riskli durumlarda tehlikeye gir- miyordu. Macerayı sevmezdi. Man-tık- lıydı. Başarıyı garantilemeden hiçbir eyleme girmezdi. Uyguladığı bu isa- betli ve akıllı taktiklerle günden güne gücünü arttırıyordu. 1925 yılına gelindiğinde her ne kadar tek lider değilse de konfederasyonun en güçlü lideri konumuna gelir. Ailenin diğer üyesi ve onun en büyük rakibi Çelebi ise giderek köşeye sıkışır. Sıkıştıkça da devlete yakınlaşır. Devlete yakınlaştıkça da itibar kaybına uğruyordu. Çünkü Havêrkan’da devlet yandaşlığı pek geçer akçe olmamıştır. Milliyetçi duyguların yoğun olması nedeniyle zaman zaman pragmatik davranan kesimler hariç, bu tür yak- laşımlar hep soğuk karşılanmış hatta ihanet olarak değerlendirilmiştir. 1925 Hareketinde Haco' nun Tutumu Babası II. Haco ve diğer Havêrkan sultanları gibi III. Haco’nun da hedefinde sadece Aşiret liderliği yoktu. Onun "hedefinde bütün Kürt mil- liyetçilerini"(M.Van Bruinessen), hatta Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı 64 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- bütün Kürtleri kendi liderliğinde bir araya getirmek vardı. Diğer bir ifadeyle, onun hedefinde bağımsız bir Kürt devletini kurmak vardı. Bu amaçla, Havêrkan`da bir ölçüde hâkimiyet sağladıktan sonra, daha önce Elikê Batê'nin yaptığı gibi etkinlik alanını genişleterek Kürdistan'ın çeşitli bölgelerindeki aşiret liderleriyle temas kurduğu, görüşmeler yaptığı, yoğun bir hazırlık yaptığı bilinmektedir. Hatta bu amaçla Azadi örgütüyle ilişki kurmuş ve yöredeki örgütsel faaliyetlerini teşvik etmiş, destekle- miştir. Ne var ki o daha işin başında iken, Kürdistan'ın başka bir bölgesinde; Diyarbakır yöresinde Şey Sait lider- liğindeki hareket patlak verdi. Her ne kadar zamansız, programsız başlasa da, Piran’da başlayan hareket kısa sürede geniş bir alana yayılır. Devlet güçleri isyanı bastırmakta zorluk çekerler. Geri çekilmek zorunda kalan devlet bildik bir yöntemi devreye sokar; Kürdü Kürde kırdırma… Isyan bölgesine büyük bir askeri yığınak yapılır- ken diğer yandan isyana katılmamış taraf- sız kalan birçok Kürt aşiretini de isyancılara karşı savaşmaya zorlar. Isyancılarla çatışmak istemeyen birçok aşiret savaş alanına sürülür ve çatışmak zorunda bırakılır. Işte bu şekilde isyan- cıların üzerine sürdü-rülmek istenen güçlerden biri de Havêrkanlılardı. Yukarda belirtildiği gibi, Havêrkan- lılar bu yeni duruma henüz hazır değillerdi. Gafil avlanmışlardı. Son isyanlarından sonra(Elikê Batê isyanı) bölge tamamen devlet kontrolüne gir- miş ve büyük kayıplar vermişlerdi. Üstelik iç çatışmalar sonucunda daha da hırpalanmış, iyice zayıf düşmüşler- di. Devlet güçlerine karşı yeni bir isyana hazırlıklı değillerdi. Şeyh Sait Hareketi’ne bu nedenle destek sağlayamıyor, devleti tekrar karşılarına almayı şimdilik göze alamıyorlardı. Böyle bir durumda isyancılara karşı savaşmak ise Haco için kabul edilmesi mümkün değildi. Ne var ki, Devlete açıkça hayır da diyemiyordu. Çünkü bu durumda devletin şimşeklerini üstüne çekmesi kaçınılmazdı. Açıkçası Havêrkan lideri çıkmaz bir sokaktaydı. Işi çok zor görünüyordu. Hangi yöne dönse bir çıkar yol görünmüyordu. Işte bu noktada iş onun kıvrak zekâsına kalıyordu; öyle bir yöntem bulmalıydı ki, ne devletin şimşeklerini üstüne çekecek, ne de devletin yanında yer aldı dedirip, ihanet damgası yiyecekti. Yani bir taşla iki kuş vurmalıydı. Çok zor gibi görünüyordu ama Havêrkan liderinin kıvrak zekâsı öyle bir yöntemi bulur. Yöntem şöyle: Devletin çağrısına evet diyerek askeri güçlerini toplayacak ve Diyarbakır’a doğru yola çıkacak. Ancak öyle bir yol güzergâhı seçmeli ki, isyancılarla karşılaşmasın, yolları kesişmesin. Öyle de yapar. Adamla- rıyla yolu uzattıkça uzatır. Beklenti, isyanın şu veya bu şekilde sonuçlan- ması ve sonuca göre eğilimini belir- lemesi. Seçtiği güzergâhı takip ederek, isyan merkezine uğramadan Siverek'e ulaşır. Buraya ulaştığında artık isyan sona ermiştir. Devletin bölgeye yaptığı büyük askeri yığınak karşısında dayanamayan isyancılar dağılır ve bir Kürt isyanı daha sona erer. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 65 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- Bu durumda Haco, Kürtler arasında hain durumuna düşmediği gibi devlet nezdinde de durumunu iyileş-tirdiğine emindir. Öyle ya devletin, isteği doğrultusunda hareket etmiş, diğer yandan isyana karşı da savaşmamıştır. Ama yine de milliyetçi Kürt kamuoyunda bu tutumundan dolayı ağır eleştirilere hedef olmaktan kurtu- lamamıştır. Büyük ozan Cegerxwîn, Hayat Hikâyem adlı eserinde Şeyh Said Hareketi`nin yenilgiyle sonuçlan- masının nedenlerini anlatırken şunları aktarmaktadır: "Herkes zafer gününü bekliyordu. Ama unutmamak gerekir ki bazı insanlar ikili oynuyordu. Bunlar kendi halkının düşmanı işgalcilerin ise dostu idiler. Havêrkanlı Haco Ağa, Surgiçli Kamil Ağa, Derikli Hacı Necim, Ramanlı Eminê Ehmed, Diyarbakırlı Cemil Paşa'nın oğlu Mıhemed, Türklerle birlikte Şeyh Said'e karşı savaşıyorlardı." Görüldüğü gibi, ikili oynayan veya harekete karşı devletin yanında sava- şan Kürt ağaları sayılırken Haco'nun ismini en başta vermiştir. Yine aynı eserde, isyanın bastırıl- masından sonra yakalanan isyancıların yargılandığı mahkeme salonunda izleyicilere ayrılan bölümde oturumu izleyen Haco'nun ağzından şunlar aktarılır: "Haco Ağa anlatıyor: Ben ve Ali Ihsan Paşa sorgulamayı adliyenin balkonundan izliyorduk. Şeyh'e önce doğru söyleyeceğine dair yemin ettirildi. Başkan sordu: “Doğru söyle kimdi suç ortakların, kimler sana komutanlık etti?” Şeyh, “bütün müslümanlar arkadaşımdır.” dedi. Sorgucu birkaç isim sordu. Şeyh, “Doğru, onlar arkadaşımdır.” dedi. Sıra benim adıma gelince, “Onu tanımıyorum. Ama Êzidî Haco'nun bize karşı Karacadağ'da savaştığını duydum.” dedi. Şeyhe sorulan bu soru üzerine Türklerin sadece isyancıları değil bütün Kürt ileri gelenlerini hedef aldığını anladım." Görüldüğü gibi Havêrkan lideri- nin isyana karşı savaşmamak ve hain damgasını yememek için yaptığı manevra pek işe yaramamıştır. Büyük Ozan onun içinde bulunduğu durumu şu Kürt atasözü ile açıklamaktadır: "Heçi li ser du singan bilîze, wê yek nav dilê wî kevî."(Iki kazık üstünde oynamaya kalkarsan onlardan biri kalbine batar). Yani Havêrkan li-deri iki kazık üzerinde cambazlık yapmaya kalkışmış, ama kazıklardan biri kalbine batmıştır. Diğer bir ifadeyle devleti karşısına almak istemediği gibi, isyan aleyhtarı bir konumda da görünmek istememiştir, ama görünen o ki pek başarılı olamamıştır. Anlaşılacağı gibi, yer yer ağır eleştirilere maruz kalmış, hatta Kürt davasına ihanet etmekle suçlanmıştır. Gerçekten de 1925 Hareketi’ndeki tutumuna yönelik bu ve buna benzer eleştiriler, günümüze kadar devam etmiştir. Bugün yaşayan bazı aile büyük- lerinden bu konuyu sorduk. Onların yukarıdaki gelişmelerle ilgili anlatım- ları çok farklıdır. Onlara göre; Haco ateşli bir Kürt milliyetçisiydi ve hep öyle yaşamıştır. 1925 isyanına karşı 66 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- savaşmamıştır. Tam tersine emrindeki 3000 kişiyle isyancılara katılmak için Diyarbakır'a doğru yola çıkmıştır. Devlet güçleriyle karşılaşıp, gereksiz bir çatışmaya girip güç kaybına uğra- mamak için yolunu uzatır. Siverek'e ulaştığında isyanın devlet güçlerince bastırıldığını öğrenir. Bir ara güçlerini Karacadağ yöresinden Diyarbakır'a sokmak ister ancak başarılı olamaz. Devlet güçleri ve yandaşı aşiretler tarafından engellenir. Daha sonra da devlet güçleriyle doğrudan bir çatış- maya girmenin intihar olacağını bildiğinden bir daha denememiştir. Ama zamanı geldiğinde Kürtlerin özgürlüğü için savaşmaktan kaçın- mamıştır.(Aşağıda anlatacağımız 1926 isyanı kastediliyor.) Ayrıca bazı kaynaklar, Cegerxwin’ nin anlattığı mahkeme olayını farklı olarak şöyle anlatmaktadırlar: Devlet, Haco'nun Şeyh Said yandaşı olduğu- nu ve isyana destek verdiğini anla- mıştır. Bu nedenle mahkemeye çağrılmıştır. Amaç bir yolunu bulup onu idam ettirmektir. Özellikle Şeyh Said'in ağzından laf almak için onu tanıyıp tanımadığını, isyana yardım edip etmediğini ısrarla sorarlar. Sorulara karşılık olarak Şeyh "Êzidî Haco'nun Karacadağ`da bize karşı savaştığını duydum." diye cevap verdiğini, ancak bunun tamamen onu korumak ve Istiklal Mahkemeleri`nde yargılanmasına engel olmak için söyle- nen sözler olduğunu belirtmişlerdir. Yine aynı kaynaklar, Şeyh Said'in tutuklanmadan önce Havêrkan liderine bizzat kardeşi Mehdi`yle bir mektup yollayarak, isyanın başarıya ulaş- madığı, bütün güçlerinin dağıldı- ğını, yarım kalan bu mücadeleye kendisinin devam etmesi vasiyetinde bulun- duğunu yazmışlardır. Tüm bunlara rağmen, isyan sırasın- da sergilediği tutum ne olursa olsun, Haco'nun milliyetçi ve özgürlükçü eğilimini yadsımak mümkün değildir. Yine ne amaçla yapılmışsa yapılsın, isyan sırasında yaptığı ma-nevra Havêrkan’lılara belirli ölçüde yararı olmuş, onları rahatlatmıştır. Öncellikle can kaybı vermeden evle-rine dön- müşlerdir. Böylece mevcut askeri güç- lerini korudular. Bu bir. Ikincisi; devle- tle ilişkileri bir süre için iyileşir. Kısa bir sürede olsa rahat bir nefes alırlar. Böylece yeniden toparlanma imkânı bulurlar. 1926 yılına girildiğinde artık yeni bir başkaldırı için kendilerini hazır hissederler. 1925 Sonrası Şeyh Said Hareketi sona ermişti. Tahribat çok büyüktü. Binlerce cana mal olmuştu. Kürdistan yeniden hükümet güçlerinin kontrolüne girmiş, müthiş bir terör ve kıyım hareketi başlamıştı. Köyler yakıp yıkılıyor, bin- lerce insan yerinden yurdundan ediliy- or, uzak diyarlara sürülüyordu. Tabi bunların çoğu herhangi bir yerleşim yerine varmadan açlıktan, yorgunluk- tan ya da hastalıktan ölü-yordu. Kuşkusuz bütün bunlardan en çok isyan merkezi ve buraya yakın, isyana doğrudan katılan kesimler et-kileniyor- du. Ama Kürdistan'ın hemen her tarafı bu yıkım hareketinden şu veya bu şek- ilde nasipleniyordu. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 67 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- Havêrkan da bir ölçüde bu anlamda etkileniyordu. Ama denilebilir ki başlarda bu terör kasırgasından en az etkilenen yörelerdendir. Bunun birkaç nedeni vardır; birincisi, yöreden harekete kitlesel bir katılım olmamış- tır. Ikincisi Haco'nun yukarda anlat- tığımız taktiksel manevrası. Üçüncüsü Haco'nun rakibi olan Çelebi ve ona bağlı birçok aşiretin devletin yanında yer alması. Bu nedenledir ki sağ kalıp, devlet güçlerinin elinden kaçabilen birçok yurtsever devletin hışmından kurtulmak için önce buraya sığınıyor- du. Daha sonrada Suriye veya Irak'a geçiyordu. Ancak bu durum pek uzun sürmedi olmadı. Devlet isyan bölgesinde kon- trolü tamamen sağladıktan sonra bu sefer dikkatini Kürdistan'ın diğer böl- gelerine çevirdi. Bunların başında da Havêrkan vardı. Çünkü zaten mimliy- di! Öncellikle bölgeye büyük bir askeri yığınak yapıldı. Birçok yeni karakol yaptırılarak jandarma birlikleri yer- leştirildi. Sonra da tabiri uygunsa büyük bir sürek avı başlatıldı. Yörenin birçok ileri geleni, aşiret lideri, şeyhi, aydını, okumuş ve milli duygular taşıyan birçok insanı, yurtseverlik- leriyle ünlü Kürt melele- rini topla- maya başladılar. Birçoğu sorgusuz sualsiz tutuklandı, birçoğu Anadolu’ nun uzak yerlerine sürüldü. Birço- ğunun da akıbeti hakkında bu güne kadar herhangi bir bilgi edinile- memiştir. Ilginçtir, bunlar yapılırken devlet yanlısı ya da devlet aleyhtarı diye bir ayrımın yapılmamış olmasıdır. Tek ölçü Kürt olması ve suya sabuna dokunabilen, toplumda etkili olabile- cek bir yapıda olmasıydı. Öyle ki yıl- larca, daha Osmanlı Devleti döne- minden beri, milliyetçi Kürt akımlarına karşı devletin en sadık müttefiki olmuş birçok aşiret lideri de bu sürek avından kurtulamamıştır. Işte bunlardan biri Haco'nun amca çocuklarından, rakibi ve devlet yandaşlığıyla tanınan Çelebi’dir. Çelebi, Elikê Batê isyanın- da devletin yanında yer almış, isyanın bastırılmasında büyük rol oynamıştı. 1925 Hareketine karşı yine devlet güç- lerinin yanında yer almış ve bu anlam- da devlete büyük hizmet- lerde bulun- muş biridir. Bu nedenle de kendinden emin, devletin kendisine dokunacağı aklına bile gelmemektedir. Ama hiç beklemediği başına gelir. Jandarmalar bir gün kapısına dayanır ve alıp götürülür. Uzun süre haber alınamaz. Çok sonra, artık ömrünün son günlerindeAntep'te sürgünde olduğu öğrenilir. Büyük Çelebi`nin cenaze- sinin bile Havêrkan’a gelmesine izin ver- ilmez. Bugün mezarının yeri bilinmiyor. Çelebi başına gelecekleri tahmin bile edemiyordu. Fakat Haco temkin- liydi ve olacakları tahmin edebiliyordu. Bu nedenle de boş oturmuyordu, yoğun bir hazırlık içindeydi. Öncellikle, kon- federasyona üye bütün aşiret lider- leriyle toplantılar düzenleyerek, tek tek görüşmeler yaparak, onları birleştirm- eye çalışıyordu. Öte yandan ulaşa- bildiği diğer bölgelerdeki, komşu aşiretlere de birlik çağrıları yaparak, devlete karşı Kürtleri birleştirmeye çalışıyordu. Hatta Suriye ve Irak’taki Kürt liderlerine heyetler gönderiyor, destek istiyordu. Ne var ki bu çalış- malarında pek başarılı olduğu söyle- 68 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- nemez. Yaptığı çağrılar, zaten kendi- sine bağlı olan aşiretler ve bazı bireysel katılımların dışında pek cevap bula- maz. Katılanların çoğu 1925 Hareketi’nin sona ermesiyle yöreye sığınanlar olmuştur. Bunların arasında yukarda sözü edilen Şeyh Said'in kardeşi Mehdi de vardır. Haco aşiretin tümünü birleştirme çabası içinde iken, amcaoğullarından Saroxan ile itilafa düşer. Aralarında yaşanan çatışmaların ardından kendi- sine bağlı adamlarıyla sınırın güneyine yani Suriye'ye geçer. Bu olay moralleri daha da bozar. Ama Havêrkan li- deri öyle kolay pes edeceklerden değildir. Hazırlıklarına devam eder, daha da yoğunlaştırır. Bu arada devlet güçleri de hareket- liliği yakından izlemekteler. Zaten yörede her zaman devlet yandaşı olan aşiretler en ufak gelişmeleri yetkililere bildirmeyi bir görev sayarlardı. Haco’nun faaliyetlerini de günü gününe bölgedeki sivil ya da askeri bir- imlere iletiyorlardı. Hatta son çalış- malarla ilgili düzenli bilgi verenlerden birisinin Antep'te sürgünde iken ölen Çelebi'nin oğlu Hüseyin ve yandaşları olduğu söylenmektedir. Bilgi aktıkça alınan önlemler de ona göre artıyordu. Başta Haco ve ailesi olmak üzere aşiretin diğer ileri gelenleri yakından izlenmekte, göz hapsinde tutulmak- tadır. Birkaç kez Haco’yu tutuklama girişimleri olur ama başarılamaz. Anacak çember giderek daralmakta, Havêrkan demir bir kıskaca alınmak- tadır. 1926`nın Mart ayında hareket başlar. Yine konfederasyonun merkezi olan Midyat'tan başlayan isyan, Nuseybin sınır şeridi boyunca yayılır. Kürdistan'da tarih yine tekerrür edi- yordu. Havêrkan güçleri bölgedeki karakollara özellikle de sınır karakol- larına saldırarak ele geçirdiler. Resmi kurumlara el koydular. Sivil askeri birçok görevliyi rehin aldılar. Geri kalanları da bölgeden kovdular. Yaklaşık iki hafta boyunca bölgeyi kontrol altına tuttular. Ancak hemen göze çarpan, isyanın çok büyük zaaflara sahip olmasıydı. Yeterli hazırlıkların yapılmadığı, iyi bir zamanlamanın yapılmadığı, özellikle askeri anlamda büyük eksikliklerin olduğu hemen fark ediliyordu. Dolay- sıyla akla şöyle bir soru geliyordu; nasıl olur da Haco gibi iyi bir askeri taktiksiyen bu kadar zaaf gösteren bir hareketi başlatabilir? Bu soruya ve- rilen cevaplar farklılık göstermiştir. M.V. Bruinessene göre; "Isyan çok kötü planlanmış gibiydi ve sebebi hiçbir zaman tam belli olmadı. Belki Kürtlere karşı Türk misillemesi bölgeyi etkilemişti. Muhtemelen daha önceden düşünülmüş, fakat uygulana- mamış planlar vardı. Kürdistan'ın diğer bölgelerinde kendiliğinden küçük isyanlar olmaktaydı. Yine de Haco' nun Kürt ulusunun birliğiyle ilgili çağrısı bir karşılık bulamadı… Birçok aşiret reisi ona tabi olmaktan korkmuştu." Seydayê Cegerxwîn ise, Haco'nun 1925 Hareketi`nde sergilediği tutumun üzerinde yarattığı şaibeyi dağıtmak ve bir yerde Kürt kamuoyunda kendisini temize çıkartmak için yaptığı bir manevra olarak değerlendirerek şu ifadeyi kullanmaktadır: "Haco yağmur- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 69 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- dan sonra ıslanmasın diye öküzün sırtını örtüyordu." Ailenin bugün hayatta olan büyük- lerinden Elikê Batê'nin torunu II. Elikê Batê ise isyanın zamansız ve yetersizlik- lerinin nedenini şöyle açıklamaktadır: "Henüz hazırlıklar tamamlanmamış- tı. Istenilen destek alınamamış, birlik sağlanamamıştı. Örneğin Cizre, Şırnak dolaylarındaki aşiretlere yapılan birlik çağrılarına henüz cevap alınmamıştı. Bu nedenle Haco'nun harekete geçme niyeti yoktu. Ama Çelebi taraftarları (Haco'nun amca çocuğudur. Yukarda söz edilmişti) hükümete yapılan hazır- lıkları haber verdiler. Bunun üzerine devlet güçleri onu ve yakın arkadaşlarını yakalamak için harekete geçtiler. Haco da yakalanacağını anlayınca da mecbur kaldı ve isyanı başlattı. Doğal olarak eksiklik ve yeter- sizlikleri olacaktır." Nedenler ne olursa olsun, isyanın başarıya ulaşmasının en ufak bir şansı yoktu. Isyan lideri de bunu biliyordu. Dolaysıyla en az zararla işin içinden sıyrılma çareleri aranıyordu. Aslında çare de tekti; sınırın güneyine geçmek. Öyle de yapıldı. Haco'nun emriyle Havêrkan`lılar taşınabilir bütün mal varlıklarını alarak Suriye`ye taşındılar. Taşınma devam ettiği süre boyunca birçok devlet memuru ve asker rehin olarak bekletildi. Ama buna rağmen sınırı geçme öyle kolay olmadı. Genellikle eli silah tutan gençler varsa eşleri, çocukları, alabildikleri eşya- larıyla sınırı geçerlerken, geride yaşlı hasta olanlar, topraklarından yurtların- dan kopmak istemeyenler kalı- yordu. Böylece aileler parçalanıyor, dağılıyor- du. Üstelik kontrolü tamamen ele geçiren devlet güçlerinin bin bir türlü baskı ve terörü de cabası… Isyancılar sınırı geçerken uçaklar sınır boyunca bütün köyleri bombalıyordu. Bombarduman günlerce devam etti. Köyler yerle bir ediliyordu. Insanlar korkudan köylere giremiyordu. Birçoğu Suriye tarafındaki sınır köylerine sığınıyor, ya da tarlalarda aç ve açıkta barınmaya çalışıyordu. Köylerin çoğu artık oturulmaz hale getirildikten sonra sınır komutanları çağrılar yaparak, köy- lerine dönenlere kesinlikle dokunul- mayacağını bildirdiler. Buna kananlar geri dönüyordu. Ama onları çok kötü sürprizler bekliyordu; sınır komutan- larının sözlerine kanıp geri dönenler, ya topluca kurşuna diziliyor ya da bir daha geri gelmemek üzere bilinmeyen yer- lere götürülüp yok ediliyor ya da evlere kapatılıp diri diri yakılıyordu. Böyle bir olaya şahit olan Cegerxwîn şunları aktarıyordu: "Birçok insan sınır komutanı'nın sözüne kanarak köyüne döndü. Katiller dönenleri ikiye ayırdı. Erkekleri muhtarın çevresine toplayıp birbirine bağladılar. Sonra makineli tüfeklerle kurşuna dizdiler, cesetleri yaktılar. Çocukları ve kadınları damlara tıktılar, odun ve kuru otlarla onları tutuşturdular. Kadınlar, çocuk- lar ve bebeler yanan ve çöken evlerde kül oldular." Ya Güneye geçenler, çok mu rahat etti? Tam tersine onları da bin bir türlü dert ve bela bekliyordu. Havêrkanlıların Suriye'deki mac- erası ve III. Haco'nun buradaki faaliyetlerini gelecek sayımızda anlat- maya devam edeceğiz. 70 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- MOSUL 29 Ağustos 1919 Eliyê Batê ile ilgili aşağıdaki bilgiler rastgele toplanmıştır. 20/8/19 tarihinde Nusaybinde, halkın bir tellalın anasından duyduğuna göre, “Eliyê Batê, Hükümet tarafından öldürüldü ve Hükümet’e karşı ayaklanan herkes de aynı cezayı alacaktır.” Nusaybin`de halk, Eliyê Batê’nın Midyat yakınlarında bir köyde yakalandığı ve öldürüldüğü söylentisini duymuştur. .... - bir kelimesi okunamadı- Eliyê Batê’nın köylerinden yağmalanmış olan sığırların Mardin`deki pazar yerinde satıldığını görmüştür. Başka bir söylentiye göre ise, Eliyê Batê’nın kellesi Hükümet tarafından halka ibret olsun diye, Nusaybin yolunda sergilenmiştir. Imza mühür Capt. S.S.O. Mosul B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 71 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- Şekil 1. Mala Osman'ýn kısmı soyağacı. (M.Van Bruinessen den alınmıştır.) 72 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu ve III. Haco İsyanı --- Page Break --- * Duwem gewretirîn azmûn û helî rexsaw û goranî sîyasî û rûdawî neteweyî bû ta nawerastî sedey bîsti- hem. * Hander û bizwênerî bojan- dinewey mêjû û edeb û ziman û huner û ferhengî netewe bû. * Ta radeyek karî kirde ser aborîyî nawçeke û bojandinewey bazar û bazirganî. * Damezrandinî ew qeware Kurdîye xomalîye, mitmaney be- tiwana û îradey sîyasî û neteweyî xulqand. * Bizwênerî hest be berjewen- diye komaleyetî û çînayetiyekanî komel bû. * Bojandinewey hest û nestî neteweyî û gîyanî niştimanper- w erî le hemû parçekanî Kurdistan da. * Pêkhênanî supa û hêzî çekdarîyî pêşmerge tiwanay serbazîyî Kurd sel- mand. * Pêkhênanî encumenî wezî- ran (heyey reîsey mîllî), wezaret û dam û dezgekanî, tiwanay xo be- rêwebirdinî derxist. * Bizotnewey cemawerîyî la- wan û jinan be rêkxiraweyî dîyar- deyekî niwêy naw komalgey Kurdewarî bû. * Yasadanan û hewlî cêbecê û piyadekirdinî dîmenêkî şaristanîyî komar bû. * * * Komarî Kurdistan pileyekî nû bû le tevgera Kurdayetî û culanewey nişti- manî û rizgarîxwazî kurd da. Herçend komarekî bisînor be pantayî û be hej- mara niştecihan kêm û piçûk bû, digel vî yekê le alî sîyasî û manewî û hestê neteweyî ve Kurdayetî le vî beşê da li qawxe tesik û sinor daxrawekey derhê- na. Le ser melbendekî û ninawewe Destkewtinî Komarî Kurdistan Mehmud Mela ÎZZET Trasnkirîbekirin: Remezan PERTEW B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 73 --- Page Break --- xistîye ser şanoyê herêmî. Yekemîn car le wî nawçeyê da, duwemîn car le nîveya yekê ya sedsala bîstemîn de qeware û fermanreweyekî xumalî hat be rêxistin. Yekemîn car be awayê komar ve qewareya kurdîye hat pêk- anîn ta ew asta kenek her damezran- dineke û kar û kirinan bibne lapere- yekî geş le dîroka kurd da. Belkû rûxandin û sêdarandina serkirde û gel hat lêpirsîn, lêbelê hemî bûn destanekî zindî ku berdewam hoy bizwêner û geşanewey tewijmî kurdayetî û serça- weyekî girîngî ders û pend bin. Destkevtinan bûn be samanekî mezin ew dîroka gelê kurd. Qazanc û destkewtinên Komara Kurdistan be kûrtî û puxtî mirov dikare le van xalên jêr da destnîşan biket. Diway ezmûne mêjûyekey hikumdarîyî û Melîkayetîyekey Şêx Mehmûd(1918-1924) gewre- tirîn goranî sîyasî û rûdawî nete- weyî bû le mêjûyî kurd be giştî û lew beşey Kurdistan da û ta ew serdemane be taybetî. Piştî bêdengîyeke dûr û dirêj le rojhelata Kurdistanê da le dû ewe tevgera niştimanî Kurdistan ketibû nav bazneyekî daxiraw û bê tevdan û çalakîyê ve. Ew rûdanên girîng yê salên şerê duwemîn û pêkhatina komela J.K.(Jîyaneweye Kurd) û ênca le şiwênewarî em damezrandina Hizbî Dîmokratî Kurdistan bûn peşîneyekî hestîyar û girîng bo hişyarbûna xelkê kurd, ku neteweya kurd xist berdem werçerxanekî mezin û paşerojekî ronak. Nek her le rûy ew serfirazîye bisînor û ew qeware ve belkû li rûy xebata giştî û armanc û daxwazîya neteweyî û dirûşme mêjûye kîşewe, bangewazakey du yê Rêbendan ku ta niha wek pêwîst girîngî û bayexekî ew biryare cemawerîye dernexirawe, der- wazî rizgarîyî û xokirdinewe bû le ser hemû kurd, amraz û rengêy xebat û ser- bexoyî bo hemûwan destnîşan kird. Hel û mercêkî sîyasî niwê û le barî lew parçeye da rexsandû bûwe gewretirîn hîwa bo ayindeyekî geştir û giştîtir, be taybetî ew Komare bûwe qible nima- yekî sîyasî û geşaneweyekî berfirawanî Kurdayetî be berawerd legel serdemî pêş Komar da. Hander û bizwênerî bojanewey mejû û edeb û ziman û huner û ferhengî netewe bû. Serdeman û dagîrkirdin û çewsan- dinewey kotayî pêhênra, dirêjdan be şêwandinî mêjûw edeb û ziman û keltûrî gelî Kurda kotayî hat, le xwêndin be zimanî xo, niwîsinewey mêjû û cografyay xo, bêbeşkirawe ta ew kate û lew beşî Kurdistan da der- fetêkî wa bo kurd nerexsa ke ew layenane nehêle û asayî jîyanî kulturî xoyî bigrête ber. Boye pêkhînanî Cumhurîyetî Kurdistan xulqandinî ew azadîyî ye, Kurdî xist ber dem bojandinewey samanî netewe û xo riz- garkirdinî lew paşa gerdanîye, karî girîngî serşanî lêpirsirawan ewe bû ke hengawî baş û çawênî lew meydanane da binên, serokkomar xoy lew biwara- ne da gelî hengawî girîngî na, hendêk- yan bo komelgey diwakewtûy ew serdemî kurd, be aza û biwêrane dadirêne qelem. Be taybetîkirdinî xwêndinî mindalan be kiçanîşewe be Destkewtinî Komarî Kurdistan 74 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- xwendinî zore milê, ewey pîrewî ew biryareşî ne kirdaye, sizaded ra roj- namegerîyî û azadîyî niwisîn, nûser û şaîran azadane hatine meydanî niwisîn û bilawkirdinewe û niwisîn le ser mêjû û kulturî neteweyî û bojandin- ewey bîrewerîye nîştîmanîyekan be taybetî Newroz, dananî êzge û bilaw - kirdinewey govarî heme cor û dananî sirûdî mîllî legel (Ey reqîp her mawe qewmî Kurd ziman) be sirûdî mîllî legel (sirûdî 'nîştîmanim zengîn e beheştî ser zemîn e') selam û sirûd û merşî cemhûrîyî le bone resmîyekan da, damezrandinî dezgey çapemenî û çapxane le Mehabad û bilawkirdin- ewey çendîn govar wek: Kurdistan, Helale, Girûgalî Mindalanî Kurd, Hawarî Kurd, Hawarî Nîştîman, Rojnamey Kurdistan…emane kar û hengaw çalakî geş û çawênî komar bûn. Bo çapkirdinî kitêb û niwisîn û culandinewey ronakbîrî Hêmin deni- wisêt: (Le komîsyonî teblîxatî hîzib da destim be kar kird le hemû çape- menîyekanî hîzib da destim be niwisîn kird, le rojnamey Kurdistan û Govarî Kurdistan û Hawarî Kurd û Hawarî Nîştîman û Girûgalî Mindalan û Govarî Helale da şiîr û wutar im bilawkirdin- ewew le mîtîngekanî hîzib da beşdar debû. Le desteyek ke endam bûm, endamî eslîyekanî ew lijneye wek bîr im mabî; Zebîhî, Hejar, Brayîmî Nadir, Dilşadî Resûlî û man bûyîn, pêşawa be xoy çend mamostey şareza- yîş yarmetyan dedayin, herçende hîç- man lew kare da pîspor nebûyîn, belam çunke zor be dilsozîyewe karman dekird, pêm waye kitêbekan ke be dax- ewe çap nekiran xirap nebûn..(1) Sebaret be weke ew rojname û govarane berhemêkî be nirxî komar bûn û dewrî başyan bînî le derxistinî rastî û wuşyarkirdinewey cemawer, boye çaktir waye çend tişkêk bixeyne ser ew çapemenî û bilawkirawane ke kewtunete ber dest: Rojnamey Kurdistan Organî Hîzbî Dîmokratî Kurdistan, rojnameyî resmî hikumetîş bû. Seyîd Mehmûd Hemdî sernûserî bû. Le çapx- aney Kurdistan le Mehabad çapkirawe, rojanî şemme û duşemme û çiwarşem- men belawde-kiraweye. Yekem jimare le 11.1.1946 de belawkirayewe. Le temenî komar da degutirêt (116) jimarey lê bilawbotewe, heye delêt (113) jimare, beher halû le ber ewey hemû jimarekan le ber dest da nîn. Ewey ta êsta kewtunete ber dest (66) jimarey rojnamey Kurdistan le ber ewe sax nebotewe ke çend jimarey lê derçûwe û natiwanrêt jimareyekî durust be destewe bidrêt. Ewe yekem rojname bû ke le mawe- yekî kem da ew jimare zorey lê derkirabêt, roj- nameke wek serewe nûsra bû “bilawkirewey bîrî Hizbî Dîmokratî Kurdistan bû”. (2) Govarî Gelawêj le jimarey Azarî 1946 da bem core le ser rojnamey Kurdistan denûsrêt “Kurdistan rojnameyekî kurdîye û be şêwey Mukrî be zimanî kurdî rojê ne rojê le şarî Mehabad be sûretêkî resmî der deçêt. Bas û xwastî em roj- nameye çonîyetî kirdewey kurdekan û helsuranyan, kobûneweyen bo Destkewtinî Komarî Kurdistan B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 75 --- Page Break --- kirane- wey çapxaney Kurdistan, nûsînî bas û zanayanî kurd, wergirtinî dengûbasî derewe be hoy royterewe, amancî qewmî, witar. Kobûnewey bo handanî xelk bo kirdinewe bawî xwendinî kurdî le hemû qutabx- anekan da hemû core şiîr û edebîyatî kurdî û gelî şîtîtir. Be rastî em roj- nameye yekem rojnameyekî kurdîye ke le hemû natewawîyekî kurde- warîyewe qise bikat û xizmetî xoy be hemû layek bigeyenê...(3) Diway rûxanî komar rojnameke pekî kewte le diway da Bako û înca nawbenaw Hizbî Dîmokratî Kurdistanî Êran be nihênî derîkirduwe. Jimarekanî em rojnameye ser-çawe û belgenamey resen û girîng mêjûyîn bo lêkolînewe le ser demeke, gelêk nûser û şaîr û wergêr le dewrî rojname ke kobûnewe û nûsînî coraw coryan tiya bilawdekirdewe. Yekem jimarey le 11.1.1946 runakîyî bînîy. Govarî Kurdistan Bilawkirawey bîrî sîyasî Hizbî Dîmokratî Kurdistan û komar bû. Yekem jimarey le 6.12.1945 da çapkira û bilawkirayewe, le Mehabad derdeki- ra. Berêweber û lêpirsirawî Mele Qedrî muderîsî bû, wadyare le temenî komar da çiwar jimarey lê bilawkir- abêtewe çunke her ew çiwar jimareye kew- tunete ber dest. Govarî Helale Hesen Qizilcî lêpirsiraw û sernû- serî bû, le Bokan çap dekira. Jimare- yekî le Azarî 1946 da bilawkirayewe, zîyatir le layenî sîyasî govarêkî edebî bû, çiwar jimarey kewtunete ber dest. Hawarî Kurd Yekem jimarey le Rezberî 1324.6 î Teşrînî yekem 1945 da bilawki- rawetewe, em jimareye 30 lapere bû. Le ser bergî yekemî govare ke tenha Hawar nûsra bû, le ser bergî duyem Hawarî Kurd nûsrawe....(4) Hawarî Kurdistan Yekem jimarey le 21 Martî 1946 da le Mehabad çapkirawe, organî Lawanî Dîmokrat bûwe. Sidiq Encîrî serperiştî kirdiwe. Le ser laperey yekem eme nûsrawe: govarêkî edebî, sîyasî, komelayetî. Rêbazî Marksî le nawerokî da dîyar e. Le ser û nawî govarekew nûsrawe “be sewad bîxwênêtewe bo bê sewad…”(5) Govarî Girugalî Mindalanî Kurdistan Le jêr çawdêrî Mele Qedrî muder- rîsî da kirêkaranî çapxaney Kurdistan le Mehabad bilawyan dekirdewe. Le jêr nawî govareke da nusrawe “Bîrî kargeranî çapxaney Kurdistan”. Yekem jimarey le Nîsanî 1946 da çapkirawe, çiwar jimare le govareke kewtunete ber dest, pêdeçêt her ewe çiwar jimareye bilawkirabêtewe…(6) Geşanewey Aborîyî Bojandin- ewey Bazar û Bazirganîyî Serbestîyî hatin û çûn û çalakî bazirganîyî û zorbûnî berhemî kişt - ûkal û gorînewey kelûpel, damezran- dinî kompanya û hewalî kirdinewey sînema…Ewane ta radeyek bazarî nawçekey sînorî komaryan bojandewe. 76 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Destkewtinî Komarî Kurdistan --- Page Break --- Belam deramet û dahatî serekî le komekî Yekêtî Sovêtewe bû ke le rêgey Tewrêzê we denêrdira. Degotirêt ke: “Komarî Azerbaycan 20.000” tumanî nizîkey (4400 dolar) î be qerz dabûwe Komarî Mehabad bir- yarîş dira be şekir pir bikrêtewe…(7) Herçend e rijêmî Şah ablûqe xistibû- we ser nawçeke, be taybetî qedexe- kirdinî kirrînê tûtin le cutyaran bo birsîkirdinî nawçeke belam (Sovyet tûtinî ew saley Kurdistanî kirrî be (80.000) pawen…(8) Herçende Azerbaycan sîyasetêkî aborî sosyalîstaney pîyade dekird, ke çî serkirdayetî komarî Kurdistan kem û zor bîrî le we nedekirdewe û pêrewî sîyasetêkî lew corey ne dekird. Boye em xoy dûr xistewe le dabeşkirdinî zewî û zar be ser cutyaran da, wek Azerekan kirdeyan. Yekêk lew hev- taney ke dira bo zîyatir geşe pêkirdinî aborî, hewlî serokkomar bû bo kirdi- newey bank û dawakirdinî le xelk ke altûn û parekanyan wek qerz le wêda dabinên, bê ewey serkewtin be destan behênêt. Dîsan zerîbe le hendê xêzanî dewlemendî wek xêzanî Şafiî le Mehabad ke berberekanî komaryan dekird, wer degîra…(9) Damezrandinî ew qeware Kurdîye xomalîye mitmaney be tiwana û îradey sîyasî û neteweyî xulqand. Nebûnî ezmûnî hikumranî xo û xoberêwebirdin, sepandinî hikum û yasa û kulturêkî namo be kurd, dirêj- xayenîyî ew halete, dîyardey ne asayî lay xelkî kurd xuliqand bû. Dîyarde- yekî corî le razîbûn bew barudoxane, dîyardeyekî nebûnî tiwana û hêzêkî ewto ke kurd bitiwanêt wilatî xoy berêwe bibat, boye xamoşîyî ew nawçeyey Kurdistanî girtibowe. Be damezrandinî ew qewareye, kurdayetî bujabewe serbexoyî sîyasîyî, herçend e yek layane û tenha dîfaktoyek bû, hênaye arawe, kêşey kurdî lew beşe da zindû kirdewewe hênraye ser şanoyî sîyasî, le gelêkî çewsawe û jêr destewe ke sadetirîn mafîşî zewt kirabû, bû be xawenî qewarey sîyasî û neteweyî û îdarey xoy, berdewamî ew gorranane, mitmaney kurd be xo û îdarey sîyasî xoy, be tiwanay xo berêwebirdinî wilatî xoy behêz kird. Kobûnewe bîst hezar neferîyekey dûy Rêbendan, rîfrandûmekî neteweyî bû bo mitmane be serkirdayetî komar, bo dananî dam û dezgey berêwekirdin, bo rizgarkirdinî kurd le her kuyyek bijîn. Cemhurîyetî Kurdistan bizwê- nerî hest û berjewendîye kome- layetî û çînayetîyekanî komel bû Şan be şanî geşe kirdinî layenî sîyasî. Layenî komelayetî û çînayetî- yekanîş geşeyan kurd, herçende le sînorêkî zor tesk le ser xo bû, eweş hokarî taybetî xoy hebûwe le çewsan- dinewe û dagirkirdinî sedan sal da xoy deniwand, boye cemawerî cutyar û xelkî zehmetkeş komarekeyan be hî xoyan dezanî. Çunke ta radeyek zulm û zor wek caran pîyade ne dekira, xelk boyan hebû şikayet û dawa û daxwaz- yekanyan bigeyenin. Tenanet pêşawa Qazî Muhemmed rêge û şiwênî taybetî bo em core diyardane dana bû be taybetî rêgey geyandinî name û dengî hawwilatyan be xoy, ewaneş derencamî damezran- dinî Komarî Kurdistan bû çunke: B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 77 Destkewtinî Komarî Kurdistan --- Page Break --- *Geşekirdinî bizotnewey kurdayetî kewte naw qonaxekî niwê we ke bîr û layene komelatîyekan baştir xoyan derbixen, pêwîstîyî gorankarîy barî komelayetî û guzeranî xelk le ber çaw bîgirên. *Ew nîmçe serbexoyî û rizgarîyî û xo berêwebirdine, çewsandinewey sîya- sî û neteweyî û zulm û zorî dagîrker- anî nehîştibû, dergay le ser reformî komelayetî kirdewe. Belam nebûnî nexşeyekî lew babete, nebûnî dahat û binemay aborîyî dewletî, zorîyî kêşe û girifte corawcorekan, bûnî hereşey berdewam le layen hêzekanî rejêmêwe û xerîkbûnî lêpirsirawan be karî pêşmergeyî û peydekirdinî pêdawîstîyekanî şer… Le ber ewane ne detuwanra karî girîngî lew babete encam bidrêt. *Damezrandinî komar bûwe hoy tund û tîjkirdinî milmilanî le nêwan netewî kurd û çînî deshelatdar, le naw xoş da axa û serok xêle wabestekan rejêmêwe bibune corêk-îtir le guşar (hem) bo serkomar û hem bo serdanîştiwan. Ewaneş karî xoyan le ser xelke xwêndeware dekird ke xwazyarî corek le edaletî komelayetî bûn, karî xoyan dekirde le ser xelkî zehmetkeş, betay- betî ke kar û kirdewey ne asayî serok xêl û derebeg û xawen mulkekanyan baştir bo derdekewt, belam her ew narezayî û kartêkirdinane bes nebûn bo gorran, bes nebûn ta sudyan lê wer- bigîrêt û bikirêne hêzêkî rêkxirawî ewto ke komarîşyan pê biparêzêt.. Bujandinewey hest û nestî neteweyî û gîyanî nîştimanper- werîyî Geşekirdinî bizotnewey kurdayetî her le sînorî komareke da nebû, belkû zorbay nawçekanî Kurdistanî girtibowe, cimûcol û çalakîyî, amadebûnî gelî ron- akbîr û nîştimanperwer bo xizmetî komar. Bûnî hêzekey Kurdistanî Îraq ke Mela Mistefa serkirdayetî dekird, be hoy şikestî şoreşî Barzan û naçariyî ew hêzane bo kişanewe û xo geyandinewe nawçe- kanî komar ke bubû bew hêzey mitmaney pêbikrêt û cîgey dilnîyayî parastinî komar bêt. Cige le amadebûnî gelî nîştimanperwer le nawçeka- nîtirewe, le Kurdistanî Îraq û Turkîya û Suryaşewe em geşekirdin û firawanbûnî hest û nestî neteweyîye, çend dîyardeyekî tirî xulqand, lewane kew- tine ser rêbazî hizb û korr û komal pêkhênan. Damezrandinî Partî Dîmokratî Kurd le Kurdistanî Îraq (16î Abî 1946) encamêkî girîng û prosey damezrandin û berêwebirdinî Cumhurîyetî Kurdistan bû ta ew saley ke le zor ruwewem hizbe niwêye haw- çeşnî Hizbî Dîmokratî Kurdistan bêt. Firawanîyî şepolî hestî neteweyî û gîyanî nîştimanperwerîyî le hemû parçekanî Kurdistan da be corêk ke tenarete rûxandinî komareke û le sêdaredanî pêşewa û hevalekanîş bûn be hokarêkî tirî ew firawanbûn û geşe- kirdinane. Pêkhênanî supa û hêzekî çekdarî pêşmerge, tiwana û gîyanî bergirîyî kurdî selimand… Bo yekem car bû ke supa û hêzî pêşmerge le astêkî baş da rêkbixrê, be çekî suk pir çek bikrê, yekekanî hêz ke le biçûktirînewe bo hêz û supa, bûnî deyan efserî lêweşawe û derçûy kolêj û ekademîyey serbazî, bûnî piley coraw- 78 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Destkewtinî Komarî Kurdistan --- Page Break --- corî supayî her le çekdarêkî asayîyewe ta piley ceneral û wezîrî hêzî bergirî, rêkxistinî ewane le wezaretêkî taybet be ceng û bergirî le komar bo ew serdeme, karekî asan nebû. Legel eweş da ewane be corêk kiran ke hêzekan berdewam le haletî amadeyî da bêt bo şer, le çendîn şer û pêkdadan û neberdî da azayetî û tiwanayî supake- yan selmand. Lewaneş girîngtir, supake û hêzî pêşmerge hêzî millî bûn. Le pênawî parêzgarîkirdinî komar û bergirî legel rêkxiraw bûn, be pêçanewey erteşî rijêmî Şah we ke erteşêkî fire regez û be zore millî damezra bû. Herçende komelge ke gîyanî xêlekî tê da zeq û komelgey nîmçe derebegî bû, gelî lew serok xêlaney hewlî sepandinî xwast û arezûyî şexsîyan deda. Legel kem û kurtî pêdawîstîye serbazîyekan her le fîşekî asayî û azuqewe ta çekî qurs, legel ewaneş da mameley lêpirsirawanî supa legel pêşmerge û çekdarekan corêkî tirî şaristanîyan nîşan deda. Çunke be tengiyanewe dehatin û hewlîyan deda pêdawîstîyekanyan cêbecê bikrên, bûnî efsere lêzanekan be taybetî efseranî kurdî Îraq, lêweşaweyî û şarezayî û seliqey kurdîyan le meydanekanî supa û hêzî bergirî û ceng da derdexist. Ewane mitmane û birwabawerî xelkî kurdîyan be komar û be supakey behêztir kird. Helbijardinî serokkomar û xulqanî Sistêmî komarî, pêkhê- nanî encumenî wezîran (Heyetî Reîsey Millî) û dananî Hacî Baba Şêx be serokî, rêxistinî damûdez- gekanî wezaretekan Bunî serçawe bo yasadanan û bir- yar, herçende fire serçaweş bû, xul- qandinî amrazî berêwebirdin û lêpirsinewe le xelk û çareserkirdinî kêşekanyan û bayexdan be qutabxaney kuran û kiçan û xwêndin be zimanî kurdî û be êlzemkirdinî û azadanî ewaney mindalekanyan nedenarde qutabxane. Kirdinewey pol bo ne- xwêndewaran, bayexdan bo tendurustî giştîyî, çareserkirdinî kêşey newantîre û xêlekan awirdanewe le kemîne nete- wetîyekan le rûy berêwebirdin û haw- beşîkirdinyan û kirdinewey qutab- xaney taybetî boyan. Awirdanewe le hemû ew layenaney jîyanî xelk wek le pêkhatey wezarete- kan da derdekewin ke tiwaney xelkî nawçeke derdexin selmandiyan ke detiwanin xoyan berêwe biben û tiwanekan bixene kar. Bayexdan be tendurustîyî giştî, çawdêrîyî şiwêne giştîyekan, şeqame- kan û rûnakkirdineweyan, be hemam û çapxane û çêştîxanekan û pak û temîzîyan û çawdêrîkirdinyan. Bêguman eger sûdyan le tiwane- kanî xelkî Kurdistanî Îraqîş werbigir- taye her wek çon le rûy pêşmergayetî- yewe sûdyan lê wergira ewa berêwe- berêtîyekî baştir dehênraye arawe. Legel ew natewawî û boşayî û girif- taney dewrî komaryan dabû. Legel lawazîyî û kizîyî barî aborî û guşarî Azerbaycan bo bestinewey Mehabad be Tewrêze we, ewqakirdinî komar le rûy aborî û sîyasîyewe, sereray sepand- inî stratejî bergirîkirdin û pêkxistinî hewlê firawankirdinî sinûr, wituwêjî bê berhem û serlêşewan, legel nizmî astî sîyasîyî û xwêndewarî zor le lêpirsir- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 79 Destkewtinî Komarî Kurdistan --- Page Break --- awan û kem ezmûnyan, legel ewaneş da berêweberêtîyekî ta radeyek baş û rêkûpêk bû. Bizotneweyî Cemawerîyî Lawan û Jinan û karî rêkxira- weyî, diyardeyekî niwêy naw komelgey kurdewarî bû Le pêş hemû bizotnewey cema- werîyekan, bo yekem car rêkxira- wîyayan û lawan xulqa, dîsan bo yekem car bû ke kiçan û jinan le korî û kobûnewe cemawerîyekan amade debûn û witaryan dexwêndewe, le damûdezga û dayerekan da karyan dekird mamosteyanyan le qutabxaney kiçan da dersiyan dewtewe, beweş nerîte komelayetîye kon û bawnema- wekan xirane lawe, be taybetî her pêş ewaneş malî pêşewa Qazî Mihemmed laney ew jin û kiçan bûn ke ber zulmî pîyaw û kes û kar dekewtin, xanewa- day pêşawa pêş hemûwan le meydanî xebat da bû. Yekêtî Ciwananî Kurdistan berhemêkî tirî komar bû, em yekêtîye çalakane heldesuraw erkekanî serşanî encam deda. Yasadanan û hewlî cêbecê û piyadekirdinî, dîmenêkî şaristanî Komar bû Hîç dewlet û hikumetêk baş û seqemgîr û adîl nabêt eger yasay bo danenrê, hîç komelgeyekîş bê yasa şaristanîyî nabêt. Herçende serçawe- kanî yasadanan fire layen bû, her le Pêşewa û serok û wezîranewe ta komîtey nawendî Hizbî Dîmokratî Kurdistan û hendê serçawey serbazîyî wek wezîrî hêzî dîmokratî Kurdistan, legel eweş da le maweyekî kurtî wek temenî komar da, cêgey serince ke ew hewlane dirawin û wîstî encamdanyan le arada buwe. Ew yasayane her le derde komelayetîyekanî wek tilyak kêşan û bedmestî û şerûşor û kêşekanî cutyaran û jinanî degirtewe ta meseley xiyanet le nîştiman, herçende hendê le yasakan legel rewtî şaristanîyet da nedeguncan, legel eweş da dîsan ewane awirdanaweyek bû bo çareser- kirdinî kêşekanî naw komal, be pêyî eqlîyetî barudoxekanî ew kat. Pêş ewey kotayî bem beşe bênîn çak waye nirxandinekey kongirey sêhemî Hizbî Dîmokratî Kurdistanî Êran bixeyne pêş çaw: “Temenî komar tenya yanzde mang bû belam her lew mawe kurte da beşêkî girîng le awatekanî gelî kurd hate dî, gelî kurd çarenûsî xoy be destî xoy wergirt, zimanî kurdî be zimanî resmî nasra, ferhengî netaweyetî kurd be xêrayî destî be pere estandin kird û bo per- werdekirdinî kadir hendêk le lawan bo derewe nêrdiran, çend rojname û govarî kurdî be rêkûpêkî bilaw- kiranewe, tîatrî kurdî pêkhat, jinî kurdî le jîyanî sîyasî û ferhengî beş- dar bû (hêzî millî). Supay gelî Kurdistan pêkhat û şiwênewarêk le polîs û jandirmekanî zordar nema. Komarî Kurdistan peywendî dost- anîyetî û hawkarî legel hikumetî millî Azerbaycan ke maweyek bû pêkhati- bû damezrand û bereyekî berîn le hîzbe pêşkewtûwekanî Êran pêkhat ke Hizbî Dîmokratî Kurdistan yekêk bû le kolegekanî û bem core Kurdistanî Êran bû be binkey azadî û 80 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Destkewtinî Komarî Kurdistan --- Page Break --- cêy hîway azadîxwazanî Êran. Komarî Kurdistan her lew kate da nîştimanî hawderdî û hawkarîyî netewey kurd bû le hemû parçekanî Kurdistan, Kurdistanî Êran, têkoşer- anî kurdî Îraq, herweha xebatkaranî Kurdî Turkîya û Sûriya le baweş girt komar be dilewey pêşwazî le mîwa- nane dekird û rêzî lêdegirtin. Belam le berdem ew hele mêjûye da mîwanekan nebûne hoy natebayî û ajawe û destwerdane karûbarêk ke lêpirsirawanî hîzb û hikumet lê nerazî bin. Belkû hemû tiwana û hêzekanyan xiste berdem serkirdayetî Komar û Hîzb. Bem çeşne Cumhûrîyetî Kurdistan bûbe binkey azadî û cêy hîway netewey kurd le hemû parçekanî Kurdistanîş…"(10) Perawêz û serçawekanî ev beşî 1. Hêmîn, serçawey nawborî la 24 2. Dr. Kemal Mezher Ehmed, Têgeyiştinî Rastî û Şiwênî le rojnamenûsî Kurdî da,çapî Bexda/1978 3. Govarî Gelawêj, jimare 3 / salî 3 Martî 1946 4. Dr. Kemal Mezher Ehmed, s.n. 5. Dr. Kemal Mezher Ehmed, s.n. 6. Dr. Kemal Mezher Ehmed, s.n. 7. Eegleton, W. op. Cit. P.10 8. Eegleton, W. s.n. 9. Eegleton, W. s.n. 10. Kongirey Sêhemî Hizbî Dîmokratî Kurdistan (Êran), Eylulî 1973. la 11. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 81 Destkewtinî Komarî Kurdistan --- Page Break --- Li Tirkiyê derbarê Pirsgirêka Kurd de zêdetirîn mijara ku tê qisetkirin 'çareserî' ye. Bêguman her tim kurd li ser 'çareserî'yê diaxifin, kurd 'çare- serî'yê munaqeşe dikin. Lêbelê beriya 'çareserî'yê pêwîst e ku ev mijar zelal bibe: Gelo sedemên bingehîn ên vê pirsgirêkê çi ne? Ev pirsgirêk ji kengî ve pirsgirêk e? Ev pirsgirêk ji kîjan qonaxa dîrokî hasil bûye? û hwd. Di vê axiftinê de ez dê hewl bidim xwe da ku li ser vê mijara bingehîn rawestim. Qonaxa bingehîn a dîrokî ku Pirsgirêka Kurd jê hasil bûye, qonaxa Şerê Cîhanê yê yekemîn e, yanî qonaxa pevçûna parvekirinê û piştî wê ye ku meriv dikare bi kurtahî bibêje, qonaxa danîna Cemiyeta Miletan jî. Tê zanîn ku Mîsaka Cemiyeta Miletan, wek beşa sereta ji peymanên aştiyê ye ku li Konferansa Aştiyê ya li Parîsê hatibû nirxandin. Mîsaka Cemiyeta Miletan li mêjûya 10. 01. 1920 ligel Peymana Versailles dest bi jiyanê kiribû. Li salên 1920-1921an di çarço- veya Cemiyeta Miletan de dewletên nû li ser xaka Împara- tori- ya Osmanî ya erebîaxêf û kurdîaxêf hatin danîn. Iraq û Urdun û Filîstîn wek dewletên manda li jêr fer- manrewayiya Brîtanyaya Mezin bûn. Sûriye û Lubnan jî wek dewletên manda li jêr fermanrewayiya Fransayê hatin danîn. Meriv dikare têgeha 'man- da' wek cureyek kolonî jî fam bike. Li vir pirsa derbarê kurdan de divêt ev be: Gelo ji bo çi Konferansa Aştiyê ya li Parîsê yan jî di çarçoveya Cemiyeta Miletan de pêşî li danîna Kurdistanê hatiye girtin? Digel daxwaz û têkoşîna kurdan, dîsan jî li hember danîna Kurdistanê hatiye rawestin? Ji bo çi li hember Kurdistanekê ku dê li bin fer- manrewayiya Brîtanyaya Mezin an jî Fransayê bûya hatiye rawestin, ji bo çi Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de Îsmaîl BEŞÎKÇÎ wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn Îsmaîl Beşikçî 82 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- nehiştine ku Kurdistaneke kolonel (manda) jî were danîn? Di wê demê de çima Kurdistaneke manda, wek dewletên manda yên Iraq û Sûriye, wek Filîstîn û Urdun û Lubnanê nehate danîn? Digel ku wê demê kurdan di bin pêşengiya Şêx Mehmûd BERZENCÎ de têkoşîneke sext ji bo danîna Kurdistaneke serbixwe dane jî belam dîsan jî nehêlane Kurdistan bête danîn lê di navbera dewletên Iraq û Sûriyeya manda û Tirkiyeya ku teze hatibûn danîn de hatiye parvekirin. Bi vî awayî Brîtanyaya Mezin (Iraq), Fransa (Sûriye) û dewleta Tirkiye bûne cîranên hev. Ev, tê wê wateyê ku Kurdistan wek welat û wek netewe hatiye daqurtandin. Di deheyên 1920an û 1930an û 1940an de Tirkiye bi Iraqê re, yanî bi Brîtanyaya Mezin re, bi Sûriyê re yanî bi Fransayê re bûye cîran. Her du dewletên emperyal jî fişareke tund li ser kurdên di bin fer- manrewayiya xwe de dane meşandin. Gelek bi baldarî tevgeriyane da ku daxwazên netewî yên gelê kurd neyêne cih. Ji vê çendê polîtîkaya par-çekirin û parvekirinê li ser kurdan encameke wêranker, encameke giran pêk aniye. Ev encam, wek parçekirina laşê însanekî, wek pelçiqandina mejiyê însanekî ye. Ji Şerê Cîhanê yê yekem re dibêjin pevçûna parvekirinê jî. Di rastiya xwe de di piroseya vî şerî de û li dû wî jî kurd û welatê wan Kurdistan hatiye parçekirin û parveki- rin. Di pêvajoya Pevçûna Parvekirinê ya yekem de û piştî wê ev yek li ser xaka Osmanî ya erebîaxêf jî pêk hatiye. Ereb, wek dewletên cihê û wek dewletên manda hatine danîn belam kurd, ji bo ku navê wan ji ser zar û zimanan û ji dîrokê bête maliştin hatine parçekirin û parvekirin. Ji vê çendê ew polîtîkaya klasîk a "Parçe bike-Îdare bike" li ser kurdan wek "Parçe bike - Îdare bike - Tune bike" hatiye meşandin. Lewre jî, Konferansa Aştiyê ya li Parîsê û Cemiyeta Miletan ji bo ku aştiya navnetewî pêk bînin hewl didan xwe, di meseleya Kurdistanê de berovajiya istîqrar û aştiyê tevgeriyane! Çunke, li gor vê biryarê salên pişt re gelek suriştî ye ku kurd dê ji bo bidestxistina mafên xwe, ji bo azadiya xwe hewl bidin xwe û di encamê de helbet dê pevçûn derbikeve. Ez di wê baweriyê de me ku li dawiya sala 1919an heta bi destpêka sala 1921an ku teqrîben ev dike 18 meh, li Brîtanyaya Mezin; li Wezareta Karûbarên Koloniyan û li Wezareta Karên Derve û li Wezareta Birêvebi- rina Hindistanê û li Wezareta Karên Şer û Hêzên Hewayî, li pişt deriyan derbarê kurdan û Kurdistanê de gelek guftugo û munaqeşe hatine kirin. Ev guftugo û munaqeşe li Bexdayê, li Qahîrê, li Delhiya Nû, li Londonê û li Stenbolê jî hatine kirin. Ez wisan bawer dikim ku di encama van guftugo û munaqeşeyan de ji bo fermana kur- dan biryar hatine stendin û çarenûsa kurdan hatiye pelçiqandin. Meriv bala xwe bide ser dokumantên îngilîzan dê ev qonax derkeve ber ro-nahiyê. Wek tê zanîn, Kurdistan li sedeyê 17. (1639) bi Peymana Qesrî Şîrîn di navbera Împaratoriya Osmanî û Împaratoriya Îranê de hatiye parve- kirin. Û dîsan tê dîtin ku li çaryeka pêşîn a sedeyê 19. qismek ji xaka bakur Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 83 --- Page Break --- a Kurdistana Rojhilatê di encama şerê Rûsyaya Qeyser û Îranê de daxilî nav sînorên Împaratoriya Rûsyayê dibe, her wiha di encama Peymana 1828an de ku di navbera van her du dewletan de pêk hatibû, Kurdistana Qafqasyayê ketiye bin fermanrewayiya rusan. Birîtanyaya Mezin û Firansa… Ev her du dewletên emperyal, hêzdarên çaryeka sedeya 20. her dem li dijî kur- dan reftarî kirine, polîtîkayeke li dijî kurdan meşandine. Ev yek bi awayekî zelal di pêvajoya Pevçûna Parvekirinê ya yekem de li Peymana Sykes-Picot ku li Gulana 1916an hate îmzekirin û her wiha, li Konferansa San Remo ku li Nîsana 1920an pêk hatiye tê dîtin. Çi hukûmetên ku di van her du dewletan de ji salên 1920an û vir de hatine ser kar, tim di helwesteke li dijî kurd (antî- kurd) de bûne. Te divê bila muhafe- zekar, an lîberal an jî çepgir û komunîst werine ser kar, qet ferq nekiriye. Belam bi dewletên ku kurd xistine bin nîrê xwe re jî tim di nav reftariyeke dostane de bûne. Ger em bala xwe bidin ser, dê bête dîtin ku derbarê kurdan de polîtîkaya Yekîtiya Sovyetan a li salên 1920an jî ji polîtîkaya van dewletan hîç ne cihêtir e. Te divê ew 14 xalên ku serokê DYA Woodrow Wilsonî ku ji bo tayînkirina mafên çarenûsa wan miletên ku di bin fermanrewayiya dewleta Osmanî de bûn, an jî te divê ew mafê tayînkirina çarenûsa netewan ku ji aliyê rayedarên Sovyetan ve dihate ziman, tu car ji bo kurdan neha- tine karanîn. Pêwendiyên Yekîtiya Sovyetan bi wan dewletên ku kurd xistibûn bin nîrê xwe re jî her tim xweş bûye. Helbet divêt ku polîtîkaya kurd a van her du dewletên emperyal bi tefer- uat bête vekolîn. Ev gelek eşkera ye ku ev polîtîka, bi îdareyên ereb û fars û tirk re hatiye danîn û geşkirine. Dema ku ev mesele bête vekolin helbet divêt meseleya ermenan û meseleya aşûrî- suryanî-keldanî, her wiha pêwendiyên Mudafaeya Mîllî (li Tirkiyê) û Yekîtiya Sovyetan jî ji ber awiran dûr nemîne. Ew miletê ku bûye hedefê polîtî- kaya "Parçe bike-Îdare bike" bêguman miletekî xwedî zeaf e. Hêzên emper- yal û yên dagîrker bo parçekirin û îdarekirina wî gelî û welatê wan helbet ji zeafên wî gelî îstîfade dikin. Lêbelê, bo numûne, ew xasiyetên ji hevûdin re destnedanîn an jî nenaskirina otoriteya hev ku di kurdan de tên dîtin di ereban de jî hene, ger em rastiyê bibêjin ev yek di hemû civakên ku hîn di heyama eşîrtiyê de dijîn tê dîtin. Belam ev rewş ji bo dewletbûna ereban, ji bo danîna dewletên cihê-cihê yên ereb nebûye asteng! Girêdayî bi vê pirsa bingehîn ku me piçek berê îfade kir, em dikarin çend pirsên din jî bikin. Brîtanyaya Mezin ji bo hemû koloniyên xwe rêvebiriyeke xodmuxtar ava dikir. Li Hindistanê, li Afrîqaya Başûr, li Rodezyaya Başûr (Zambiya), li Rodezyaya Bakur (Zîmbabwe)… Digel ku di Tebaxa 1921an de dema ku rêvebiriya manda ya Iraqê dihate danîn, ango dema ku Feyselî li Bexdayê taca qraltiyê dida serê xwe, hingê Cemiyeta Miletan hin normên ku tê de ji bo kurdan otonomî hatibû dayîn jî danîbûn, belam dîsan jî Brîtanyaya Mezin li Mosilê, ger hîn bi awayekî rasttir bête gotin, li Kurdistanê rêvebiriyeke xodmuxtar ava nekir. Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de 84 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Digel ku kurdan otonomî taleb kir, digel ku Cemiyeta Miletan vê yekê pêşniyaz kiribû, dîsan jî Brîtanyaya Mezin qet bersiveke erênî neda van daxwazan. Helbet divêt ev rewş bi hûr- bînî bête vekolîn. Di wan salan de li Kurdistanê têkoşîneke sext hebû. Digel ku Şêx Mehmûd BERZENCÎ hate girtin, cezayê îdamê lê hate birîn û bo Hindistanê (1919) hate nefîkirin jî, lê têkoşîna danîna Kurdistanê her berde- wam bû. Piştî ku Şêx Mehmûd BERZENCÎ ji Hindistanê vegerandin (1922) û wî danîn ser rêvebiriya kurd, dîsan jî têkoşîna danîna Kurdistanê her berdewam bû, lêbelê tevayî raperîn û têkoşînên kurdan bi xwînê hatin feti- sandin. Kurdistan bû qada temrîna çekên teknolojîk ên Hêza Hewayî ya Qraliyeta Îngilîz. Hasan YILDIZ di kitêba xwe ya bi navê Fransýz Belgeleriyle Sevr-Lozan-Musul Üçgeninde Kürdistan (genişletişmiş 4. baský, Doz Yayýnlarý, 2005) de têkoşîna Şêx Mehmûd Berzencî bi dorfirehî qiset dike. Li Konferansa Lozanê meseleya neqebên deryayî yên li rojavaya Tirkiyê, rewşa Stenbolê, meseleya hindikahiyan (ekaliyet) û gelek mese- leyên din jî hatine qisetkirin. Yek ji meseleyên girîng ên ku li vê konferan- sê hate axiftin meseleya Mosilê bû. Di rastiya xwe de li ser navê meseleya Mosilê Pirsgirêka Kurd dihate muna- qeşekirin, belam Mosil wek ku bi awayekî qanûnî parçeyek ji xaka dewleta manda ya Iraqê be dihate rojevê, raperîn û serhildanên kurd ên li herêmê hîç li ber çavan nedihatin girtin, li hember rewşa kurdan, li hem- ber xwestekên kurdan xwe kerr dikirin. Wek objekteke siyasî ya xwedî daxwzan li kurdan nanihêrin lê kurdan wek bîrovekê dihesibînin. Ji ber ku bi vî çavî li kurdan dinihêrin lewma jî her tim wek kategoriyekê ku divêt bête berterefkirin, ji holê bête rakirin hewl didine xwe. Rastî ew e ku ev herêm welatê kurdan e. Tevayî serjimareyên ku ji aliyê Brîtanyaya Mezin ve û her wiha, yên ku ji aliyê Tirkiyê ve hatine kirin de jimareya (nufûs) kurdan her tim ji ya ereb û tirkman û suryanî û kel- daniyan zêdetir bûye. Di wê raporta Komîsyona Cemiyeta Miletan de ku di 30ê Êluna 1924an hatiye pêkanîn de jî ev yek tê isbatkirin. Ev raport li kitêba Musul Kerkük Sorunu ve Kürdistan'ýn Paylaşýmý ku têde beşek bi sernavê "Milletler Cemiyeti Belgelerinden" heye, hatiye weşandin (Med Yayýnlarý, Eylül 1991, Ýstanbul, s. 236 vd.). Lêbelê li Konferansa Lozanê nû- nerên kurd nîn in. Li Konferansê nû- nerên ku daxwazên kurdan bînin ziman jî nîn in. Gelek bi baldarî tevgeriyane da ku ev nûner li konferansê cihê xwe negirin. Berpirsiyarê delegasyona tirk Îsmet Înonûyî gotiye "Em nûneriya kurdan jî dikin…" belam her tim daxwazên tirkan aniye ziman û xwedî li dîtinên ku li dijî kurdan e derketiye. Esasê wê, li dawiya sala 1919an nehiş- tine ku nûnerên kurdan beşdariya Konferansa Aştiyê ya li Parîsê bikin. Brîtanyaya Mezin û Fransa ku li vê herêmê zal bûn, pêşî li her du nûnerên Şêx Mehmûd BERZENCÎ girtin ku dê beşdarî Konferansa Aştiyê ya li Parîsê bûbûna. Her du nûnerên kurd ku dê ji B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 85 Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de --- Page Break --- Sûriyê bi riya deryayê biçûna Fransayê, ji aliyê rayedarên îngilîz û fransiz ve hatine astengkirin, pêşî li wan hatiye girtin. Refîk Hilmî di kitêba xwe ya bi navê "Anýlar, Şeyh Berzenci Hareketi" (Nujen Yayincilik, Istanbul, Temmuz-1995, r. 21, 43-44) de derbarê vê yekê de agahiyên hêja dide me. Şêx Mehmûd BERZENCÎ du nunerên xwe yên bi navê Zekî Kaban û Seyid Ehmed dixwaze bişîne Parîsê. Namyek ku têde daxwazên kurdan hatiye nivîsandin di destê van her du nûneran de ye. Ev nameya ku daxwaz- ên kurdan têde heye divêt bikeve destê Şerîf Paşayê ku li ser navê kurdan beşdarî Konferansa Aştiyê ya li Parîs dibû. Dema ku ev her du nûnerên Şêx Mehmûd digihên Helebê, hingê ji aliyê îngilîzan ve pêşî li wan tê girtin. Ji bo ku nehêlin ev her du nûner xwe bigihînin Konferansê bi derewên wek "Rewşa hewayê ne baş e, keştî xirabe ye, keştî xistine tamîrgeyê û hwd…" hatine xapandin. Pêwendiyeke orga- nîk a Şerîf Paşayê ku li Konferansa Aştiyê ya li Parîsê gotibû "Ez nûnerê kurdan im" bi kur- dên herêmê re nîn e. Ev her du nûnerên kurdan, piştî ku Şêx Mehmûd ji aliyê îngilîzan ve hate girtin, hîn bo Kurdistanê hatin vegerandin. Digel ku yek ji meseleyên bingehîn ên ku li Konferansa Lozanê hatibûn qisetkirin meseleya Mosilê bû û dîsan, digel ku li herêmê raperîneke xurt a kurd hebû jî, gelo ji bo çi li Konferan- sê nûnerên ku daxwazên kurdan bînin ziman nîn bûn? Gelo ji bo çi beşdariya nûnerên kurd bo Konferansê hate astengkirin? Gelo ji bo çi kurd wek objekteke siyasî ya xwedî daxwazan nayê dîtin lê wek bîrovekê ku bandoreke nexweş li ser her kesî dike tê hesi- bandin? Bi pirsa sereke ve girêdayî divêt ev pirs jî wek pirseke muhîm ku pêşî li pirsa sereke ya Pirsgirêka Kurd vedike bête hesibandin. Ger li salên 1920an di çarçoveya Cemiyeta Miletan de wek Iraq û Filîstîn û Lubnanê wek dewleteke manda yan jî kolonî Kurdistan bihata danîn, hingê dê wek "Kurdistana manda" yan jî "Kurdistana kolonî" bihata binavkirin, pirtirîn dibe ku bi- gotana "Kurdistana manda ya filan dewletê" yan jî dê bigotana "Koloniya bêvan dewletê" û hwd. Ev, di radeyeke nizm de be jî, dîsan statuyeke siyasî, şexsiyeteke siyasî bi şanî me dide. Ma ev "Iraq Mandaya Îngilîz" yan jî "Sûriye Mandaya Fransiz" statuyeke siyasî bi şanî me nade? Lêbelê li salên 1920an kurd ne xwediyê piçûktirîn statuya siyasî ne jî! Gelek bi baldarî tevgeriyane da ku kurd bêstatu bimînin. Ji vê çendê Kurdistan tew ne kolonî ye jî. Li vir divêt mirov bi baldarî li ser vê edata "jî" bi xwe jî bisekine! Ji bo zelalkirina pirsa sereke mirov dikare pirseke din jî bike ku ev jî der- barê Yekîtiya Sovyetan de ye. Li sala 1923an, li navçeyên wek Laçîn û Kelbajar û Qubatlu û Zengilan ku di navbera Ermenistan û Qerebaxa Jorîn de diman bi navê Kurdistana Sor min- tiqeyeke otonom hatibû danîn. Ev diyarde heta sala 1928an jî jiyana xwe berdewam kir. Li sala 1928an ev diyardeya otonom hate felişandin. Te divê bila pêwendiyên li navbera Yekîtiya Sovyetan û Tirkiyê baş bin an jî te divê bila xirab bin, em dibînin ku her tim kurd ji Qafqasyayê ber bi 86 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de --- Page Break --- Asyaya Navîn ve têne nefîkirin. Nefi- kirin li salên 1937 û 1944an her berde- wam bû. Ev mijarek girîng e ku divêt baş bête vekolîn bê hela çima Kurdistana Sor hate danîn û dû re hate felişandin? Li ser meseleya kurdan helsengan- dina salên 1920an, di navbera qewimî- nên ku bi awayekî fiîlî pêk hatine û vekolîn û analîzên ku hatine kirin de berovajiyeke (zitbûn) mezin heye. Kurd, wek ajan (sîxur) û hevkarên emperyalîzmê têne îthamkirin. Belam li wê demê di navbera kurdan û Brîtanyaya Mezin de pevçûneke sext heye. Brîtanyaya Mezin arezûya kur- dan a bo serxwebûna Kurdistanê yan jî bo xodmuxtariyê qebul nake, ji bo pelçiqandina vê arezûyê çi ji dest tê texsîr nake. Hêza Hewayî ya Qraliyeta Îngilîz li deheyên 1910 û 1920 û 1930 û 1940an pirtirîn li Kurdistanê hatine karanîn. Ji vê hêlê ve hêja ye ku meriv bala xwe bide ser têkoşîna Şêx Mehmûd BERZENCÎ. Belam digel ku hîç caran Kuvayî Mîlliye (bizava tirk) bi Brîtanyaya Mezin re neketiye nava pevçûnekê, dîsan jî wek ku li dijî emperyalîzmê têkoşiyabe tê nîşandan. Li salên bi dû re jî ev rewş hemin wisan e. Kurdan bo alîkariyê carînan serî li Brîtanyaya Mezin û Fransayê dane belam ev alîkarî hîç caran bo kurdan nehatiye dayîn. Derbarê nedana alîkariyê bo kurdan de nivîsarên wan jî hene. Belam Kuvayî Mîlliye mîna ku li hember emperyalîzmê be tê nîşandan, dîsan jî ji van her du dewletan alîkarî xwestiye û ev daxwaza wê jî her dem bicih hatiye. Dema ku em diyardeyên salên 1920an hildidin dest û em van diyardeyan analîz dikin divêt em van nakokiyan jî bidin ber lêpirsînê. Ji aliyê siyasî ve dema ku em bala xwe didin salên 1920an hingê sê kate- gorî têne dîtin. Di kategoriya yekem de dewletên mezin ên wek Birîtanyaya Mezin, Firansa, DYA û Yekitiya Sovyetan hene. Di kategoriya duyem de dewletên serbixwe yên wek Tirkiye û Îran hene û her wiha dewletên manda (kolonel) ên ku bi dewletên emperyal ên wek Brîtanyaya Mezin û Fransayê ve hatine girêdan hene. Tê dîtin ku dewletên serbixwe yên wek Tirkiye û Îran jî ji aliyê aborî ve ketine bin nîrê dewletên kategoriya yekem. Di kate- goriya sêyem de jî gelên ku nebûne xwedî dewlet, ger rasttir bête gotin, gelên ku mafê dewletbûna wan hatiye xespkirin hene. A gelê kurd jî, miletekî wisan e. Ewên ku li ser pêwendiya di navbera dewletan de analîzan kirine her dem têkiliyên dewletên kategoriya yekem û duyem hildane dest, gelên ku di kategoriya sêyem de ne, her tim li derve hiştine. Ev gel ji aliyê dewletên kategoriya duyem ve her dem wek bîrovekê hatine hesibandin. Her dem tê gotin ku, ev gel ji bo ku dewletên kate- goriya duyem lawaz bixînin, pêşî li mezinbûn û serketina wan bête girtin dewletên kategoriya yekem ên wek Brîtanyaya Mezin û Frnsayê wan ajo- tine meydanê. Bo numûne, dewletên ku kurd di bin fermanrewayiya wan de ne, dewletên ku kurdan di bin fişarê de dihêlin her dem bi têgehên wek "eşqiya", "mêrkuj", "qerwaşên emper- yalîzmê", "piyonên emperyalîzmê", "hevkarên emperyalîzmê", "sergerde", "paşvemayiyên feodalîst", "serhişkên têkiliyên kovî yên li dijî modernîteyê", B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 87 Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de --- Page Break --- "kevneperest û îrtîcaperestên li hember dewletên modern û laîk" kurdan îtham dikin û wisan didine nîşandan. Her tim gelek bi baldarî tevdigerin ku hem bo rayagiştî ya hundirîn û hem jî bo rayag- iştî ya derve kurdan bi van têgehan bidine nîşandan. Lêbelê, ev gelên ku di kategoriya sêyem de hatine hiştin, bo numûne, gelê kurd wek objekteke siyasî xwedî daxwazên siyasî û xwedî îradeyeke siyasî ye, belam arezûyên vî miletî, bi taybetî ji aliyê dewletên kate- goriya duyem ve bi awayekî sext di bin fişarê de têne hiştin. Ji bo ku daxwazên wî pêk neyên teroreke sext a dewletî tê karanîn. Carînan ev gel li hember vê terorê hawara xwe digihîne dewletên kategoriya yekem, bo numûne, li dewra rejîma Sedam Husênî ew operasyonên Enfalê ku di radeya komkujiyê (jenosîd) de pêk dihatin rewşeke bi vî rengî ye, belam tê dîtin ku di rewşên bi vî rengî de jî hawara wan nehatiye bihîstin. Îcar, berovajiya vê rewşê, dewletên ku di kategoriya duyem de ne ji bo ku gelên kategoriya sêyem hîn pirtir di bin fişarê de bihêlin û wan bipelçiqînin, îradeya wan a siyasî û her wiha, daxwazên wan ên siyasî bêne şikênandin her dem ji dewletên kate- goriya yekem daxwaza alîkariya ekonomîk û polîtîk û leşkerî kirine, ev daxwazên wan jî bi awayekî giştî hatine bicihanîn. Li vir bi kurtasî be jî tiştê ku ez dixwazim bibêjim ev e. Te divê analîzên li ser Rojhilata Navîn dibin, te divê bi awayekî giştî analîzên li ser pêwendiyên navdewletî dibin, gelên ku di kategoriya sêyem de ne, divêt ew jî tevlî analîzê bibin. Ne ku wek "bîrovekê", na, divêt wek objek- teke siyasî ku xwedî daxwazên siyasî û xwedî îradeya siyasî ne, wisan daxilî analîzê bibin. Li gor qenaeta min pirsa bingehîn ne ew e ku, "Gelo kurd dixwazin dewletekê ava bikin an na, dê kengî ava bikin?", na, pirsa bingehîn ev e ku, "Digel ewçend jimareyî (nufûs) gelo çima kurd heta bi roja îro dewletekê ava nekirine?" Dewletek wek Luksemburgê ku jimareya xwe 450 hezar e, gelo çawan dikare paşero- ja miletekî ku li Rojhilata Navîn xwedî jimareyeke 40 milyonî ye, gelo çawan dikare paşeroja gelê kurd tayîn dike? Gelo kurdan çima nikaribûye vê nîza- ma navnetewî ya li dijî kurd bi awayekî ciddî rexne bikin? Reftariya li dijî kurd a dewletên ku kurdan xistine bin nîrê xwe tê famkirin, belam divêt bi baldarî li ser vê mijarê bête rawes-tîn ku bê hela Demokrasiyên Rojavayê çima li dijî kurd in? Gelo sedemên ku rojavayî (ewropî) ewçend li dijî kurdan e, çi ne? Ez ne bawer im ku pêwendiyeke vê dijberiyê bi komelkujiya ermenan a li sala 1515an ve hebe. Dibe ku hin kes ji kur- dan di wê komelkujiyê de tetik-çîtiyê kiribin. Û her wiha dibe ku di nav unsûrên ku ji aliyê Teşkîlat-i Mahsusa ve hatibin rêxistinkirin de gelek kurd jî hebin, lêbelê ev ne îrade yan jî daxwaza kurdan e. Îrade, ya Îttîhad we Teraqîyê ye, ya hukûmeta Osmanî ye. Kurd bi tenê tetikçî ne. Heta ku meriv dikare bibêje ku Îttîhad we Teraqî û Teşkîlat-i Mahsusa ji bo ku kurdan bikin hevparê tawana xwe halan didan kurdan û wan li hemberî ermenan sor dikir û digot, "Her çawan dibe bila bibe, ger hûn ermenan ji gundên xwe, ji taxên xwe bidûrxînin, hûn wan tune 88 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de --- Page Break --- bikin hingê dê mal û milkê wan, pez û dewarên wan, xanî û dikanên wan ji we re bimînin…" Belam divêt ev bête zanîn ku ev tişt hemû bi îradeya Îttîhad we Teraqî û Teşkîlat-i Mahsusa çêdibûn. Dibe ku ev dijberiya rojavayiyan a li hemberî kurdan ji rûyê wê serdegirti- na asûrî û suryanan be ku ji aliyê Bedirxan Begî ve pêk hatibû. Dema ku Bedirxan Begî di deheyê 1840an de li hember Împeretoriya Osmaniyan serî hildabû, hingê ji asûrî-suryaniyên ku li herêma desthilatdariya wî niştecih bûn, ji wan doza bacê kiribû. Wan jî pişta xwe bi rojavayiyan ve girê dabû û vê bacê nedabûn. Di encama vê prosesê de bi hezaran asûrî-suryanî telef bûbûn… Meriv dikare vê dijberiya rojavayi- yan a li hemberî kurdan ta ji dema seferên xaçparêzan jî bide destpêkirin. Ewê ku pêşî li xaçparêzan girt Selaheddînê Eyubî bu. Rojavayî dizanin Selahedînê Eyubî, yê ku xaç- parêzan ji ber deriyê Qudsê paş ve vegerand, ew qomutanekî kurd bû. Piştî Mutarekeya Mondrosê (30ê Kewçêra 1918an) artêşa îngilîz Sûriyeyê dagîr dike. Wê demê jeneral Allenby li Şamê diçe ser gora Selahdînê Eyubî û bi qîrîn dibêje, "Rabe Selahedîn, ev e, em dîsan hatin!" Rafik Scamî, di romana xwe ya bi navê Sineksagan (Kabalcý Yayýnevi, Çev. Saffet Günersel, Mayýs 1999 s.129) de qala vê meseleyê dike. Herçendî Rafik Schamî Selahedînê Eyubî wek ku qomutanekî ereb be behsa wî dike jî belam rojavayî dizanin ku ew qomu- tanekî kurd e. Nîzama ku di çarçoveya Cemiyeta Miletan de li Rojhilata Navîn hatiye danîn encameke wisan derxistiye holê: Ji ber ku Kurdistanê bi awayekî muş- terek kontrol dikin, di navbera Brîtanyaya Mezin (li dû wê re Iraq) û Fransa (li dû wê re Sûriye) û Tirkiye û Îranê de pêwendiyên qewî pêk hatine. Te divê di gelek warên din de ev dewlet li hember hev di nava pevçûnê de bin jî lê dema mesele tê ser meseleya kurdan, bi hev re dikevin nav hevkariyeke gelek qewî. Ev hevkarî, gelek eşkera ye ku li dijî kurd e. Li navenda Rojhilata Navîn istîqrar bi vî awayî hatiye danîn. Lêbelê ev yek jî eşkera ye ku van dîmenên "Îstiqrarê" bêistîqrariyekê jî derxistiye holê. Çunke, çi dema ku kurd firsenda xwe dibînin her tim bo bidestxistina mafên xwe û bo azadiya xwe dikevin nav têkoşînê. Ev rewş jî, gelek eşkera ye ku her tim dibe çavkaniya bêistîqrariyê.* * Birêz Îsmaîl Beşîkçî vê gotarê li "Konferansa li Tirkiyê Pirsgirêka Kurd, Stenbol, 11-12 Adar 2006" pêşkêş kiriye. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 89 Pirsa Sereke di Pirsgirêka Kurd de --- Page Break --- Yek ji sûd û qezencên çîrok û das- tanan ew e ku rewişt û tîtal û baweriyên miletan tê de têne parastin. Xanî jî di Mem û Zînê de bo me çend rewişt û tîtal û baweriyên kevn ên kurdan paras- tine, hindek ji wan pêşzayînê bi hezar salan in û hindek jî dizivirin serdema îslamê. Ew rewişt û tîtal û baweriyên pêşzayînê, mirov dikare di dastan û çîrok û çîvanokên kurdan de jî bibîne û her wisan, di nav komela kurdên êzdî de tên dîtin. Ev ên li jêr jî, çend wêneyên êzdiyatiyê ne ku Xanî di Mem û Zînê de kar anîne. Em jî dê li ser biaxifin û raxînin pêş çavên xwende- vanan. 1. Roj, Agir û Ronahî Xanî bi pîrozî roj û agir û ronahiyê di Mem û Zînê de kar anîne, ev jî ne kêmasî ye, çunke peristina rojê kevin- tirîn peristin bûye di nav toximê mirovî de, bi taybet di nav nifşê Arî de(2). Bigre ji misriyan, yewnaniyan, efrîqiyan, sumeriyan, babiliyan û asûriyan. Heta ku digihe îtaliyan û kaşiyan û îlamiyan jî. Hemûyan rojê perisitine(3). Îşaret hene ku li welatê Yemenê jî roj hatiye peristin. Qurana pîroz dibêjit, "Bi navê Xwedayê mezin û dilovan. Wecedtuha we qewmeha yescudûne lil-şemsî min dûnî -Ellahî: Min dît ku ew û qewmê xwe bo rojê secde dibin, ne bo Xwedê(4). Li Hindê û Çînê jî roj hatiye peristin. Êl, xêl û eşîretên Arî jî gelek bi rojê ve girêdayî bûn, wan jî buhayê rojê zaniye, lewma ariyan rojê peristiye û kirine xweda- wendê xwe, ku digotinê "Mîtra" yan jî "Xurda"(5). Hêjayî gotinê ye ku bibêjim, mirovan roj neperistine heta ku negihiştine qonaxa çandinê, di wê qonaxê de roj hatiye peristin(6). (Şê)şimsiyan xwedawendê Şems, ku xwedawendê xêr û rizq û serbestiyê ye, DI MEM Û ZÎNÊ DE ÊZDIYATÎ Hecî CEFER 90 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- bi mezintirîn xwedawendê êzdiyan tê jimartin.(7) Belê, êzdiyan roj peristiye û kirine xwedawendê xwe(8), heta îro jî dema roj hil tê êzdî dest û çavên xwe di şûn û qesta wî cihî dikin, ew cihê ku rojê lê daye, berê xwe didin rojê û daxwaz û dua jê dikin û paşê ew erdê ku rojê lê daye, sê caran wî erdî maçî dikin(9). Bi hizra min dema ku Xanî di Mem û Zînê de gotiye: Hin roj perist û hin şeb evrûz Hin xise revîn û hin xem endûz(10) Mebest ji gotina "hin roj perist", kurdên êzdî bûne, yan nîşan bûye bo wan, çunke nêzîktirîn komela rojpe-rist bo Xanî êzdî bûn. Li nik êzdiyan xwedawendê rojê digihe pileya Tawisî Melek, hindek caran jî digihe dereceya Xwedê(11). Xanî vî wêneyê êzdiyatiyê kar tîne, dema ku dibêje Xwedê: Şems ne ji qismê nûr û narî Şems ji eyan, Tu perdedar î(12) Dema ku êzdî daxwaz û duayan dikin, li pêşberî rojê radwestin û bo xwe daxwaza dilovaniyê (rehmetê) ji rojê dikin.(13) Xanî jî dilovaniyê di kevlûjanka rojê de dibîne, dema ku dibêje: Hukam bi batin û bi zahir Bêşubhe muşabih in bi agir ..... ..... Rehmê ku dikin ji rengê roj in Qehrê ku dikin cîhan disojin(14). Agir, hêmaya rojê ye li erdî, lewma kurd bigiştî êzdî bitaybetî agirî pîroz dikin, hemû rojên çarşemê û înê, êzdî agir li malên xwe û ciyên dînî hil dikin(15). Xanî jî bi gelek rengan bêhtir ji bîst caran agirî di Mem û Zînê de kar aniye, bi hemû rengan jî bi pîrozî berê xwe daye agir û mamleyeke êzdiyane li gel kiriye. Xanî di Mem û Zînê de nexweştirîn aloziyê di tengtirin delîvê de bi agir çareser dike, ku dibeje, "Xelk agirî bi avê divemirîne, ez avê bi agirî dikûjim..." Ev jî nîşaneke dî ye, ku agir çendî li nik Xanî pîroz e. Xanî bi helbestê dibêje: Xelk vedikujit agirî bi avê Ez dê vekujim bi agirî avê Mala xwe ji rengê qewmê Zerdeşt Da agir û gaziya xwe raheşt.(16) Xanî rayeka cuda ji dustûra îslamê re di vê malika jêrîn de dide, agirî li ser axê çêtir dibînit, dema ku dibêje: Zîn nûranî ye, ne av û xak e Mîranî ye ew, ji neslê pak e Nûranî ye ew, ne ab û xak e.(17) Xanî li vir dibêje, Zîn ji axê nebû ye, ango ne ji Ademî ye belkî ji rona- hiyê dirust bûye (çêbûye). Xanî dema agirî li ser axê çêtir dibîne, ew wê pêwendiya xwe ya berdewam li gel agirî dide xuyakirin, ev jî diyar dike ku heta çi radeyê Xanî bi agirî daxbar bûye. Li nik min, ew nimûneyên ku min anîn hemû nîşan in ku Xanî bo ola kurd a kevin ku ola êzdiyan a niha ye. 2. Îblîs Pêşî em biçin nav babeta xwe ku pêwîst e, em bizanîn Îblîs kî ye? Îblîs, di ola îslamê de yek ji melekên Xwedê bû, lêbelê bi fermana Xwedê nekir, dema daxwaz jê kirî, wî got, "Sucdeyê bo Adem nabim! Çunke te ez ji agirî çêkirime û Adem ji axê…" B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 91 Di Mem û Zînê de Êzdiyatî --- Page Break --- Vêca Xwedê wî kire şeytan û ji buhiştê derxist. Di Tewratê de "Mar" şûna "Îblîs" digre(18) û di Encîlê de, "Şeytan" wek hêza şerrî hatiye(19). Li nik îraqiyên kevin Tiyamat hebûn, ku hemû îblîs û dêw bûn, xwedawend bûn û xelkî ew diperistin(20). Li nik misriyan Seth mîna Îblîs bû û xwedawendê wan bû xelkî ew diperistin(21). Li nik hindiyan, Mara û Sîtala mîna Îblîs bûn, xweda- xwendên wan bûn û xelkî wan diperi- st(22). Di dînê Zerdeştî de, Ehrîmen mîna Îblîs bû, xwedawendê şerrî bû beramber Ahura Mezda disekinî(23). Li nik êzdiyan peyva Îblîs, yan jî Îblîs bi xwe tune ye, ew xwe ji vê peyvê tûre (aciz) dikin. Belê hindek dibêjin, "Êzdî Îblîs diperêsin, ji bo ku xwe ji şerrê wî dûr bixînin û xwe jê biparêzin!" Her çend peyva "Îblîs" yan jî "Şeytan" li cem êzdiyan kar nayê, lê dema mirov sebeqên wan dixwîne, Ezazîl û Tawisî Melek bi rengekî xêrê cihê vî navî digrin û li nik êzdiyan Ezazîl û Tawisî Melek yek in(24). Li nik Xanî jî Îblîs, Şeytan, munafiq, Mar, Bekir û Ezazîl hemû yek in. Ya li ber mijara gotina me peyva Ezazîl e, ku li nik Xanî û li nik êzdiyan dubare bûye. Êzdî dibêjin: Ezazîl jî yek e ji heft melekan û ew e, yê ku şîreta Xwedê ji bîr nekiriye çaxê gotiye wan "Sucdeyê bo Ademî bibin!" Ewî gotiye "Sucde bo Te bi tenê ya fer (ferz) e, ezîzê min". Vêca Xwedê kire serokê melekan (melayiketan), navê wî ji hingê ve bû Tawisî Melek (Melik Tawis)(25). Di vê parçeyê de diyar dibe ku hizra êzdiyan û musilmanan hev nagirin. Ehmedê Xanî di Mem û Zînê de navê Ezazîl mîna yê Şeytan biriye, dema ku li ser saloxên (xasiyetên) pîs ên Bekir diaxife û dibêje: Ew kîne welê xebîsê mudebir Yanî Bekirê bi dilmizewir Xewfa wî hebû, bi xef ji Tajdîn Dayîm di dilê wî de hebû kîn ..... ..... Xef bi ademiyan wekî Ezazîl Mehza xereza wî kizib û teswîl.(26) Ji van malikan derdikeve ku Ezazîl "Şeytan û Îblîs" e, Xanî jî mîna musil- manek berê xwe daye Ezazîl, lêbelê ji aliyekî dî ve bi çavê êzdiyatiyê navê Ezazîl hînaye. Bi gotineke din: Xanî bi du çavan berê xwe daye Ezazîl; bi çavê musilmanan û bi çavê êzdiyan! Bi çavê musilmanan Xanî Îblîs kire Şeytan û nekir Tawisî Melek, berovajiya baweriya êzdiyan. Bi çavê êzdiyan berê xwe daye Ezazîl, çunke Xanî negot, "Xef bi ademiyan wekî Îblîs", got "Xef bi ademiyan wekî Ezazîl", ango Xanî navê Îblîs bi navê Ezazîl bir, her wekî ku êzdî dibêjin. Navê Ezazîl di Quran û Tewrat û Encîlê de nehatiye, lê di sebeqên qewlên êzdiyan de hatiye, heger tîhna xwedevanan bi vê çendê neşkê, em dê du nimûneyên din bihînîn ku diyar bikin, çawan Xanî rehên êzdiyan di Mem û Zînê de kar anîne: 1. Baweriyên êzdiyan wisan bo diçin ku jêderê xêr û şerran yek e, ew jî Xwedê ye... Duayeke êzdiyan dibêje: "Ya Rebbî xêran bide şerran wer- gerîne(27)". Û kurdên musilman jî dibêjin, "Derd û derman li nik Xwedê ne". Di Mem û Zînê de Êzdiyatî 92 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Li nik Xanî jî Xwedê jêderê xêr û şerran e. Îblîsî çi guneh nîn e(28). Xanî dema li gel Xwedê diaxife, dibêje: Meqsûd û miradê dil Tu şa yî Ema Tu tezil men teşa yî ..... Bê sucde te ey cenab mabûd Adem kire qublegeh û mescûd Îblîs feqîrê bê cinayet Hindî te hebû digel înayet Her roj dikir hezar taet Lewra te dawî istîtaet Wî sucde nekir bo xeyrî mabûd Gêra te ji ber derdê xwe merdûd.(29) Di van malikan de diyar dibe ku Xanî Xwedê dike jêderê xêr û şerran, wî çi bivê dike, (Tezil men teşa we tehdî men Teşa: Tu kê bixwazî ji rê derdixînî û tu kê bixwazî hîdayet dikî). Her wisan Xanî Îblîsî bêguneh dike, çunke sucde ji bo xeynî Xwedê nebiriye. 2. Hizra dî ya ola êzdiyan, ya ku Xanî hînaye di Mem û Zîna xwe de, ev e: Mîranî ye ew ji neslê pak e Nûranî ye ew ne ab û xak e.(31) Ev malika Mem û Zînê li gel vê ayeta Qurana pîroz hev digirin: Bismillahîrrehmanîrrehîm. Qale mamene' etke ella tescude îz emertuke, qale ena xeyrun minhu xeleqtenî min narin we xeleqtehu min tînin: Bin avê Xwedayê Rehman û Rehîm. Got, "Gava ku min emrê te kir, çi tiştî nehişt ku tu biçî secdeyê?" Got, "Ez ji Wî (Adem) çêtir im. Te ez ji agirî çêkirim, wî ji herriyê.(23)". Mirov wisan têdigi- he ku meqseda Xanî ev e, bibêje ku Zîn ji wê jêderê dirust bûye, ya ku Şeytan jê dirust bûye, ku agir û ronahî ye, ne ku mîna Adem ji axê dirust bûye. 3. Birayê Axretê Fer e (girîng e) li vir em vê pirsê bikin, birayê axretê çi ye û çi wate li nik êzdiyan dide? Bersiva vê pirsê nameyeke Pîr Xidir Silêman e ya ku li roja 26.06. 1995 de ji min re nivîsiye û dibêje: Li cem me du cûreyên "Xwişk û Bira" hene: 1. Xwişk û birayên ji dê û bav, yan ji dayê bi tenê yan ji babî bi tenê, ev dibin xwişk û birayên dinê, lê li cem me; 2. "Xwişk û Birayên Axretê" jî hene û ev cûre pîroziyek tê de heye, lewra di sebeqeke duaya hêvarê de ev bi yek ji pênc ferzên heqîqetê tê danîn: Ya xwedê tu me bidî xatira şêx, pîr, hosta û merebî, yar û birayên axretê. Ew in her pênc ferzên heqîqetê. Îro li dinê û sube li bangê axretê. Fer in bo me û çendî sunetê. Lewra her êzdiyek hebe çi kur çi keç, divê yan xwişka axretê yan birayê axretê hebe. Kur ji xwe re birayê axretê digre, keç ji xwe re xwişka axretê digre, car heye heger keçê birayê ji day û bab nebe, ji xwe re birayê axretê digre û kur jî wisan ji xwe re xwişka axretê digre. Divê xwişk û birayên axretê ji çîna wî, ango heger şêx bû, divê ji tayê şêxên xwe yên ku jin û jinxwazî di nêva wan de heye negre, her wisan tayê pîran jî nabe ku xwişk û birayan ji wan bavikan bigre, yên ku jin û jinxwazî di nêva wan de heye. Vêca murîd, xwişk û birayan ji çîna şêxan, yan pîran digrin û şêx û pîr jî xala ku me li serî bas kirî raçav dikin… B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 93 Di Mem û Zînê de Êzdiyatî --- Page Break --- Nameya Pîrî dirêj e, lêbelê xala herî girîng bi dîtina me ev e, ya ku dibêje: Di mîtolojiya êzdiyan de, xwişk û birayên axretê mîna şêx û pîrên kesê mirî bi hana wî diçin û daxwaziya sivikkirina barê mirî dikin, da ku Xwedê rehmekê pê bike û zebanî giyanê wî neazirînin. Lewra fer e, her êzdiyek xwişk û birayên axretê hebin. Heger em berê xwe bidin nameya Pîrî em dê bikarîn bibêjîn: 1. Birayê dinê li nik êzdiyan wek birayê hemû miletan in, ew e, yê ku Xwedê kiriye birayê mirovî. 2. Birayê axretê, ango birayê roja qiyametê. 3. Birayê axretê li nik êzdiyan ew e, yê ku mirov bi dilê xwe ji xwe re dibi- jêre, li pey destûra êzdiyan. 4. Her êzdiyek divê birayê axretê hebe. 5. Armanc ji bijartina xwişk û birayên axretê ku li roja qiyametê harîkariya mirovî bikin. 6. Navê birayê axretê bi pîrozî di sebeqên qewlên êzdiyan de hatiye. Bi hizra min Xanî agahdarî van zaniyariyên jorîn bûye, li ser birayê axretê, lewra dema di Mem û Zînê de kar aniye, wî jî du rengên birayan diyar kirine, ku birayê axretê û birayê dinê ne. Xanî di Mem û Zînê de bo Tajdîn birayê axretê dirust kiriye, ku Mem bûye. Mem ne bi tenê birayê axretê bûye, belkî birayê axretê û dinê bûye, ev malikên jêrî di Mem û Zînê de bi eşkera ola êzdiyan nîşan dikin, dema dibêje: Nageh sihrê ji rojê heştê Rezwan meşiya ji nêv buhiştê Mem hêj wisan li ber derî bû Dayîm wî ser li ser berî bû Hêja ewî mesken Astan bû Rojan û şevan we pasepan bû(38) 4. Çilrojî Di ola êzdiyan de, dîndar çil rojên çilê havînê û çilên zivistanê bi rojî dibin(39). Ev çil rojiyên ola êzdiyan, Ehmedê Xanî bi vî rengê li jêr ve- guhastine nav rûpelên Mem û Zînê û dibêje: Çil rojî nexwar, ne xiwab Zînê Ser rane dibû ji girînê Xûna dilî bû xeza û xwarin Hêstir bi xwe şerbet û vexwarin.(40) Li gor min ev jî nîşan bûye, Ehmedê Xanî daye ola êzdiyan, ku rojîgirtin bûye. 5. Duaçî Duaçî, ew kesê dînî ye, yê ku karê wî daxwaz û dua bo xwe û xelkê dike. Di ola êzdî de duaçî heye, ew jî "Babê Çawîş" û "Micêwir" e. Di tewafkirinên êzdiyan de dema ku xelk li ber qubeyê kom dibe, Micêwir li ber dereceka qubeyê rûniştiye, dest bi duayan, dirozan, qewil û beytan dike(41). Babê Çawîş ku pîr e ne ku koçek e, jinê nayne û hemû jiyana xwe di xizmeta Lalişê de (Mala Şêx Hadî) dimezêxe (xizmetê dike) û karê wî yê herî girîng dua ne, ew bi xwe jî duaçî ye(43). Xanî vî wêneyê ola êzdiyan ve- guhastiye Mem û Zînê dema li ser zarê Sitî û Zînê dibêje: Ev reng e, bêje wan hebîban Mecmûyê mewalî û xetîban Hindek ji we re bibin ricaçî Hindek ji me re bibin du'açî 94 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Di Mem û Zînê de Êzdiyatî --- Page Break --- Belkî kiribe Xwedê muqeder Wesla me û we bibe muyeser(44) Wisan diyar e, ku di ola kurdan a kevin de (êzdiyatî), duaçî hebûne, karê wan daxwaz û dua bûye. Ev kes jî divê damanpak û paqij be, eger na, daxwazên wî bi cî nayên. 6. Vexwarin (Noşîna Meyê) Xanî di Mem û Zînê de wêneyek ji koçka mîrê Botan digre. Xanî vî wêneyî şanî me dide ku vexwarin wê demê li koçka mîrî tiştekî asayî bû. Bi gotineke dî, Xanî wisan mirovî têdigi- hîne ku ev ne wêneyê koçka mîrekî musilman e, belkî koçka mîrekî êzdiyan e. Nexwe çawan dibe vexwarina hemû rengên şerbet û şeraban li koçkê hebin û mela, şêx, mîr û axa… hemû tê de beşdar bin? Xanî li ser zarê Mîrî dibêje: Mecmû'ê mela û şêx û mîran Axa û ekabiran û feqîran Vêk re bi devê xwe wan sena kir Têk de bi dilê xwe wan du'a kir Mîr go, "Bikutin dev û rebaban, Bînin hemî şerbet û şeraban Da bezmeke şadimane danîn Îro ye, ku subhe em nizanîn Dê şibhetî vî demî di xweş bin Ya dê bimirîn û yan nexweş bin"(45) Ne her ev e, belkî hemûyê koçkê sekran û serxweş dibin. Xanî dibêje: Saqî şewişîn bi abî hengûr Mitrib herişîn bi hîtî sentûr Qewal û muxenî û xezelxwan Mexmûr û siyah û mest û sekran.(46) Ne ku carekê bi tenê koçka Mîrê Botan vê rewşê dîtiye, belkî di hemû helketinan de koçka Mîrî vê xemlê di ber xwe kiriye… Bo nimûne, dema Mîr ji nêçîrê vedigere û têye koçkê, Xanî dibêje: Saqî şerab û şem'ê xwestin. Dîwaneke hakimane bestin.(47) Fer e bête pirsîn, vî wêneyî çi pêwendî bi êzdiyan ve heye? Bi dîtina min pêwendiyek muhkum (qewîn; berdewam) pê ve heye: 1. Vexwarin li nik êzdiyan ne heram e, li vê koçkê jî (Koçka Mîrî) heram nebûye. 2. Her çend ev koçk a mîrekî musil- man bû, lêbelê wêneyê koçka mîrekî êzdiyan dide. 3. Xanî diyar kiriye ku qewal di vê koçkê de bi rex şêx û mela û mîran ve rûniştî bûn. Qewal jî têgeheke taybet e, bi ola êzdiyan ve. Ev e, hemû nîşan in ku Xanî çend girêdayî reh û rîşalên êzdiyan bûye. Her wisan Xanî bibêje yan nebêje, li vê derê wê hizrê pesind dike, ya ku dibêje, "Mîrên Cizîra Botan bi regez êzdî bûn û ji eşîreta xalidiyan bûn" 7. Tewq-Toq-Tok (Girîvan) Li pêşiyê fer e, em bizanin "Tok" (Tewq; Toq)çi ye. Hêja Corc Hebîb dibêje, "Ji rewiştên kevin û herî resen li nik êzdiyan ew e, kirasên bi tok li ber xwe dikin, lêbelê divê toka vekirî nebe, ev jî nîşan e ku êzdî dorpêçkirî ne bi toka Xwedê (Êzî), tok divê gelek xir- bûyî (çirrandî) be, lê birrandî nebe(48). Mêjûnivîs Rezaq el-Huseynî jî dibêje, "Dema ku êzdî kirasê xwe didirûn, xwişka axretê kuna kirasî vedike û xir (çîrr) dike, ji vê kunê re dibêjin, 'Toka Êzî' ango evîna "Êzî Toke" bi stûyê wî B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 95 Di Mem û Zînê de Êzdiyatî --- Page Break --- yan wê ve(49)". Û Dr. Xelîl Cindî dibê- je, "Tok, kuneke taybetî ya cilkên êzdiyan e. Mêr û jin û zarokên êzdiyan li ber xwe dikin, kerkirin û dirûna wî cilkî divê bi destê êzdiyan be… Ev nîşanên mirovê êzdî ne, kuna xir û tay- bet, 'Toka Tawisî Melek' an jî 'Toka Êzî'(50)". Li nik êzdiyan Tok û her tiştekî dî yê ku bi Tokê biçe, pîroz e: Wek Toka sitûyê Marê Reş, Gêra Êzî û Xirqeya li stûyê feqîran. Xanî vî wêneyê pîroz ji ola êzdiyan wergirtiye û di Mem û Zînê de kar aniye. Xanî li ser zarê Mîrî dibêje Zînê, "Ciwaniya te bû Mem kiriye giriftar / Evîna te bû Mem kiriye birîndar / Ew kil te di çavan de kêşa / Heta tu nedîtî dil neêşa..." Paşî dibêje wê, "Ew Tewq(Tok), te li gerdena wî danî…" ango eşq û evîna Zînê bi tokeke pîroz zaniye ku wek 'Toka Êzdiyan" a pîroz e. Xanî dibêje: Tewqa te li gerdena wî danî Dava te veda li qelb û canî Çawa vekirin te her du ahû Berdane feqîrî her du cadû.(51) Dûr nîn e mebesta Xanî li vir peyva "Feqîr" bi wê ramana giştî nebe, ya ku em dizanin, belkî mebest pê feqîrê ola êzdiyan be, ku dîndarekî hêja ye di Komelgeha Êzdî de, bi taybet heger em bizanîn peyva "Cadû" dijî peyva "Feqîr" e, yek tacirê şerrî ye ku cadû ye, yê dî tacirê xêrê ye ku feqîr e. 8. Derazînk (Derçik) Derazînka xanî (malê) li nik hemû kurdan pîroz e, bi taybet li nik kurdên êzdî pîroztir e, bitaybet jî derazînka qapiyê gorra Şêx Hadî û xasên êzdiyan li Lalişê. Mêjûzan Rezaq el-Huseynî dibêje, "Sala 1947 ez çûme seredana Lalişê, min şiya ziyareta mezargeha Şêx Hadî bikim. Babê Çawîş gote min, 'Pêlavên xwe pêxe, beriya ku bikevî ciyê pîroz û piyê xwe daneyne ser derazînkê (derçikê)(52)". Heta îro jî dema ku êzdî diçine Lalişê, pêlavên xwe derdixînin û derazînkê maçî dikin, paşê di ser re derbas dibin, ne tenê ew derazînk pîroz e lê hemû derazînkên xasên êzdiyan pîroz in. Derazînk li nik Xanî jî pîroz bû, bi taybet derazînka koçka Mîrê Botan ku hêlîna Zînê bû. Xanî dibêje bayî, heger tu gihiştî qesra ku Zîn tê de ye, beriya hemû tiştî here derazînkê maçî bike. Xanî dibêje: Carek here sidre el-seadet Gavek here sidre el-nihayet Ewel tu bibûse astanê Paşî here pêşî dilistanê.(53) Xanî nehêlaye ku "Ba" bigihe Zînê heta ku derazînka xanî maçî neke, çunke maçîkirina derazînka xênî, hîma xêrê ye... Careka dî Xanî dibêje "Ba"yî, ger tu ji nik Zînê zivirî, hindek axa dergehê xaniyê Zînê ji min re bîne, çunke ew ax dermanê derdê min e. Bi hizra min axa dergehê xanî, li vir her mebest pê derazînk e (Êzdî jî dema ji ziyareta Babçak û xasên xwe vedi- gerin hindek axê bi xwe re ji nexweşên xwe re tînin mal), ku Xanî dibêje: Ey badê seba, bi heq mabûd Gava wekû tê ji pêş meqsûd 96 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Di Mem û Zînê de Êzdiyatî --- Page Break --- Zinhar hinek ji xakê dergah Bîne ji me re di gel xwe hemrah Toza ku ji rengê tûtiyan e Bîne bi xwe re ku kîmyayî ye.(54) Ji bilî van wêneyên ku Xanî ji ola êzdiyan wergirtine û di Mem û Zînê de kar anîne, hindek nimûneyên din jî hene, mînak: "Mar", "Çîna Şêx", "Mîr", "Murîd" û her wisan "Şevberat", "Xidir Zinde" û hwd. Xanî van wêne - yan bi ciwanî û hunermedane di Mem û Zînê de kar anîne. Encam 1. Rewişt û tîtalên kurdên êzdî û kurdên musilman gelek caran yek in û hevûdin digrin. 2. Kurdên musilman hindek ji van rewişt û tîtal û baweriyan ji bîr kirine lê di nav kurdên êzdî de mane. 3. Her çend Xanî sofiyekî musil- man bûye lê baweriyên ola êzdiyan li cem mabûn. 4. Di demekê de ku kurdên musil- man êzdî bûne, li ser dînê Ezdan bûne. 5. Xanî berztirîn sembolên ola êzdiyan di Mem û Zînê de kar anîne: Wek peristina rojê, Ezazîl, Tok, xwişk û birayên axretê... 6. Rewişt û tîtalên kurdên êzdî ku Xanî di Mem û Zînê de kar anîne, pir- raniya wan heta serdema Xanî li nav kurdên musilman mabûn. 7. Baweriyên êzdiyan di nav demarên Xanî de hebûn, lewma nikariye xwe jê biparêze. 8. Xanî di Mem û Zînê de, roleke hêja û pirr buha daye baweriyên êzdiyan. 9. Xanî bi çavekî pîroz berê xwe daye ola êzdiyan. 10. Xanî diyar kiriye ku miletê kurd bigiştî û êzdî bitaybetî hîn jî girêdayî baweriyên xwe yên kevnare ne. 11. Xanî derbarê ola êzdiyan de şarezayek baş bûye. 12. Xanî, êzdî kurd zanîne, lewma baweriyên wan kar anîne, bê ku navê wan bîne ser zimên. 13. Xanî sûd û qezenc ji çîrok û çîvanokan kiriye ji bo wergirtin û karanîna baweriyan, bi van baweriyan Xanî yekîtiya neteweyî û derûnê kur- dan parastiye. Jêder-Çavkanî: 1. Demelogî Sedîq, Êzdî, Mosil-1949, r. 303, "Êzdî dibêjin ola me dizivire serdema Birahîm Xelîl". 2. Dilkovan B.Ş., "Roj di Baweriyên Kevin de Heta Niho", Govara Lalish jr. 2-3, Duhok-1994, r. 129 3. Dilkovan B.Ş., "Roj di Baweriyên Kevin de Heta Niho", Govara Lalish jr. 2-3, Duhok-1994, r. 129 4. Qurana Pîroz, Sûret el-Nemil, Ayet-24 5. Mizhir, Silêman, Çîroka Olan, r. 71.-177. 6. Aleksander Hicretî Girab, Ricme Ruşdî salih, Zaniyarî folkilor, r. 33. 7. Cindî, Dr. Xelîl, Ji Bo Zanîna Ola Êzdiyan Xelaka Yekem, Almanya-1992 8. Zêbarî, Mihemed Salih, Govara Lalish, jr. 1, Duhok-1993, r. 67., 9. Cindî, Dr. Xelîl, "Duayên Êzdiyan", Govara Lalish jr. 1, Duhok-1993, r. 70. 10. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. l51. 11. Govara Lalish, jr. 1, Duhok-1993, r. 67. 12. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 21. 13. Cindî, Dr. Xelîl, "Duayên Êzdiyan", Govara Lalish jr. 1, Duhok-1993, r. 70. 14. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 92. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 97 Di Mem û Zînê de Êzdiyatî --- Page Break --- 15. Cindî, Dr. Xelîl, "Ji Bo Zanîna Ola Êzdiyan Xelaka Yekem", Almanya-1992, r. 12. 16. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 121. 17. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 128. 18. Cindî, Dr. Xelîl, Ji Bo Zanîna Ola Êzdiyan Xelaka Yekem, Almanya-1992, r. 16. 19. Cindî, Dr. Xelîl, Ji Bo Zanîna Ola Êzdiyan Xelaka Yekem, Almanya-1992, r. 16. 20. el-Ehmed, Samî Seyid, Êzdî, Berg-1. Bexdad-1971, r. 20. 21. el-Ehmed, Samî Seyid, Êzdî, Berg-1. Bexdad-1971, r. 20. 22. el-Ehmed, Samî Seyid, Êzdî, Berg-1., Bexdad-1971, r. 21. 23. el-Ehmed, Samî Seyid, Êzdî, Berg-1. Bexdad-1971, r. 23. 24. Silêman, Xidirê, Gundiyatî, Bexdad-1985, r. 27. 25. Silêman, Xidirê, Gundiyatî, Bexdad-1985, r. 27. 26. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 90. 27. Cindî, Dr. Xelîl, Ji Bo Zanîna Ola Êzdiyan Xelaka Yekem, Almanya-1992, r. 25. 28. Resûl Dr. Îzedîn Mistefa, Ehmedê Xanî (1650-1707) Helbestvan û Zana, Bexdad-1979, r. 296. 29. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. l32. 30. Silêman, Xidirê, Gundiyatî, Bexdad-1985, r. 199. 31. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 128. 32. Qurana Pîroz, Sûret el-E'araf, Ayet-11. 33. el-Ehmed, Samî Seyid, Êzdî, Berg-1., Bexdad-1971, r. 22. 34. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. 85. 35. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 49. 36. Resûl, Dr. Îzedîn Mistefa, Ehmedê Xanî (1650-1707) Helbestvan û Zana, Bexdad-1979, r. 427. 37. Demelogî Sedîq, Êzdî, Mosil-1949, r. 70. 38. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 87., û Rûdînko, Mem û Zîn, Moskow-1962, r. 94. 39. el-Huseynî Rezaq, Êzdî Demê Niho û Rabirdû, çap-7, Bexdad-1980, r. 81. 40. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. 196. 41. Silêman, Xidirê, Gundiyatî, Bexdad-1985, r. 18. 42. Babê Çawîş ji çîna pîran e, ne ku ya koçekan, her wekî ku min bi şaşî li "Govara Lalish jr. 5, Duhok, r. 73." nivîsandiye. 43. Govara Lalish, jr. 5, Duhok-1994, r. 166. 44. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. 143. 45. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. 146.-147. 47. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Hewlêr-1968, r. 120. 48. Hebîb Corc, Êzdî Bermayê Oleke Kevnar e, Çap-1, Bexdad-1978, r. 60. 49. El-Huseynî, Rezaq, Êzdî Demê Niho û Rabirdû, çap-7, Bexdad-1980, r. 106. 50. Cindî, Dr. Xelîl, Ji Bo Zanîna Ola Êzdiyan Xelaka Yekem, Almanya-1992, r. 24. 51. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. 335. 52. el-Huseynî, Rezaq, Êzdî Demê Niho û Rabirdû, çap-7, Bexdad-1980, r. 33. 53. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. 218. 54. Osman, Emînê, Mem û Zîn, r. 222. 98 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Di Mem û Zînê de Êzdiyatî --- Page Break --- Zarav (term; têgeh; kavram) di zimanî da peyvek e yan jî peyvekê pêtir diyarkirina ramaneka taybetî û xumalî didet û armanceka diyarkirî digihênet. Lewra "zarav" ramaneka dûrtir û kûrtir ji ramana peyva asayî xuya dike û mewdiwayekî berfirehtir werdigre û ciwaniyeka baştir didête. Hebûna zarava di nav her zimanekî da nîşan û sifeta hizr û şiyan û pêve- hatina wî zimanî ye û kevnatî û rese- natî û werar û geşbûna berdewama wî zimanî diyar dike. Lewra "zarav" an "zanistî zarava" tayekî zimanî ye û rengekî diyar ê rehwanbêjiya wî ye. Kurdî jî mîna hemî zimanên resen û xwedan werar û geşbûn ên dewlemend, bi hemî rengên zarava û hêjayê vekolînê ye di derfetê zaravan da. Babetê destnîşankirin û datiraşîn û çêkirina zaravên her zimanekî karekî girîng û fire û mezin e, ji ber rolên wan ê sereke di her zimanekî da. Ev karê * Akademî, Kovarî Korê Zanyarî Kurdistan, jimare 1, 2702 Kurdî , 2002 Kurdistan, Hewlêr, L. 71-85 girîng û mezin hemî li bin sîbera zanis- tekî çêdibin, ku dibêjin "zara- vasazî" yan bi erebî "îlm el- mesteleh" an jî bi înglizî dibêjin, "terminology". Û ev zanist di hindek jêdera da tête nasîn (ev zaniste yê xwendina pey- wendiyan diket di navbera têgehên zanist û zaravên ziman da ewên der- birînê jê diket). Anku li pey vê boçûnê, divê ew zar- avên bêne danîn ji kakila zimanî derkevin an hatibine datiraşîn û çêkirin û jêkirin û çi çewtî di derheqê ziman da neken û li heman demê jî derbirîna têgeheke zanistî biken ku gelê me bi başî têbigihê. Ziman û ew kesê di vê delavê da kar biket divê di zimanî da şareza be. Derbarê zimanê me yê kurdî jî ew kesê fire kar bike, şarezayiyeka baş di zimanê kurdî da hebî, nemaze di hemî zarên (lehçe; diyalekt) kurdî da yan jî çi nebe şarezayî di her du zarên serekî de hebin da bişêt zaravesazî bike û mifayê (feyde) ji van zariyên ha bigre PÊDAÇÛNEK LI SER ZARAVASAZIYÊ DI ZIMANÊ KURDÎ DA* Reþîd Findî B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 99 --- Page Break --- bo dîtin û çêkirina zaravê pêdivî. Me got dîtin û çêkirin bo çi? Dîtin, anku şarezayiya wî/wê kesî/ê di nivîsinên kurdiyên kevn da bişêt zaravên kur- diyên ciwan û resen ji edebê kurdiyên kevn helbijêre û bizane ka bo çi mebestî bikar hatine ku di gel evroya zimanê kurdî biguncîne, bêguman ev kar sanahî nîn e û pêdivî ye kesê "zar- avesaz" edeba kurdî ya kevn baş xwendibî û şareza bibit da bişêt ciwan- tirîn û li bartirîn zarav digel evroya kurdî bi guncînit. Ne şarezayî di edeba kevn a kurdî da anku dabirîn di navbera duhî û evroya kurdî da û qutkirina mêjûya me ya edebî. Bo wî mebestî dibêjin hinde "zaravesaz" hene bi tenê li zaravên evro dinêrin û hindekên keşefirêt dihelbijêrin ku digel muzîka zimanê kurdî naguncin û neşazekî di muzîka zimanê kurdiya şirîn da peyda diken. Yan jî demê zarav dibînin û di helbijêrin her bi tenê yek zarav li bîra wan e û li ber ronahiya wê şemalek bi tenê, wî karê mezin encam diden. Çêkirina zaravan karek dibête temamkerê karê dî tenê. Çunke jiyana şaristanî di îro da hêrîşa rojaneya şoreşa teknolojî li vê serdemê çendîn zarava dihavête beriya me ku fire em bizanin dê çawa serederiyê digel biken û dê çawa şiyên van zaravan bindest biken û nerm biken, da bi sanahî bînine nav baxçê zimanê me yê kurdî. Millet bi xwe baştirîn davdan e bo wergirtina zaravêt serkeftî û rêzkirina wan di nav rêzên zimanî da û ne wergirtin û havêtina zaravên ne li bar û dest nexweş û dariştina çi yasa û qanûnan, vî çendî li ser milletê me naspînin anku yasa neşên çi zaravên lawaz û seqet biçespînin û neşên çi wan baş durust biket û baştirîn rê bo vî çendî dîtin û çêkirina zaravên ciwan, da millet wer- bigre. Û bi sedan nimûne li ser vî çendî hene. Pêdivî ye em karekî mezin encam biden û gelek bi hêşyarî û zîrekî kele- pora xwe ya kevn vekolin û berhemên nivîsiyê milletê xwe li ber çav daynin. Ewên berê çend çerxekê hatine nivîsîn û heta niha, da ciwantirîn zarav û pey- van jî derbiçînin û ji layekî va ew durr û mirrarî berze nebin û ji layekî dî va mifayê ji hebûna wan wergirin. Û divêt ev kar jî di nav hemî zarên kurdî da bête kirin û hemî pêk va kom bibin, her wusa fire bo berhelistî û berbere- kaniya şoreşa teknolojiya evro. Em bi zîrekî karekî wusa encam bideyn da zimanê me yê kurdî bêbar nebit ji vî lêfana zaravên hemî cûr di xardana şaristaniya evro da, da zimanê me pêtineka serkeftî digel zaravên evro biket û bişêt zaravên li bar û guncayê bo zanistî pir leq û çavê evro bibînin. Divê vê rastiyê jî jibîr nekin, ku şoreşa teknolojiya evro, pêtirîn hêjmar ji zaravên biyanî dixe nav ferhenga zimanê me. Zarav hene divê em za- raveke kurdî ya ciwan li cihê wî bibînin û bi çi renga neşiyin wusa bihêlin. Zarav jî hene yên bûne za-ravên cîhanî û baştir e ger wek xwe bimînin, da em ji pencereka kurdî cîhana evro bibînin. Erê hinde zaravên wek "sînema, televîzyon, radyo, kompîtur, satelayt, dîcîtal" wek xwe bihêlin, an jî wek hinek zimanzanên ereb, bo nimûne, hewl biden peyvêt xumalî bo wan bibînin, her wekê wan jê ra dîtin û dati- raşên û paşê kesî guh nedaye û ew peyv 100 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Pêdaçûnek li Ser Zaravasaziyê di Zimanê Kurdî da --- Page Break --- bi ber avê da çûn. Bo nimûne, wan peyvên "el-meşwaf" bo televizyon danîne yan "el-mezya'" bo radyo û "el- hesub" bo kompîtur û "el-hefum" bo hemburger. Li dû hizra me em jî dê tûşî xeletiyeka berçav bibin ger wek wan biken û bila ew zaravêt cîhanî wek xwe bimînin. Çunke milletê me bi baştir û sanahî têr werdigre. Hinek peyvên din jî hene her di binyata xwe da biyanî ne, lê kurdan ji bo sanahîkirinê livînek (herke) danê, da bo wan nerm bibêt û qalibê muzîka kurdî wergire, mîna peyva "tirumbêl" bo otomobîl û hwd. Bêguman hinek nivîsên kurdî hebûn berê bîst salan hewl dabû mîna ereban, li ser nezmê "seyare" navê tirumbêl bikene "gerîn" lê ser negirt û zû winda bû. Lê bêguman kurdan zîrekane hinek peyv bo çêkirên nû dîtine mîna "balafir û şîmendîfer" bo "teyare û qetar." Herwusa xaleka dî jî heye, dema em li zaravêt xwe yên kevn digerin divê em jibîr neken, şaîr û nivîsar û zanayên me yên berê heta pileyeka pêşkeftî şarezayî di zimanên rojhelatê da hebû, lewma em jî zaravayên farisî û erebî û tirkî di nivîsînên wan da dibînin. Her yek ji van zimanan jî egera xwe hebû, farisî li serdemeke dirêj zimanê rewşenbirî û şiîr û edebê bû, nemaze vî zimanî gelek kar li ser şaîrên me yên kevn kiriye, herwusa erebî jî zimanê dîn (ol) û peristinê bû (el-ibadet). Lewma hêjmara zaravên erebî jî di kul- tura me ya kevn da zêde ye, çunke tirkên Osmanî bo pêtir ji çar çerxan desthilatdar bûne li Kurdistanê. Lewra hinek peyv û zaravên tirkî jî di kultura me da hene. Lê rêjeya (hejmar) tirkî kêmtir e ji farsî û erebî. Dê bila bo xweşwergirtina navero- kê li kultura xwe ya kevn biden û berperên hinek nivîsînên kevn têk va daynin, da bizanin ka zanayên kurd çi zarav bikar anîne bo derbirîna hizr û bîrên xwe li wan rojan. Bo nimûne çend zaraveyan li cem Cizîrî (1567-1640) bibînin ku di hozana (helbest) wî da hatine: Afirand: Çêker, xûlqandin, jêderê wî dibête "afirandin" ku niha ji bo ibda' di nav nivîsaran da li kar e. Alistin: Alastin, bi zimanê tirkî "yala- mak". Aşêvkirin: Bi ramana xeparekirin têt, anku "topraðý çapalamak" ya bi tirkî. Avis: Jina bi hemil. Avisbûn: Bi ramana "döl tutmak, tirkî" niha jî li kar e. Awar: Helaw, herwusa heta niha jî bo mirovekî têkvedanê dike û arêşa li navbera xelqê çêdikin, dibêjin "darekî awarê" wusa diyar e, darek hebû awar pê têkva dida lewma ew nav girtiye. Axafit: Mirovek digel mirovekî diaxivit. Axift: Miroveka axeft. Ayîne: Zaravek bo "xwedêk" yan "qewdek" bi kar tên, herwusa eynik, neynik, awêne jî li kar in. Aza kirin: Azad kirin, gerden aza kirin. Bac: Bi ramana "gümrük vergisi" ya bi zimanê tirkî niha jî li kar e. Bardar: Bo jina bihemil (hamile kadýn: tirkî) bi kar aniye. Bê dadî: Zilm, cebir, ez bê dadiyê qebûl nakim, anku zilmê qebûl nakim. Bê wajî: Lawaz, yan zext. Bê wecî: Bê xêr, bê mifa, bê fayde. Bêdar: Heşyar, ne nevest. Bêgav: Bi ramana "mecbûr" bikar aniye û zaravekî gelek ciwan e û li cem me Pêdaçûnek li Ser Zaravasaziyê di Zimanê Kurdî da B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 101 --- Page Break --- nemaye, wusa baş ser ji nû bikevête di nav axaftina me da, ez "bêgav im" wate "ez mecbûr im". Belaş: Herwe, yan ji xwe, yan badîhewa, yan bê beramber. Berevajî yan berûvajî: Bi ramana "ters yüz, tirkî" têt, bi kurmanciya jorê dibêjin: Re'ya min berevajiya te ye anku eksê wî ye. Beyhûde: Bê mifa, bê feyde, pûç, belaş, ji xwe. Bi kutekî: Bi zorê "bi kutek" anku bi zor. Bihatin, pêhatin: Zaravakî bi ramana "zuban" bikar aniye û di kurmanciya jorê da "bihujin" jî heye, lê bi ramana " …" têt. Bij: Bi ramana zilif têt. Bijwîn: Paqij, bijwînkirin anku paqij- kirin. Birajtin, biraştin: Bo "…" bikar aniye, niha jî li kurmanciya jorê li kar e û li kurmanciya xwarê "birjandin" li kar e. Birek: Bi ramana "testere, tirkî" têt û zar- avakî ciwan e bo wî hacetî. Biryan: Biryan xwarinek e, niha jî heye ku goştê wî tête biraştin û sûrkirin. Parêv. Bişaftin: Bi ramana helpişawtin bo maddeyekî kîmyayê li kar e, niha jî her du kurmanciyên serê da heye. Bitperest: Senemperest. Canewer: Xwedan ruh, candar, bo hey- vanan pêtir li kar e. Cerg: Bi ramana cîger bi kar hatiye û niha jî her wusa ye û li axaftina Hewlêrê her "cerg" maye, lê li Silêmanê bûye "cîger". Cirrenêx: Micadile, gêre, şêwin li kur- manciya xwarê. Civat: Meclis, niha jî li kar e. Çavnas: Bi ramana arif, midrik têt. Zaravakî ciwan e bo wî mebestî. Çekme: Anku cizme, çekmesor, wate cizmesor. Çiçek: Guleke biçûk, jê ra dibêjin "Gulçîçek", niha jî heye û li kar e. Daberistin: Bi ramana civîndan yan ciwîndan yan xeber gotin bikar aniye û daberistin heta niha jî li kar e. Daberist anku xeber gotin. Damayî: Bi ramana xemgirtin yan hezîn bikar aniye û ev zarav niha jî li kur- manciya jorê gelek belav e. Mirovekî dama ye anku xemok e. Dijwîn: Zaravakî bo tiştê qirêj bi kar tê û niha jî li kar e, her çend zaravakî kêm belav e. Dirav: Bo pere bikar aniye, yan bo naqit û niha jî li kar e, di kevin da pere bo curekî diravê bikar hatiye. Bi farisî pare anku parçe her çend di kurdî da niha pere cihgir bûye. Dojeh: Dozex, cehenem. Êwergeh: Bi ramana mekan bikar hatiye, niha jî li kurmanciya jorê maye û gelek di nivîsên Mela Mahmûdê Beyazîdî da bikar hatiye. Êwirîn: Bi ramana sekinîn an niştecîbûn li kar e û berê çend rêzeka peyva "êwirgeh" ya borî. Farî: Derê rê, bi ramana derkeftin ji rê têt, herwusa bi ramana dûrkeftin jî têt. Anku "sapmak, uzak durmak, bozul- mak" yên bi tirkî. Fereng: El-efrenc. Fezelyan: Dirêjbûn, keftin, li kar e. Firûz yan firwêz: Zaravakî ciwan e û niha jî li kar e, lê kêm bûye û ramana "fêt" yan "fêk" didet. Gav: Bi ramana xetaw bikar aniye, ya diyar e heta niha jî li kurmanciya jor "gav" bo heman mebestî li kar e û li kurmanciya xwarê "hengav" e li kur- manciya jorê pêngav jî heye lê diyar e her du kurt bûne û bûne "gav". Bêguman li kurmanciya jorê "gav" bo demê jî li kar e, dibêjin: Gaveka dî têm, anku demeke dî, diyar e ev jî her 102 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Pêdaçûnek li Ser Zaravasaziyê di Zimanê Kurdî da --- Page Break --- yek ramana digel "gah"a farisî û di kurmanciya jorê da bûye "geh" jî anku "dor" yan "ser". Geh geh: Car car , dem dem, gav gav, her- wusa peyva "geh" bo "mafsel" jî li kar e. Geleh: Gilî, gil û gazinde, gelî, li kar in. Genim reng: Bi raman "esmer" bi kar hatiye. Gerew: Bi ramana rehîn li kar e. Di kur- diya evro da bi zarê kurmanciya jor dibêjin: Ez ketime gerewa wî. Herwusa li kurmanciya xwarê jî dibêjin: Were gerew dikeyn. Giftugo: Dan û standin, gengeşe. Gilî: Bi ramana "şikayet veya yakýnma" bi kar aniye û niha jî heye û di kur- manciya jorê da dibêjin: filan kes gilî û gazind diket. Em ji bo çi vî zaravî bo "suç duyurusu: tirkî" ya dadgehê bi kar naynin? Giramî: Farsî ye û di kurmanciya jorê da "gerav" li kar e, anku bi biha û qedir giran. Eşiretek li Kurdistana Bakûr heye jê re dibejin "gerav". Guhan: Bo giyaneweran li kar e û di kur- manciya xwarê da "guwan" jê ra dibêjin anku "meme" bi tirkî. Gurçik an gurçêk: Bi ramana "böbrek: tirkî" bi kar hatiye û niha jî her wusa ye, lê li devera Behdînan jê ra dibêjin "gulçêsk" û li kurmanciya xwarê "gurçêl"e. Hejandin: Bo rec bikar hatiye, zaravekî ciwan e, niha jî li kar e û bo karê lêker dibêjin: hejiya, dihejin, bihejîne, hate hejandin, hejandin jêder e, di henek zaravokên kurmancî da dibêjin: "hejiya, hejandin… hwd". Helbaskin: Rabûn ber singê yek bo karê şer. Hemyan: Kemera zêran. Henek: Yarî, laqirdî, anku geme, galte, wazî. Her wusa çend nimûneyan ji ferhenga "El-Hediyet'ul Hamîdiye" wekê vana. Her wusa şairê navdar Xanî yekemîn ferhenga "Erebî/Kurdî" da bi navê "Nûbihar" ku li sala 1683 danaye, hinek zaravên ciwan bi kar dinîn. Em hinek nimûne ji wê ferhengê jî bibînin karekî baş e: Herwusa binêre van nimûneyan ji deqekî Memê Alan ê folklorî: Herwusa ger li nivîsîneka din a kur- mancî binêrin çendîn zaravên ciwan ji me ra diyar dibin. Ew jî bo nimûne nivîsîneka Mela Mehmûdê Bazîdî ye ku li nîva yekê ji çerxê nozdeyê jiyaye. Ew nivîsîn bi rengê ferhengek û her du şîweyên "Hekarî û Bazîdî" ji xwe ra kiriye nimûne û ev babeta hêja pirofîsor Meruf Xeznedar di pirtû- kekê da belav kiriye bi navê "Le Babetê Mêjûyê Edebê Kurdiyewe"5 Hêjayî gotinê ye ku Bazidî zimanzan bûye ji bilî hinek ku mêjûnivîs û nivîs- er jî bûye. Dê bila çend nimûne- yan ji zaravên wî jî wergirin: Hunijîn, punijîn: Bi ramana xewa sivik bi kar aniye. Kelaştin: Zaravakî ciwan e bi ramana "şeqkirin" li kar e û niha jî heye û demên karê "lêker" dibîne. Kerixîn: Gelek westiyan, reqbûn, zor mandîbûn. Kevir: Berê mezin. Kezî: Zulf. Kiwara arê: Embara arê, mexzen, kog. Kum: Kelaw. Lêb: Hile, fir û fêl. Lêbandin: Xapandin, hîle lê kirin, di ser da birin, fêl lê kirin. Lêbuk: Teqlîdker, teraneker. Mak: Bo "dayik" bi kar aniye heta niha jî di kurmanciya jorê da heye dibêjin "biramak" wate ew birayê ji dayikê va digihête, anku kurêt daykekê ne lê B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 103 Pêdaçûnek li Ser Zaravasaziyê di Zimanê Kurdî da --- Page Break --- neyêt babekî ne. Herwusa dibêjin: Berxê bide ber makê, wate ber guhanên daykê da şîr bimije. Her dîsan di kurmanciya jor û xwarê da peyva "maker" li kar e, anku "mak ker" wate maka ker yan dayka ker. Mêhder: Bi ramana şefaet bikar aniye û peyveka gelek ciwan e ku niha li cem me nemaye û ji ber kartêkirina Îslamê her "şefaet" li kar e, baştir e ger mêhder bikar bînin. Mêrxas: Şerhengev, şerengêw, şerengêz, egît. Mezaxtin: Xerckirin, "harcamak: tirkî" Mifreq: Bi ramana sefer anku "mes" bikar anîne. Bi kurmanciya jorê dibêjin: Filan tişt req e, tu dibêjî "pula û mifreq e". Next: Rojên baran û ewr. Perkende: Bi farsî jê ra dibêjin "pera- kende" anku pert û belav. Pertal: Tişt, anku "döküntü" bi tirkî. Pesn: Bi ramana medh têt. Pişk: Beş, di kurmanciya xwarê da her- wusa li demê lêkvekirina tiştekî dibêjin: dê pişkeyn, yan dê pişkê havînin. Pizdan yan Pistan: Anku "memik an çiçik" pêtir bo mirovan li kar e. Pur: Bi ramana pirç têt, pursûr anku pirçsûr. Qela: Bi ramana "…" bikar aniye. Ku bi kurmanciya xwarê jê ra dibêjin, qurquşim. Qêvar: Sitrî, kerbeşk, giyayekî bi sitrî ye. Qilupank: Teqle. Rewal: Bi ramana "Delikanlý ya tirkî" "cehêl" yan "sinêle" bikar hatiye û niha jî di kurmanciya jorê da maye. Sazende: Zaravek bo wî kesê bikar aniye yê ku sazê lê dide, herwusa li nav kur- dan sazbend, şazbend, şazbêj jî li kar e. Solbend: Anku nalbend, ewê nalên dewaran çêdiken. Suba: Bi tenê, niha jî di kurmancî da heye, dibêjin filankes "sert û suba"ye anku bi tenê ye û bê girêdan û kar û pey- wendî ye, dibêjin filan jin a suba ye, wate zarokên biçûk nemaye û bi tenê ye û karê wê kêm bûye. Surmedar: Çavkildayî, çav bikil. Şal: Şuwitka hirî, heta berê çend salan jî li nav kurdan ya ku belav bû. Şepal: Zaravek bi ramana ciwan, xweşik, şeng û şox li kar e. Şîlan: Mezumat, xwarina belaş, dibêjin şîlan li tekya şêx heye, anku li tekya şêx xwarin bi belaş diden. Şimik: Solên jinan, ew pêlavên didine ser pê xwe. Bi tirkî "terlik" jê ra dibêjin. Tazî: Rûs, rût. Temer: Kakul, guwik. Herwusa ew kuvikên bi situyê hespê datînin yan bi zînê da şor dibin. Min bawerî heye navê "temer" jî her ji hindî hatibit. Temirandin: Anku vemirandin yan kujandinewe. Tepsî: Sînî, qap, niha jî li kar e, lê ew xwarina di wî amanê da tête çêkirin navê amanê girtiye. Tîrêj: Tîroj, tişk. Vala: Bo "boş: tirkî" bi kar hatiye û li kur- manciya xwarê "wala" dibêjin. Lê bi ramana vekirî tê, li kurmanciya jorê her bi ramana berê maye, aman di valan e, anku "qapekan betal in". Vêk êxistin: Bi ramana tertibkirin, yan komkirin li kar e, karê wî "fe'l" dibête vêk bixe. Virek: Derewîn, dirozin, li Kurdistana Bakur li kar e. Virr: Derew, niha jî li Kurdistana Bakur li kar e. Xanêmal: Mela Mahmûdê Bazidî bo "mit- bax, kîler" bikar aniye û hizra min zar- avekî ciwan e û heta niha jî me girifta wî heye bo navkirina mitbaxê, hinek dibêjin, lênangeh yan lêningeh, lê ciyê 104 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Pêdaçûnek li Ser Zaravasaziyê di Zimanê Kurdî da --- Page Break --- xwe bi durustî negirtiye û "xanîmal yan xanêmal" baştir e. Xeste: Nesax, nexweş, xestexane, anku nexweşxane. Xubar: Curekî xetê ye her dîsan peyvên reyhan, dîwan "sulus" muselsel jî wek curên xetê erebî li cem Cizîrî hatine û hinek ji wan li cem Xanî jî hene. Xuya: Diyar, eşkere, aşikar. Zerbav: Bav zer. Zexel: Bi teşqele, bi hîle. Zox: Kêm û edav, ava pîs ji birînan têt. Zuha: Zaravakî ciwan e, her mîna niha bi ramana "nêv-heşk" bikar hatiye, hejî gotinê ye ku her du peyvên "zuha û kizir" niha jî li kurmanciya jorê li kar in û ramana hindî diden, ku erd an cilk an her tiştekî dî, ji qonaxa "ter" yê der- baz bibin û hêj bi baş heşk nebibin, je ra dibêjin "zuha" yan "kizir". Zuha: pêtir bo cilka bikar tê, kizir: bo erdê. Encam Em giheştine wê encamê ku "za- ravasazî" îro zanisteka hewir e û dar- iştina zaravan karekî bi sanahî nîn e, îro berê her rojekê dê fere ji me ra em li piştê li zaravên kevnên kurdî binê- rin, ewên heta niha mane di nav perêt edeba me ya kevn da. Em bi ciwanî lê bigerin û sax bikeyn. Herwusa piştê hingî em bi şêweyek zanistî û dûrbînî û şarezayî karê digel zaravên îro biken û li dû yasa û destûrên zimanê kurdî ref- tarê vir biken û pê ra şaristanî jî li navbera xwe û cîhana îro bihêlin ji bo mifa wergirtinê ji wê şaristaniyê. Da zimanê me yê kurdî ji aliyekî va mifayê ji kultura xwe bigre û bi aliyekî din va mifayê ji îro û sibêya şaristaniya cîhanê bike. JÊDER Û DEHMEN: 1. Findî, Reşîd, Kovara Rewşenbîrî Nwî, jimare 111, Bexda, Gotarê Zaravêt Edebî di Mem û Zîna Xanî da, L.303 2. Qasimî, Dr. Elî, Muqaddîme fî Îlmîl Maskelah, El-Mevsu'a Es-Saxîra, 169, Bexda, 1985, L.17-18 3. Doskî, Tehsîn Îbrahîm, Dîwana Melayê Cizîrî, Berhevkirin û Vejartin, Hewlêr, 2000 4. Bahaeddin, Sadiq, Nûbihara Seydayê Mezin Ehmedê Xanî, Xirvekirin û Lidûçûn, Tuwîjandina Bexda, 1979 5. Xeznedar, Dr. Meruf, Le Babet Mêjûy Edebî Kurdiyewe, Bexda, L.390-406, 1984 6. Jêderê borî, L.377. 7. Mukrî, Dr. Muhamed, Ziyaeddin Paşa, Xalidî Meqdisî, El-Hediyetul Hamîdiye Fî Luxatul Kurdiye, Tehqîq, Çapa Duyemin. Lubnan ,1987 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 105 Pêdaçûnek li Ser Zaravasaziyê di Zimanê Kurdî da --- Page Break --- Di hejmara duyem a rêzepirtûka ZENDê de birêz Samî Tanî gotarek derbarê refleksîfa kurdî de nivîsîbû û hin bikaranînên bi arîþe destnîþan kiribûn. Lêbelê tesbît û raveyên xwe bi tu rêzikan ve neçespandibûn. Ji bo hin mînakên bi forma refleksîfê ku di hin deveran de têne bikaranîn, gotibû ku 'þaþ' in. Bersivên pirsên wek çima û li gor çi þaþ in, di gotarê de nebûn. Di warê zimannasiyê de divê mirov ji nor- matîfbûnê bi dûr bikeve, lêbelê di nirxandinên navborî de nivîskar wek grameryenekî tevdigere û "rastî" yan jî "þaþî"yên mînakan bi boçûnên subjek- tîf dinirxîne. Ez jî dixwazim di vê xebatê de hewla hin agahiyên gelem- perî bidim li ser teoriya bayndîng a sîn- taksê ku bi vê mijarê re eleqedar e. Paþî, ligel mînakên wekî 'bi arîþe' hatine destnîþankirin, li ser hin mînakên din ên vê teoriyê li kurman- ciyê bisepînim. 1. (a) Zîrek çû nik wî. (b) Zîrekî xwe brîndar kir. (c) Zîrekî got ku ew xwe nexweþ hîs dike. (d) Zîrek li hêviya wî bû ku baþtir bibe. (e) Ew li hêviya Elî bû ku baþtir bibe. (f) Wî got ku Elî xwe baþtir hîs dike. Navdêrên li jorê ji hev cuda ne: i. Nav (full noun phrases), mn. Zîrek, Elî ii. cînavk, mn. ew, wî iii. elementên vegerok (refleksîf); mn. xwe Navdêrên wekî "Elî" referansa xwe bi awayekî serbixwe digirin. Anku ciyê * Ji bo þêwr û pêþniyarên wan spas bo birêz Îbrahîm Seydo Aydogan û Prof. Dr. Meltem Kelepir û ji bo pêþkêþkirina daneyên devera Meletiyê spas bo kak Mahmut û kak Murat (E.Ö.) ** Beþa Mamosteyiya Ingilîzî ya Boðaziçi Üniver- sitesi REFLEKSÎF DI KURMANCÎ DE* Ergin ÖPENGIN** 106 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- kesekî (bûnewer) digirin. Herwiha cînavk bi awayekî serbixwe referansê nagirin. Mesela li cînavka /wî/yê binêrin: taybetiyên navdêrî ên (+yekjimar) û (+nêr) lê hene. Anku ev taybetî referan- sên ku ew cînavk dikare bigire bisînor dike; herwiha û jê wêdetir, mirov nikare her bûnewera (kesê) yekjimar û nêr ji bo "wî" wekî referans diyar bike. Mînak (1a), "wî" nikare "Zîrek"î nîþan bide. Di (1b) de, "xwe" bi navdêra kirde "Zîrek" ve têkildar e. Xaleke calib, dema em (1c) û (1d)'yê muqayese dikin xuya dibe ku: Di (1c) de em dikarin bibêjin ku cînavk "ew" û kirde "Zîrek" hevreferans in (yek in, heman kesî din- imînin); herwiha di hevoka (1d) de em nikarin vê hevreferansiyê bibînin. Anku "Zîrek" û "wî" ne yek kes in, divê wekî du kesên serbixwe bêne sêwirandin. Sebebên vê dijayeti- yê qaydeyên sentaktîk in. Niha li mînakên (1c) û (1f) binê-rin. Di (1c) de, kirdeya hevoka sereke 'Zîrek' dikare bi kirdeya hevoka pêreyî 'ew' re hevreferans bibe. Di (1f) de, ciyên navdêr 'Zîrek', û cînavk 'ew' hevguherîne û êdî nikarin hevreferans bibin. Anku di (1c) de kirde û cînavk ji bo heman kesî tên bikaranîn lêbelê di (1f) de tiþtekî wiha ne mumkûn e. Li mînakên jor diyar e ku þîroveki- rina biwêjên navdêrî (noun clauses-mn. cînavk, navdêr) di destê rêzikên sîntak- tîk de ye. Di (1a) de, 'Zîrek' û 'wî' bi tu awayan nabin hevreferans; gramer vê sînorkirinê lê ferz dike. Di mînaka refleksîf a (1b) de, gramer li refleksîvê ferz dike ku bi 'Zîrek' re tê-kildar be. Di (1c) de, gramer dihêle ku 'ew' û 'Zîrek' hevreferans bin; herwiha di (1f) de, nahêle ku bi heman awayî bêne þîrovekirin. Modula ku rêzikên biwêjên navdê- rî diyar dike, 'teoriya bayndîngê' (bind- ing teory (teoriya pevgirêdanê?)) ye. Ev teorî, rêzikên (formulasyon) gramerî yên li ser biwêjên navdêrî diyar dike. Sê rêzikên (principal) 'te- oriya bayndîngê' hene. Rêzika A, B û C yê. Her yek ji bo yek ji sê cûre navdêrên biwêjî ye ku me di destpêkê de diyar kiribûn. Li vir em ê li ser rêzi- ka A'yê bisekinin. Rêzika A, rê û rêçi- kên þîrovekirina elementên (hêman) hevreferans diyar dike; mn. refleksîf. Rêzika A diangêje ku refleksîf nav qadekê (doamin) de bi navdêreke biwêjî re têkildar e. Ev qad wekî 'qada bayndîngê' (binding domain) tê binavkirin. Di nav vê qadê de, navdêreke biwêjî (NP) dikare bandorê li refleksîfê bike, û pê re têkildar bibe. Mesela di (1b) de, divêt ku refleksîf 'xwe' bi 'Zîrek' re têkildar be. Bi gotineke din, divêt ku 'Zîrek' bandorê li refleksîfa 'xwe'yê bike. Layê dîtir, rêzika B bi þîrovekirina cînavkên kesane; û rêzika C jî bi ya hêmanên serbixwe re wekî Zîrek, Elî re eleqedar e. Di beþên dawî de, bi kurtî jî be, em ê rêzika B'yê jî hindekî rave bikin û hin mînakan pê analîz bikin. Refleksîf: Di vê beþê de em dê hewl bidin ku formulên þîrovekirina refleksîfan, wekî 'xwe'ya kurdî, 'himself'a ingilîzî û 'kendi'ya tirkî biçespînin. Di kurmancî de yek element heye ku bi wezîfeya Refleksîf di Kurmancî de B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2005 107 --- Page Break --- refleksîfiyê radibe, û di rêzimanê kurdî de wekî ‘cînavka vegerok’tê binavkirin. 2. (a) Ez xwe di + bîn + im kirde refleksîf dem+raya lêkerê+ qertafa kesê (b) Elî xwe di + bîn + e kirde refleksîf dem+raya lêkerê+ qerataf kesê Di kurmancî de yek þeklê refleksîfê heye, 'xwe'. Nêtar e, anku ji bo kes, hejmar û zayendê nayê tewandin an jî qertafekê nagire. Kurmancî zimaneke splît-ergatîf e (ergatîfa qismî-nîver- gatîf) (Durroei:2001), mîna zimanê hîndî; û di hevokên demên borî ên bi lêkerên têper hatine çêkirin de, lêker bi bireserê re hevaheng e. Lê, di hevoka (3a) de ku bireser lê refleksîf e, lêker her gav li gor biresera yekjimar tê kiþandin, anku qertafa yekjimariyê hildigire. Ev yek nîþan dide ku herçend refleksîf 'xwe' ji bo hejmarê qertafekê negire jî, wekî hêmaneke yekjimar tevdigere (Sami: 2005). 3. (a) Me xwe di televîzyonê de dît. Wek ku diyar e, lêker li gor bire- sereke yekjimar hatiye kiþandin. Di kitêba xwe ya bi navê 'Syntax'ê de Donna Jo Napoli (1993) diyar dike ku, divê ku taybetiyên zayend, hejmar û kes ên refleksîf û hevreferansa wê (li vir 'me', di 3a de ) yek bin. Ne zehmet e ku mirov têderxîne ku ew formulasy- onên Napoli têra ravekirina mînaka li jor ku bi taybetiya ergatîviyê hatiye sazkirin, nake; lewre kirde (me) pirji- mar e û li gorî rêzikên li jor divê reflek- sîf (ku ew her du hevreferans in) jî pir- jimar be û bi vî awayî lêker jî li gorî biresera pirjimar bê kiþandin. Lêbelê di kurmancî de taybetiya ergatîfiyê ku me li jor rave kiribû vê yekê qebûl nake; herwiha bikaranîn- eke aktîf a bi wî rengî, jixwe tune. Lêbelê lêkera me li gorî biresera yekjimar hatiye kiþandin. Ev yek, wekî ku diyar e, divê zêdetir bête binkolkirin, anku mijara lêkolînên kûr û berfi-rehtir e. Her wekî me berê jî gotibû, reflek- sîf nikare referansa xwe bi xwe diyar bike. Divêt ku hêmanek pêþ wê de were; ew hêman jî 'antîsîdent' (antecedent) e. Antîsîdent pêþ wê tê û bi vî awayî bandorê lê dike. Anku, antîsîdent bandorkerê refleksîfê ye. Ligel navdêrên serbixwe, cînavk jî dikarin bibin antîsîdent. Mînak: Wîi xwei brîndar kiriye. (i'ya piçûk nîþana hevreferansiyê ye. Anku 'wî' û 'xwe' heman kes in.) Divêt ku antîsîdenta refleksîfê nêzîkî refleksîfê be. Ev nêzîkî bi terma 'qada lokal' (local domain) tê binav- kirin. 4. (a) [Elîi xwei brîndar kir.] (b) Wê dît [ku Elîi xwei brîndar kir.] *(c) Wêi dît [ku Elî xwei brîndar kir.] Li vir qada lokal hevokên pêreyî ne ku di nava goþebendan ([ ]) de hatine nîþandan. Ji mînakan diyar e ku divêt refleksîf û antîsîdent nava heman hevokê (an jî heman hevoka pêreyî de) de bin. Di (4a) û (4b) yê de, antîsîdent di qadeke lokal de ye; lewre hevok gra- matîk in. Lêbelê, di (4c)'yê de, antîsî- dent 'wê', derveyî qada lokal de ye. Ji ber vê hindê jî nikare ji refleksîfê re bibe antîsîdent, bi gotineke din nikare bandorê li refleksîfê bike; bi gotina populer a lînguîstîkî refleksîf ne lî- sanskirî ye. Em dikarin Teoriya Bayndîngê Refleksîf di Kurmancî de 108 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- wiha rave bikin: Divêt ku X (refleksîf), antîsîdentê X'ê (bandorker) û kirdeyek, di nav qadeke lokal de bin. Qada lokal ew qad e ku tê de bandor li refleksîfê tê kirin. X, û antîsîdentê X'ê hevreferans in (Haegeman:1994)1. 5. (a) Zîrek dizane [ku Zerîi her roj xwei dixemilîne.] *(b) Zîrekî dizane [ku Zerî her roj xwei dixemilîne. ] (Ev (*) nîþan, "þaþiyê" dinimîne) Heke em bendên xwe li wan mînakan bisepînin: 5(a)'yê de, refleksîf (xwe) û antîsîdenta wê (Zerî) di nav heman qada lokal de ne ligel kir-deya hevokê. Herwiha antîsîdent bandorê li refleksîfê dike û hevreferans in. Di hevoka 5(b) de, antîsîdenta ku bi refleksîfê re wekî hevreferans hatiye nîþandan (bi îþareta i' yê(i ya piçûk)) di nav heman qada lokal de nîn e. Derveyî wê qadê ye; lewre ji layê gramerê ve ne durust e ku em jê re dibêjin "agram- matikal". Di gotara xwe de Samî Tan balê dikêþe ser mînakên li jêr û digihe enca- ma ku ew karanîn xelet in. 6. (a) Bavê xwe kî ye? (b) Navê bavê xwe çi ye? Li gor rêzik û qaydeyên me li jor behs lê kirî, arîþeyên di van hevokan de eþkera ne. Ev mînak dijî qaydeyên þîrovekirina refleksîfan tevdigerin. Li gorî formula me em berê (i) li reflek- sîfê (xwe) dinêrin; (ii) paþî li antîsîden- teke ku di qadeke lokal de bandorê li refleksîfê bike digerin Niha em van bendan li hevokan bisepînin: i. refleksîf 'xwe' di hevokan de heye. ii. Antîsîdenteke refleksîfê tune. Anku xwe di nav hevokê de bi hêmaneke din re têkildar nîn e. Lewre li rêzikên me nayên. Birêz Îbrahîm Seydo Aydogan li ser vê mijarê wiha dibêje: Ji bo ku mirov karanîna hin feno- menên kurmanciyê fahm bike, divê mirov li cudahiyên devokan jî bini- hêre. Wek mînak, li gora devoka Meletiyê, mînaka (6a) û (6b) guncaw e û bi hêsanî tê gotin. Di kurmanciya Meletiyê de her cara ku em bibêjin, "Navê bavê te çi ye?" em dibêjin, "Navê bavê xwe çi ye?", gava ku em bixwazin bibêjin "Navê te çi ye?", em dikarin bibêjin "Navê xwe çi ye?". Li gora vê, di devokên din de jî "Navê bavê xwe bibêje" gelek tê bikaranîn. Di vê mînakê de divê mirov "[Tu] navê bavê xwe bibêje" fahm bike. Antîsîdenta "xwe" li gora "ekonomiya axiftinê" berþê (veþartî) hatiye hiþtin. Hingê ji bo þîrovekiri- na mînakên kurmanciyê, mirov, heta ku li hemû devokan nenihêre, nikare bibêje "rast" an "xelet". Wek di mînaka 7. de diyar dibe, "xwe" dikare þûna cînavkan bigire.* Nivîskar (birêz Samî Tan), vê bikaranînê wekî 'xelet' dinirxîne. Lêbelê lînguîstek (zimannas) nikare li ser xeletî û rastiya formekê ku di zimanekî de heye û tê bikaranîn bir- yaran bide. Heke formek di zimanekî de hebe, raveyeke wê ya lînguîstîkî jî hetmen heye; lewre rêzikên lînguîstîkî * Bi rêya peyamên þexsî B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2005 109 Refleksîf di Kurmancî de --- Page Break --- diyar nakin ka formek divê di ziman- ekî de çawa be, lêbelê ew tenê bi analîzên zanistî terîf û teswîr dikin ka ew form çawa di wî zimanî de pêk tên. Heke teoriyên lînguîstîkî nekarin bikaranînên zimanekî rave bikin ew ne xema (problem) zimên e, lêbelê a teoriyê ye. Divê ku teorî bête modî- fiyekirin. Ê me jî em dibêjin ku ew form li rêzikên ku me heta niha pêþkeþ kirine ve nayên, hevûdu nagirin. Îcar divêt rêzikên berfirehtir hebin ji bo ravekirina vê formê. Di wan hevokên awarte de (6) pêdivî bi antîsî- dentekê heye ku bandorê li refleksîfê bike û bi vî awayî hebûna wê meþrû bike. Lînguîst vê yekê bi bicîkirina "pro" yê di nav hevokê de çareser dikin. Ev pro ne diyar e, lê wezîfeya antîsîdentê di nava hevokê de dibîne (Haegeman: 1994). Hebûna proyê ku li pêþ refleksîfê û wekî kirde tê ferz- kirin, hebûna refleksîfê di hevokê de meþrû dike, lîsansê dide wê. Niha em hevokeke miþkul li vir dubare bikin û bicîkirina 'pro'yê bibînin. 7. (a) [Bavê xwei proi] kî ye.* Di berdewama gotara xwe de nivîskar hevokeke din li hevokên 'bi arîþe' zêde dike. 8. (a) Bager û bavê xwe çûn bajêr. Li vir, ligel ku nivîskar bi eþkerayî dibêje ku hevok li layê watenasiyê (semantic) ve zelal e jî; dipirse ka bi awayê 'Bager û bavê wî çûn bajêr' rast * Li jor me antîsîdent wekî hêmana ku li pêþiya refleksîfê tê, diyar kiribû. Ew pêþdehatin bi mebesta strûktûra hevokê a bingehîn (deep struc- ture) e. Anku ne di rêza hêmanan de pêþdehatin. 1 Ji bo çavkaniyeke berfireh bnr. Chomsky (1998) tir û têkûztir nabe? Em dîsa rêzikên xwe bisepînin: i. Refleksîf: xwe ii. Antîsîdentek ku di nav qadeke lokal de bandorê li refleksîfê dike: Bager Pirs û rêzikên me bersivên xwe peyda kirin; lewre em dikarin bibêjin ku ev hevok li gor rêzikên teoriya bayndîngê durust e. Heta li dijî wiya bi ya me, angaþta nivîskêr a ji bo hevoka duyem hem li layê watesaziyê û hem jî li layê sîntek- sê ve ne durust e. Layê watesaziyê: 9. (a) ez û bavê min (b) ez û bavê xwe 10. (a) tu û bavê te (b) tu û bavê xwe 11. (a) ew û bavê wî (b) ew û bavê xwe Di her du mînakên ewil (9, 10) ên li jor arîþeyeke ku maneyê lê nehêle tune. Em têdigihin ka mijar çi ye. Lêbelê di mînaka 11(a) de em nikarin rasterast bibêjin ku 'ew' û 'wî' eynî kes in. Dibe ku 'ew' kesek be û bav, bavê yekî din be. Lê di 11(b) de, bê þik e ku bav, bavê wî (ewî) bi xwe ye. 12. (a) Ew û hevalên me çûn malê. (b) Ew û hevalên we çûn malê. (c) Ew û hevalên wan çûn malê. (d) Ew û hevalên xwe çûn malê. Li vir jî dîsa di hevoka (c) de em nikarin baþ tê derxin ka 'ew', û 'wan' heman kes in, an kesên cuda cuda ne. Yek dikare bibêje ku 'ew' û 'wan' kesên cuda ne. Hevoka (d) rasterast diyar dike ku 'heval', hevalên 'ew'an in; lewre ev bikaranîn wateya ku em li dû ne, çêtir dide. Di (a) û (b)' yê de arîþeyên 110 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Refleksîf di Kurmancî de --- Page Break --- bi wî rengî nîn e. Di van hevokan de heke mirov di þûna cînav- kên duyem de "xwe" bi kar bîne, wateya hevokê tê guhertin. Layê sînteksê: Ji bo ku baþtir bê famkirin em hevoka mijara guftugoyê li vir dubare bikin. 13. (a) Bager û bavê wî çûn bajêr Li gor rêzika B ya teoriya bayn- dîngê (binding teory), ku li jor nav lê borî bû, divêt ku cînavkek di nav qada lokal de serbixwe be. Anku ji layê hêmanekê ve bandor lê neyê kirin. Di vê hevokê de, Bager û cînavk 'wî' di nav eynî qada lokal de ne. Herwiha 'Bager', antîsîdenta cînavkê (wî) ye, û bandorê li cînavkê dike; lewre jî rêzika serxwebûniya cînavkan binpê dike. Bi gotineke din, di nav heman qada lokal de cînavk hevreferansan qebûl nake; di vê hevokê de Bager, wekî hevrefe- rasna cînavkê hatiye bikaranîn. Lewma jî bi ya me angaþta Samî Tanî ligel bikaranînên aktîf ên zimên û teoriyên sîntaktîk li hev nakin. Herwekî ku tê zanîn form û strûk- tûra zimanê kurdî zêde jî nekevtiye nav dest û lepên teorî û formulas-yonên sîntaktîk ên gerdûnî. Divêt ku zimanê kurdî jî êdî li wan teoriyan bê ceribandin; bi vî awayî dê rê û rêçik li zimên zelaltir bibin û bi heman awayî ew teorî jî dê bi saya zimanê kurdî cardin bêne ceribandin û gerdûnîtiya (universality) wan an dê bête piþ- trastkirin an jî dê cardin bête guftu- gokirin. Di vê xebatê de me hewl da ku formên zimên li teoriyên sîntaktîk bisepînin û bi vî awayî hin mijaran analîz bikin. Me dît ku nirxandina form û karanînên ku di zimên de hene bi boçûnên subjektîf têr tesel nayên analîzkirin. Herwiha formeke ku li standardên zimên (ku ew standard jî ji aliyê pisporên zimên ve hatine diyarkirin) neyê, ne 'xelet' e ; heke di zimên de hebe muheqeq bingeheke wê ya lînguîstîkî heye. Çavkanî: Chomsky, N. (1988) Language and Problems of Knowledge. The Managua Lectures, Cambridge, Mass. : MIT Press. Heageman, L. M. V. (1994) Introduction to Government and Binding Theory, Weþanên Blackwell Duroei, S. R. (2001) http://www.cogsci.ed.ac.uk/~siamakr/Kurdish/ KURDICA/2001/3/ergativity Napoli, J. D. (1993) Syntax Theory and Problems, Newyork : Weþanxaneya Oxford Universityê Tan, S. (2005) 'Hin taybetiyên cînavka veg- erok', Zend, 2, 26-27 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2005 111 Refleksîf di Kurmancî de --- Page Break --- Ferhenga Biwêjan a ku Mustafa Borak amade kiriye û Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê li Pûşpera 2005an çap kiriye, 1005 rûpel e û teqrîben li dor 11-12 hezar îdyoman (biwêj) e. Herçendî ku birêz Mustafa Borak di Pêşgotinê de dibêje, "… xebatên wer, xebatên saziyên bi rêkûpêk in. Xebatên kom û ekîban in… Ev lêkolîn û lêgerîn pêwist e ji hêla komek zanyar ve bên darivandin û tasnîfkirin. (r. 23)" lê ji ber ku berhem bi xwe ji destê enstî- tuyekê çap bûye û ev sazî (Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê) bi van gotinên xwe jî piştrast dike ku ew wek ekîb li ser xebitîne, ku di Pêşekê de dibêje, "… hevala me Aysel Çetin jî nêzî pênc mehan li ser sekinî û ji aliyê ziman ve jî sererast kir û ediland. Li aliyê din hevalên me Zana Farqînî û Samî Tan jî, ji bo amadekirina vê berhemê şêwirmendî kirin. (r. 5)" ji vê çendê, niha muxatabên vê nivîsê pêşî Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê (birêz serok û berpirsiyar û şêwirmend û redaktor û endamên hêja û zana…) û dû re jî, danerê Ferhenga Biwêjan birêz Mustafa Borak e. FERHENGA BIWÊJAN A ENSTÎTUYÊ Roþan Lezgîn 112 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Ji serî de ez vê bibêjim ku kes, kom an jî sazî, dema ku xebateke rast û zanistî li ser zimanê kurdî bikin, ev yek ji bo pêşketina zimanê me û pê re jî, ji bo neteweya me dibe xizmeteke baş û helbet meriv dikare bi kêfxweşiyeke ji dil bibe minetkar, lê bi wî şertê ku xisara xwe ji kara xwe zêdetir nebe! Xebatên nivîskî yên ku li ser zimên bi nezanî bêne kirin, ji ber ku piştî weşandinê dibin belge, dibin referans, hingê şaşiyên xwe jî dibin şaşiyên gelemperî, ji vê çendê qet çênebin çêtir e. Çunke ji bilî kesên zana û ehlên wî warî, ku dikarin şaşiyan bibînin, wekî din hemû muxatab û xwendevanên sade û xeşîm; kesên ku bibin muxatabê wê enformasyona niviskî, dê jê bawer bikin û ji xwe re bikin çavkanî û refer- ans(*). Tew mebêjin ku ev berhem bi mohra (logo) sazîyeke zanistî(1) hatibe çapkirin: Berga xwe çermî, rengê reş, *Ez bawer im, kesine ku navê wan di vê ferhengê de derbas dibe ew jî di vê baweriyê de ne. Ger ez şaş bim jî, kêmtir, hêviya min ev e. Lêbelê bi çi awayî bûye, ez nizanim, lê ev eyan e ku derxistina vê ferhengê ya bi vî awayî bêciddiyetiyek li ber çavan e, û tu xizmetekê ji zarê kurmancî re nekiriye ji bilî zêdekirina teşqele û tevlihevî û lewitandinê!... Her wiha, digel ku rola Enstîtuyê di gelek berhemên ku bi logoya xwe weşan- dine de bi tenê roleke basît e, ji rola weşanxaneyeke weset jî kêmtir e, lê ew refleksên amadekirin û weşan- dina vê ferhengê di gelek berhemên din de jî xwe didin der: Jixwe kurd naxwînin lê bila bête dîtin ku em çi kitêbên stûr (îllahîm stûr!) amade dikin!... Ev awa xebat dibe ku di demeke kurt de payeyekê (!) bexşî meriv bikin lê bi dirêj bûyina demê re dê ser- goyeke genî bi ser vê kêfxweşîya erzan de raxînin!…(Derdê min? Dilê min bi halê vî zimanî dişe- wite…) 1 Meydan Larousse, Enstitü maddesi. (Enstitü i. (fr. Institut) Bilimsel araştırma, inceleme ve yayın yapan baðımsız kuruluş: Folklor Enstitüsü. Bazı eðitim kurum- larına verilen genel ad. Bknz. ANSİKLOPEDİ.) nivîsên zêrhelî, 1.350 kg giran, 1005 rûpel, 24x16.5 cm ebad û helbet buhayê xwe jî 40 YTL be, hingê hukmê xwe dibe wek hedîsekê, dê kîjan kes bikaribe yan jî curetê bike û rabe ji sehîhbûna wê bikeve nava şik û gumanan?!... Birêz Mustafa Borak mutewazîbûna (!) xwe bo me dide nîşan û dibêje, "Ji bo ku pirtûk zêde stûr nebe, gelek biwêjên hemwate bi kurtenivîsa bnr. hatine nîşankirin. (r.23)" lê ez viya bibêjim, bila ciwanmêrî û qenciya wî ji wî re be! Çunke vê yekê li ser stûrbûn an jî tenikbûnê bi qasî nîvrûpelî jî tesîrek nekiriye. Wekî din her tiştî; dirêjbûna berhewa ya pêşgotinan, sîstematîka îzehetê, mîzanpaj, -versiy- on ne tê de- bi çend awayî nivîsandina îdyomekê, ji sedî nod (% 90) îdyomên çêkirî yên sexte, ewên ku motemot an jî bi awayekî şaş ji tirkî hatine wergerandin, li ser navê îzehetê di nava wateyê de îllahîm dubarekirina îdyomê ya bêwate… her tişt bi eşkerayî bang li me dike, bê hela çawan ji her hêlê ve zorê li xwe kirine ku pirtûk stûr be. De bila stûr be! Çima stûr? Lewre, di hişmendiya kes an jî civakên paşdemayî de naverok û qelîte û sehîhbûn qet ne muhîm in, kitêb çendî stûr be, paye û rûmeta xwe jî ewçend zêde ye! Belkî hûn jî pê hesiyan, nivîskarekî me yê hêja çawan xwe nepixandibû û gotibû, "Romana herî stûr min nivisiye!…" (Bijî!) Êdî kî dikare li ber camêrî xeber bide! A hîk- meta stûrbûnê ev e... Ji min re wisan dixuye ku ne hemû lê di bingeha xeletî û şaşiyên vê pirtûkê de ev nexweşiya stûrbûnê heye. Birêz Mustafa Borak derbarê xeba- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 113 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- ta xwe ya berhevkirina îdyoman de tiştekî balkêş dibêje, "… Min di van civînan de yên di dest xwe de xwendin da ku bên bîra wan û ew jî yên nû bidin ser. (r. 12)" Niha ez viya bibêjim, berhevkirina folklorê bi tena serê xwe dîsîplînek e; xebateke ewçend hesas e ku pisporî û meharet û qabîliyeta tey- bet jê re divên. Lêbelê ger bi kurtasî bête gotin, berhevkirina folklorê li ser xwestekan nayête kirin; yanî, ne dirust e ku meriv civînan li dar xîne û ji kesekî re bibêje, "Ji kerema xwe re bo min çend îdyoman an jî çend gotinên pêşiyan bibêje û ez ê jî berhev bikim…" (Ev ne darehirmî ye ku em bihejînin û hirmî jê birijin!...) Çunke, folklor -bi taybetî jî îdyom- di nava zimên de wisan kelijîne û dirûv girtine ku bes dikarin bi axiftineke xwezayî rast werine gotinê. Ger ji axiftinê werin berhevkirin, hingê divêt berhevkar jî guhdarekî bêdeng be, berhevkariya xwe qet nede hîskirin û tiştê ku hatiye gotin, ji xwe re bi awayek qeyd bike. Na, ger te ji yekî xwest ku bo te îdy- omekê bibêje, hingê ew qalibê otantîk difelişe. Nexwe, pişt re jî tu yê rabî wateya îdyomê jê bipirsî. Îhtîmaleke mezin, dê ew bi xwe wateyê jî şaş îzeh bike, jixwe êdî kes nikare ji nêv der- bikeve!… Di serî de ji îfadeyên camêrî dixwuye ku ew qet jî ne şarezayê berhevkirina folklorê ye û ev kar, ji her hêlê ve ne karê wî ye! Karê ku meriv baş ji heq derneyê, mebêjin ku ev zimanek be, meriv qet destê xwe pê neke hezar qat çêtir e ji kirinê. Birêz Mustafa Borak di destpêkê de nêzîkî 20 rûpelî tiştin qiset dike; gotinê virde-wêde digerîne, bi dehan mînak ji gotinên pêşiyan û îdyoman dide lê rasterast û bi awayekî zelal nikare bibê- je îdyom çi ye. Lêbelê ji bo ku bibe xwedî kitêbeke stûr, hema çi ketiye ber an jî çi hatiye bîra wî; çiqas karibûye li hev bîne, li ser navê îdyomê tiştin li dû hev rêz kirine, şêwirmendên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê jî wan tesdîq kirine (!) û wek Ferhenga Biwêjan pêşkêşî me kirine. Dema ku camêr dixwaze bo me îdy- omê tarîf bike, gelek tiştên şaş dibêje. Ji vana yek ev e, ku dibêje : "Biwêjek li gorî rewşê hin caran rengdêr e, hin caran navdêr e, hin caran jî dibe lêker. Mînak: "Stûxwar" (rengdêr), "Stûxwarî" (navdêr), "Stûxwar bûn" (lêker) Lê her sê jî ji aliyê wateyê ve biwêj in. (r.22)" Di zimanê kurdî de jî û di zimanên din de jî gelek peyvên hevedudanî yên wisan hene ku bi tena serê xwe jî û di nav hevokê de jî nabin îdyom. Di lêk- erê de jî, wisan dixuye ku ferqa di navbera "bûn" û "bûyin"ê de jî nehatiye zanîn! Mesela ev rengdêr bi vî awayî nabe îdyom: "Stûxwar bûn (stûxwar man) Bê çare li holê man. *Ew qas ewledê wî jî hebûn, lê jina wî ku mir, mêrik stûxwar bû û li holê ma. (r. 840)" "Stûxwarbûn/stûxwar bûn" nabin îdyom. Em bibêjin, "kezîzer, kezîkur, gulîbirr, rûreş…" tev heman tişt in (rengdêr an navdêr û te divêt bila lêker bin); du peyvên hevedudanî ne. Heke "stûxwar bûn" îdyom be, divêt "kezîkur bûn" jî bibe îdyom! Her wiha, 114 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- di kurmanciyê de bi hezaran peyvên wisan hene, çima ên din negirtine fer- henga xwe? Lêbelê ger îllahîm em rabin ji van her du peyvan îdyomekê bixuliqînin, hingê divêt wisan bête nivîsandin: stûyê xwe xwar kirin: li ber gerîn; lava kirin, rica kirin; xwe reben kirin; belengazî, teslîmiyet an jî bêçaremayi- na xwe nîşandan keziyên xwe kur kirin: şînî bûyin, şînê gerandin; li dû yekî mirî xweşik- bûna xwe xirab kirin; dev ji xwebe- dewkirinê berdan Bo numûne, dema ku em bibêjin, "Ew yekî stûxwar e", di vir de wateya xwe ya rasteqîn ew e ku, stûyê wî kesî xwar e, ango stûyê wî ne rast e. Bi vî awayî ne îdyom e, bi tenê rewşekê dîyar dike (navdêr?), wek ku em bibêjin "Ew yekî rîhspî ye". Îcar, dema ku em bibêjin "Ew yekî stûxwar e" (ji ber ku jina wî miriye?), ev jî manaya rengdêrekê (sifet) nîşan dide, wek ku em bibêjin "Ew yekî xemgîn e". Bala xwe bidinê, yek peyv e, du wateyên cihê ne lê her du jî ne îdyom in, bi vî awayî nikarin bibin îdyom! Lê çi dema ku em bibêjin "Wî stûyê xwe xwar kir", a li vir dibe îdyom. Çima? Çunke, di vê hevoka dawîn de îbareya "stûyê xwe xwar kirin"ê di wateya mecazî de ye, ango di wateya tabîrê de hatiye karanîn. Newxe, şertekî bingehîn a îdyom bûyînê jî divêt di wateya mecazê/tabîrê de be!... Niha ez jî dizanim ku xebatên bêqusûr nîn in. Ger xebatek nîvenîv jî xwedî qusûr be, meriv dikare bi fesal xwe lê nêzik bike lê ger berhemek ji çar paran sê par û sê ribên xwe şaş be hingê ez jî nizanim ku meriv bi uslûbeke çawan û bi kîjan metodî kirîtîkê bike? Ev Ferhenga Biwêjan ku di warê xwe de tekane ye û ji aliyê qewareyê (hecm) ve jî (bênezer be!) gelek stûr e, ger ez rabim hemû xeletiyên wê binivîsim, hingê divêt kêmtir deh-panzdeh hezar rûpel bêne nivîsandin! Ji wê çendê ez dê ne bi awayekî sîstematîk lê di ser re çend numûneyan pêşkêş bikim. Lê beriya wê, ji bo îddîayên "Ev ferhenga biwê- jan di warê xwe de tekane ye. (r. 5)" û "Di xebatên ku heya niha hatine weşandin de kesî biwêj wek vê xebatê bi wate û bi mînak nenivisîne. (r. 11)" ez dixwazim xwendevan li kovara Vate, hejmarên 17, 18, 19, 20, 21, 22… û sala weşandina wan, her wiha, li berhemên weşanxaneya Vateyê jî bini- hêrin. Çunke gelekê kurdan pir hewes- dar in ku dîrokê ji xwe bidin destpêkir- inê, wek îddîaya nivîsandina romana yekemîn a kurdî!... Mînakin Ji Şaşiyan Digel ku îdyom ruh an jî kakilê zimên in lê zimanê camêrî ne zimanekî xas û xwezayî ye; tu bêhn û tahm û ekla zimanê kurdî jê nayê, seranser zimanekî çêkirî û naylon e; tu hevoka ku li gor qaydeyên gramera kurdî rast hatibe nivîsandin nîn e, ne xwedî tu stadardekê ye; ne di yên berhevkirî yan jî wergirtî de, lê di axiftina wî bi xwe de heman peyv bi çend forman hatiye nivîsîn û her wiha, îdyom li gor sîstema rêzkirina alfabetîk jî nehatine rêzkirin… Lêbelê ez dê bêhtir li ser mentiq û wateyê bisekinim. Em ferz B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 115 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- bikin, ji îdyoman yeke wiha: "Di kulekê de ketin Bêrûmet bûn. *Ez çûm mêvaniya wan lê te digot ez di kulekê de ketime, wekî merî û însanan li min nenihêrîn. (r. 290)" Di kulekê de ketin (bacada düşmek), ne ku ji kulekê de yan jî di kulekê re ketin, li nava kulekê ketin e. Û tiştekî wisan jî ne mumkûn e, çunke kulek ne meydana beza hespan e ku meriv tê de bimeşe û bikeve! Bes meriv dikare jê bikeve. "Têdeketin" û "Jêdeketin" du kiryarên cihê ne. "Bacadan düşmek = Di kulekê re ketin/Ji kulekê ketin" e. Û her wiha wateya xwe ya tabîr/mecaz an jî îdy- omkî/biwêjkî jî, ku camêrî gotiye "Bêrûmet bûn", lê ji ber ku camêr ji binî ve şaş e, lewma jî ev îdyom bi vê şaşbûnê dîsan jî tu eleqeya xwe bi "Bêrûmet bûn"ê ve nîn e! Her wiha, ew hevoka ku camêrî ji bo zelalkirina wateyê lê zêde kiriye jî, ji bilî şêlokir- inê tu wateya "bêrûmet bûn"ê jî nade! Çunke dibêje, "…wekî merî û însanan li min nenihêrîn." Yanî, ji mentiqa vê hevokê ev tê famkirin ku "di kulekê de ketin" kesî nake bêrûmet; qusûr ne yê ketî ye, ewên ku lê dinihêrin xwedîqusûr in, lewre wan wekî merî û însanan li wî yê ku di kulekê de ketiye nenihêrîne! Ev "Bêrûmet bûn" di çi wateyê de hatiye karanîn? Çunke, wateya "Onursuz oldular"a tirkî dide. Lêbelê wisan dixuye ku wan ne di vê wateyê de xebitandiye, ez guman dikim ku di wateya "Onursuz bir duruma düşmek" yan jî di wateya "Onursuz olmak" de hatiye karanîn. Ger di wateya "Onursuzlaşma" de bûya, divêt "Bêrûmetbûn" bihata nivîsandin û ger di wateya "Onursuz olmak" de bûya, hingê diviyabû wek "Bêrûmet bûyin" bihata nivîsandin. Wateya wê îdyomê ne "Bêrûmet bûn" e, belkî meriv bikarîbe wisan îzeh bike: di kulekê re ketin: ji derdora xwe bi qasê ku heq dike qedr û qîmet nedîtin; neheqî lê hatin kirin (Hesenî ji birayê xwe re got, "Tu çima para min înkar dikî, ma ez di kulekê re ketime? Wate: Ew dê û bavê ku tu jê ketiyî, ez jî ji wan ketime, heqê te çiqas be, yê min jî ewqas e!) Lêbelê, ne ji peyv û hevok û îze- hetên qaşo vê îdyoma ku camêran wisan şatopato rêz kiriye lê ger meriv piçekî serwextê folklor û kultura kurdî be, îcar ji bo îzeheta îdyoma wan jî, teqrîben dê têbigihê ku îdyomeke wisan heye: segê nevexwendî bûyîn: xwendî yan jî mêvanê ku bêyî vexwendinê (ji ber xwe ve) çûbe şahiyekê yan jî mêvaniyê bûyin (Ew segê neve-xwen dî ye. Wate: Kesî ew venexwendiye, ji ber xwe ve hatiye dawetê, xwe daxis- tiye sewîyeya segekî, rûmetê medine wî! Yan jî, tu dibêjî qey em segên nevexwendî ne, tew mazûbanan li rûyê me jî nenihêrîn, tu rûmetekê nedan me!...) Seranser bi vî awayî, tu îdyomeke heqîqî ya ji folklora kurdî bi awayekî rast û tekuz di vê qaşo ferhengê de cih negirtiye, her wiha, tu îdyom bi awayekî rast îzeh jî nebûye. Ger ji bo îdyomek a ji Ferhenga Biwêjan evqas şîrove bête nivîsandin, ku helbet divêt 116 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- li ser gişan bête nivîsandin, çunke ji bo ku ez dirêj nekim min ewa kêmteşqele hilbijart, ê de hûn felaketê texmîn bikin!... Peyvên Balkêş "Atar anîn serî (yekî) Dek û fen li yekî kirin. *Serhat atar anî ser me lê bi ser neket. (r. 51)" Ez vê peyvê (atar) hîn nuh di zimanê me de dibînim. Ji îzehetê têdigihêm ku wateya xwe neyînî (menfî) ye. Em ferz bikin ku me vê peyvê (atar) û vê îdyomê qebûl kir. Lêbelê, îzeheta wê hişê min tevlihev kir! Bala xwe bidinê, di îdyomê de dibêje "atar anîn serî" lê di îzehetê de dibêje "atar anî ser me". Ez dizanim ku di zimanê kurdî de "serî" û "ser" du peyvên cihê ne, her wiha "anîn serî/anîn serê yekî" û "anîn ser/anîn ser me" jî du wateyên ji hev cihê ne, tu pêwendiya wan bi hev ve nîn e. De werin safî bikin! Ji aliyê din, di zimanê kurdî de kes nabêje "dek û fen" lê wek qalibekê "dek û dolab" an jî "fen û fût" bi hev ve têne gotin. Heke îdyom be, ew îzeheta ku hatiye kirin belkî îdyom be, ne ku îdyoma camêrî! Meriv dikare wisan bibêje: li serê yekî dek û dolab gerandin: li yekî hîle kirin, xapandin; derheqê yekî de bi nihênî amadekariya tiştên xirab kirin Ev wisan, lê dema ku min wê îdy- oma li binî xwend, hişê min ê tevli- hevbûyî xirabtir bû! Çunke di wê îdy- omê de jî ev peyva "atar" îcar bi wateyeke erênî (musbet) hatiye karanîn. Bala xwe bidinê, dibêje: "Atara (yekî) li serê (yekî) bûn Ketin rewşeke erênî. *Atara min li serê te be, tu derd û kulan nebînî. (r. 51)" Xulasa min fam nekir, gelo ev "atar" çi ye? Tiştekî baş e yan xirab? De werin vî kerî di vî bihurî re derbas bikin! Îdyomên Çendbarebûyî Versiyon ne tê de lê bi sedan, belkî jî bi hezaran îdyomên çendbarebûyî hene. Ez nikarim hemûyê wan nîşan bidim lê ji wan, mînakek jê wisan e: "Av di gerdenê de xuya kirin bnr. Av di sûret de xuya kirin (r. 51)" Li jêrî vê îdyomê îcar dibêje: "Av di gerdena (yekê) de xuya kirin Pir bedew û spehî bûn. *"Gurî li devê derê qesrê li ser kursî rûniştiye, bala xwe daye Gulperiyê qîza Hesen Axa, avê ku vedixwe, di gerdena wê de xuya dike." Celîlê Celîl, Ordîxanê Celîl (r. 51-52)" Ez tênegiham ku cihêtiyeke çawan di navbera van her du îdyoman de heye ku dubare bûne û her wiha, yekî îzeh kiriye lê ji bo ewa din dibêje "bnr. Av di sûretê de xuya kirin". Û li jêrê wan jî dibêje: "Av di qirika (yekê) de xuya kirin bnr. Avê di sûretê (yekê) de xuya kirin (r. 52)" Ji bo ku ez lê binihêrim, min her du bnr. jî nedît. Lê ev îdyoma li jêr hebû: "Av di sûretê (yekê) de xuya kirin Pir bedew bûn. *Maşelah bûka Zero wisa ne ku av di sûret de xuya dike. (r. 52)" B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 117 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- Her sê jî ne wekhev in: "bnr. Av di sûret de xuya kirin (r. 51) bnr. Avê di sûretê (yekê) de xuya kirin (r. 52) Av di sûretê (yekê) de xuya kirin (r. 52)" Di hevoka îzehetê de "av"ê nekiriye bold. Li gor sîstema camêrî, ger em "av"ê hesab nekin, em dê ji ku bizanib- in ku di sûret de çi xuya dike? (Tu sîstem û standard nîn e, hema elelkeyfek!) Em viya jî bidin aliyekî, ez dixwazim bipirsim bê çima ji bo îdyoma jorîn gotiye, "Pir bedew û spehî bûn." lê ji bo ya jêrîn bi tenê dibêje, "Pir bedew bûn.", heke "û spehî" jê kêm be, çi ferqa xwe çêdibe? Û ez tênagihêm ku însan avê vexwe, çima di sûret de dixuye?! Di gerdenê de xuyabûna avê -tabîr/mecaz- hebe jî ev yek dikeve serê meriv, çunke riya avê ye (tabîr/mecaz ne bêmentiq in!), lêbelê ez nizanim av çawan di sûret (rû) de dixuye! Baş tê zanîn ku dema însan avê vedixwe, ne ku bi aliyê sûret/rû de berjor diherike, na, di gewriyê re berjêr diherike. Îcar çi îşê avê di sûret de heye?! Ferhenga Biwêjan a stûr wisan bi tevliheviyên komîk dagirtiye ku gelekê caran ji hêrsbûnê wêdetir êdî kenê meriv tê, eynî wek lîstika zarokan e. Mesela dibêje: "Av ku di ser de qelaptî, ya bihostek, ya çartilî Mirov ku nok bû nav, kêm an jî zêdebûn êdî ferq nake. *"Av di ser de qelaptî, ya bihostek, ya çartilî." Zana Farqînî (r. 52)" Wek ku dixuye, camêrî li binê hin îdyoman navê nivîskarekî nivîsandiye lê çavkaniya xwe nedaye xuyakirin. Lewma jî, nayê zanîn gelo bi rastî jî vî nivîskarî hevokekê yan jî îdyomeke wisan karaniye yan na? Heke karanîbe, gelo di sohbeteke li ser piyan an jî di belegeyeke nivîskî de? Heke belge be, ev kîjan e? Niha ez ji vê hevoka lihevhatî ketim gumanê! Gelo îdy- omeke wisan heye yan na? Çunke ez dizanim ku îdyomeke wisan heye: Ger meriv kete avê ha li çokê ha li navê! Lê di Ferhenga Biwêjan a hêja û stûr (!) de tune ye. Sedemên din ên gumankiri- na min jî hene ku, ya pêşî ev e: Di yekê de "ku"yek zêde ye yan jî di ya din de "ku"yek kêm e, çima? A duduyan jî, ez nizanim gelo di çavkaniya xwe de peyva "çartilî" di wateya "çar tilî" de hatiye xebitandin û li vir wek xeletiyeke teknîkî bi hev ve zeliqiye, yan jî, di rastiya xwe de peyveke xweser ya wek "çartilî" (pîvan) heye? Her wiha, min viya jî fam nekir ku di îzehetê de dibêje, "Mirov ku nok bû nav". Ev, tê çi wateyê, çawan mirov bûye nok nav? (Mirov ku nok bû nav,: Insan/kişi ki nohut oldu ad/iç,) Noka çi, navê çi? Ez baş nizanim, gelo xwestiye bibêje, "Noqî avê/navê bûyin; noqavî bûyin (bi tirkî: suya batmak)" an jî tiştekî din? Çend rûpel bi şûn de jî dibêje: "Avê ku da serî, çi bihostek çi çar- tilî Mirov ku kete nav êdî ji wê şûn de ne xem e. *Êdî ji min re derka wê nîn e, jixwe ketime nav. Avê ku da serî, çi bihostek çi çar tilî. (r. 58) Ji serî de bibêjim ku ev "derka wê" çi ye, gelo peyveke wisan (derk) heye? (Peyvek ji peyvên balkêş!). Gelo "der- ketina ji nava wê" bûye "derka wê"? Û 118 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- her wiha, av çawan dide yan jî daye serî, ku çi bihostek çi çartilî yan jî çar tilî, êdî ji wê şûn de dê nebe xem? Li jor gotiye "ferq nake", lê di viya de dibêje "ne xem e" û her wiha, di îdyom an jî wê hevoka lihevhatî ya jorîn de dibêje, "Av ku di ser de qelaptî," gerçî ji aliyê gramerê ve şaş e, lê qet nebe ji aliyê wateyê ve kêm-zêde tê famkirin ku bê hela dixwaze bo me çi bibêje, lê di îdy- oma jêrîn de dibêje, "Avê ku da serî," û her wiha, îzehetên wan jî ne wekhev in. Ez dixwazim fam bikim ku gelo çi ferq di nava wan de heye û dîsan, ez dixwazim bînim ber çavê xwe, gelo av çawan dide serî, yan jî av dayîn serî wateyek an jî termeke (têgeh) çawan e? Heram be ku tiştek hatibe ber çavê min an jî wateyek/îzehetek hatibe bîra min! Ez nizanim çi navî li vê kirinê dayn- im?!... Ji aliyê din, çima ew peyva "çartilî" li jêr ji hev çûye û bûye "çar tilî" û dîsan, di îdyoma jorîn de "çi bihostek, çi çartilî" lê di ya jêrîn de "çi bihostek çi çartilî" hatiye nivîsandin, yanî di yekî de vîrgul (,) heye lê di ya din de nîn e, çima? Lewre, tê zanîn ku vîrgul (,) ji ber keyfiyetê nayê xebitandin!... Dibe ku camêr bibêjin, ev tişt-miştên hûrik in! Lêbelê, ewên ku ji zimên fam dikin, divêt teqdîr bikin ku di nêv hevokê de ne bi tenê hebûn û nebûna wî, ew cihê ku vîrgul (,) tê danîn jî dikare wateyê ji binî ve biguherîne, mebêjin ku ev jî ferhengek be! Ez naxwazim serê we biêşînim, digel ku ne qabilî tehemulê ye lê ji kerema xwe re sebr bikin, hema bi kur- tahî ez dê bala we bikişînim ser çend îdyomên balkêş û tevlihevî û şaşiyên din: "Avrî avêtin (Awir avêtin) bnr. Awir dan Avrî (awir) li (yekî) dan Di demeke kurt de bi bandor li derekî yan jî li tiştekî nihêrîn. *"Em gihîştin rasta xwendingeha wê û ez bi tenê hêlam, berî li derî berze bît, avriyek li min da û çû…" Îsmet Mehemed Bedel Awir pê ve dan bnr. Awir dan Awir tê de çûn Bi awayekî baldar lê nihêrîn. *Awirên min wisa di wê de çûn ku pê aciz bû û rûyê xwe guhest. Awirên şewat avêtin Bi awayekî xemgîn û keser nihêrîn. *Dema ku di hucreya zindanê de ez bi wî halî dîtim, awireke şewat avête min. Awirên tûj avêtin bnr. Awriyên tirş avêtin Awirên xwe jê dûr xistin bnr. Çavê xwe jê revandin Awirên xwe ji ser hilnedan Xistina bin bandora xwe. Tim şopandin. *Min çawa kir, Canxwas awirên xwe ji ser min hilnedan. Awirên xwe tûj kirin Bi armanceke neyînî yan jî xerab li kesekî nihêrîn. *Sosinê awirên xwe tûj kirine, dixuye ku dê tiştinên xerab bibê- je. Awir (avrî, avrû) lêdan bnr. Awir dan Awirên tirş avêtin Bi awayekî xerab û bi niyeteke nebaş nihêrîn. *Salo wisa awireke tirş avêtê ku Temo (r. 59-60)" Peyva "guhest(2)" B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 119 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- di çi wateyê de hatiye karanîn, di wateya "bada" yan jî "fetiland" de? Çunke, "guhastin" di wateya "taşımak" a tirkî de ye. Yanî, dema ku em vê hevokê wergerînin tirkî tiştekî wisan derdikeve "… aciz bû û rûyê xwe guh- est: …rahatsız oldu ve yüzünü taşıdı." Meriv rabe qesten zimanê kurdî xirab bike jî ewçend biser nakeve. Her bijî!... Zimanzanî ne pêwîst e, hema xwendevanek ku piçek aşînayê/a vî zimanî û kultura kurdî be, heke bala xwe bide ser van çend îdyomên (!) ku min jê hildane û awayê nivîsîn û îze- hetên wan û ew zimanê ku hatiye karanîn, hingê ez bawer im dê têbigi- hê ku ev çi ferhengeke hêja ye(!). Bala xwe bidinê, dibêjê "bnr. Awir dan" lê ez di temamê vê ferhenga giranbuha de geriyam, mixabin, min nedît, "Awir dan" nîn bû ku ez lê binihêrim bê hela ew çi ye? Û jixwe, heke "awirdan/awir dayin (bakma/bakmak)" jî îdyom be, hingê "avdan" û "xeberdan" û "baz- dan" û "pêvedan…" jî îdyom in! Gelo evên hanê çi qebehetî kirine ku di vê ferhenga zêrîn de cihê wan nîn bûye? Em dizanin ku di zimanê kurdî de "tûj nihêrîn" heye û ev peyva "tûj" ne di wateya "acı" ya tirkî de lê di wateya "keskin" de ye. Gelo we kesî "awirên tirş" tahm kirine? Xwedê me bisitirîne, ger "awirên şor" jî hebûna me 2 Hejar (Evdirehman Şerefkendî), Ferhengi Kurdî- Farisî, Çapi Sevvom, Intişarati Siroş, Tehran-2003, r. 537 (Veguhastin: Rragiwêzan, le şiwênêk bo şiwênîtir çûn; intiqal) û Farqînî, Zana, Türkçe- Kürtçe Sözlük, Istanbul Kürt Enstitüsü yay. Istanbul-2000, (taşıma/taşımak maddeeri) s. 1103- 1104 dê çi bikirana?!... Û niha ez ji dilê xwe yê xas dipirsim, gelo we kesî bihistîye ku di nava kurdan de ji "awir (nihêrîn; mêzekirin)" re "awrî", "avrî" yan jî "avrû" hatiye gotin? Camêrî hevoka "Em gihîştin rasta xwendingeha wê û ez bi tenê hêlam, berî li derî berze bît, avriyek li min da û çû…" ji bo vê şaşiya xwe kiriye bingeh, lê ji ber ku çavkanî ne dîyar e, lewma jî em dê nizanibin gelo Îsmet Mehemed Bedel peyveke wisan karaniye yan na? Ger karanîbe, şaşiyeke teknîkî ye, yan jî ew ne serwextê zimanê nivîsandinê ye, lewma? Dibe ku zimanê (qelem; pênûs?) camêrî bi xwe negeriyaye ku bikarîbe bibêje "awirek", lewma jî gotiye "avriyek", çunke li gundê me jî camêrekî zimangiran heye, wan çendê berê di çamûrê de mabû û gazî dikir, digot "Welliiin, şalltîgê m' ketne şamûllê! (Weriiin, lastîgên min ketine çamûrê!)", nexwe, ger birêz Mustafa Borak bibihîstana dê viya jî wek îdy- omê bixistana Ferhenga Biwêjan û Enstîtuya Stenbolê jî helbet dê çap bikirana!... Zimançepelî Birêz Mustafa Borakî seranser zimanekî çepel karaniye û wisan cîhaneke fehş û çors radixîne ber çavan ku li gor vê ferhengê, meriv dikare sond bixwîne û bibêje, di miletê kurd de ji binî ve ne esalet û medeniyet, ne edeb û terbîyet û ne jî nezaket heye! Ji vê cîhanê çend mînak: "*Diya Serfirazê neviyê min avpîvazî kiriye diya wî dike nake tiştekî naxwe. (r. 13), *Remezan yekî bêbav e, ji ku hatiye û kurê kê ye ne kifş e. (r. 95), * Fazilê 120 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- qebrax helbet şerm nake. (r. 101), * Boçika Eyşa Nado lê dixure, dîsa ji pey Seyadê Kemal naqete. (r. 164), * Piştî wan gotinên xwe yên şelişî Mexpûle kengê ku li çav Berfo diket, wê watrê ku bi bin erdê diket. (r. 110), *Hezîma qîza Nîsoyê Hêlik Çortan. (r. 123), * Çîlêya Qûnsepet wê deh boçikan jî pê ve girê bide wisa bibêje. (r. 164) * Dîsa qîza Kemalê Çîpxwar boçika xwe li ba dikir û hemû xortên taxê bi pey xwe dixistin. (r. 165), * Xatûna çi ye, hema bûye avrûya mêrên taxa me. (r. 169), Karê wî bênamûsî jî wekî darika hewedelê tevdan e. (r. 170), * Çi ye dîsa vê jinikê dawa xwe daye ser serê xwe, derketiye mey- danê, ma xwediyên vê tune ne? (231) * Ew qas xwarinên xweş hebûn, lê Xanê ji zotikê xwe carekê jî devê xwe pê nekir. (r. 266), * Nizanim Derdo çi bi Gewê kiribû, diya Gewê devê xwe girt û qûna xwe vekir. (r. 270)" Ji vana gelek fehştir hene ku min hilnedane. Ma ev ne lîstika zarokan e, ev Ferhenga Biwêjan e! Enstîtuyekê çap kiriye û dê ji milyonan kurdî yan jî kor- dologên ku hene û yên ku hîn dê bêne dinê re bibe referans, bibe çavkanî, bibe babeta tez û lêkolînan… Ma ewqas hêsan e ku meriv rabe webaleke wisan bigre stûyê xwe?!... Îdyomên ku ji Tirkî Hatine Wergerandin Bêguman di navbera gelek zimanan de û her wiha, di navbera zimanê kurdî û tirkî de jî danûstendina peyvan, îdy- oman û hwd. çêbûye, yan jî, gelek qalib di gelekê zimanan de di formeke wekhev de ne. Lêbelê dema ku tiştek bi kurdî yan jî tirkî be, meriv çawan jî bike, dîsan jî ew tişt ji dirûv û mentiq û taybetmendiyên xwe bi eşkerayî aîdîyeta xwe bellî dike. Ji aliyê din, ger îdyomên me bi awayekî rast bêne berhevkirin û qeydkirin, tu pêwîstiya me bi îdyomên tirkan nîn e. Îdyomên tirkan di tirkî de, yên kurdan jî di kurdî de xweş in. Her wiha, her kes dizane ku gelek hêjahiyên kurdan hatine talankirin, hatine dizîn; di serî de muzîk û gelek tişt ji folklora kurdî li zimanê tirkî hatine wergerandin… Jixwe, talan û dizî ji karên pîs ên zaliman in. Îcar, heke mezlûm xwe bizane, ew şeref û heysiyeta mezlûmi- yetê hezaran car ji selteneta zaliman birûmettir e, lê na, heke mezlûm jî xwe tenezulî van karên pîs bike, ku bi ser jî nakeve lê rûmeta xwe dadixîne sewiyeya zalim û jixwe êdî, ew zilma ku kişandiye jî ji kîsê wî diçe! Lewma jî, diziya îdyomên tirkî belkî ferhengê stûr kiribe lê tu qîmetek nedaye folklo- ra me, tew di ser de jî mentiq û sîstema zimanê kurdî herimandiye!… Îdyomên ku motemot yan jî bi awayekî xirabkirî (ji bo ku rêçê ji ser xwe bide windakirin, çewt wergerandine!) hatine wergerandin gelek in. Lêbelê ez dê wek numûne vana nîşan bidim. "Ba çandin, bahoz çinîn Mirov ku xerabiyekê bike, dê rastî xerabtirînê bê. * Zû nebe jî lê gelek caran kesên ku ba biçînin, wê bahozê biçinîn. (r.65)" Tirkiya wê: "Rüzgar ekip fırtına biçmek: Yaptıðı kötülüðün çok daha büyüðü ile karşılaşmak.(3)" 3 Bezirci, Asım, Deyimlerimizin Sözlüðü, Gendaş Yayınları, Istanbul-1991, s. 311 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 121 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- "Aqilê xwe revandin bnr. Aqilê xwe winda kirin (r. 46)" Tirkiya wê: "Aklını kaçırmak: 1) Delirmek, deli gibi olamk. 2) Çılgınca, yersiz işler yapmak. (4)" "Ew çi çavê diya xwe ye, … (r.261)" Tirkiya wê: O ne anasının gözüdür. Îdyomeke din a balkêş: "Baş li me nagerin, pîs jî ji me venagerin (danagerin) Kesên baş na, lê yên xirab dev ji yekî bernedan. *Lê mixabin, baş li me nagerin, pîs jî ji me venagerin. (r. 73)" Tirkiya viya jî ev e: “Iyisi bizi bul- maz kötüsü bizden vazgeçmez”. Jixwe, tu pêwendiya vê gotina ku şeher çocixleriyên Diyarbekirê dibêjin bi îdyom bûyinê ve nîn e, lê her çawan bûye, bi awayek gihaye ber guhê birêz Mustafa Borak, lêbelê wek ku tê dîtin, ji ber ku wergera wê xirab çêbûye lewma jî di kurdî de tu wateya xwe nemaye û her wiha, îzeheta xwe jî, heman tişt bi du awayî hatiye îfadekirin, ewqas! Kultura Siyasî û Pîvanên Exlaqî Kesin hene, ji ber ku di nav qalikê xwe yê cematbûnê de asê mane û heke kultura wan a siyasî li ser esasê fanatîzmiyê şekil girtibe, êdî di têkilî û pêwendiyên xwe de, di xîtabkirinê de û tew di xebatên zanistî (!) de jî nikarin binhiş û refleksên xwe ji wan hîsên çors û bêedeb xalî bikin… 4 Bezirci, Asım, Deyimlerimizin Sözlüðü, Gendaş Yayınları, Istanbul-1991, s. 30 Xebata li ser zimên û amadekirina ferhenga biwêjan karekî zanistî (ilmî) ye. Bêguman zanistî objektîvî ye, meyla xwe bi hîzb û komik û komel û partiyên siyasî û îdeolojiyan nîn e. Ev çend mînakên li jêr derbarê kul- tur û zîhniyet û exlaqê siyasî yê amadekarên Ferhenga Biwêjan de fikrekê didine me, ji kerema xwe re baş bala xwe bidinê: "Bêxêr û bêoxir bûn Jê xerabî û nepakî hatin. *Ev Mistoyê Berzan mirovekî bêxêr û bêoxir e. Roja ku derkeve pêş mirov, ew roj reş dibe. (r. 100)" "Berzeqî bûn Li hemberî mezinan di nav helwest- ek neyînî de bûn. *Ev lawê Berzan wisa berzeqî bûye ku derdê wî nayê kişandin. (r. 93)" Û li beramber vana jî, ev hene: "Bêje bimire bimire, bimîne bimîne. Tu car ji gotina yekî derneketin. *Serokê tevgera azadî ya kurd, çi bibê- je ew e, bêje bimire bimire, bimîne bimîne. (104)" "Mora xwe lê xistin Bandor lê kirin. *Di wê pêvajoya xeter de dîsa jî Serok mora xwe li rojevê xist. (r. 677)" "Berzeqî bûn" çi ye, min nebi- hîstiye û ez nizanim lê "Mora xwe lê xistin" ji tirkî hatiye wergerandin (damgasını vurmak). Em viya li vir bihêlin, Mistoyê Berzan ê ku li gor Enstîtuya Kurdî(!) ya Stenbolê mirovekî bêxêr û bêoxir e jî em bidin hilekê û her wiha, em lawê Berzan jî, ku li gor xwediyên vê fer- hengê li hemberî mezinan di nav hel- 122 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- westek neyînî de ye û derdê wî nayê kişandin bidin hêleke din! Lê ev peyva "Serok" li vir ne navekî taybet, rengdêr e. Û em dizanin ku di nivîsîna kurdî (Latînî) de bi tenê navên taybet bi herfa mezin dest pê dikin, ne ku rengdêr (sifet)! Her wiha, îhtîmaleke mezin li nêv kurdan bi dehan, dibe ku bi sedan, heta ku bi hezaran serok (başkan; reys) hebin. Nexwe, her kes rabe ji bo serokê xwe vê peyvê bi herfa (S) mezin binivisîne, gelo dê tu qaydeyek bo nivîsandinê bimîne? Wek Encam Xulasa, gelek kes û sazî hene ku bi zimanê kurdî re mijûl dibin an jî bi kurdî dinivisînin, ez nizanim derdê wan çi ye lê tam hay ji xwe nîn in ku çi dikin, lewre bi van xebatên xwe re hezar gelemşe û teşqeleyî dixînin nava zimên û edebiyata me; lîteratura me diherimînin û dihêlin! Jixwe, dema ku ziman biherime êdî tu tiştek paqij namîne!… Ev berhemên bi vî rengî siberojê dibin referansa şaşiyên mezintir û her wiha, felişîna sîstem û mekanîzmaya zimanê me. Û ji min re wisan dixuye ku sed kes (kesên bi rastî jî zana) sed sal li ser bixebitin, dîsan jî ez ne bawer im dê bikaribin vê texrîbata bûyî bert- eref bikin. Niha di roja îroyîn de ji me ve naxuye lê bi qasî pêncî sal bi şûn de ji rûyê van xebatên bi vî awayî, (heke axiftvanên wî hebin!) lewitîna vî zimanî tê ber çavê min û pê re jî girîn dikeve gewriya min. Heyf ku çi heyf!... B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 123 Ferhenga Biwêjan A Enstîtuyê --- Page Break --- YÊRÊVAN XEBER DIDE: -Hevalên radyoguhdar, em dest bi xeberdana bi zimanê kurdî dikin… Pêncî sal e her roj xeberdana kurdî ji Yêrêvanê bi peyvên "Yêrêvan Xeber dide" dest pê dike. Radyoya pêncî salî di jiyana xwe ya nîv sedsalî da şahidê gelek bûyerên girîng bûye, yên ku li dinyayê qewimîne, di jiyana gelê kurd û Kurdistanê de cî girtine. Di nava van pêncî salan da bi dehan rewşenbîrên kurd; ahil û cahil bi hev ra pişt bûne û dengê radyoya kurdî bi xurtî belavî ser hemû parçeyên Kurdistanê kirine. Her rewşenbîrek ku bi dirêjiya salan li radyoyê kar kiriye, gorî karîna xwe, bi armancekê rabûye û rûniştiye; ji bo ku xizmeta çanda gelê xwe bike, barê ku girtiye ser milê xwe, bi serfirazî bi cî aniye. Navê van xebatkaran hêjaye yek bi yek bê bibîranin û ji ber emeka wan a rêtî em bibêjin "Spas ji we ra, bona keda we ya helal û welatparêziyê". Xebatkarê radyoyê evan bûne: Casimê Celîl, Nûra Egît Polatova, Ordîxanê Celîl, Xelîl Mûradov, Mirazê Evdo, Hamoyê Rizgo, Mîkayêlê Reşîd, Şikoyê Hesen, Emerîkê Serdar, Wezîrê Eşo, Fêrîkê Ûsiv, Sêvaza Evdo, Eznîva Reşîd, Egîtê Cimo, Ahmedê Gogê, Sîma Semend, Nûra Cewarî, Tîtalê Efo, Cemîla Celîl, Bariyê Mehmûd, Keremê Seyad, Hesenê Mehmûd, Gulîzera Casim, Lûsîka Huseyîn, Îşxanê Eslan, Cemalê Ûsiv û yên mayîn. Pirraniya van rewşenbîran nek her tenê karkerê radyoya kurdî bûne, RADYOYA KURDÎ LI YÊRÊVANÊ Û BINGEHDANÎNA WÊ- II (Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî yaYêrêvanê) Prof. Celîlê Celîl 124 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- lêbelê, ewana bi berhemên xwe yên giranbiha li edebiyat û zanistiya kurdî ciyê xwe yê hêja girtine. Cewhera radyoya kurdî ew para stran û awazên kurdî ye. Dîroka avakirina vê "Fonda Zêrîn" a taybetî ye. Bi vê fondê va girêdayî gelek muzîkkar û hunermendên ku di nava gel da pirr naskirî û hizkirî ne: Efoyê Esed, Şeroyê Biro, Karapêtê Xaço, Memoyê Silo, Mecîdê Silêman, Aramê Tîgran, Egîtê Têcir, Sûsîka Simo, Mehmedê Mûsa, Ahmedê Mîrazî, Gulîzera Etar, Aslîka Qadir, Zadîna Şekir, Belga Qado, Kubara Xudo. Ji muzîkkaran Şamilê Beko, Egîtê Cimo, Wezîrê Usiv, Xelîlê Evdile, Taharê Emer û yên mayîn. Radyo, bi saya keda van dotên kur- dan û camêrên ronakbîr û hunermend di nava van pêncî salên derbasbûyî da bûye xweyê nav û deng, dewra xwe ya hêja lîstiye di xwehesîn û xwenasî- na gelê kurd da. Zanyar û rewşenbîr û nivîskar ên kurd û ne kurd lêkolînên xwe ser kur- dan ji bona weşandina radyoya kurdî dişandin. Ser pirsên dîrokê, ziman û êtnografyayê, edebiyat û folklora kur- dan bi radyoyê va Qanatê Kurdo, Heciyê Cindî, M. B. Rûdênko, Emînê Evdal, Ordîxanê Celîl, Karlênê Çaçanî, Celîlê Celîl, Şekroyê Mihoyî, Şerefê Eşir û yên mayîn bi nivîsarên balkêş va pêş da dihatin. Navê rady- oya kurdî ewqas bi deng bû ku li sala 1957an Prof. V. F. Mînorskî ji Londonê meqaleyeke taybetî bi zimanê kurdî bi navê "Mîdî Pêşbavê Kurdan in" şandibû ji Qanatê Kurdo ra, wekî ew bişîne radyoya Yêrêvanê ra. Gava xeberdan tê ser radyoya kurdî nabe ku bê spasdariya mezin keda axaftarê emekdirêj û şuhretpirr Keremê Seyad neyê bîranîn. Ew yek ji wan karmendên radyoyê yên kêm hij- mar e, ku jiyana xwe bi giştî diyarî radyoya kurdî kiriye. Dengê wî dehan sala rewşa radyoyê ya geş bûye. Têkstên ku wî dixwend, him bi kurdî bûn, him baş dihatin guhdarkirin û him jî pê ra marîfeta retorîkayê, fena axaftinê hebû. Piştî hilweşîna Yekitiya Sovyetê, di rojên dijwar û teng da, wî xwe da ber ku radyoya kurdî jiyandar bimîne. Dewra axaftaran bona radyoyê û têlêvîzyonê pirr girîng e. Bona ku radyoguhdar naveroka têkstên ku têne xwendinê baş serwext be, bandora hostatiya xwendinê, rast teqlandina ziman û zelaliya fonêtîkayê gelekî girîng in. Îro navên hemû axafter- spîkêrên radyoya kurdî divê bên ser zar. Ji axaftaran, dota kurdan a pêşin, xanima Nûra Egît Polatova bû, paşê Eznîva Reşîd, Sêvaza Evdo, Gulîzera Casim, Lûsîka Huseyîn, ji mêran Ordîxanê Celîl, Emerîkê Serdar, Keremê Seyad û yên mayîn. Berpirsyarê radyoyê Casimê Celîl, Xelîl Mûradov, Ahmedê Gogê bûne û nika jî Keremê Seyad e. Pêncî sal, demeke domdirêj e. Nîv sedsalek ji bona jiyana radyoya kurdî li Yêrêvanê. Radyo ji roja bingehgirti- na xwe, bi taybetî li salên pêşîn rastî gele dijwariyan hatiye, lê bi serfirazî ser wan astengan ra derbaz bûye. Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 125 --- Page Break --- Asteng bi du awayî bûn: Astengên taybetî û astengên ku ji rewşa sîstêma Sovyetê peyda dibûn. Be daxawa (mixabin) di wê demê hebûn merî ji me kurdan, bona kur- siya serokê radyoya kurdî bigrin destê xwe, astengên taybetî pêşda danîn. Wana bi dexesî dehan nameyên şikayetê ji KGB, Serokê Partiya Komunîst a Ermenistanê, serokatiya radyoyê ya giştî ra dinivîsîn, ava zelal şêlû dikirin. Car jî dibûn, ku kevir davîtin stranên me, dinivîsîn, goya hinek ji wan stranan ser axa û began in, ser dijminê sinifê xebetkaran e, yan jî digotin bi radyoyê pesnê kol- xozê nayên dayîn, behsa çêlekdoşan nayê kirin... û hwd. Evîna mezin ber çanda gelê xwe (Casimê Celîl bi xwe distra, li bilûrê dixist), ew astengên ber perdê û pişt perdê, hêza karkirina wî kêm nedikirin. Her tenê di nava wan neh salên ku wî di radyoyê da kar kir, bi destê wî 700 stran û awazên kurdî hatin deng- nivîsandin û bûne bingeha fon- da kurdan a stran û awazên zêrîn(7). Piştî Casimê Celîl, Dewrêşê Efo (2 sal), Nûra Cewarî (2 sal) bûn rêdaktorê para muzîka kurdî, paşê ji sala 1967an Cemîla Celîl karê bavê xwe berde- wam kir heta sala 2003an. Hilweşîna Sovyetê xirab geriya bona çarenûsa kurdên Sovyetê. Ji 7 Peyva "Fonda Zêrîn" ev gotina bavê mi ya hizkirî bûye. Pirtûkên kurdî gava sê û zêdetir nusxe dikirî danî malê, nav kaxeza sipî dipêça, bi benekî taybetî ku ji çapxana pirtûkan peyda kiribû, girêdida, ser de jî dinivîsî, "Fonda Zêrîn, bona nevî û nevîçirkên mi." hemûyan bêtir rewşenbîrên kurd perîşan bûn, bê sitar û bê piştgirtin man. Radyoya kurdî jî mîna ocaxên çandê yên mayîn zeyîf û jihevketî bû. Ji saet û nîvekê dema wî kurt bû, îro gihîştiye nîv saetî, nîv saetê dinê jî dane dengê êzidiyan. Hêza pêlweşînê (moc) kêm bûye. Nika dengê rad-yoya kurdî nagihî- je hemû aliyên Kurdistanê. Lêbelê, radyoya kurdî zindî ye, ji ber ku dengê wî nika ser şirît û kasê- tan di nava gel da digere. Hurmet û rêz ji hemû kedkarên radyoya kurdî ra, navê kê me hilda û yê kê jî me ji bîr kir, bira biborin. *** Sal derbaz bûne, dewran hatiye guhertin. Ji Sovyeta berê her tenê bîranîn mane. Ji wê demê karê baş bi şukirdarî tê bîranîn, karê xirab bi nifir û dilêşî. Bona ku bîranînên ser rady- oya kurdî, bi taybetî ser bingehdanîna wê neçin winda nebin, ji çend kar- kerên radyoyê yên wê demê bîranînên wan ên ser şirîtê hatine girtin(8). 1. Bîranînên Arêvîk Davtyan Ji sala 1951ê li Radyoya Ermanîstanê berpirsyara cabdar a para weşandina xeberdana bona walatên der bûye. Arêvîk Davtyan dibêje: "Ez dixazim ji dûrahiya salan dêmê wî mêrê xas, sifetê wî xweş- mêrî bînime ber çavan. Helbet gele 8 Van bîranîna Cemîla Celîl li salên 2000-2005 li ser şirîta dengnivîsokê girtine. Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê 126 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- dijwar e. Xeber hindik in, wekî dêmê wî mêrê layîqî pesnê bi her aliyan bidim nasandin. Bona berhevkirin, xweyîkirin, propagandakirin û dew- lemendkirina çanda gelê xwe Casimê Celîl nefsa xwe bîr kiribû. Meremê wî ew bû, dengê xwe bigihîne gelê kurd ê bindest li Tirkiyayê. Timê ev bû xiyala wî. Ez Casimê Calîl zû va nas dikim. Nav me da firqeke mezin hebû, ew emir da ji min mezin bû û em tim bi hurmet û bi qedir nêzîkî wî dibûn. Ew bi xwe xizîneyek bû. Û bûyera ku layîqî bîranînê ye, ew danîna hîmê Fonda Muzîka Kurdî bû. Wê hênê li me gele ecêb dihat, wekî bona deng- nivîsara muzîka ermeniyan komê dewletê yên hazir dihatin radyoyê û gele pere ser vê yekê dihat xerckirin, lê ya kurdan komê usa tunebûn. Em îdî ji xaniyê radyoyê yê berê ser meydana Lênîn cîguhastî bibûn, hatibûn li vê xaniyê ser kuçeya Sayat- Nova, xaniyê ku mecalê studyoyên xwe va pirr dewlemend bû. Rêdaksi- yona xeberdana kurdî di wê demê ne ku mijxul bû, ku rêdaksiyona xwe rêk û pêk bike, lêbelê, çawa dibêjin, rûnê xwe da diqijilî û fonda muzîkayê ava dikir. We ra rast bibêjim, wê hênê femdariya rêdaksiyona kurdî tunebû, her Casimê Celîlek hebû. Temamiya kurdên Ermenîstanê ser rûyê dinyalikê her Casimê Celîl nas dikirin. Ji wan ra ew her tişt bû. Li wê rêdaksiyona nûbişkivî da, ku îsal 45 saliya wî temam dibe, ew him serkarê wê rêdaksiyonê bû, him berdestî bû, him rêdaktor bû, him meqaledar bû, him meqala werdigerand, him mîrze bû, ji ber ku têks- tan bi destnivîsar dixwend û bi van giraniya xebatê, ewî pê ra digîhand fonda muzîka kurdî ava bike, stranan binivîse. Lê ser sazkirina fonda mûzî- kayê hinekan, nizanim çawa bibêjim, merivên bêaqil û nezan, bi şikayat digotin, ev çi kar e, çûye ji serê çiyê meriyek girtiye aniye... Lê kirinên Casimê Celîl, bi teybetî wê hênê, dema Şahên Tatûryan berpirsi- yarê xeberdanê bona walatê der bû, pirr mezin bû, pirr girîng bû. Xeberdanên kurdî pêşiyê 15 deqîqe nek tenê ji bona bineliye Ermenîstanê dihatin waşandin, lê usa jî bi pêla kurt diçû ber bi Rohilata Nêzîk û Navîn, radyoguhdar gele gotin û xwestinên qenc ji me ra dinivîsîn. Name bi erebî Casimê Celîl û dota wî mûzîkar Cemîla Celîl (Sal: 1961) B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 127 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- dinivîsîn. Ew namena hatine xweyîkirinê yan dane Casimê Celîl, nizan- im. Zanim, wekî qanûna dewletê bû, ew arşîvan mehê carekê berhev diki- rin, mor dikirin dişandin arşîvê. Ew namana şade- tiyeke bêhempa bûn dere- ca kar û barê Casimê Celîl da û ne bêbingeh bû ku zaroyê wî, her du kurên wî, du dotên (keç) wî riya bavê xwe dane pêşiya xwe. Hergê zanyariya akadêmîk bavê wan ra tunebûya, ewî nikaribû zaroyên xwe bianya ser vê rê. Du kurê wî xwendina bilind stan- dine, doktor in, bi zanyarî, bi helalî xwe pêşkêşî lêkolîna pirsên fîlologiyê û yên tarîxê kirine, helbet bi maştabên fire. Mala Casimê Celîl dereca çanda kurdî da kar û barê mezin kiriye. Hema em tenê navê kitêbên dota (keça) wî Cemîlê yên çapkirî hildin, yên ku ewê ser stranê kurdî nivîsîne. Cemîle, xwendina xwe Konsêrvato- riya Ermenîstanê ya Dewletê stan diye. Bi gilîkî zaroyê wî ji bavê der- baz bûne. Lê Casimê Celîl heta bîna dawiyê nek tenê zaroyê xwe ra bav bû, lê ew wana ra usa jî dersdar bû. Wê malbatê da wana ser pirsên zan- yariyê da timî şêwra xwe hev ra kiriye. Hinekî dostaniya min wê mal- batê ra heye. Cemîle, hevala min ya salan e. Ez wê rind, zaf rind nas dikim. Dostê wê malê bû usa jî zan- yarê folklora ermeniyan doktor Artaşês Nazînyan, yê ku diaxivî, meha Oktobira (cotmeh) sala 1999an çû ser dilovaniya Xwedê. Radyoyê da gava me komê kurdan bi kumê mezin ser serê wana ber rady- oyê civiyayî didît, ew gundiyên ku ji serê çiyayê Elegezê def û zurne destê wan da dihatin, me hinekî bi qerf ser wana dinihêrî û em bin pozê xwe da dikeniyan. Casimê Celîl ji ku wan peyda dikir? Çawa digeriya û didît? Dêmek serê wî de her ew fikr bû ku stran û awazên milletî xilas bike. Ew karekî mezin e. Û ez, wek qîza folk- lorîst û zanyara çanda ermeniyan sêrînê vê pirsê da kirinên Casimê Celîl rind fam dikim û qîmetê didim. Û ya here seyr ew bû ku Casimê Celîl maşûqê stranên gelêrî bû. Carna dikete mitala û ber xwe diket gava stranên ermeniyan, îlahîm stranên Ermenistana roava dibihîst. Û carna gava hinek pirsên hucetê pêş da dihatin, ewî digot, "De zanin çi, em her du cimet cimetine cînar in, dostê hev in, gele sala em rex hev jiyane..." diya min jî usa digo. Niha Casim ber çevê min e... Em gerek bîr nekin nimûnê helaliya Casimê Celîl. Mesela 7-8 Dehol Memoyê Sedo, zurne Şamilê Beko, zurne Şeroyê Biro Sala 1936 128 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- xebatkarên me berev dibûn diçûne bal Şahên Tatûryan(9) şikayat ser Casimê Celîl, digotin: “Ev çi hal e, ewana muzîkkarên profêsyonel nîn in. Şahên Tatûryan caba wana dida, digo, komê wan ên profêsyonel tunene, evî camêrî diçe, diçirçire, digere dengbêj û sazbendan bi çetinayî tîne tê, parçê sazbendiya gelêrî ji windabûnê xilas dike, hema bona vê kirinê lazim e em ji Casimê Celîl pirr û pirr razî bin. Çima em ha kirina wî bêqîmet bikin?” Ji kurdên we jî hinekan bi şikayet û kirinên neqenc dixwestin riya Casimê Celîl bigirtana lê ew ne mumkin bû. Ez rast divêjim Şahên Tatûryan bi heqî, mêrkanî pişta Casimê Celîl digirt. Pey Şahên Tatûryan dewsa wî profêsor, fîlosof Xirlopyan hat. Ewî ber meriyan dikeniya lê alîkarî nedikir. Wê hênê Casimê Celîl nedixebitî. Şahên Tatûryan digot, "Em gerek stranan binivîsînin çiqas dikarin, çi ku Casimê Celîl dike. Û Casimê Celîl diçû dengbêjan dianî, dibire mala xwe nan, av, xwarin, ciyê razanê dida wan, ceribandina stranan li mala xwe dikir. Dengbêjan du-sê roj, hergê lazim bûya heftêk mala xwe da xwedî dikir, çinke ji gundê dûreke dihatin. Mêrê mîna wî, ku bona gelê xwe usa xwe pêşkêş bike, usa rehm û helal be, niha kêm hene, diha rast tunene. Destê wî da kêm bû, lê ruhê wî bê kener bû. Merivê mîna Casimê Celîl xasên ji milkê merivatiya cîhanê ne. Ewana ne 9 Şahên Tatûryan wê demê radyoyê da serokê para xeberdanên ji bona welatên der bû. bi gotin lê bi şuxul, bi helalî xizmet dikin bona dostiya gelê dinyalikê. Meriyê usa gerekê nava miletan da hebin û ser meriyê usa divê biricifin. Û ez şa me ku ewladê Casimê Celîl dere- ca zanyariyê da û bi xeysetê xwe va bûne peyhatiyê bavê xwe yê hêja. Tu çilkeke nasyonalîzmê nava wan da tun- eye, lê heye serbilindî bona gelê xwe. Û ew ji Casimê Celîl, ji berma-liya wî ya qedirbilind Xanima Cindî tê, ya ku şikir zindî ye." Axaftina bi kurdî li radyoyê pêşiyê 15 deqîqe bû, lê zûtirekê, salvegerê da ew bû saetek, saetek û nîv. Dirêjiya dema axaftinê heta gihîşte saet û nîvekê, ev hema usa bi hêsanî dest neketiye. Tê de hêz û hereketa ber- pirsyarê wê Casimê Celîl hebûye. Ser vê mijarê çêtir merivên wê demê şedetiyê didin. Arêvîk Davtyanê berdewam dike, "Demekê, wexta Casimê Celîl tik û tenê karê xeber- dana radyoyê 15 deqîqe dimeşand, ewî hêdî-hêdî wextê xeberdana kurdî zêde kir heta saet û nîvekê. Ew prob- lêmeke mezin bû bona radyoyê bi temamî. Wext, deqîqe radyoyê da pirr bi nirx bû, dest nediket, em bin bando- ra Moskovayê bûn. Tê bîra min hêna serokê radyoya Ermenîstanê Ayvazyan Hakob Rafayêlovîç da bû. Demeke çetin bû. Casimê Celîl ra diketine hucetê, lê bi kurahiya xwe va ew hucet hucetine bê kîn, bê ziyan bûn. Casim, ku tu kesî ra xebereke tahl, xebereke tirş negotibû, pirsa wadê zêdekirina weşandina xeber- dana kurdî da, xwestinên xwe da dibû yekî hişk û ji gotinên xwe tu car paş va nedikşiya. Hema dibû civata B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 129 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- organîzasyona partîaya radyoyê, di civînên partîayê da problêmên wade nedihatine enenekirin, pirsên usa nedihatine lênihêrîn. Ew wade, ew saet îdî hatibûne parvekirin. Lê Casimê Celîl di civatên partîayê da jî radibû gilîk, dudu ser pirsa wê rojê digot û xeberdan dîsa dizivirand ser problêmên xwe, ser kul û derdê cimeta xwe. Yanê 2-3 deqîqe jî digot ser xeberdanê para kurdî zêde bikin, hine wextê rêdaksiyona me jî zêde bikin. Em gişk bi kêf şa dibûn û bi sidqê qenc dikeniyan, wekî Casimê Celîl tu mecal û momênt destê xwe bernade, wekî wextê xeberdanê para kurdî zêde bikin. Nizanim, hizkirin, hurmet, siyanet hebû ber bi Casimê Celîl û me wî dibexşand. Kirinên wî, xwestinên wî me ra famdar bûn, ku em ermenî jî dikarin xwe usa pêşkêşî gelê xwe bikin çawa Casimê Celîl bû. Me hêdî-hêdî wadê xeberdana rêdak- siyayê zêde dikir, îlahîm cejnan da. Casimê Celîl digot, "Ez nikarim wadeke usa hindik da xeberdana xwe biweşînim, min ra wext hindik e!" Tê bîra min ji Moskovayê komîsyon hat- ibû Yêrêvanê şuxulê me dinihêrî, me kontrol dikir. Komîsyon berk bû, hemû kirinên me da nasyonalîzm didîtin. Tatûryan gazî me kir, got "Di riya Xwedê, usa bikin Casimê Celîl pênehese wekî ji Moskovayê komîsy- on hatiye, bikin ku ew neyê civatê. Te hew dît..." Belê me didît, wekî Casimê Celîl hemû civatan der radibû ji derd û kulê rêdaksiyona xwe xeber dida…" 2. Bîranînên Egîtê Cimo Sazbendê kurdan ê bi nav û deng, ji sala 1955an xebatkarê radyoya Emenîstanê bûye û ji roja roj da xwe radyoya kurdî va girêdaye. Egîtê Cimo dibêje: "Sala 1955an bû, ez rojekê hatim malê, pryomnîka(10) min hebû, min jî ew pryomnîk tim dida ser Îraqê. Xeberdanên Îraqê yên kurdî gelek bi min xweş dihatin, kilamên wana ji min ra hewaskar bûn. Min rojekê pry- omnîka xwe pê va kir, nişkê va, ji cem me kurmancî hate xeberdanê. Dengê Ordîxan, Nûrê Polatovayê bû. Paşî hingê jî em bibêjin 15 deqîqe bû wadê wê. Kilam hate dayînê, dengê Egîtê Têcir û bilûra Taharê Emer, ki- 10 Radyoya bêtêl. Egîtê Cimo, mûzîkar(Salên 1950-1960). 130 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- lama "Xecê û Siyabend" bû. Tê bîra min, gelek, pirr bi min xweş hat. Min ji xwe ra go, 'Camêr, eke radyo jî kur- mancî xeber dide û kilamên me dide!...' Ez nizanim çi cûreyî şa bûm. Wê êvarê heta sibê ez hema usa duşurmîş dibûm. Min go, ez gere her- ime radyoyê, kanê em bêjin ew xeber- dan çawa tê hazirkirinê. Ez xwe bi xwe jî sazbend im, dikarim gele miqamên sazbendiyê lêxim. Ez sibetirê rabûm, dûz çûme rady- oyê. Ez çûme radyoyê, min pirs kir, para kurdî kî derê ye? Gotin, 'Para kurdî qatê sisêya ye.' Ez çûm, min derî xist, Apê Casimê rehmetî derî vekir: - Xortê delal, kerem ke. (Ez çûm.) - Kerem ke rûnê. (Ez rûniştim). Min go: - Bibexşînin, ez jî sazbend im. Min di radyoya vira, kurmancî bihîst, gele şa bûm. Ez jî dikarim sazbendiyê bikim, lêxim. Sazbendiya min jî wê kêrî we bê. Go: - Kerem ke, em jî hema merivên mîna te digerin. De Apê Casim jî merîkî laqirdçî bû. Me hinekî xeber da, virda-wêda, xulase Apê Casim ez teklîfî radyoyê kirim. Go: - Tu gere bêyî, dengbêjên me hene, sazbendiya te heye, em gere studiya hildin dengê we binivîsînin (qeyd bikin), pê radyoyê bidin. De ez jî pirr şa dibim, dengê min dê li radyoyê derkeve, li dinyayê bela bibe. Xulase, li wê rojê jî min dest usa pê kir. Eleqetiya min û Apê Casim zaf rind bû, orta me xweş bû, ez teklîfî mala xwe kirim. Wî gele wexta, çawa dibêjin, sazbend dianîn, dibirin. De cî tunebû bona cêribandinê, di mala Apê Casim da me cêribandina xwe hazir dikir. Apê Casim wade hildida, me diçû dinivîsî. Usa, em bêjin salek, dudu, sisê, çar, pênc, xulase çend salan hema usa mijûl bûn, dengê min radyoyê dihate dayînê, ez jî firnax dibûm, wekî dinya dengê min dibihê. Min jî têra qeweta xwe komekê (alîkarî; yarmetî; ardim) dida Apê Casim. Apê Casim roja radyo vekirin, heta kutasiya emrê xwe hîmdarê radyoyê bûye. Hîmdarê sazbendiya radyoyê bûye. Eke em nişkê va bihatana, kilam, miqam hazirkirî, stûdya nedana Apê Casim, Apê Casim diçû şerê teva. Ew temam zanê da, ermenî xwe bi xwe jî wê temam zanê da. Digo, 'Çawa, divê, eke dengbêjê me, sazbendê me ji gunda hatine, ji çiyê hatine, niha em çawa dikarin paşda bidin. Gere hûn zapîsê(11) xwe derxin yê me pêşiyê binivîsînin'. Usa jî dihate nivîsarê. De îdî orta min û Apê Casim gele xweş bû. Apê Casim go, 'Tu dikarî îdî cem me bixevitî, kar bikî'. Hilbet, em bêjin mecalê ştatê(12) tunebûn. Hetanî 9-10 sala çawa wî cûreyî ez diçûm- dihatim. Honarara(13) min ra dinivîsîn, min mal da distand. De ew jî hindik. 11 Zapîs: Peyva rûsî ye, yanî, dema dengnivîsan- dinê. 12 Ştat: Kursiya kar di dayrê de. 13 Dirava pêş kedeke rêtî. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 131 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- Apê Casim paşê teşkîl kir, go,' Egît, gere cem me bêyî hildanê ser kar'. Ez usa jî ketime ser xebatê, pêşiyê nîv ştat dane mi bona sazbendiyê, paşê jî nîv ştat opêretoriyê dane mi. Eva temam bi hunerê Apê Casim bû. Çaxê em diçûne mala Apê Casim, mala Apê Casim heke ne ku tenê hîm- darê radyoyê, usa jî em bêjin çiqa xwendkarê walatê derekê; ji Îraqê, ji Îranê, ji Sîrîaê, ji Turkîyayê vira Ermenîstanê hîn dibûn, timê danî mala xwe, mala xwe da cî-war dikir, guhdariya wî ser wan bû. 'Em kurd in, timam yek in, birê hev in…' Eva got- inên Apê Casim bûn. Timê em mala Apê Casim da van xwendkara ra dibûne nas. A bi vî cûreyî ew maleke usa emekdar e, ne ku tenê sazbendiyê da, lê usa jî emekdar e, çewa mala pêşin bi hizkirin û bi zanîn, ku em kurd in, gere dereca walatê xwe, sazbendiya xwe dewlemend kin û hemû dereca da. Usa jî em bêjin mala wana temam xwendekar; Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl, Apê Casim. Nivî- sarê wî van paşwextiyê ez dixûnim, kitêbê wî, dîna xwe didimê, mi gele kitêbê mayîn jî xwendine, lê kitêbê Apê Casim qîmetlî ne. Em bêjin şiyêrê wî, nivîsarê wî vekirî, erke çi cûre hebe temam, çewa em bêjin ji bîna ruhê cimeta me derketiye. Meriv çawa gerekê qîmet neke emekê Apê Casim, bona hemû dereca da, îlahîm aliyê sazbendiyê da, ew temam emekê Apê Casim e. Hîmdarê radyoyê, Apê Casim, komandîrovke(14) dida mi ez diçûme 14 Çûyîna derekê bi armanca karê resmî. gunda, mi dengbêj dibijartin danî mala Apê Casim. Me cêribandina xwe mala Apê Casim da hazir dikir. Em dihatin. Apê Casim îdî derengî nedix- ist, digot, tenê hûn hazir in? Tu bona stûdyayê duşurmîş mebe. Eke stûdya zanît (mejxûl) be jî, wê sehetê Apê Casim pêşiyê digirt, digo, 'Na, cimeta me, dengbêjê me hatine, gere bê nivîsarê'. De îja ewa heseb ke, em bêjin ne kilamek e, ne dudu ye, eva heta hezar, du hezar kilamî, fonda radyoyê. Eva temam vî cûreyî hatiye nivîsandin. Bi qeweta, merîfeta Apê Casim tu wexta em zadêrjke (egle- kirin) nekirine, hizkirin hebûye. Ez dikarim meselekê bêjim. Apê Casim carekê dema zapîsê hilda, mi gerekê tenê miqama lêxista. Îskoyê rehmetî defçiyê mi bû, egle bû. Ez ser kuçeya Ginûnî dimam, nêzîkî radyoyê. Apê Casim hate mala me. Ez hinekî, weke 10 deqa derengî ketim. Mi dîna xwe dayê Apê Casim hate malê. Go: - Lê em hîviya we ne, me stûdiya hildaye! Mi go: -Apê Casim, hazir im, hîviya Îsko me. Îsko jî hat. Xulase em rê ketin. Hatine radyoyê. Defa Îsko jî defeke mezin bû, rast mala Xwedê, Apê Casim def avîte milê xwe û kete orta şoşê da(15), nek ser trotvarê (peyarê). De Apê Casim merîkî maqûl, galûs - tûk (grafêt), sîlîndir, niha cimet lê dinêre. Camêr, eva merîkî ha, ew çi defeke mezin avîtiye milê xwe, orta rê da diçe? Ez jî divêm, 'Apê Casim, tu çima defê nadî Îsko, tu merîkî 15 Riya erebeyê/seyareyê. 132 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- maqûl î, bira Îsko defê hilde, ew defa mezin te avîtiye milê xwe, ne baş e! Go: - Na, kurê mi, defa me mezin e, em jî mezin in; miletê me jî mezin e, kurd jî mezin e! Usa def hilda heta hema em hatine radyoyê. Radyoyê jî hilkişya stûdyaê. Eke tenê cimet bizanibe wekî Apê Casim, hizkirina wî dereca sazbendiya xwe de çi cûre qîmet dike, defa defçî jî hildida." 3. Bîranînên Karapêtê Xaço Dengbêjê bi nav û deng dibêje: "Gelî xelqê kurmancê zane, heke file be, heke bisilman be, heke êzidî be. Roja ewilî, gava çûme radyo- gomîdê, şuxulê dewletê, ewilî ewi- lane çûme mala Casimê Celîl. Zêdî wî pêştir kesek tunebû radyogomîdê de. Mezin ew bû. Wînaka asasê wî danî. Ewî şuxul çêkir û xelqê civand, deng- bêja, heke kî hebû, kî tunebû temama anî, dengê wî stand, da xelkê. Temamî ewilê ewilan ewî camêrî kir. Ewê ku dibêjin pişt ra, ew başqe bû, hîmkê(16) wî, ewil, asasê wî Casimê Celîl danî. Rehma Xudê lê be. Ewilî mi wî nas kiriye, ewî jî mi nas kiriye, zêdî wî pêştir evê din tunebûn, kesekî din tunebû. Mezin ew bû. Ewî radyo- gomîdê çêkir û para wî ew bû, para kurmanciyê ew bû. Û welle me jî çend kilama got, ewî jî dida dinyayê. Stranê ewil mi "Zembîlfiroş" gotiye." 16 Hîmk: Peyveke ermenî ye, yanî bingeh, hîm. (Karapêt dest bi strana Zembîlfiroş dike.) Kurê wî navbiriyê dide û bi zimanê ermenî dibêje: "Bavê mi gilî dikir, gava dihate radyogomîdê bistirê, mala Casimê Celîl da dima. Du kurê wî hebûn Ordîxan û Celîl, ji bavê mi pirs- pirsyara dikirin û stranên wî jê dinivîsin". Paşê Karapêt dixwaze wekî go- tinên wî cî bigrin, ji wî bawer bikin, dîsa dibêje: "Gelî cimeta, ez rastgo me, yanê tiştê ku ez zanim zêdeyî kurmancî tiştek nizanim. Mi ewilî ewilan, vêga go, gava ev radyogomîdê li welatê ermeniya da çêbû, Casimê Celîl, zil- amekî şande pey mi, ez çûm. Hema ez feqîr bûm, banvor [karker] bûm, çûm. Çûme mala wî camêrî. Ewî ez birime radyogomîdê. Welle radyogomîdê ewî çêkir. Hingê yekî din tunebû. Pişt ra ewî camêrî şuxulî, ewî camêrî çêkir, timama ewî kir. Û heyra, em diçûne radyogomîdê, ji xwe pê ra, e diçûm, êvarê jî dihatim mala wan radizam. Mi nanê xwe jî li wir dixwar, şevbi- hêriya xwe jî li wir derbaz dikir, em mijûl dibûn weke edebê dinyayê. Û Casim bû, kulfeta wî Xanim bû. Bi hizra Xwedê her du jî ji mi mezintir bûn. Belkî Xanim weke mi be, lê Casim ji min mezintir bû. Û lao, me bi hev ra xeber dida, me şevbihêrka xwe derbaz dikir. Em kurmancî mijûl dibûn, zêdeyî kurmancî tiştek bal mi tunebû. Her du kurê wî jî, Xwedê wan bihêle, Ordîxan û Celîl, her du keçikê wî jî eva Cemîle, eva jî Zînê, çûçik B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 133 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- bûn. Me bi hev ra derbas kir, me hev nas kir, pêncî salî me hev ra derbaz kir. Rastî, ez zû va neçû- me mala wana. Ez zanim mala wana kû ye. A hiraba ragê (meydan) dikevî jor, aha diçî, ne usa? Zêdeyî mala wana kesî mi tunebû. Mi kesî nas nedikir ez biçûma wira. Kesî mi nas nedikir. Na! Kurmancî dibên, bi xêra laoqa (helaw). Bi xêra wînakî [bi xêra Casimê Celîl] ez jî bûme dengbêj, bûme naskirî nava kurda temama da. 05. 02. 2000, Sovxosa IV. 4. Bîranînên Varûjan Voskanyan Rojnamevan û xebatkarê radyoya Dengê Ermenîstanê dibêje: "Navê Casimê Celîl hê di biçûk- tiya xwe da mi li Gurcistanê, kê derê ez ji dayka xwe bûme, ji radyoya Ermenîstanê bihîstiye. Ew şayîr, zan- yar û berevkirê zargotina kurda bû, dostê ermeniya û Ermenistanê bû. Pêşiyê wî jî mîna ermeniyê ji Ermenîstana roava ji ber şûrê Romê xilas bûyî koçber bibû. Ewî hêsîriya ermeniya û êzdiya rojê buhurî da dîtibû, ewî bi ruh û can xwe pêşkêşî mehkemkirin û qewînkirina dostiya ermeniya û kurda kir. Mîna bava nêzîkî xortê kurda û ermeniya dibû. Ewî timê şêwrê qenc dida wana, ku bi biratî hev ra bijîn, bi biratî berbirî hevdu bin, komekê bidine hev, ku dostaniya me her du cimeta diha qewîn be. Çewa mi go, Casimê Celîl, rewşenbîr, şayîr û zanyarê zargotina kurda bû. Ewî tevî zanyariya zargo- tinê, alîkariya berevkirina, lêkolîna, rêdaktorîkirin û çapkirina zargotinê kiriye. Bi van kirina xizmeta Casimê Celîl xilas nabin. Ew kesê pêşin bû, ku hewa Ermenîstanê da xebera kurdî weşand, yanê ew bû hîmdarê radyoya kurdî li Ermenîstanê. Hemanî sê sala ew tiktenê xeberdanê radyoya kurdî diweşand û pê ra jî fonda muzîka radyoya kurdî danî. Û îro, gotinê mi her rastî ye, ez venaşêrim, gava rêdaksyonê xeberdanê para kurdî û yê êzdiya weşanê xwe da ew fonda behra bêbin propaganda dikin û bikar tînin, ew keda Casimê Celîl e. Casimê Celîl merîkî xwedî rehm û destfire bû, merîkî hevalhiz û mirovhiz bû, çawa divêjin, ew biçûka ra biçûk bû, mezina ra mezin bû. Ew bû, wekî kurd û êzdî, usa jî ermeniyê ku hema carekê wiya bidîtana pê ra dixevitîn, berbirî wî dibûn çawa Casimê Celîl tevî karmendên radyoyê, ji destê çepê H. Badalyan 134 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- dostekî zû va, zef zû va, çewa merîkî gelekî nêzîk, wek pismamekî û hogirekî. Casimê Celîl emrekî dirêj kir, lê rind dibû diha dirêj bijiya, wekî hereketa xwe, zanebûnên xwe diha dirêj gelê xwe ra, gelê me ra bikar baniya û mîna çirê zimanê kurdî û dewlemendiya çanda kurdî pêşkêşî gelê xwe bikira. Bi cûrê xwe, bi karî- na ku her Casimê Celîl "Casimêabar (Casimane)" dikaribû dostaniya cim- eta bide hebandin û propagandakirin. Dostaniya êzdiya û ermeniya, eger wana serpêhatiya xwe da karekî jî nekiriba, wana ew dostanî şerê Deşta Sardarabadê da, himberî eskerê Romê yê bi telîm û tertîb wergirtî da xuyakirin. Siyarê Cangîr Axa û şer- vanê ermeniya tevayî ew serketin mor kirin. Meriv dirêj dikare ser rehmetiyê Casimê Celîl da xever bide, giliyê xweş bêje, lê em gerekê bîr nekin û carekê jî bêjim, wekî "Fonda Zêrîn" a muzîka kurda, ku ewî damezirandiye, gelekî ferz e û kêrhatî ye. Hergê bi radyoyê her maleke kurda, her maleke êzdiya jê feyde distîne, wekî usan e, meremê Casimê Celîl miyaser bûye. Xebatçiyê radyoya Ermenîstanê ew fond navkirine "Fonda Casimê Celîl". Rehme li wî mêrê dilfire, mêrê mezin, mêrê aqil, dostê me yê bi qedir, bi hurmet, şayîr û zanyar Casimê Celîl be. Gotinê mi wê nîvcî bima, helbet çiqas jî bêjim hemû nikarim bêjim, hergê mi negota wekî Casimê Celîl nek tenê bajarvanekî pêş bû, çawa ermeniyê roavayê divêjin, "Xwendî, zanyarê edebyatê û çanda gel bû, lê ew dikaribû bibiya nimûne". Mal da ew bavekî zêde bû. Eva gotina mi kir- inê zaroyê wî îsbat dikin. Her du kurên wî bûne doktorên tarîx û ede- biyata gelê xwe vedikolin. Lê Cemîla me ya hizkirî, qedirgiran wextê da bû alîkar û piştovanê bavê xwe. Ewê, wek ez zanim, yek ji wan kurdan bû ku li Konsêr- vatoriya Ermenîstanê ya Dewletê xwendina xwe ya muzîkayê bilind stand û niha jî kar û barê bavê xwe, eva bû 33 sal, li radyoya kurdî da dimeşîne û ji radyoya Ermenîstanê muzîka kurdî radyoguhdara ra pêşkêş dike. Mi got, wekî Casimê Celîl dereca hazira da gelekî xemxwur bû. Ewî firqî dananî eva ermenî ye, eva kurd e, eva ûris e… Ew her aliya da camêr bû, her aliya da întêrnasyonalîst bû û eger yekî xwendî, nexwendî pirsekê va berbirî wî biya, ew cî bi cî nek tenê caba pirsa wî dida, yanê jî alîkariya wî dikir, lê usa jî hergê rêwî bû, ne bineliyê bajêr bû, dibire mala xwe hurmetê jê ra dikir, siyanetê jê ra dikir û paşê oxira xêrê jê ra dixwest. Hergê perê riya wî jî tunebû, perê rê jî dida. Ez bi xwe şede me. Ewî tim şêwr dida xortê kurda, rêdaktoriya nivîsarê wana dikir û piştovaniyê li wana dikir, ku nivîsarê wana çap bibin." 5. Bîranînên Emerîkê Serdar Rêdaktorê rojnama Riya Teze, rewşenbîr, niviskar û rojnamavanekî emekpirr. Dibêje: "Me cahila Apê Casim ra, Casimê Celil ra digot 'Apê Casim'. Eva ne tenê B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 135 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- qedirgirtina emrê wî mezin bû, lê usa jî qedirgirtina wî, emeka wî bû, ku ewî salê sîhî da dest pê kirî hetanî dawiya jiyana xwe bona lîtêratûr û çanda kurda rêtibû. Hela salê sîhî da Apê Casim kete nava goveka lîtêratûr û çanda kurdê Ermenîstanê, ew jî bû hîmdarekî lîtêratûra kurda yê teze, çanda kurda ya li Ermenîstanê. Gava salêd hezar neh sed sîhî li Yêrêvanê têknîkoma kurda ya pişt Qavqazê ya pêdagogiyê vebû, Apê Casim bû dîrêktorê wê yê pêşin. Pey wê derê ra gava neşireta Ermenîstanê ya Dewletê da para neşirkirina kitêb- ên kurdî vebû, Apê Casim serkarî li wê parê kir û bi seda kitêbê dersa, yê bedewetiyê, tercume da çapkirinê. Emekeke Apê Casimî mezin jî ew bû, wekî ewiya ne tenê rêdaktoriya berevoka folklora kurda ya mezin a sala 1936a kir, lê usa jî alîkariya gelekî mezin da çapkirina wê kitêbê. Ya dinê. Emeka Apê Casimî mezin ez wê yekê hesab dikim, wekî ewî hela salê 30î da xerîtê bi zimanê kurdî dide çapkir- inê û ez niha bawer nakim, wekî cîkî mayîn ew xerîte hebin, xên ji arşîva Apê Casim, wê derê ew tê xweykirinê. Ji salê sîhî da des pê kirî hetanî nîveka salêd 60î Apê Casim bi aktîvî tevî hazirkirin û neşirkirina berevokê şaîr, nivîskarêd kurdê Ermenîstanê bûye. Ji ya pêşin da girtî hetanî bawer bikî ya dawiyê. Usa jî salêd sîhî da Apê Casim nek tenê bi efrandinêd xwe yên bedewe- tiyê pêş da hat, lê usa jî ewî gele afrandinêd şayîrê ermenî û ûris ter- cimeî kurdî kir û da çapkirinê. Hema berevoka serhatî, şiyêr, poêmê Pûşkîn, ku bi tercima Apê Casim neşir bû, dawiya salê 1940î, xweber şedetiya gele tiştî dide. Ez hûrgilî xeber nadim derheqa efrandinêd Apê Casim ê bedewetiyê da, çimkî ew têmeke gelekî mezin e û lêgerînê mezin lazim in, bona karibin temamiya kemala efrandinêd Apê Casime bedewetiyê bînine ber çava. Ez ê tenê êpîzodekê bînim, wekî xweber şedetiya gele tiştî dide. Xwendevanê me rind zanin, wekî cimeta ermenî xweyê tradîsîayêd lîtê- ratûrîê yê dewlemend e. Lîtêratûra wan ji qurna pênca da dest pê bûye û heta roja îroîn heye. Wekî usan e, qî- metkirinê lîtêratûrzanê ermenî, çewa dibêjin, ew giliyê badîhewa nîn e. Tê bîra mi, hela ezî xwendkar bûm, gava dersdara me ya lîtêratûraê dokto- ra ulmê fîlologiyê, profêsor Arşalûys Babayanê wextê dersê, wexta gilî hat ser lîtêratûra cimetêd diniyaê, ewê meseleke şiyêreke Apê Casim anî hat, "Dezmal" û ew hesab kir çawa şiyêreke kilasîk e. Wekî usan e, eva qîmetkirin nek bi devî lîtêratûrzanê kurdên teze pêşdahatî tê gotinê, lê bi devê lîtêratûrzana ermeniya ya gelekî eyan dihate go-tinê. Û eva xweber şedetiyê dide derheqa kemala efrandinêd Apê Casim ê bedewetiyê da. Ez îda derheqa wê yekê da navêjim, wekî hema berevokeke Apê Casim ya şiyêr û poêma neşir bû, her tişt alîkî danî, gelekî nêzîkî dilê min e, sernivîsara wê, "Kofiya Diya Mi". Eva ruhê kurmanciyê temam hema nava vê xeberê da tê gotinê: Kofiya Diya Mi. Ji wiya zêdetir bawer bikî mi tu tiştekî maîn nedîtye. Ez îda navêjim derheqa wan berevokê Apê Casim ên bi zimanê 136 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- ermenî, kurdî, rûsî, bi zimanê avropayê mayîn da çapkirî. Gava efrandinê Apê Casim bi bere- voka neşir dibûn bi zimanê ermenî, roj- namên ermaniya da rêsênziyae gelekî giranbiha, gelekî qîmetlî dihatine çap- kirinê. Apê Casim, bextê mi lêdaye, wekî sê sala mi tevî Apê Casim radyoya Yêrêvanê ya kurdî da kar kiriye. Êz zanim, wekî Apê Casim bûye hîmdarê, bingehkirê xeberdanêd rady- oya Yêrêvanê ya kurdî. Ew sero-kê wê yî pêşin bû û ez zanim, wekî ew fonda niha dengxana Radiyoya Yêrêvanê ya sazbendiyê da tê xweyîkirinê, para kurdî, kilam, miqamê kurdî, ew bi saya Apê Casim hatiye sêrî. Ewî kir, ewî dest pê kir, ewî da dewlemendkirin. Û mi xwe-xwe ber çavê xwe dîtiye, wexta dengbêjek, sazbendek dihate radyoyê, Apê Casim çi cûreî berbirî wana dibû, ça dilovan, ça xêrxaz, ça bira-pismam rê nîşanî wan dida. Xwe-xwe fîqeke gelekî rind lêdixist. Wexta sazbend lêdixist, cîkî yan şaş dikir, yan şaş diçû, Apê Casim dida sekinandinê û digotê wekî çi cûreî gerekê bê kirinê. Bona her miqamekî, bona her ki- lameke kurdî Apê Casim diqicqicî. Rind tê bîra mi rehmetiyê Ahmedê Mîrazî, wekî emir da îda mezin bû, wextê da dengbêjekî gelekî eyan bûye, hat radyoyê û kilamê wî nivîsîn. Rast e dengê wî îda ketibû, emrê wî îda mezin bû, lê Apê Casim ser wê qutiya şirîta dengnivîsara Ahmedê Mîrazî nivîsî, "Fonda Zêrîn, destê xwe nedinê, gere bê xweyîki-rinê!" Û ez çiqas fem dikim gerekê awqa merîfeta xebatkarê rady- oyê hebe, rastî jî ewê Fonda Zêrin vî cûreî xwey kin. Apê Casim usa jî xebatçîkî mexlû- qetiyê yê gelekî aktîv bû. Nava emrê kurdê Ermenîstanê da tu qewiman- dineke usa tunebû, wekî Apê Casim tev nebiya. Tê bîra mi salên 90î gava rojna- ma me Riya Teze çap nedibû û me dîwanê ra name dinivîsî, şikyat dikir, gazinê xwe dikir, hîvî dikir, Apê Casim ji wan meriva bû, yê ku pêşiya gişka bin wan kaxaza da qol dikir, wekî rojnema me bê xweykirinê. Rind tê bîra mi tiştekî maîn jî. Wan sala, wekî ne ronaî hebû, tiransport nedixevitî, zivistan, sur-serma, rê-dirb dihatine girtinê, berf gelekî ketibû. Em vira rêdaksîonê da berhev dibûn, mi ra têlê xist go, 'Çi dikin?' Mi go, 'Em vira rûniştîne, xeber didin.' Go, 'De ez ê niha bêm.' Wê emrê mezin, îda devde- vî 90 salî bû, wextekî mi lê nihêrî Apê Casim derî vekir hate hun- dir. Gele kaxazê nivîsarê anî, hatiye. Divê, 'Eva bira aliyê mi da bive alîkarî, wekî roj- nama me bê xweykirinê'. Ez îda navêjim derheqa wê yekê da, wekî bawer bikî tu rewşenbîrekî kurd tuneye li Ermenîstanê, wekî ev kirinê Apê Casim, xêrxaziya Apê Casim nedîtibya. Wekî şîrhelal e, gerekê bişêkirînê, gerekê bêje. Gava ji nivîskarê ûrisa yê mezin M. Gorkî pirsîne, wekî kîjan e sertaca efrandinê te yê bedewetiyê? Ewî bersiv ha daye, "Maksîmê kurê mi!" Mi hevekî pêş da xeber da derheqa efrandinê Apê Casim ê bedewetyê da, lê ez texmîn dikim, sertacê efrandinê Apê Casim ê sereke ew ewledê wî ne. Ew Ordîxan e, ew Celîl e, ew Cemîle ye, ew Zînê ye. Apê Casim, meta Xanim çar zaro B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 137 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- mezin kirine, xwendina bilind dest anîne. Ordîxan doktorê ulmê fîlologî-yê ye, profesorê Ûnîvêrsîta Lênîngradê ye û hurmeteke mezin miletê me ra tîne. Ewî û Celîlê bira xwe bi temamî pêşkêşî berevkirin û lêgerîna zargotina me kirine. Çiqa berevokê wan ça Yêrêvanê da usa jî Moskvayê da, Lênîngradê da, welatê dereke da derketine. Bona her afrandineke me ya zargotinê, ewana, çewa divêjin, xûdanê dirêjin, wekî ew winda nebe, bê berevkirinê, bê nivîs- tarê, bê naskirinê. Xevata Ordîxanê birayê qîmetlî ew "Xanê Çengzêrîn (Dimdim)" e, wekî van axiriya jî ewî varîyanteke wê ya teze dîtibû rojnama "Novî Kurdîstan"ê da derketiye. Mi xwend, dîsa çewa rewşenbîr mi gelekî xweş hat û mi dît wekî rastî jî ewana emekeke çiqas mezin dirêjin. Derheqa Celîlê bira da ez tenê karim tiştekî bêjim. Em hevalê hev ê nêzîk in, em mînanî bira ne, lê fikra mi dereheqa Celîl da ne aqasî aliyê hevaltiyêda ne, çiqas aliyê ulmdariya wî da ne. Celîl ew ulmdar e, yê ku tu wexta fikira xwe ra qelptiyê nake, yê ku tu wexta guh nade wan meriya, yê ku dixazin ziyanê bidin tarîqa me, miletê me. Rind dizanim ez, kîtêbeke Celîlê bira îda hazir bû bona çapkirinê, îda wê bişandana çapxanê, gava çend ulmdarê miletçî daw kirin, wekî Celîl çend fikrê xwe biguhêze, wê rê bidin wekî ew kitêb bê çapkirinê. Celîl qaîl nebû. Ew temam xebata hate ki-rinê wê derê, Ermenîstanê da bona çapkirina wê kitêbê girtin avîtin avê, nehiştin wekî ew kitêb vira çap be, lê şikir Xwedê, wekî ew kitêb bi zimanê rûsî Lênîngiradê hate çapkirinê û hurme- teke mezin miletê me ra anî. Wekî Celîl jî mînanî, wa gotî, hine ulmdarê me biya, wê pê re-pê re qayîl biya, wê hey- nese hevekî hîlekarî bikira, wê usa bikira, wekî ez bêjim him dilê wan ulmdarê miletçî xweş biya, him jî ez bêjim, wê wî ra baş biya. Lê Celîl ew çetinayî hilda ser milê xwe her tenê bona wê derê, wekî ziyanê nede tarîqa me, ziyanê nede mexlûqe- tiya me kurda. A ewledê ha mezin kirine. Ez îda derheqa Cemîla xûşk da nevêjim, wekî temamiya emrê xwe pêşkêşî sazbendiya me kiriye. Eva çendik çend sal e ew serkariya saz- bendiya radyoya Yêrêvanê ya kurdî dike. Çiqas berevokê wê Yêrêvanê, Moskvayê, walatê dereke da çap bûne, çiqas kilamê me bi nota hatine nivîsa- rê. Û eva xiznek e, wekî niha em qîmetê wê nizanin. Pêncî sal, sed salê din şûn da ew silsiletê teze rabin wê zanibin qîmeta van xevata, çimkî naka em xaziya xwe tînin, wekî gelo sed salî pêş da, ez divêm kilameke me, wekî niha winda biye çûye, gelo çi cûreyî bîye. Lê bi saya serê Cemîlê, saya xabata wê ya kirî ew dimîne. Ew dimîne û silsiletê paşwextiyê wê bi destî wê nivîsarê karibin qîmeta wê bidin, yan jî zargotina me bînine ber çava. Paşê, em pirseke mayîn jî bîr nekin. Nava wê sazbendiya me da, nava wê zargotina me da pirsên usa hene, wekî paşwextyê da dikarin bivin kilît bona vekirina gele pirsê tarîqa me, gele pirsê riya me derbaz bûyî, em naha tê dernax- in, lê îjar silsiletê paşwextiyê dikarin tê derxin, dikarin vê yekê bidin xevatê. Usa jî derheqa xûşka Zînê da dikarim bêjim, wekî ewê jî emekekî mezin 138 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- rêtiye bona pêşdabirina kûltûra me, çanda me. Ez ser wê fikirê me, wekî nava ne tenê kurdê Ermenîstanê da, bawariya te Xwedê hebe, derew neyê, kurdê temamiya dinyayê da wê arşîveke dereheqa kurda; çanda wan, lîtêratûra wan, erfûedetê wan, êtnografîa wan da tunebe, çawa ku ez bêjim mala Apê Casimê Celîl heye. Ew dewlemendiya me ya lape mezin e. Ji xişir girtî, ji xemla kulfet girtî, ji xemla mêra girtî, ji hûr-mûrê nav malê girtî, ji dokû- mêntê nivîsar girtî, ji kitêbê degme girtî, îdî ez nizanim çi bidime rêzê da girtî, her tişt wê arşîvê da heye. Û ezê gelekî şa bûma, wê rast biya jî, eva wê rastiya objêktîv biya, wekî wextekê, wekî bi silametî Kurdistan aza bive, bive dewleta serbest, muzêya ser navê Apê Casim bê vekirinê û ev qiniyatê têda jî wê derê cîyê xwe bigrin û evê rast be. Evê qîmetê rast be. Ez tenê karim tiştekî dawiyê da bêjim, eferim neferê mala Apê Casimê Celîl ra, wekî rastî ewana tradîsiyayê bavê xwe ra amin in. Apê Casim wexta kurdek didît, hewasa wî kurdî ra dihat pê re disekinî bi seheta xeber dida, pê dihsiya ji kî derê ye, çi derd û kulê wî heye, çi xem- xiyalê wî hene, usa jî ewledê Apê Casim usan in û bira çewa kurmancî divêjin, Apê Casim ber mîrê xwe duaçîyê wan ewledê xwe be. Wexta Apê Casim çû rehmetê, meytê wî birin çûn nav merzelê me kurdê êzdiya kirine çel, bi şêx û pîr, bi xêr û xêrat, bi dua-dirozge, bi qewl- beyt. Û naha jî heykelekî usa ser mexberê Apê Casim çêkirine, wekî merî zendegirtî dimîne. Û rastî jî ew heykel anegorî mezinaya Apê Casim e. A eva ew mal e, a eva ew tradîsyon e, wekî Apê Casim, meta Xanim wê malê da danîne. Û badîhewa nîn e, wekî hetanî neviyê Apê Casim, nevîçirkê Apê Casim xwe wê riya kurdîtiyê girtine, qulixî kurda dikin, qulixî kûltûra me dikin, qulixî derecê me başqe-başqe dikin." 01. 09. 2000, Yêrêvan 6. Bîranînên Hovhanês Badalyan Dengbêjê eyan, hozanvanê Rêspûb- lîka Ermenîstanê yê emekdar dibêje: "Berê ez ji zarotiya xwe dest pê bikim. Hemêdiyê yek ji taxa Bexdaê ye, îngilîsa firogeh li wir ava dikirin. Bav û birê mi li wê derê kar dikirin. Em jî miletekî mihacir, me ji Ûrmiyê bar kiribû. Em xût ji Ûrmiyê ne, rex kenarê behra Ûrmiyê. Cara yekemîn ez li taxa Hemêdiyê rastî êzdiya hatim. Her sal, ez nizanim bi mena kîjan eyda êzdiya em ermenî diçûne deşt û êzdiya eyda xwe derbas dikir. Strana digotin, serê xwe dihe- jandin. Ez wî çaxî sêsalî bûm û mi dix- ast bi rengekî dostaniyê bikira kurdê êzdiya ra, çimkî ezî bê dîn bûm. Zar (zarok) bûm, lê ezî ne awqayî nêzîkî xaçparêziyê bûm, bavê mi Têr Ohanês jî keşiş bû, lê mi qanûnê xaçparêziyê qebûl nedikir, dêrê da her tenê muzîka xweşî mi dihat. Diçûm, mi guh dida muzîkayê. Agirparastina (agirperistina) êzdiya, ku dînê me ermeniya berê bûye, xweşî mi dihat. Mi didî wekî dînê agir- parastinê dînekî diha rast bû bona me ermeniya û bona êzdiya, çimkî em hênê hê qewet bûn, padîşê me hebûn. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 139 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- Xaçparêzî me ji van pirsa hinekî dûr xwey kir, çimkî ew dînekî diha merivhiz e, ez bêjim dereca cînarê te, hevalê te diha rehm e, yan diha bi dostanî berbirî cînarê dorberê xwe dibe, lê agirparastin dînek e, ku eger dijmin biketa welatê te cimeta agirpe-rest mehkem bona parastina sînorê xwe bi mêrane disekinî. Le bextê mi anî, sala 1946 ez hatime welatê Ermenistanê. Salêd 1956-57an çaxê me radyokompozîsya Hovanês Şîraze "Sîamed û Xecazerê" çêdikir, Aram Mêrangûlyan wê hênê serkarê koma me bû, ew ser hîmê wê poyêmê muzîka nivîsî û min û Ofêlya Hambarsûmyan me wek dengbêj stra. Hema vî çaxî bû ku mi nasiya xwe da Casimê Celîl. Mixabin ku rehmetî îro ne me ra ye. Ez bi hurmet berbirî wî mirovî bûm, çimkî mi farisî zanibû û kurdî nêzîkî zimanê Farisî ye, ewî hîvî kir çend stranê kurdî bona radyoyê tevî wê ansamblê bistirêm. Û me tevayî kar kir. Casimê Celîl yan strana danî yan jî dengbêja danî, mi guh dida strana û stran dikirine nota. Ewî xebera rast dikir, çimkî ew bi xwe nivîskarek û şayîrekî berz bû. Û mi bi muhbet û bi dilxweşî Casimê Celîl ra kar kir heta sala mirina wî. Hurmeta min a mezin hebû li hem- ber wî camêrî û nek tenê ber bi wî camêrî, lê usa jî ber bi rêdaksiya kurda û êzdiya û ez divêm heta Ermenîstan hinekî bi ser xwe da bê, hinekî qewet be, dibe em pirsa kurda jî safî bikin. Ez bawar im, dibe li wan sala ez tunebim, lê dîsa divêjim, ez bawer im ev gotinên mi wê bêne serî, çimkî em cimetine biran e, em gele nêzîkî hev in û me strana "Hoy Narê, Hoy Nazê, Romanî" tevî Rûzanna Vardanyan stra û bi vî rengî ez rêdaksiya kurdî va hatime girê- dan û heta roja îroyin jî girêdayî me. Bawer im, eger mecal hebe, yanê ansambla me eger tezedan bê ser hev, rast e em nika ser vê pirsê disekinin, lê qeweta berê nîn e, ew cûre karkirina berê nemaye, yê hêna Mêrangûlyan da hebû, yê ku salê 50-60 hebû. Ez soz didim, dîsa çend strana, bi alîkariya wê bistirêm û pêşkêşî gelê me yê kurda, gelê me yê êzdiya bikim. Cemîle: Lê tu çewa gotinê strana hîn bûyî? Hovh. Badalyan: Ew bi xwe Casimê Celîl ez hîn dikirim. A li vê otaxê rûniştî, gotin yeko-yeko digo, mi jî pey wî diwekiland. Eger sewta gotinê çênedibû, digo, "Na, nebû! Mesele herfa "q". Ez Bexdayê hinekî erebî hîn bibûm. Herfa wan a "q" heye, ew herfa mi karibû baniya ser ziman. Gele kêfa wî dihat, şa dibû, wekî wa gotina mi dikaribû baniya ser ziman. Cemîle: Bona me jî şabûneke mezin bû, wekî tu pê qaîl bûyî, te bona gelê me stranên kurdî straye. Hovh. Badalyan: De ez divêjim, mi biçûkatiya xwe da muzîka kurda hiz kiriye, kurda hiz kiriye, çimkî mi texmîn kiriye, êzîdî tim ermenîa ra girêdayî bûne. Bextê wan jî mîna bextê ermeniya bûye. Ez bawar im, wekî bîranîna Casimê Celîl û nivîskarê mîna wî êzidî tim wê bîra me da be, bîra gelê me da be, xisûsî bîra nivîskarê me da be, çimkî nivîskarê me ermeniya dostaniya wana jî tevî nivîskarê êzidî ra heye, dostaniyê hev ra dikirin. Ez guman im dostaniya me wê her hebe û em ê tevayî vê Rêspûblîka xwe 140 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- ye zor saz bikin û rojê hatî eseh wê geş bin. Em rojê xwe ye hatî nav gelê we dibînim. Ez bi dil divêjim, çimkî hûn bi jimar pirr in. Hûn pirr pirr in, gelê kurd yeketî û xwehişiyarbûnê dijî. Ez spasiya xwe divêjim bona vê rasthatina xweş û bîranîna Casimê Celîl gere timê geş bimîne dilê mi da, çimkî ez pê re gele-gele sala xevitîme. 7. Bîranînên Taharê Emer Doktorê îlmên dîrokê, mamoste, dîrêktorê dibistanên kurdî li gundên Sîçanlû û Tilikê (nehiya Telînê, Komara Ermenîstanê), dibêje: "Hatina min a radyoyê, wê derê va girêdayî ye, ez rastî qîza birê xwe Cemîla Casim hatim, mi zû da nedîtibû. Cemîla Casim silav-kilava, dîtina mi va muhbeta mi gele bilind bû, bîranînêd kevn ketine fikira mi, deste- birakê min î wextekê, zehmetkê- şê miletê me Casimê Celîl hate ber fikira mi û teze ez ber xwe ketim bona Casimê rehmetî, wekî eva çend sal e hesab bike mecbûr bûme, mi ra miyeser nebûye herime mala wan, em hev bivînin, xeber bidin çewa ku lazim e. Îlahîm wekî roja definkirina wî ezî balnîsê (nexweşxane) da bûm. Balnîsê da mi bihîst mirina wî. Ez, usa jî nexweşên milet, em gele ber xwe ketin, me wira îçke jî îzin tunebû em bidin xevatê, lê me hilda îçke anî nexweşx- anê, me kas hilda bona rehmetîyê Casim. Rehma Xwedê lê be, mêrê usa!... Casimê Celîl mêranî bû, steyrka xo va, xeberdana xo va, dilê xo va. Bawer bike mi gelek kêm mêrê usa emir da dîtine. Hevtê pênc sal emrê min e, ez gele camêra va girêdayî bûme, mêra va, maqûla va, nivîskara va, ulmdara va lê dilê nola dilê Casimê Celîl ez nikarim bêjim, mesele dilekî başqe himberî dilê wî bikim. Carekê kulfeteke êzdiya li çiyê girt- ibûn. Mala wê da çek dîtibûn, çi kiribûn, mi cab da Casim, Casim mala me da bû, timê diçû dihat, [Sîçanlû] hesab dibû gundê wî. Mi go, wekî şux- ulekî ha qewimiye. Casim lêda çû mîlpêtra, dataxazra [serokê polîs], yê din ra gele şuxul kir, hetanî kulfeta êzdiya ji kelê derxist hilda anî gund. Ew [bûyer] tenê nîbû. Casim ne kubar bû, tevî pala, tevî gundiya timê dixwar, vedixar, xwe usa qure nedigirt, xwe kubar nedigirt, nav milet da bû, nav cimetê da bû. Gele cara dihate mêvanya me. Pilaş [sako] xwe dikir, barana gur dihat, de tomerî hema usa kewşen da digerya û gul, gupika va mijûl dibû, emrê miletyê va mijûl dibû. Carekê yekî pismamê mi hesp digerya, hespê wî winda bibûn. Casimê rehmetî gazî kir, "Roryo, roryo!..." Hêrs bû ser da. Ewê êzdî, ku zar bû xoxo jî. Casim go, "Hela çika natirse, çika dilê wî çewa dil e?" Lê ewî êzdî gava cava xo sert da, Casim hilda, "Wey!" Go, "Lê tu birê mi kirîb î!" Dilê wî dilê milet e, dilê kurdan e, dilê êzidiyan e. Casim gele milethiz bû. Derdê wî, ruhê wî, emrê wî milethizî bû. Usa jî nav gunda timê digerya. Hîmdarê rady- oyê bû. Bîra mi tê, wekî nivîsara radyoyê destnivîsar, zarnivîsar bû. Hildana kila- ma "Kerr û Kulikê, Silêmanê Silîvî, Mem û Zînê, Xecê û Syabend". Mi bilûrê lêdixist, Egîtê rehmetî jî distira, B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 141 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- pêşiyê, berî gişka ew aliyê Casimê Celîl da hatiye hildanê. Casim usa jî ruhê xwe, emrê xwe girêdayî bû miletê xo ra. Hizkirina wî tevî milet bû. Sivê heta êvarê ew kurê xo va, ew zarê xo va digeryan bona folklora milet, bona berevkirina guharên zêrîn, wekî winda nebin, bimînin çewa ku lazim e. Casim wexta yekî kesîv didît, bawer bike hêsir çeva dihatin, çima kesîbîyê da ne, çima belengazîyê da ne, çima dereca wî baş nîn e çewa ku lazim e. Aha bona Casimê Celîl, bona hizki- rina wî bona navê wî, mesele gundê me da gele zar hatine navkirinê bi navê Casimê Celîl. Hema yek jî mala xûşka mi, usa jî mala kurapê mi, zarê wî nefera va: Casim, Ordîxan, Celîl, Zînê, Cemîle, mal va temam navê Casimê Celîl in, bona mêraniya wî, bona nav- dengê wî, bona muhbeta wî. Ew timê bîranînê mi da ne. Mi gelek cara mala wî da nan xariye, vexariye, derbaz kiriye, bêrikandiye. Ew nek tenê pismamê mala mi biye, usa jî tomeriya gundê me, cimeta Telînê, gişk Casimê Celîl va girêdayî bûne çewa hizkiryê me, çewa nivîskarekî eyan, muhbet, buhurtiye miletê xwe, xêrxazê miletê xwe. Ew miriye, lê hesav bike nav û dengê wî, qedir-qîmetê wî wê nav cimetê, miletê me da bimîne heta het- ayê. Hîmlî wexta teze Ermenistanê da pirsa lîstikê, pirsa radyoyê danîn, yê ewlînka ku mijûl dibû gunda da, komêd bedewetyê, xwe afrandinê, topkirina wan va hîmlî Casimê Celîlê rehmetî derbaz dikir. Ew xoxo jî, tevî komê, kom hîn dikir, wî yaşê xwe, wê dereca xwe, wê bilindaya xo, hesab bike gişk bi kîsî wî dibû: tiransport, avtobûs… çik hebû ewî danî. Kom cîkî dibire cîkî dinê. Gele miqam miqamê Casim in, miqamê wî ne, hînkirinê wî ne. Gelek mijûl bûye komêd me da. Cimet, usa jî ew lîstikçî bêqedir verê nedikirin. Kîsî xwe temam, ji beriya xwe temam, perê xwe temam. Gele dengbêj danîn mala xwe, roja mala wî da diman, hurmet, siyanet, qedir, qîmet verêdikir bi muh- beta bilind, bi qedrê miletiyê lapî kûr, usa jî yek paş da nedima ji giliyê Casim, dereca wî, muhbeta wî, gilî-gotin. Heyneyse ew lîstikêd miletiyê mehkemiya wana, kilamên radyoyê ye ji ewlînka heta îro jî qeweta xwe winda nekirine, temam hesab bike payê pirrê alîyê Casimê Celîl da hatine kirinê. Loma Casim nayê bîrkirinê. Kilama da jî, strana da jî, komêd bedewetyê yê xweefrandinê miletiyê da jî û her dere- ca da jî cimeta me bîr nake Casimê Celîl. 8. Bîranînên Ahmedê Gogê Nivîskar, jûrnalîst, demeke dirêj serokê radyoya kurdî bûye, dibêje: "Hurmet û siyanet ji Casimê Celîl re. Îro temamiya cimeeta me ya li Ermenîstanê zane, wekî sala 1955 radyo, wekî bi zimanê kurdî hate dayînê ji Yêrêvanê, hîmdarê wê Casimê Celîl bû. Ew Casimê Celîl, yê ku salêd sîhî da bawer bikî temamiya emrê xwe, edebiy- at û medeniyata me ra hate girêdanê û ser hemû kitêba bawar bikî nivîsiye, wekî rêdaktorê wan Casimê Celîl e. Casimê Celîl bi vê fikirê hesab dibe mezinayî nava gelê me da. Çima? Casimê Celîl cara ewlîn kilamê me, 142 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- miqamê me nivîsîn, îjar nava qewlekî çewa da? Wî çaxî qewl, mecelêd nivîsara kil- ama awqas tunebûn, ewî temamiya dengbêja, temamiya sazbenda danîne mala xwe û bi roja mal da xwey dikirin, wan ra mijûl dibû û kilamê wan û gotinê wan, miqamê zurnê, fîqê meyê nivîsîn ser qeytana magnîtafonê, ji windabûnê xilas kirin. Navê Casimê Celîl ra dêmek girêdayî ye hîmdanîna fonda kilamê me, kîjan heseb dibe "Fonda Zêrîn" û îro, niha, li Radyoya Ermenîstanê ya miletîiyê têne xweyî- kirinê. Bona wê yekê hurmet û siyanet Casimê Celîl ra. Casimê Celîl wekî sala 1918 li Qersê mihacir bû, dê û bavê wî alîyê dijmin da hatine kuştinê, ew hat vê derê, saya zimanê ermenî hîn bû, bû merivekî mezin, nivîskarekî gelekî eyan, şayîrekî gelekî hizkirî û em vê gavê û her gav dikarin mala Casimê Calîl hesav kin çewa merkezeke kurd- zaniyê navûnîşan e. Casimê Celîl du ewledê xwe dane ser dereca kurdzaniyê here bilind. Mesele Celîl, wekî hurmet û siyanetê me ra tîne. Mesele Ordîxan, wekî kubariya miletê me ye. Cemîle wekî eva çil sal e para xeberdanê kurdî da dixevite û dîsa riya bavê xwe da diçe, pirsêd berevkirina kilam û miqamêd me va mijûl dibe û hurmet û siyanet wê malê ra. Em gerekê şa bin, wekî mînanî Casimê Celîl hene, yêk mînanî ewledê wî hene, wekî bê wes- tandin xwe pêşkêşî edebiyat û mede- niyata me kirine, xezma berevkirina nimûneyêd folklora me, wekî niha îdî winda dibe. Wana xebateke gelekî mezin kirye, wekî nimûnê folklora me ya miletiyê ji windabûnê xilaskirine û ew kirinê malê heta hetayê û heta ew nimûnê folkilorê dijîn, navê Casimê Celîl wê hebe, navê ewledê wê malê wê hebe. Loma jî em dibêjin, şikir mala Xwedê ra, wekî Ermenistanê da saya alîkariya cimeta ermeniya ye bêqelp, maleke usa heye û malêd mînanî wê jî hene, lê ez te ra rast bêjim, emekê Casimê Celîl gelek e. Mesele, ew miqamê Şamilê Beko, miqamê Egîtê Cimo, kilamêd Şeroyê Biro kilamêd me yên kilasîk e; mayin ew saya Casimê Celîl mane malê nemirî, zanî. Eva hebûna me ye, evana me ra lezetê tînin hemû gava, hemû wexta û kilam û miqamê me me ra bûne rêber, rê nîşanî me didin, bona em haş xwe hebin, wekî em kurd in û ew merivêd ku qelemê yan pênûsê hiltînin dijî Casimê Celîl dinivîsin, ewana nezan in, ewana nexwaş in, wana gotî bivine ber malê yanê jî bivine xastex- anê derzî bikin, wekî ewana ser hişê xwe da bên. Merivê usa hemû dema da bûne qerfa miletê me, bûne pêkenîn. Em timê wan kenyane û em nika jî dikenin. 16. 02. 2000 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 143 Radyoya Kurdî Li Yêrêvanê û Bingehdanîna Wê --- Page Break --- Gelek şexsiyetên kurd hene ku neheqî li wan hatiye kirin, çiye ku ji bo doza gelê xwe bes piştgirî nedane. Lê Mustafa Paşayê Yamolkî ne yek ji wan e. Ne hewce ye mirov hinek navên ku li ser wan gelemşe hatiye kirin bîne ziman, jixwe dîrok biryarên di cî de dide. Bi vê sedemê, ev gotar, dê qala hinek kîteyên meçhûl ên jiyana Yamolkî û danasîna vî navê birûmet, lê ev çend jî jibîrbûyî bike. Kifşkirina agahdariyên meçhûl ên der- barê Yamolkî, watedar û zehmetek hêja bû. Ez ji dil ji malbata wî bawerim ku ew nasê min in û li ba min pir biqîmet in. Naverok -Pilandûva malbatê, -Perwerde, -Jiyana leşkerî û meslekî, -Rola di Qraliyeta Kurdistanê de (li Silêmanî). Pilandûva Malbata Mustafa Paşa Yamolkî Berê mirina xwe (25ê Gulan 1936, derdora Bexdayê li al- Wazirya), xwestibû ku ev riste li ser kêla wî bên nîvîsandin: MUSTAFA PAŞAYÊ YAMOLKÎ: JÎYAN Û ROLA WÎ YA DI NAV HÊZA NETEWA KURD DE Rebwar Fatah Ji îngilîzî: Herşen Farqinî Şahek, di dinya îroyîn de, wek şahê santrancê bû. (Şukrî Fazil) 144 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Ez ditirsim ey weten bimrim, nebînim bextiyarî to. Biniwsin ba le ser qebrim, weten xemgîn û min xemgîn* Ew û gelek navdarên kurd, li goris- tana Silêmanî li ser Girê Saywan binaxkirîne. Heta mirinê, Yamolkî bi netewa kurd şanaz mabû. Yamolkî li Kurdîstana Başûr, li Silêmanî, 25ê Rêbendanê, ji malbateke rewşenbîr bû. Ew, li herêma Silêmanî ku ev herêm ji kevneşo- piyan yek e, li taxa Sabûnkaran, li hemberê hemama nav- dar, Hemamî Muftî, dijiyan. Yamolkî, bi niştimanperwerî, wêrekî û aqil- mendiya xwe navdar bû. Yamolkî ji eşîreta hêzdar Bilbazan bû, ku eşîreteke kurd e. Di 3yê Gulana 1888 de Yamolkî, bi Safya Xanima Xandanzade re zewicî, ku ew keça Husên Paşa û xweha Seîd Paşa bû. Ew malbateke kurdên navdar in û li Stenbolê li devera Uskudarê dijîn. Yamolkî û jina wî, xwedî kurek û sê keç bû: - Mîralay Azîz Yamolkî, di Gelavêj a1982 de li Bexdayê wefat kiribû. - Zahra Yamolkî (bi Izzet Begê Cafî re zevicîbû) di 1972 de, li Bexdayê wefat kiribû. - Dr. Anjom Yamolkî, di 1968 de, li Parîsê wefat kiribû. - Melîha Yamolkî. Perwerde Di dema Yamolkî de, piraniya xelkê Rojhilata Navîn cahil bûn. Digel vê, ew wek serbazekî, bi tecrûbe û qalîteyeke berz perwerde bibû. Bi kurdî, tirkî, erebî û farisiyeke herikbar dipeyivî. Ew, hem diçû dibistana sere- tayî hem jî li mizgeftê ders dixebitî ku li vê demê adet bû. Du mamos- teyên wî yên olî, Mele Fetah û Mele Îrfan, di Mizgefta Seîd Husên de ew perwede dikirin, ku hê temenê wî biçuk bû. Yamolkî, li Bexdayê, dest bi dibistana leşkerî ya bi navê Ruşdiya al-Askarya kir. Pey re,wî neqlê dibistana leşkerî ya Stembolê kirin ku ew wek Medresa Herbê dihat nasîn. Li peytexta Osmaniyan, Yamolkî, ji saziyên per- wedehiya bilind û cemaetê rewşen- bîran derfetan bi dest xist. Jiyana Meslekî û Leşkerî * Di sala1888an de ji Akademiya Serkantiya Giştî ya Stenbolê, wek naqîb, bi serfirazî mezûn bû. Ew, ji bo rêvebirina beşa Hîcazê ku girêdayê Osmaniyan bû, wek leşkerekî payebilind tayin kirin. * Di sala1893an de li Slimas û Xoy, Urmiye ku ev bajarên Kurdistana Rojhilat in wek endamê komîsyonê hatibû tayînkirin û ew li bajarê Rojhilata Kurdistanê, li Senandajê jî endamê komisyona ticaretê bû. * Di sala 1899an de tayinî Bexdayê bû wek wekîlê serek ê Serkantiya Leşkerî ya artêşa şeşem a Osmaniyan. * Di sala1904an de wek endamê komisyon a ku dê sînorê Îran û Îraqê destnîşan bikira, hat tayînkirin. * Di sala1908an de wek serekê beşa leşkerî, tayînê Enqereyê bû. * Di sala 1909an de wek tuxgeneral terfî kir û ji bo serektiya artêşa bîstûyekem a li Bexdayê hate tayînkirin û piştê salekê bi rutbeyekî Mustafa Paşayê Yamolkî B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 145 --- Page Break --- hevmînan transferê Azerbêcanê bû. * Di sala 1911an de, dema herba îtalyan û tirkan, wek fermandarê artêşa pêncem hate tayînkirin. * Di sala 1917an de ji bo serektiya artêşa Osmaniyan a li Bexdayê hate tayînkirin. * Di 3yê Berfanbar a sala 1918an de, ji bo idarekirina artêşa Osmanî -yan a li Sêwasê hate tayînkirin. * Yamolkî helbest jî nivîsandine. Pirtûka wî ya helbestê, piştî mirina wî, di sala 1956an de li Bexdayê hate weşandin. Di Qraliyeta Kurdîstanê de Rola Yamolkî Împaratoriya 0smanî di 31 Cotmeha sala 1918an de agirbest xwest. Wilayetên Ereban ên ku ji dest çûbûn, bi peymana veşartî ya Sykes- Picot (1917) di navbera Fransa û Brîtanyayê de hatibûparvekirin; Fransa, tenê ne Suriye û Lûbnan, Cilicia (navê kevin ê başûrê Tirkiyê ye) jî dagîr kir. Îtalyanan daxwaza Nozdeh Giravan (li behra Egê) kirin. Yunanîstan jî heweskar bû ji bo herêma Îzmîr û Rojhilatê Trakya. Yekîneya leşkerî ya her du dewletan tengavan û Stenbolê îşxal kirin û bêçekkirina leşkeran xwestin. Her du hêzan li Bakurê Rojhilatê Anatoliya, damezirandina dewleta Ermenî (di bin parastina Brîtanya de) û, li rojhilatê başûrê jî dewleta kurd (di bin parastina Fransa de) niyet kirin. Ji bo dewleta tirk li aliyê çepê cihekî piçûk mabû. Sultan Vahdedîn, ku di Tîrmeha 1918an de hê derketibû ser text, di demek nêz de xwe di nav meseleyên împaratoriyê de bêçare dît û paytexta wî jî di bin her du hêzan de dagerkirî bû. Lehengê Gelîboliyê Mustafa Kemal, li herêma Enqerê yekîneyên tirkan organîze kirin, îdareyeke hevdemî damezirand û hêzên Osmaniyan jî di artêşa tirk de reorgan- ize kir. Mustafa Kemal bi sozê ku damezirandina cumhuriyetek kurd-tirk ava bike, piştgiriya kurdan jî bidest xist. Di 1920an de, Dewletên Îtilaf di Peymana Sevrê de, ku parlemena Tirkiyê tu car tasdîq ne kiribû, şertên dijwar teklîf kiribûn. Di sala 1921an de Fransa ji Cilicia (Kilîkya) vekişiya; cepha dewletên Îti- laf jihevbûn. Hêzên Mustafa Kemal di şerê Sakaryayê de (1922) yewnanan mexlub kir; û di sala 1923an de wan ji Îzmîrê derxistin. Îtalî jî vekşiyan. Bi awakî leşkerî şer dawî bû. Cumhuriyeta tirk a hev- demî, bi Peymana Lozanê re (1923) naskirina navneteweyî bi dest xist. Piştê dawiya Şerê Yekemîn ê Cîhanê, Yamolkî ji bo mehkemeya legal a Iraqê hat tayînkirin. Pişt re , ji bo ku Mustafa Kemal û hevalên wî bêne darizandin, ji aliyê Ferîd Paşa ve wek serokê mehkema leşkerî hate tayînkirin. Ew grup ji Mustafa Kemal, Fuat Paşa, Fewzî Çeqmaq û Husên Rauf Beg pêk hatibû û bi raperîna li dijî xîlafetiya Stembolê dihate îthankirin. Ji bo Mustafa Kemal û hevalên wî, di 20ê Nîsana1920an de, bi emrê Yamolkî, hukmê îdamê li wan hate bir- rîn. Di sala 1920an de li Tirkiyê, axir Mustafa Paşayê Yamolkî 146 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Mustafa Kemal, Hikûmata Stembolê a ku îmzakarên Peymana Sevrê bûn, têk bir. Hêzên Kemalîst ên ku bi alîkariya gelê kurd li Erzromê derketin mey- danê, ji serî de bi fermî mebesta xwe ji bo cumhuriyeteke modern a ku mafê etnîkî yê wekhev dê bida gelê kurd û tirk, îlan kiribû. Kemalîstan, Peymana Sevrê a ku ji bo kurdan adîl bû û garan- tiya mafê serxwebûn û tayînkirina çarenûsê dida, red kir. Bi hinceta yekîtîya netewî, di her rewşê de jenosîda kurd û Kurdistanê, yanî tîrkkirina Kurdîstanê, dewam kir. Xwînrijan-din hê jî nerawestiyaye. Di 17yê Pûşbera sala 1921an de, piştê serketina Ataturk, Yamolkî veg- eriya welatê xwe ku li wê derê, di demeke nêzik de bi serokatiya Şêx Mehmud Berzencî li Silêmanî Dewleta Kurdistanê hatibû damezirandin. Wextê Yamolkî vegeriya Kurdistanê, Şex Mehmud Berzencî, li Kurdistana Başûr, ji bo çêkirina dewle- ta kurd, serokatiya gelê Kurdistanê dikir. Di 10ê Kewçêra sala1921an de, paytexta Kurdistanê li Silêmaniyê, ji bo çêkirina hikumeta kurd dax- uyaniyek hat danîn. Şêx Mehmud Berzencî xwe wek qralê Kralîyeta Kurdistanê deklere kir. Endamên qabîneya wî ev kes bûn: - Wezîrê maliyê: Abdulkerîm Alaka - Wezîrê gumrikê: Ahmed Begê Fetah Beg - Wezîrê dadiyê: Hecî Mele Seîd Kerkukî - Wezîrê Kar û Xebatê: Hema Abdulah Axa - Wezîrê perwerdehî: Mustafa Paşa Yamolkî - Serekwezîr: Şêx Qadir Hefîd (birayê Şêx Mehmud e) -Wezîrê karê hundirîn: Şêx Mihamed Garib -Wezîrê parastinê: Zekî Sahibqran(artêşa kurd, bi navê artêşa netewa kurd bû) Şêx Mufîdê Şêx Qadir, wek Serekê Serkantiya Giştî hat tayînkir û tuxgeneral Sadiq Qadirî (birayê Yamolkî) wek Mufetîşê Giştî yê Artêşê hat tayînkirin. Şêx Mehmud Berzencî her çiqas merivek dîndar jî bû, ji bo peywira wezîrê darayî, yekî xirîstiyan tayin kir. Ev jî nîşan dide ku civata kurd çiqas çeşîtdar û ji her fikrê re vekirî ye. Cemiyeta Kurdistan Di 21ê Tîrmeha sala1922an de komek rewşenbîrên kurd û pêşeng- ên civakî, bi pêşengiya Yamolkî Cemiyeta Kurdistan damezirandin. Endamên damezrêner ev in: - Ahmed Behced Efendî - Alî Efendî yê Bapîr Axa - Faîk Arîf Beg - Hecî Axa Fethulah - Îdham Yuzbaşî - Refîk Hîlmî Ahmed Beg - Salih Qeftan - Şêx Muhamed Gulan - Şukrî Aleke (kurdekî xirîstiyan e) - Tofîq Beg Cemiyeta Kurdistan, ku di nav armancên wî de, yek jî, piştgiriya serokê dewleta Kurdîstanê Şêx Mehmud Berzencî bû, di 21ê Tebaxa 1922an de komelê, bi kurdî, tirkî û farisî hejmara yekem a rojnameya Bangî Kurdistan weşand. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 147 Mustafa Paşayê Yamolkî --- Page Break --- Qraliyeta Kurdistanê (Şêx Mehmud Berzencî) ji alî îngilîzan ve nehat hilweşandin, li şûna qralê kurd îngilîzan qralekî ereb, Faysalî, empoze kirin. Yamolkî, Bexda terk kir, di 28ê Rêbendan 1926ê de, ku li wê derê dest bi weşana rojnamê kiribû. Di 1ê Kewçêra sala 1924an de, Cemîyeta Kurdistanê, nameyek şand bo Cemîyeta Neteweyan, bi vê nameyê Tirkiyê protesto kir ji ber sedema daxwazên wan ên li ser Musulê û tevgerên wan ên li dijî gelê kurd ên Bakurê Kurdistanê. Rêçên dîrokî di vê rêxistinê de, ji bo meşrûkirina daxwazên Peymana Sevrê û daxwaza serxwebûnê, girîng in. Di Hilweşandina Qraliyeta Kurdistanê de Rola Îngilîzan Qraliyeta Kurdistanê zêde de- wam nekir, bi saya Hêzen Hewayî yê Qraliyeta Îngilizan ku li ser navê hikumeta Bexda ya quqla tevdigeriya. Îngiliz, ji kurda re nazik nebûn. Zanîneke çewt e ku tê parastin li dijî kurdan yekem car rejîma Saddam Huseyîn gazên jehrî kar aniye. Ev çewt e. Rejîma yekem ya îngilîzan e, ku dijî kurdan li Başurê Kurdistanê gaz kar anîne. Noam Chomsky di pirtûka xwe ya "Demokrasiya Pêxîmker"de serweriya îngilîzan li Başurê Kurdistanê wiha şayeser dike: Di sala 1919an de fikra Sekreterê Wezîrê Herbê Churchill ew bû ku wek tecrûbeyekê, li ser erebên serkêş, bi destê Fermandarê Rojhilata Navîn çekên kîmyewî bikar bîne. Û li dijî îtirazan wî wiha gotibû: Ez van lewçeyan fêm nakim ku dijberên karanîna gazê ne. Tercîha min a teqez, li dijî qebîleyên barbar karanî- na gazên jehrîn e. Lê hewceya gazên kujendetir nîn e; belam li dijî yên ku astengiyên mezin derdixin, terorê belav dikin, bandora wan li ser gel zêde ye û dev ji van tevgerên xwe bernadin gaz tê karanîn. Churchill pê ve kir: 'Di derbekê de ji bo qedandina aloziyan, ku ev yek dê te li herêmê serdest bike, karanîna sîlehên mevcut guncan e. Sîlehên kîmyewî di şerê modern de bes tedbîqateke zanistî ya Rojava ye. 'Favoriyên Churchill, li dijî qebîleyên barbar û erebên serkêş ango kurdan û afganan bikaranîna gazên jehrîn û hêzên hewayî bû. Suprîz nîn e, di sala 1990an de, William Waldegrave ê ku berpirsiyarê hiku- meta John Major bû, emir da ku ji dosyayên Public Record Officeê (arşîva koloniyên îngilîzan e) hinek teferûat bên derxistin ku ev teferûat derbarê yekîneyên îngilîz ên li dijî kurdan gazên jehrîn kar anîbûn. Bi gotineka dî, neteweyekî ku ji bo rêvebiriya xwe daxwazkar bû, di sînorê jenosîdê de hat çewisandin. Qralê wan ji alî hêzên îngilîzan ve lawaz ket û qralekî "îthal" ê ku bi temamî ji çan- dekê cuda bû anîn li ser wan. Dîrok ji aliyê gelên stemkar ve bi xwîna gelê stembar tê nivîsandin. Karekî hê jî teze ye ku netewan bi têge- hên "medenî û barbar" ji hev vediqetîne. Di pirtûka mezin a dîrokê de, hê jî, ji gelê zor ta'dedîtî xwîn diherike. Dîrok bi awayekî hevgirtî, danzanîna jana stembaran de ne serketî ye. Bi gotinek dî, ev têgeha ku "medeniyet" jê re tê gotin, divê em bi xwe ava bikin. 148 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Mustafa Paşayê Yamolkî --- Page Break --- 149 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 NIVÎSÎN Û ALFABE DI NAV PÊŞIYÊN KURDAN DE Mamoste QEDRÎ Nivîs û alfabe ne karê rojekê ne. Ji ser wêneyên ku li rûyê dîwarên şkeftan, li ser kevir û kevalan (lewhe, tablet) hatine çixêzkirin heta alfabeya ku 1000 sal beriya zayînê ji aliyê fenîkiyan ve hatiye îcadkirin û ji aliyê yewnaniyan ve tîpên dengdêr lê hatine zêdekirin bi hezaran sal derbas bûne. Ji destpêka nivîs û alfabeyan û xebitandina wan a di warê perwerdeyê de, nîqaş û pêşniyazên li ser pêşvebirin û standardkirina wan jî dest pê kirine. Di van hezar salan de gelo kurdan çi kirine? Rewşa nivîsê li cem wan çawa bûye? Kîjan xet û nivîs û alfabeyê şixulandine? Bi wan çi berhem nivîsandine? Ez ê li vê derê li bersîva van pirsan bigerim. 1. Nivîsa Mîxî A Ba- be- bo Ca- ce co c^a- c^e da-de do E fa Ga go ha he Ja- z^a Je Ka Ko l Ma me mo na-ne No O,u pa Pe Po Ra- re ro sa- se-so Şa-şe- şo ta-te To t^a- t^e- t^-o Va ve Xa ya- yo Za- ze- zo bomîş bûm zemin Beğ beğî xuda Ahura- mazda xeşaye êyeşah Dehyu walat dawî --- Page Break --- 150 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 a) Di vê nivîsê de du heb "t" û du heb "z" hene. b) Ez di vê nivîsê de jî rastî dengê "ğ" nehatim ku Celadet Bedirxanî jî negirtiye alfabeya xwe. c) Her şeş nimûneyên dawîn bêje ne. Di hezarsala sêyemîn a beriya zayînê de li dergûşa kurdan Mezopotamyayê ango di navbera çemên Dîcle û Firatê de qewmên Sumer û Elam jî rûdiniştin. Van qewman "Dewletên Şaristanî" ava kirin, avzêmk ziwa kirin û dest bi çandinî û ajalkedîkirinê kirin. Di vê konseptê de mehsûl û ajal dihatin kirîn û firotin, bac dihat berhevkirin. Ev kirîn û firotin pêwîstiya xwe bi qeydkirin û nivîsandinê hebû. Loma, wan jî kirîn û firotinên xwe berê li ser kevirên piçûk bi şiklê wêneyên besît qeyd kirin û wekî belgeyan di nav xwe de bi kar anîn. Paşê, ji heriya kîlê hinek keval (tablet, lewhe) çêkirin û çend çuwal dexl an jî çend serî heywan kirîbûn an jî firotibûn li ser wan kevalan bi şiklên geometrîk û hendeseyî çixêz kirin. Îro li Iraqê li herêma "Urûk" bi hezaran ji van kevalan hatine dîtin û derxistin.(1) Ji nivîsa wêneyî ya ku sumeran bi vî awayî bi kar anîne re îro tê gotin "pîktogram". Di sîstema pîktogramê de divê ji bo her tiştek wêneyek bi temamî bihata çixêzkirin. Ango her wêneyek wezîfeya bêjeyekê didît. Nexwe çiqas tişt ewqas jî wêne. Bo numûne, ji bo ku hevoka "Hesp çû malê" bête nivîsandin divê wêneyên hesp û malê bi tevayî bihatana çixêzkirin. Di mekteban de dersdayîna bi vî awayî ne hêsan bû. Loma, ji wan wêneyan parçeyên ku ne girîng bûn hatin avêtin û parçeyên ku girîng bûn man. Wêne ewqas hat besîtkirin ku gava lê bihata nihêrîn êdî nedihat zanîn ka ew wêneyê çi ye. Zanyarên Ewropî navê "kuneiform" ango “nivîsa mîxî” li vê sîstemê dikin. Navê zimanê sumeran ê gelemperî "Eme-si-sa" ye. Lê paşê çend diyalekt jê çêbûne ku navê wan di ferhengên Babîlî de derbas bûne. Mînak: "Eme-gal" (zimanê mezin), "Eme-sukud" (zimanê bilind), "Eme-sux" (zimanê bijartî), "Eme-udul" (zimanê şivanên pez), "Eme-nu-eşa" (zimanê kahinên dînî). Nivîsa mîxî ya sumeran berê ji jor ber bi jêr ve dihat bikaranîn. Lê sumeran pişt re hinek guhartin tê de çêkirine û ji çepê ber bi rastê ve xebitandine. Hinek bêjeyên sumerî yek kîte ne, hinek jî ji çend kîteyan pêk tên û di navbera hinek ji wan bêjeyan û bêjeyên kurdî yên niha de xalên wekhevî hene. Çend mînak ev in.(2) 1 Fêvrier, G. James, Historie de l'êcriture (Dîroka Nivîsê), Editions Payot, 1984, r. 102 2 Ehmed, Cemal Reşîd, Zuhûru'l-Kurd Fi't-Tarîx, çapa duyemîn, Hewlêr, 2005, I, r. 329-374 --- Page Break --- 149 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Bêjeya Sumerî Bi Kurdiya Îro Ga-meş Gamêş Pa-bil-ga Bapîr Lu-kal Mêrê kal A-nê-nê Awane Gu Guh, go Gal Gel Mi Mê Nivîsa mîxî ya Sumeran ji 3000 sal beriya zayînê heya 600 sal beriya zayînê ji aliyê gelek miletên dinyayê ve hatiye şixulandin. Kurdistaniyên berê yên mîna Hurrî, Mîtannî, Kaşî û qewmên Med vê nivîsê xebitandine û li gor fonetîka xwe hejmara tîp û dengên wê kêm an jî zêde kirine.(3) Bo numûne medan gava dest bi xebitandina vê nivîsê kirine tîpên wê 36 bûne. Wan li gor fonetîka xwe 6 tîp lê zêde kirine, bi vê zêdekirinê hejmara tîpan gihaştiye 42an.(4) Nivîsa mîxî hema hema ji tevayî dengên kurdî re bi kêr hatiye. Ango pêşiyên kurdan vê sîstemê li gor tevayî dengên xwe xebitandine.(5) Li gor ku Hazim Hacanî di kitêba xwe ya erebî ku bi navê "Sefehatun Min Tarîxi'l-Kurd we Kurdistan" (Çend Pel Ji Dîroka Kurd û Kurdistanê) de neqil dike, qismek ji belgeyên herî kevin ku bi nivîsa mîxî bi zimanê kurdî hatine nivîsandin û gihaştine roja me hinek keval in ku behsa tofana Nûh dikin. Ev kevalên han niha di "Muzeya Londonê” de tên muhefezekirin û di vî warî de di rojnameya "Sewtu'r-Rafideyn" (Dengê Mezopotamyayê) de di hejmara 53. sala 1984an de meqaleyek jî hatiye weşandin.(6) 2. Alfabeya Yewnanî û Aramî Li gor Cemal Reşîd Ehmed, kurdan piştî hilweşîna "Împaratoriya Ixmînî" di dawiya sedsala 4an a berya zayînê de dev ji nivîsa mîxî berdane û dest bi xebitandina alfabeya Yewnanî û Aramî kirine.(7) Tekstên kurdî yên ku bi van alfabeyan hatine nivîsandin û gihaştine roja me "Nivîstekên Hewramî" ne. Ango 3 Ehmed, Zuhûru'l-Kurd Fi't-Tarîx, I, r. 122 4 Hasan Kaya, Zana Farqînî, Samî Tan, Em Zimanê Kurdî Binasin, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, çapa yekemîn, Stenbol, 2001, r. 41. 5 VARLI, Abdullah, Dîroka Dugelên Kurdan, Weşanên Sîpan, Stenbol 1997, derpêç 1, r. 20, 29, 38 6 HACANÎ, Nazim, Sefehatun Min Tarîxi'l-Kurd we Kurdistan, çapa yekemîn, Hewlêr, 2002, r.181 7 Ehmed, Cemal Reşîd, Zuhûru'l-Kurd Fi't-Tarîx, II, r. 329-374 --- Page Break --- 150 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 hinek nivîstek in ku bi kurdiya hewramî hatine nivîsandin. Di lêkolînên derbarê van nivîstekên ku hem zanyarên Ewropî hem jî dîroknasên kurd gelek bi girîngî li ser wan sekinîne van tespîtan kirine:(8) Di sala 1909an de li Hewramanê di şkeftekê de hinek nivîstekên bi kurdiya hewramî, bi xetên yewnanî û aramî hatine dîtin. Dr. Seîd el-Kurdistanî 3 heb ji van nivîstekan birine Birîtanyayê û teslîmî arkeolog Prof. Minns kirine. Ev her sê nivîstek berya zayînê li salên 88, 22 û 11an di dema Aşkaniyan de hatine nivîsandin. Yek ji wan bi alfabeya aramî, du heb jî bi alfabeya yewnanî bûne. Prof. Minns derbarê her duyên Yewnanî de lêkolîn kiriye û encamên lêkolîna xwe di sala 1915an de di kovara "Lêkolînên Helenîstîk" de daye weşandin. Minns nivîsteka bi aramî jî ji A. Cowley re şandiye ku ev zanyar wê demê li ser zimanên samî pispor bûye. Cowley wergera vê nivîstekê di sala 1919an de di kovara "JRAS" de weşandiye. Nivîstek ji 8 rêzan pêk tê. Cemal Reşîd Ehmed hem orjînala vê nivîstekê hem jî bilêv- kirina wê ya li gor Alfabeya Erebî di kitêba xwe ya bi navê "Zuhûru'l-Kurd Fi't-Tarîx" de qeyd kiriye. Ji 22 tîpên alfabeya aramî ya wê çaxê hew 14 tîp tenê di vê nivîstekê de hatine xebitandin. Loma di xwendina wê de hinek astengî derketine holê. Ji aliyê kurdolojiyê ve ev nivîstekên han gelek girîng in. Nivîstek ji peymaneke bazirganiyê pêk tê. Têde behsa kirîn û kirêkirina rez û baxçeyan tê kirin. Navê kesên ku bûne şahidê vê peymanê jî yek bi yek tê de cih digirin. 3. Alfabeya Bînû Şad û Masîsûratî Ev alfabe ji 37 tîpan pêk tê û ji rastê ber bi çepê ve tê xebitandin. Tîpên "P, Ç, J, G" ên ku di alfabeya erebî de nîn in di vê alfabeyê de hene. Tîpa "Ğ" a ku di alfabeya Celadet Bedirxan de nîn e di vê elfabeyê de heye. Tê de du heb "k", du heb "ç" û du heb jî "p" hene. a-b-c-d-h-w-z() ز-h-t-y-k-l-m-n-s-ع-f-s-q-r –ş-t (ت )- s() ث-x-z() ذ-d() ض-z(ظ )-ğ-p-ç-ç^ -k^-g-.-p^-v-?-j Ji bilî kurdan tu miletekî dî "Alfabeya Bînû Şad û Masîsûratî" nexebitandiye. Bînû Şad û Masîsuratî du eşîrên kurd 8 Ehmed, Cemal Reşîd, Zuhûru'l-Kurd Fi't-Tarîx, II, r. 329-374, 493-510 --- Page Break --- 149 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 in. Kitêba herî kevin ku behsa vê alfabeya kurdan a taybet dike, kitêba erebî ya bi navê "Şewqu'l-Musteham Fî Ma'rifeti Rumûzi'l- Eqlam" e. Nivîskarê vê kitêbê Ehmed kurê Ebubekir kurê Wehşiye ye. Di lîteraturê de bi kurtasî wekî Îbnu Wehşiye tê naskirin. Bi xwe keldanî bûye û bi zimanê kurdî jî zanibûye. Wî ev kitêba xwe li ser daxwaza hukumdarê Endelusê Ebdulmelîkê kurê Ebdurrehman nivîsandiye. Ebdulmelik xwestiye ku bizanibe ka ji destpêkê heta dema wî çend cûre nivîs û alfabe hatine bikaranîn? Îbnu Wehşiye li ser vê daxwazê vê kitêba xwe di sala 241ê koçî/856ê zayînî de nivîsandiye. Nivîskar di bin sernavê "Sifetu qelemîn axere mine'l-eqlamî'l-qedîme" (Şiklê qelemek din ji qelemên kevin) de wiha dibêje: "Kurdên Bînu Şad û Masîsuratî temamê berhemên xwe yên zanistî û hunerî bi vê elfabeyê nivîsandine. Tîp û şiklên ku di vê alfabeyê de ne pir xerîb û kevnar in û di alfabeyên din de nayên dîtin. Min li Bexdadê di nav meqberên îsewiyan de 30 pirtûkên ku bi vê alfabeyê hatine nivîsandin dîtin û du heb ji wan niha li Şamê li bal min in. Yek jê derbarê edilandina rezên tirî û xurmeyan de, yek jî derbarê derxistina avê ji bin erdê de ye. Ji bo ku însan jê îstifade bikin min viya ji zimanê kurdî wergerand zimanê erebî. Çawa ku tu dibînî şiklê vê elfabeyê ev e…". Belê Îbnu Wehşiye wiha gotiye û orijînala alfabeyê di kitêba xwe ya navborî de qeyd kiriye.(9) 4. Alfabeya Avestayî A Â Î İ U Û i İ İ O Ö Ü A E K x xw G Ğ İi Ç C Z J s T S D Z N P F B w M Y Y R V V S Ş ş H 9 Muhemmed Mela Ebdulkerîm el-Muderris nusxeyek ji vê kitêbê bi dest xistiye û fotokopiya rûpelên 134 û 135an ku di wan rûpelan de behsa vê alfabeyê tê kirin di kovara erebî ya bi navê "Gulan" de digel meqaleyekê weşandiye. Navê meqaleyê ev e: "Kane li'l-ekradi eyden hurûfun yektubûne biha" (Alfabe û tîpen Kurdan jî Hebûn û Kurdan Bi Wan Dinivîsandin). Hogir Tahir Tewfîq di pirtûka xwe ya erebî ya bi navê "el-Elifbau'l-Kurdiyye" (Alfabeyên Kurdî) de piştî hinek agahiyan ev her du rûpel digel alfabeya navborî qeyd kirine. Ebdullah VARLI jî di kitêba xwe ya bi navê "Dîroka Dugelên Kurdan" de heman tişt kiriye:Binêrin Muhemmed Mela Ebdulkerîm el- Muderris, "Kane li'l-ekradi eyden hurûfun yektubûne biha", kovara Gulan, Hewlêr, 1999, hejmar: 40, r. 97; Hogir Tahir Tewfîq, el-Elifbau'l-Kurdiyye, çapa yekemîn, Hewlêr, 2005, r. 16, 81; Abdullah VARLI, Dîroka Dugelên Kurdan, derpêç 1, r. 38-40. --- Page Break --- 150 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Avesta bi zimanek ku gelek nêzîkî kurdiya mukrî ye hatiye nivîsandin. Loma, ji kurdiya mukrî re "Diyalekta Avestayî" jî tê gotin. Alfabeya Avestayî ji 44 tîpan çêbûye. Ev alfabe ne bi tenê malê komeleyekê ye. Belkî digel kurd û farisan komeleyên Îranî bi gelemperî vê alfabeyê xebitandine.(10) Tîpên "P, Ç, J, G" ên ku di alfabeya erebî de nîn in, di vê alfabeyê de hene. Tîpa "Ğ" a ku di alfabeya Celadet Bedirxan de nîn e jî di vê alfabeyê de heye. 1. 5. Alfabeya Pehlewî Kurdiya Feylî di dema dewleta Sasaniyan de zimanê fermî bûye. Di navbera sedsalên sêyemîn û heftemîn ên zayînî de gelek kitêb û arşîv ên mîna Zend Avesta, Dînkerd, Bondhîşin, Pendna- megî Zaraduşt û Mînokî Xired bi vê diyalektê hatine nivîsandin. Li gor Cemal Reşîd Ehmed van kitêbên ku navê wan li jêr derbas dibin jî di dema Ebasiyan de ji diyalekta Feylî bo erebî hatine wergerandin lê eslê wan bi şaşîtî wekî farisî hatine qebûlkirin: Sîndbadê Behrî Hezar û Yek Şev Xudayname Karname Ayinname Kereteke û Demeneke (Kelîle û Dîmne).(11) 6. Alfabeya Sir - Ji 30 tîpan pêk tê a (e)-b-p-t-c-ç-h-x-d- z( ) ذ-r-j-s-ş- s(ص )- d() ض- t() ط- z() ظ-e() ع-ğ-f-q-k-g-l-m-n-w- h(ه ) -y Ev alfabe di nav kurdên Êzîdî de belav bûye. Ji ber ku kurdên neêîzîdî û ereb û farisan di destpêkê de tiştek ji tîpên vê alfabeyê fam nekiriye jê re hatiye gotin "alfabeya sir". Tê gotin ku her du pirtûkên pîroz ên êzîdiyan ên bi navê Mishefa Reş û Cilwe 10 VARLI, Abdullah, Dîroka Dugelên Kurdan, derpêç: 1, r. 23, 44-46 11 Ehmed, Zuhûru'l-Kurd Fi't-Tarîx, II, 126. --- Page Break --- 149 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 bi vê alfabeyê hatine nivîsandin. Alfabe ji aliyê rastê ber bi çepê ve tê xwendin û nivîsandin. Tîpa "J" carna di cihê tîpa "Z" de tê bikaranîn ku ev her du tîp niha jî di nav kurdan de yek li cihê ya din tê bikaranîn. Bo numûne hinek kurd dibêjin "ez jî" hinek jî dibêjin "ez zî". Her wiha di cihê "V" de "W", di cihê "Û" de jî "Y" tê xebitandin.(12) Tîpên "P, Ç, J, G" ên ku di alfabeya erebî de nîn in, di vê alfabeyê de hene. Tîpa "Ğ" a ku di Alfabeya Celadet Bedirxan de nîn e jî di vê alfabeyê de heye. 7. Alfabeya Erebî Piştî qebûlkirina dînê Îslamê wek gelek miletên musluman kurdan jî di nivîsên xwe de alfabeya erebî bi kar anîne. Ji sala 1000ê koçî/1591ê zayînî û pê ve helbestvan û edîb û zimanzanên kurd berhemên xwe yên kurdî bi alfabeya erebî nivîsandine. Kurdan ji bo standardkirina alfabeyê di nivîsên xwe yên kurdî de li gor fonetîka zimanê xwe di alfabeya erebî de konax bi qonax hinek guhartin çêkirine. Ji bo van guhertinan hinek sebeb tên nîşandan. Ez dixwazim berê van sebeban û guhartinên ku kurdan ji bo van sebeban di Alfabeya Erebî de çêkirine bînim ziman:( 12F13) 1. Repertuara fonetîka zimanê kurdî ji 29 tîpên dengdar û ji 9 tîpên dengdêr pêk tê. Lê ji tîpên dengdar 7 heb di alfabeya erebî de nîn in ku ew jî ev in: (P, V, Ĺ,Ř, Ç, J, G) 2. Ji 9 tîpên dengdêr ev 3 heb tenê -ew jî wekî nisbî- di alfabeya erebî de hene: (a, i, u) 3. 3 dengdêrên kurdî yên pêş (î, ê, i ) di erebî de bi tîpek tenê tên nîşandan ku ew jî (ي =y) ye. 4. 3 dengdêrên kurdî yên paş (u, û, o) jî di erebî de bi tîpek tenê tên nîşandan ku ew jî (و =v) ye. 5. Di bêjeyê de bihevebûna tîpan, hindikiya dengdêran û pirbûna nuqteyan jî di xwendin û nivîsandina di demek kurt de wekî astengî hatine dîtin. 12 VARLI, Abdullah, Dîroka Dugelên Kurdan, derpêç: 1, r. 24-25, 56. 13 Derbarê van sebeban û guhartinan de binêrin Amir Hassanpour, Kürdistan'da Milliyetçilik ve Din (1918-1985), Weşanên Avesta, wergerên ji îngilîzî bo tirkî: İbrahim Bingöl-Cemil Gündoğan, Stenbol, 2005, r. 293, 516 --- Page Break --- 150 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Di vê çarçoveyê de kurdan di alfabeya erebî de ev guhartin- ên gelemperî kirine: 1. Ji tîpên biyeknuqte li ( بb , جc, زz du nuqteyên din zêde kirine û bi vê zêdekirinê ev tîp bûne ( پp ), ( چç ), (ژ j ). 2. Nîşanek danîne ser "kaf"a erebî ( كk) û wekî (گ g) bi kar anîne. Ev tîp di destnivîsên kevin de hatine xebitandin lê ji ber ku qalibê wan di çapxaneyên nav welat de tinebûn heya di gelek kitêbên ku di navbera salên 1920-1930'an de hatine çapkirin jî ev tîp nehatine xebitandin. 3. Li = فf ya erebî du nuqteyên din zêde kirine û bi şiklê ڤ yê bi kar anîne. Bi taybetî li Kurdistana Iraqê û li ya Îranê hinek tiştên ku di vî warî de hatine kirin ev in: 1. Berya bikaranîna morfeman ji bo derxistina dengê qalind ê رû وyê ev tîp hatin dubarekirin (رر، وو ) 2. Paşê morfemên mîna heft û heştên erebî (78) hatin bikar- anîn. Mînak: (Ř ). --- Page Break --- 149 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 HELBESTVANÊN KURD HETA BABA TAHIR Mamoste QEDRÎ Dewra Zerdeşt û Avestaya Wî Hinek nivîskar û lêkolînerên kurd ên mîna Pîremêrd, Reşîd Necîb, Tewfîk Wehbî û Feqî Huseyn destpêka helbesta kurdî digihînin Avestayê. Çawa ku tê zanîn, Avesta navê wê kitêbê ye ku Xwedê ji Zerdeşt Pêxember re şandiye. Zerdeşt, beriya zayînê di sedsala şeşan de jiyaye. Van nivîskarên navborî bal dikişînin ser helbestên Zerdeşt Pêxember. Ez dixwazim ji bo mînakê sê rêzan ji helbesteke wî ji we re pêşkêş bikim. Yemm e xişter awrûh e Newît ewtem newît germem Newît zor û newît miritiyuş Ango; Cem padişahek pir navdar bû, Dema wî ne sar bû ne germ bû, Ne pîrbûn hebû ne mirin hebû 1. Porapoj (330 Sal Beriya Zayinê) Li gor ku nivîskarê kurd Enwer Maî di kitêba xwe ya bi navê "el-Ekrad fî Behdînan (Kurdên Badînanê)” de neqil dike, di van demên dawîn de du helbestên kurdî hatine dîtin, ku dema nivîsîna wan digîje salên navbera 330-320ê beriya zayînê. Yek ji --- Page Break --- 150 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 xwediyê van helbestan Porapoj e, yê din hê nehatiye zanîn. Ji van her du helbestan du malik ev in: Xwezdî ez bi hev ra bun Werdî bihîrin kûtira bun Bi hîv ra hîrin xûrînî Bangîk dîn bi hîv ra narînî Ango; Xwezî bi wan rojên ku em bi hev re bûn, Em bi hev re diçûn ser çiyan Were em bi hev re biçin derve Em bi hev re kilama Narînê bibêjin 2. Xelîl Mendelîcî (640-641ê Zayinî) Hê di dema vî helbestvanî de xelqê bajarê Şarezorê, ez dikarim bibêjim ku bi tevayî kurd bûne û hê li ser dînê xwe yê Zerdeştiyê bûne. Di wê demê de şerekî mezin di navbera artêşa ereb û kurdan de qewimiye û kurdan gelek zirar dîtiye. Helbestvanê kurd ku navê wî Xelîl Mendelîcî ye, li ser vî şerê giran helbesteke bi şewat gotiye. Çend rêzik ji vê helbestê ev in: Hurmuzgan raman aritan kejan Wêşan şarduwe gewreê gewrekan Zorkarê 'ereb kerdne xapûr Genay paleê heta Şarezûr Şin û kenikan we dil beşîna Mêrd azar tilî ji rûyê hewîna Rewiştzerdeşte raman we bêkes Bizika nika Hormiz wa hêwic kes Ango; Perestgeh xira bûn agirê wan vemirî Mezinê mezinan jî xwe veşartin Zorkerên ereb kirin xirabe --- Page Break --- 149 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Ji gundan hetanî Şarezor Jin û keçik dîl girtin Mêrxas di nav xwînê da gevizîn Dînê Zerdeşt bê xwedî ma Hurmuz alikariya tu kesê nake 3. Pîr Şalyar (786ê Zayinî) Li gor ku Hazim Hacanî di kitêba xwe ya bi navê "Sefahetun Min Tarîxi'l-Kurd" de neqil dike, Pîr Şalyar kahinekî Zerdeştî bûye. Bi kurdiyeke zelal gelek qesîde gotine. Lê nivîskar di vî warî de numûneyan ji helbestên wî nade. Pîr Şalyar pirtûkek bi navê "Merîfetname" bi zimanê kurdî bi diyalekta hewramî nivîsandiye. Vî edîbê han ji bêtifaqiya kurdan hê wê çaxê gazin kiriye. Ez dixwazim gotineke wî ya di vî warî de bi kurmanciya îro neqil bikim: Rûvî li ba rûvî, şêr li ba şêr, gur li ba gur, ker li ba ker dijîn; Kurd! Çi hatiye serê we ku hûn ji hev balav bûne û nayên ba hev? 4. Baba Rûx Hemedanî (841ê Zayinî) Ev dem rastî çaxa Ebasiyan tê. Di vê demê de hinek şer û pevçûn di navbera kurdan û Ebasiyan da çêbûye. Helbestvanekî kurd bi navê Baba Rûx el-Hemedanî li ser van şer û pevçûnan helbestekê dibêje û ji bo yekbûnê bang li kurdan dike. Profesor Îzedîn Mistefa Resûl vê helbesta han ji kovara Ronahî girtiye û wergerandiye erebî. Ji ber ku min metna orîjînal bidest nexist, loma jî ez dê erebiya ku Mamoste Îzedîn qeyd kiriye tevî wergera wê ya kurmancî bo we pêşkêş bikim: ﯾﺎ ﻛﮭﻮل ﺗﻌﺎﻟﻮا ﻣﺠﺘﻤﻌﯿﻦ ﯾَﺎ ﺷﺒﺎب ﺗﻌﺎﻟﻮا ﻣﺘﻜﺎﺗﻔﯿﻦ ﻟﺘﻤﺴﻚ اﻷﯾﺪي اﻟﺨﻨﺠﺮ واﻟﺮﻣﺢ و اﻟﺴﻼح اﻟﻘﺎھﺮ ﻟﻨﺬھﺐ إﻟﻰ اﻟﻤﻌﻤﻌﺔ ﻛﺎﻷﺳﻮد وﻧﺘﻐﻠّﺐ ﻋﻠﻰ اﻷﻋﺪاء و ﻟﯿﺼﺒﺢ وطﻨﻨﺎ ﻋﯿﺪًا ورﺑﯿﻌًﺎ و أﯾﺎﻣُﺎ ﻣﺰدھﺮة --- Page Break --- 150 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Werin li hev bicivin gelî pîran Hûn jî mil bidin hev û werin gelî xortan! Bila dest zeft bikin xencera ji sedefê Û bila zeft bikin mertal û silehê zorê! Da em têkevin nav şer wekî şêran Û em serefraz bibin li dijî dijminan! Ji bo ku bibe wek çeşnek welatê me Û bila bibe bihar û ronahî rojên me! 5. Baba Tahir (938-1010) Li gor agahiyên ku di "Ansîklopediya Îslamê" de derbas dibin Baba Tahirê Uryan (938-1010?) li Hemedanê seydayê medreseyê bûye. Di zivistaneke sar de xwe tazî kiriye û ketiye nav hewzekê û heya sibehê di nav avê de maye. Loma leqeba Uryan (Tazî) lê hatiye kirin. Li gor menqîbeya ku Jukovsky neqil dike Baba Tahirê Uryan di wê şevê de gihaştiye dereceya welîtiyê û gava bûye sibe bi erebî wiha gotiye: ُأَﻣْﺴَﯿْﺖُ ﻛُﺮْ دِي̒◌ً ا وَ أَﺻْﺒَﺤْﺖ ﻋَﺮَﺑِﯿ̒ﺎ = Emseytu kurdiyyen ve esbehtu erebiyyen (Ez êvarê kurd bûm, serê sibê bûm ereb). Ez dixwazim bi çarîneke wî ya watedar dawî bidim gotara xwe: Gula min çandî û vê ra birî xem Ji roka min weşandî lê wekî çem Li dergehê Îlahî ma dibîtin! Ew a min bit û bêhna xelq û alem. --- Page Break --- PÊŞEKÎ Seraray girîngî çemkî endêşe, ke be regezekî serêkî her karêkî edebî da- dinêrit, belam ta ku êsta le nîw dezga zanistîye mirovîyekan mandîye be gwûrey pêwîst bayexî pênedirawew, eger lêre û lewêş şitêk le barey pêgew karîgerî em regeze nusirabêt ewe le babetekî giştgîr û serbexo da nebuwe, belku be şêweyekî lawekî le nêw lêko- lînekanî tir de hatuwe (be taybetî êwaney le biwarî xurpe û wêney şiîrîda emade dekirên)yaniş le perawêzî dîrasekirdinî regezekanî tirî edebî da(bîr, soz, şêwaz)şîkirawetewe, boye be pêwîst man zanî embase bo em babete terxan bikeyin, ke le pênase û wata û rolî endêşe dekolêtewe û erk û pêgey endêşe le nêw rêbaze edebiyate cîyacîyakanda dexateru. Le kotayîda le çonyetî peydabûnî endêşey mearifî û berawerdkirdinî legel endêşey selefî da dekolêtewe. PÊNASEY ÇEMKÎ ENDÊŞE Be pêy têrwanînîy rêbaze cîyacîya- kanî edebî, wate û pênasey çemkî endêşe degordirêt, belam hemîşe xale hizirîyekanî hevbeş û binema hunerî- yekanî lêkçu le nêwanyan da hen û eger cîyawazîyakîş hebêt, ewe zîyatir le rêjey girîngî pêdan û corî şîkirdinew da bedî dekirêt. Lêre da hendê lew têr- wanîne weku nimune dexeyîne ber- çaw. Lewane: Endêşe tiwanayeke le tiwanakanî mêşk û le rêgay eweweşte û nibuwekan carêkî tir xoyan le nêw hesit û têrwanînekan man da den- wênin(22/1). Belam be pêy boçûnî şîl- liy ciyawaziyeykî bineretî le nêwan mêşk û endêşe heye û lem barêyewe delêt: Bîrkirdinewe birîtîye le serjimê- rî ew şitaney ke pêştir zanrawin, belam endêşe birîtîye le derkpêkirdinî behay em şitane be şêwey tak binyanîş koyte- wawbin(74/8). Be hêman şêwe le barey erk û karîgerî endêşewe degwitirêt: ÇEMKÎ ENDÊÞE LE NÊWAN ÞÎKÎRDINEWEY DEQ Û ARASTEKIRDINÎ MEARÎFÎ DA Ahmed QERANÎ B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 161 --- Page Break --- Endêşe hêzeke le hêzekanî derunî ademîzad. Wêjer behoyewe detwanî be wûşe û riste wêney hunerîşêwazî rewanbêjî sazbikat û soz û helçûnî le babetekî da bigeyenête giwêgir û xwêner(159/8). Yanîş endêşe weku hokerêk bekardêt bo desteberkirdinî xoşî û hêminî ke berêgay ewewe hunerî edeb detwanin mêşkî mirov hêwir bikenewe wefebarîyekêşî suktir biken(169/14). Pêtirîş Sokrates basî kirdiwew endêşey şaîr be (şêtatî bala) wesif dekat. Be hêman şêwe şaîr le lay Eflatunîş xawen kesayetîyekî berz nenu belkî bekesêkî şiwênketuyî dade- na û lew bawereda bû ke ew giyaney şaîran be şiwênyan dekewtin xêr- mendibinya yan şerangêzbin belam Arîstotales danîbewe dadena ke şaîr xawenî twanayekî endêşe amîje û êm tiwanayeşî berz denirxand, çunke şaîr detwanêt çendîn wêne kobikatewew herweha şiyanî mecazîşî heye (139/5). Tenanet hendê car wa mezin da dekirêt ke (endêşe detwanêt rastiyekan bidezêtewe) (122/13). Bem şêweye endêşe regezeke le regezekanî karî edebî û kolegey binçî- nayetî. Diyare em regeze karîgerîyekî gewrey le şiîr da begiştî û wêney şiîrî betaybetî heye(68/4). Endêşe serçawe- yekî girînge bo diristkirdinî wêne hiziriyekan bo nimune eger bê bikirêt bo mawey çend çirkeyek xeyal le bonî gulêk yan tamî sêwêk bikeyt ême du haletî endêşey yanîş du wêney hest- pêkirawn, yekemyan be wêneyekî çêj - wergirtin dadenirît(320/3). Le ruy girîngî zanistîyewe Tayndal delêt: Endêşe ew endazyareye ke nexşe tiyorî fîzîkîyekan dadenêt û pişt bew şitane debestêt ke ezmun û têbinîye wirdekan boy degozênewe(12/95). Begiştî det- wanin bilên endêşe çalakîekî eqilêyew şarezayî ye xoyetîyekanî mirovî têda azad debin û şêwekanî giryanew wêne hizirîyekan û berawirdkarîyekan werdigirin belam ew rawboçunaney pêştir ke endêşe wek çemkêkî edebî şîdekenewe anku legel endêşey zimanewanî (LINGUSTÝC IMAGI- NATION) Têkel deken ke corêke le corekanî endêşey xulqîner. Legel emeşî da dekirî çemkî endêşe le dîdyay zanistî û felsefîyeweş pênase bikirêt û beşêweyekî tirşî bikirêtewe ke lêre da rastewxo peywendî be babeteke- manewe nîye. ENDÊŞEY XULQÊNER Endêşe tiwanîyekî eqlîye û ew têr- wanîne hestîyekan berhem dênê ke tay- betin be şitemadîye winebuyekan em tiwana eqlîyeş du core: Yekemyan ew wêneyanen ke pêştir însan bînîwi- yew carêkî tir dênewe yad emeş be en- dêşey bebîr hênanewe yan geranewe newazed dekirêt. Duwemyan: Ew wênanen ke le wêne kone winbuwe- kanewe dirust debin, emeş pêy delên endêşey xulqêner. Lêre da endêşey webîrhêner weku le bîr kirdineweteke wêney şitekan dênêtewe yan dexatewe yad belam le bîrkirdinewe zîyatir hêwir û çeqîwew hemîşe be şiwên û kat besti- rawetewew wênekan dewrujênêt dûr lewey le çiwarçêwe bidirên. Anku le derewey baziney kat û şiwên demênewe. Endêşey xulqêner le ser paşmavey- ne hestpêkir rawekanîke lekekiraw le 162 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdinewey Deq û Arastekirdinî --- Page Break --- nêw bîrdan da dirust debêt cîhanêkî selîqadrî aydîyalî dewlemend û bêsinor pêkdênê û eger bayax be cîhanî raste- qîne bidet ewe dewlemendtir û ciwan- tirî dekat. Emeş tiwanayekî da- hênerenêyew ziyatir le leyan huner- mend û zane û serleşker û sîyasetme- dar û bîrtîj û ronakbîran bedî dekrêt û le dêr zimanenew ta ku êstaş em tiwa- neye serataw destpêşxerî hemu dozî- newew efirandin û dahênanî dinyayî ême ye(244/16). Karkirdin û xaxerîk kirdinewey tawaw be endêşey xulqêner yekek yeşîma cîyakerewekanî edebî nuwe- xwaz buwe anku ew edebey wîstî bine- ma serekîyekanî rêbazî klasîkî bi-gorê- tu şiwên pêy felsefeyekî nêw bikewêt ke cexit le ser azadî takekesî û ciwanî siruşêt dekat lem ruwewe de-twanîn bilêyne ke bayexîdanî feylesofekan be endêşey xulqêner degerê- tewe bo (Davîd Hume)le sedey hejde- yemî da boy dele ruy edebîyewe debêt meseley endêşey xulqêner le dîdgay rêbazî romansîyetewe seyr bikirêt çunke niwêxwazî lewe cuda nebuwe, belku berdewambunêkî firegirî û pir alozî ew buwe. Hizirkirdin u bo çunî rêbazî roman- sî bayex û şwênêkî nuy be (xudzat)dedat, boye edebîş weku laye- nekanî tir pêwîstî be endêşeyekî xulqêner bu(6/86). COREKANÎ ENDÊŞEY XULQÊNER Endêşey xulqêner anku bîrkirdin- ewey endêşey (îmagînatîve thînking) mer- cêkî serekî ye le hemu dahênanêkî hunerî û edebî da û ruy duweme le bîrkirdinewey waqîîye-Realîstîc Thînkîng. Eger bîrkirdinewey waqîwî mame- le legel dîyarde hestpêkirawekan dekat û be pêy pêwere zanistî lojîkîyekan heldese nigênirêt û peyweste be hel- wête derekîyekanî mirovewe û hemîşe le jêr kontrolî eqil û rastîyekanda ber- ceste da dekirêt... Ewe bîrkirdinewey endêşeyî (endêşeyî xulqêner) nakewê- te jêr kontrolî eqilyan le jikewew diyaredekanîşî be şêwey wêne bîni- rawekan berceste nakirên û eger çî ta êsta hemu layenekanî roşin neki- rawnetewe belam be pêy karîgerî û der- hawêştekanîyewe corekanî destnîşan bikirên ke emanen: 1- Endêşe kirdarî(pratîcal îmagî- natîon): em core endêşeye ziyatir layenî xulqandin û efirandine pîşe- sazîyekan herweha berheme hunerî- yekan weku musîqa û nîgarkêşî û peykertiraşî degirêtewe. 2- Endêşey zimanewanî (lîngustîc Îmagînatîon): em coreş le lay şaîr û romannivîs û nivîskaran bedî dekirêt û karameyan leweda bedyar dekewêt ke çend beser zimanda zalin. 3- Endêşe niwandin(Represan- tatîonal îmagînation): em core endêş- eye pişt bew wênane debestêt ke le ber çaw man nîn, belam berêgay eqilewe debînirên, çi ewaney pêştir le rojevî jiyan man da tomarkirawin, weku yadewerîyekanî serdemî mindalî yanîş ewaney bîstumane û detwanin mêşkî xomanda wêneyan bikêşît, bo nimune weku şaxe befirawîyekanî kîşwerî başûr. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 163 Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdİnewey Deq û Arastekirdinî --- Page Break --- ENDÊŞE Û FANTAZYA Diway destnîşankirdinî cîyawazî le nêwan endêşe û bîrkirdinewey waqîwî haletêkî tirî nizîk le herdukyan heye ewîş(fantasy) be. Yan ewey pêy delên (bîrkirdînewey goşegirî) -autîstîc thînkîng- anku pena bo endêşe birdin le şêna û rakirdin û durketînewe le waqî. Emeş çend corî heye, lewane fantazya(fantasy) û qulbun le bîrkir- dinewey xewneamêz(reveîre) û bîr- kirdinewey arezumendane (wîshful thînkîng) û zîndexewn(daydreamîng) da. Cîyawazî le nêwan bîrkirdinewey goşegîrî û bîrkirdinewey endêşey eweye, le yekem da: bîrkirdinewey goşegîrî be tewawetî nêw xwaste derunînekanî mirov da sînordare, weku le xaletî pêdawîstî û arezukirdin ruberubunewey rikaberîyekan da û nakewête jêr control mirovewe belam le duwem da: bîrkirdinewey endêşey be heman şêwe le xwestekanî mirov- ewe sercawe degîrêt belam be rêgay hokare derekîyekanewe dewrujirêt û be şêwey kêşe yan karêkî destnîşankiraw bedyar dekewêt û le jêr kontrolî mirov da ye. ENDÊŞE Û RÊBAZÎ KLASÎKÎ Zarawey endêşe bo yekem car ,le (Fîlustratus) da bekarhatuwe le serdemî Grekîyan da(69/9). Her weha le katî Arîstotales amaje be karî nusîn dekat beşêweyekî way derdexat ke debêt core xeyalêkî awêtey le pêş karî edebî da hebêt û hemu şitêkî watedar çêjwergirtin berew verêjêkî hawseng û pesendkiraw bibat, çunke le bineret da guftugo le çalakî ye hizrîyekanî huner- mend nakat, dîdwihesît û xurpe û endêşe degirêtewe belku bas le exbame babetîyekanî ew çalakîye hizrîyane dekat(60/9) Belam be giştî le rexney edebîye- kan da, way bo deçin ke nabê endêşe (xeyal) le şiîr da bekarbêt belku debê layenî eqil balî beser şiîrda bikêşê û zîyatir bidirête pal rastîyekan nek soz û xeyal(69/4). Lem ruwewe feylesofî klasîkîyekan hemîşe prensîbe rexneyî- yekanyan legel têrwanîne hizrîyekan- yan bo jiyan têkel dekird, bo nimune Eflatun û Arîsto be şêweyekî metafî- zîkî û meerîfî û rewiştî mameleyan legel şiîrda kirduwe. Be heman Asît (Horas)yiş le ser jêr xane û rêsa û şêwazekanî şiîr karî kirduwe her benawî “Hunerî Şiîr” kitêbêkî danawe ke teyda bo çunekanî Arîsto pesend dekat. Çunke ew bexoy şaîr buwe. Tiwanîwîyetî çemkekanî şiîr be giyanêkî germ û gurtir dabirêjêt. Ke debê hemu şaîrêk pêwey pabend bêt. Em bo çunaney Arîsto û Horas berde- wambun û le serdemî rênîsa nisîşîda zîyatir pereyan sende û nuseranî weku Markî Gîrolame û Nîcholas Biwîlyo heman rêçkeyan girt û her yekekîyan kitêbêkî be nawî Hunerî Şiîr ewe dana, ke ziyatir şikirdinewey bîr û boçune- kanî Arîsto bûn. Em rêbaze heye sere- tay sedey nozdeyem berdewam bû. Ke edeb be giştî û şiîr be taybetî be diyardeyekî rewiştî dadeniraw kar û erkî şaîr be ronî destnîşan dekiraw. Le bazneyekî lasayîkirdinewe da dexula- yewe(63/18). 164 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdİnewey Deq û Arastekirdinî --- Page Break --- ENDÊŞE Û RÊBAZÎ ROMANS Diway peydabunî brayanî Şlîgil le Elmanya le kotay sedey hejdeyem da û lew katey wirdizurit(1770-1850) û Kalirdic(1772-1834) honrawe lîrikîye- kanyan le salî(1798) belaw dekirdiwe, gelê helwêst û hizir û şêwezekanî pey- wendar be hunerî romansîyetewe seyran heldabû. Emeş bizutneweyekî dubare bexodaçunewe bû, ke be dirê- jayî sedey hejdeyemewe le Arada bû (215/17). Her çende wirdizirit şiîrî be helçunêkî xorşîkî dadedena ke hest û sozêkî bekole le wirujanewe heldeqo- lêw şaîr be proseyekî tazewe û be hêminî bo bîrdank û yadewewerekanî degerêtewe û dahênanêkî niwê le berhem dênêt. Belam le lay Kalirdic endêşe pêwaney ciwanî û binemay şiîr buwe û be tewjimêkî hêzdar benaw- debatike le derunî şaîr da heye û det- wanê penay bo bibat bo ciyakirdin- ewey şite derkpêkirawekan û şîkirdin- eweyan bo efrandinekî niwê, emeş pêçewaney wehme(fancy) ke tiwanay serle niwê dar şitnewekî niwê nîye. Kolirdic be kêk buwe le şaîraney ke destî be tiwêjînewey (prensîbî xulqên- erî) endêşe kirdu tiwana riwhyekeş dozîyewe ke behêy ewewew le rogay şêwazekanî huner da şaîr le xwedî xoy derdebirêt. Felsefey Metafîzîkî hêç rolêkî le karenwênekanî êstada nema- bû ke bayex be prensîbe edebîyekan deden û le astêkî nizmî heqîqenda dekolnewe(188/9). Bem şêweye Kolirdic beşêkî le prosey ayabun bo (endêşey yekgirtu) dadena û be pêy felsefey (Kant) karî dekird. Ke endêşe rolekî lawekî debînêt le pêkhate bala- kanî têgeyiştin da û hemîşe elqey bestineweye le nêwan cîhanî hest pêkirdin û cîhanî derkpêkirdinî pemkekan da. Diwatir be pêy çespandinî henga- wekanî rêbazî romansî û perasendinî binemaw prensîbekanî rolê endêşe zîy- atir bediyarkewt û çendîn nuser û şaîrî ser bem rêbaze geyiştine lutkey dahê- nan. Le wane Şatubiryan(1848-1768) ke endêşey kirdibuwe amrazî here binçîneyî dahênanî babetekanî û hemu soz û hest û hizrîyekanî tê da berceste dekird û em haleta le ser Keats û Şîllî û Hovman û Byron… Hitid hawşêwe debêt. ENDÊŞEY RÊBAZÎ REXNEYÊ NÝWÊYEKAN Diway peydabunî çendîn rêbazî tirî edebî le nîwêy yekemî sedey bîstem da (cigele rêbazî realîzmî ke le nîwêy sedey nozdeyemde peyda bû) be pê zorbûnî ew rêbazane rêçkew şêwazî lêkolînewew rexnegirtinîş zor bûn. Û ew qutabxane rexneyîye niwênayeş binemaw prensîbekanîyan be şêweye- kî akademîk darêjrawnetewe weku rexney şêwazgerî formalîstekan… Le nêw em dîrase qul û alozane da erk û rolê endêşe ciwantir şîkrawnetewe. Her çende le nêw zanîste mirovîye- kanî tir da weku derûnnasî egeyîş- tibuwe karî teorî û zîyatir lenêw qona- xekanî geşekirdinî derkpêkirdin û zimanewanî da bas dekira bo nimune mindal ke le temenî (8-5) salê da ye zor hezî le çîrokekanî kurte balakan û çîrokekanî sîndebad dekat û derkê em qonax be B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 165 Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdinewey Deq û Arastekirdinî --- Page Break --- qonaxî endêşey azad nawezed bikrêt (222/3) belam le nêw babet da (deq) girtuwe ke rolêkî peywestkarî degêrê le nêwan pêkhate watadarekanî babet da ke be çend hêlêkî yektirbir da corî pey- wendîye- kan destnîşan deket. Ke zor car em peywendîye diyalektîkîye yan lojîkîye yan Dezuleyî ye yanîş terîye helbeste em proseyeş ke têkelkêşkirdinî peywendîyekane le nêw endêşe da encam dedrêt. Diway ronanî peywendekanî pêkhate watederekanî babet le nêwan endêşeda. Peywendî endêşa behestewa dest pê dekat. Diwatir hest be watawew wata be babetewe(5/19) Lêreda mese- leka le şîkirdinewey derunizîk debêtewe. Ke emro hemu qutabxane rexneyiyekan kem yan zor piştyan pê debestin. Bem şêweyeş behoy endêwe babetî edebî debête pantayiyekî azadî dêr le her destêwerdanêkî derekî (ke goran- karî waqî degrêtewe) yan gorankarî naw xoy (ke xodî mirov degrêtewe) belku erkî tenha çêj wergirtine ke emeş peyamêkî berdewamew pêwîstî be pêdaçunewe heye. ENDÊŞEY MEERÎFÎ Legel pêşkewtinî teknelojyanî le nîwey duwemî sedey bîstem da sîma here ciyakirewey ew serdeme ewe- bûwe ke pere sendinî amrazekan xêratir buwe le pere sendinî pemke- kan û gewretirîn dahênanîş lem biware da serkewtinî lêkolînewey Eînstein bûwe. Ke le encamyan da teorî rêjey danaw her weku xoy lew bawereda bûwe ke rojînewey teorî rêjey le encamî ewe da hatuwe. Ke xoy be xeyal da legel tîşkêkî ronakî bexêratî (186000)mîl/çirkeda seferî dekirdu ewey Eînstein be dîdî eqlewe bînî nakirêt le rêgay hizre teorîyekan şîb- kirêtewe yanîş ravebikirêt(383/15). Le barey endêşewe deygot: Merîfe sinur- dare belam endêşe sînurî nîye. Teorî rêjey biwe çerxanêkî gewrey le mêjuy mirovayetî da dirust kirdu, le ser herdu astî teorî û pratîkî da. Çunke bo yekem car bû eynisan bitwanêt kon- trolî zemen bikat. Lêreda ew teorî- yey ke endêşey le pêş zemenî dadena le nawçu meseleke pêçewane bû. Eger Einstein tiwanî bêt zemen xîbate nêw qewareyekî belam le duway ew(Bill Gates) tiwanî zeman- êkî niwê û ciya le zemenî baw buxul- qênê û bibête pêşeng û birbirey şorişî zanyarî le cîhan da. Em zemeney niwê ke nawnira (super zeman) hawterîp legel zemenî tir derwa belam mesafe têyda hîç behayek nageyenê û le nawçu. Çunke be pêy zemanî bawda û herweku yasay duwemî Nîwtin selmandî xêrayî yeksane be encamî dabeşbûnî mesafe leser zemen: Mesafe Xêray = ------------ Zemen Belam legel teorî niwê xêray yek- sana be zemen: xêray = zemen çunke mesafe berew xalî kotay royiştu û ge- yişte nizîkey nimrey(0). Helbete eger mesafe nemaewe cografyaş namênê. Boye em şorişe niwêyey zanyarî tiwanî sê hengawî serekî binirêt: 1- Lenawbirdinî: Cografya=şiwên =mesafe 166 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdinewey Deq û Arastekirdinî --- Page Break --- 2- Benemanî cografya, waqîtîş namênê çunke waqît komele rudawêke le nêw cografya da rudedat û eger cografya nebû ewe waqîtîş namênê. 3- Hebûnî zemenêkî tir, ewe de- geyenê ke waqîtêkî tirîş heye û rudawekanî le cografyayekî tir da rud- eden û ew waqîte be pêy boçunî şoriş zanyarî nawnira(waqîtî girmiyaney). Lem waqîtîda rudawekan ru deden û cografya û zemanîş heye. Lêreda pirsîyarêk ser heldedat: Aya em halete demangerênêtewe bo ew endêşeyey Einstein behs dekîrd? Detwanîn welameke be (belê) û be (na) bideynewe. Helbete ewey ru dedat endêşe ye belam endêşeyekî waqîtî û hestpêkiraw endêşeyekî meerîfî-bo nimune katê dadinîşim û şeş yan hewt seet le nêw teorî enternêt degerêm ewe lewmaw- eye da min le cîhanêkî tir û le waqîtîêkî tir da dejîm, le layekewewaqîtêkî endêşe amêze le layekî tir ewe waqîtêkî rasteqîne û hestpêkirawe. Ew endêşeyey Einstein behs dekird endêşeyekî bo sinurew le pêşewey meerîfewe dêt belam ew endêşeyey şoriş zanyarî dozîwiyetewe endêşeyekî meerîfî bo sinur û waqîtîşe emeş bo yekem car delê mêjuy mirovayetî da meerîfe le pêş endêşewe bêt. Xalê serekî lêreda eweye ke du xeyalê (endêşe)y xulqêner hene: Yekemyan ewey taku êsta edeb pê denusirêt ke endêşeyekî xulqêner bûwe belam berew cîhanêkî nezaniraw neçuwe, belku berew cîhanêkî zanraw (ke le naw hoşyarî destecemîî dêrîn û nizîkî da heye) çuwe. Nimuneş le edebî cîhanî da zorin, bo selmandinî em bo çune çi kon weku Hezar û Yek şew û nawerast weku Don Kîşotî Cervantes û niwê weku romanekanî Faulkner (7- 1/11). Yanîş weku profesor Arser Walî delêt: Rabirduy nimuney toxmêkî berbila- wele nêw zorbey rêbaze felsefe çînîye- kan da(36/14). Endêşey yekem pêy delên “endêşey rabirduperês” belam endê- şey duwem pêy degutirêt “endêşey meerîfî” û bunî em du endêşeye “endêşey rabirduperês û endêşey meerîfî” debête hoy dirust- bûnî qonaxêkî lêk ciyakerewe le edeb da kesîma û akamekanî hêşta be tewawetî dîyar- nebûnetewe emeş degerêtewe bo ewey ke peresendinî amrazekan hêşta le pêşewey peresend- inî çemkekane. ENCAM 1- Legel peydabûnî deqî edebî endêşe regezêkî serekî ew buwew yekem car em zaraweye le nêw nus- rawe girîkîyekan da hatuwe. 2- Le nêw rêbazî romansî da zor bayex be endêşe dirawew weku babetêkî serbexo dîrasetkirawew cor û erk û rolêkî destnîşankirawin. 3- Le şîkirdinewey deqda be pêy boçunî qutabxane rexneyîye niwêye- kanda girîngî endêşe ziyatir berceste dekirêt ke bizwênerî corî peywendî- yekanî. 4- Ta êsta em çekme nebote teorî- yek û le nêw zanîste mirovîyekan da pêgey xoy negirtuwew le nêw babete- kanî tir da bas dekirêt weku le bîr kirdinewew agay û hoş û dekpêkir- din.. Hitid. 5- Peydabûnî endêşey meerîîfî qon- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 167 Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdinewey Deq û Arastekirdinî --- Page Break --- axêkî niwê le rêbaze edebîyekan da dirust dekat û gorankarîş beser zor layen da dêt be taybetî ke arastekirdinî berew cîhanêkî nezanirawe belam hêşta le seretadaye û le nêw bizavêkî yasarêj da berceste nebûwe. SERÇAWEKAN 1- El asatîr el arabîyye qablel Îslam: Muhammed Abdulmecîd . El Qahîre.(1944) 2- Edebul Etfal-Dîrasa we tatbîq Dr. Ebdulfetteh Ebul Meel. Tab: 2 Amman(1988) 3- Usul Îlmul Nefs: Dr. Ahmet Îzzet Racîh.Matbaa Eşbîlîye:Bexdad.B.T. 4- Bînyatî wêney hunerî le şîîrî kurdî de . Serdar Ahmet Hesen Gerdî. Suleymanî(2004) 5- Te'wîlî şî'rî we fusefetuhu Înde Sofîyye (Îbn Arabî)Emîn Ewda Şerîkeful Şarqîl Awsat Lîl Tabbaa. Umman(1995) 6- El Haddese Tahrîr Malekum Bîradbirî we Cîyms Mekfarlîn. Tercume: Mueyyed Hesen Fewzî. El Cuzîl Senî Bexdad(1982) 7- El Xîyalu Wel Etfal . Dr. Qasim Huseyn. Salih. Cerîde El Mede. El Eded 282 Esene 2. El Sebt:25/12/2004 8- Rexnesazî(Mêju û Peyrewkirdin), Dr. Kamîl Hesen Azîz Besîr. Bexdad(1983) 9- Sinaatul Edebî R. A. Cîms. Tercume: Haşîmîl Hindawî. Bexdad(1986) 10- El suratul şiîrîye S. Dîlwîs . Tercume: Dr. Ahmed Nasîful Cenabî We Axarun. Bexdad(1982) 11- An Rîyawetîl Waqîîyye Raqamîyye Muhammed Sanecîlet www. sanajlehadows.com) 12- Fennul Behsî Îlmî A.B. Bîvîrdîc . Tercume: Zekerîya Fehmî Tabîa:5/Beyrut(19869 13- Fîlmîzanîl Cedît Muhammed mendur. El Qahîre.(1944) 14- El Mueteme Fîl Aqlî Charles Mac. Tercume: Dr. Îhsan Muhammedulş Hesen. Bexdad.(1990) 15- Medxelul îlmîl Nefsî lîneda L. Davîdov. Tercume: Dr. Seyyudul Tawab We Axarun Dar Makcuruhîl Lîl Neşîr El Qahîre(1983) 16- El Mucemîl Edebî Sabur Abdunnur. El Tabîl Ula. Beyrut(1979) 17- Newzuatîl Mustalaun Noqdî Yutercîmuhe Anîl Îngîlîzîyetî. Dr. Abdulwahîd Lulua El Mucelled El Ewwel. Bexdad(1982) 18- Naqdul Şîir ulufîyye Fîkîrî : Tercume : Natîq xawsî. Mucelletul Saqatetul Ecnebîyye . Bexdad El Aded:2 (2004) 19- El naqdul Mewduatî El Usus Wel Wefahîm. Dr. Muhammed Belluhî Mucelledul Mewqufîl Edebî Dîmeşa/El Aded(394).Şîbat/2004.. 168 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Çemkî Endêşe Le Nêwan Şîkîrdinewey Deq û Arastekirdinî --- Page Break --- Helbest paceya vê cîhanê ye, tiþtên ku li derveyî vê jiyanê û ne-xuyayî ne bi saya helbestê têne þîrovekirin. Hunermend bi riya dest û giyanên helbestê pace û gemariya vê jiyana gosirmet bi libitandin û peroþên xwe paqij dike. Nivîs vederkirineke pîroz e, nivîskar bi giyanê xwe têgehên vê jiyanê estetîze dike. Helbestkar bi riya rêzikên xwe, nexþeya derûniya xwe bi mirovan re parve dike. Helbestkar gava ku helbesta xwe diafirîne bi þik û gumanan tevbigere û helbesta wî di nava geremola peyvan de bifetise; gotinên ku dixwaze bibêje kêm bin, kesên ku wê helbestê bixwînin dê di hiþê wan de hêma û wateyên kêm bimînin… Ger parsûyên helbestê ne jiyan bi xwe be, dê rêzikên þikestî derbikevin holê, dê wateyên þolî û nedîtbar li çola xwedê bi dengê wîlwîlokê xwe vebêjin û tu kes dê tahma helbestê jê negire. Helbestkar di jiyana xwe de çi bijî divê wana bi rihê xwe biecilîne, nerm bike þiklê wî biafirîne. Ez nabêjim bila tiþtên gelek sivik çêbibin ku hema kê bi çi hawî xwend bila di cih de têbigihîje. Lêbelê divê ku em dereng nemînin û vî zimanê spehî bidin hezkirin. Û ev yek jî bi riya berheman tê kirin û bi destê estetîkê. Peyva estetîkê bingeha xwe ji bêjeya grekî ya "aîsthesîs" digire. Ev peyv jî tê wateya hest û heskirinê, an jî nêzwateya vê peyvê ku têgihîþtin, ser- wextbûn û îdraqkirin bi xwe ye. Bi kurtasî em dikarin bibêjin ku heskirin jî, ji tiþtên ku coþ û peroþ di nava me de dilibitîne û hestên me radike pîkolê pêk tê. Di helbestê de þibandinên bêrih û bêtahm kêrî tu kesî û tu tiþtî nayên, li qada jiyanê betal dikevin û têk diçin. Kesên helbestkar hewce ye ku mîna feylesofekê tevbigere. Jiyan û xweza ARS POETÎKA Mem BAWER B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 169 --- Page Break --- mîna cama krîstalî zelal û lal, li ber destên wî amade ne. Helbest-kar divê ku bibe hilm û bi wê hilma efsûnî þikl û þemala wê camê biafi-rîne. Û dawiya dawî bi peyvên xwe yên rengo-mengo û pola li ser rûyê wê bineqiþîne. Di vê jiyana zindî û mirî de helbestafirandin, bo vê yekê karekî qedîm e. Helbestkar cîhanê bi riya peyvan piçûk dike û ew bi riya rihê xwe þîrove dike. Xwendevan hewce ye ku ji derewên me yên hêmayî û henûn bawer bike. Horatius beriya zayîna Îsa di "Ars Poetika" xwe de wiha dibêje. "Ger ku bixwazî ez bigirîm, divê pêþî tu êþê bikiþînî." Em qinyatê bi gotinên wî bînin dê baþ be, an jî dilopek xwîna xwendevanan jî dê ji bo me nekele, tu coþ û heyecan jî dê di rihê wan de neli- bite. Çawa ku wênesaz bi çavên xwe vê cîhanê saz dikin, helbestkar jî bi guhên xwe dengan kedî dikin. Lewre peyv hov in, mirovên ji rêzê di vê jiyanê de bêhay dijîn, lê kesên hunermend vê jiyanê tevlî giyanê xwe dikin û helbest di qirika wan de tê daûrandin. Tahma helbestan jî diþibe ya fêkiyan, hin helbest hene, mirov piþtî ku wan dixwîne di mejiyê mirov de nîgaþeke þîrîn hêlîna xwe çêdike. Hin helbest jî tahma tahl di gewriya mejiyê me de dihêlin. Li van salên dawîn di piraniya helbestên ku li kovaran tên weþandin de hema-hema em dikarin bibêjin ku hemî hêmayên wan ên ku tên afirandin, an bi peyva "dil" an jî bi peyva "çav" ve û bi mijara bêrîkirina welêt û bi parsûyên çûyinê ve tên zeliqandin. Û ev dûvik û hêma tevlî wan peyvên qudimþikestî li erda wextê dibin tejane. Rexneyên ku tên kirin jî di binê giraniya dilmayinan de dipelçiqin. Pirtûkên ku tên weþandin, an li ser wan rexne nayên nivîsandin, an jî kesê ku bikaribe rexne binivisîne jî, çavên xwe digire. Peyva rexneyê tenê bi wateya xerabiyê hatiye fêmkirin û dibêjin mêyze ez ê "rexne" binivîsim ha!… Yanî ez ê xerabiyê bi te bikim ha!… Berhemên baþ jî di nava yên xerab de bêdeng li refikên pirtûk- firoþan disekinin. Çirûsk û destpêka helbestê best e. Helbestkar Rîlke rojekê dana êvarê li perava behrê dimeþe û ji niþka ve ev rêzika hanê tê hiþe wî "Ger ku ez biqîrim, dê kî bibihîze dengê min ji qada melayîketan?" û ev rêza hanê dibe sedem ku pirtûka xwe ya bi navê "Zêmarên Daûno" binivîse. Mijar û kul û birînên her mirovî hene. Helbest heta radeyekê qalkirina hest û bestên mirov e. Huner ew e ku êþên xwe bi veg- otineke xwedawendî vebê- jî. Ez di vê baweriyê de me ku nifþeke nû dê derkeve û bi berhemên xwe yên bêhempa þîrmaqên xwedayî li ser rûyên hunermendikên me yên bêhiþ bixîne. Ger ku tiþteke wisa nebe jî ez ê þaþwaz bibim û helbestvanên me yên teral dê dîsa bi salan qala berhemên xwe yên hejar bikin. Û tu car jî haya wan dê ji Sylviya PLATH jî tunebe beriya ku xwe bi destên xwe bikuje nêzîkî pêncî helbestan di nava mehekê de dinivî- se, yan jî romanûs Borîs VIAN ku romana xwe ya bi navê Peqikên Rojan di sê rojan de nivîsandiye. Ez bawer dikim ku dê ji Hasan Huseyin Korkmazgil jî fedî 170 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Ars Poetîka --- Page Break --- nekin ku di þevekê de bîst û pênc helbest nivîsandibû û di ser de jî dê rabin ji bo ku pirtûkên xwe çap bikin, ji bo xwe weþanxaneyan ava bikin. Horatius dibêje "Ger ku bixwazî ez bigirîm, divê pêþî tu êþê bikiþînî." Helbestkar mîna kurmoriyan hê- mayên xwe û rêzikên xwe hewce ye ku lib bi lib bar bike û hêmayên xwe hebo- heb saz bike. An jî di binê barê helbestê de dê têk biçe. Bingeha helbestê hewce ye ku zexm be. Helbesta nûjen ji kaniya berhemên klasîk sûdê werdi- gire. Û piþtî ku ji wê kaniya arkaîk têr vedixwe jî, wê gavê ji bo poetikaya xwe ya resen zimanekî taybet ava dike. Ji bo pêþveçûnên nû ev yek hewce ye. Ev jî bi destê estetîkê tê kirin. Pira Mala Badê bi tenê ji bo ku mirov û wesayît di ser re derbas bibin bihata çêkirin, huner û estetîka wê li piþt guhan re bihata avêtin, li qada jiyanê 900 sal li ser piyan nedima û niha ji zû de ew hilweþiyabû. Helbestkar çi peyvên ku bi destên xwe diafirîne û peyvên heyî bi hostetî nikaribe kar bîne dê guhên xwendekar bi muzîkên tevlihev bi-xetimîne, bo numûne ji dêlva peyva "qerwaþ"ê, peyva "suxrevan" bi kar bîne li gor min ev peyv dê cihê xwe zexm neke. Ji ber ku peyva "qerwaþ" di jiyana rojane de bêtir cihê xwe girtiye û him jî armoniya wê xweþtir e. Û divê mirov ji jiyana rojane jî rasterast bi dûr nekeve dê çêtir be. Hêmayên ku tên afirandin jî divê ku zindî bin, berbiçav bin, hêmayên þolî di nava ecacoka wextê de winda dibin û tên jibîrkirin. Hey me qala jibîrkirinê kir, ez dikarim vê yekê jî bibêjim. Van salên dawiyê ji zimanê tirkî, pirtûkên hel- bestan tên wergerandin. Heyfa tahba wan e. Van wergerên bêwate, li gor min, mînanî pûþ û palaxê di gola jiyanê de dê bixeniqin. Mixabin. Di destpêkê de me gotibû parsû- yên helbestê jiyan bi xwe ye, jiyan jî ji rihê peyvan hatiye çêkirin. Ji bo vegot- inên nû peyvên nû hewce ne û peyvên heyî jî bi wateyên nû tên jîndarkirin. Rimbaudî bîlasebeb ne- gotiye "Em ji bo çi dinivîsinin, eger ne ji bo guherti- na jiyana me be?..." Çavkanî: 1. Poetika- Novalis- Babil 2.Ars Poetika- Horatius- Wergêr: Prof. Dr. Erendiz ÖZBAYOÐLU 3. Felsefe ve Þiir- Schiller- Yaba 4.Estetik (Þiir ve Musiki)- Yard. Doç. Dr. Mazhar BAÐLI B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 171 Ars Poetîka --- Page Break --- Kurtejiyana Osman Sebrî Ruknedîn, taxek ji taxên Şamê ya herî bilind e, di quntara çiyê de ye. Wek çiyayekî Kurdistanê asê ye, bê dar û ber e; rût e, lê bi taybet e, ku navê Şamê ne lê bûya, ji rûniştvanên wê, mirov dê bigotana qey Kurdistan e. Piranîya kurdên Şamê li wir bi cih bûne, li wir mal ava kirine û li wir dijîn. Di dilê hemûyan de hêvîya Kurdistaneke azad heye û li wir kalek dijî; kalemêrekî bejinkurt, awirtûj, mêrxas û wek çiyayên Kurdistanê bi heybet1… Apê Osman Sebrî Li paş Cegerxwîn şêrê serê çiyayê Kurdistanê yê duyemîn Osman Sebrî2 di sala 1905an de li bajarê Meletiyê li gundê Narincê ji dayik bûye. Di zarok- tîya xwe de sêwî dimîne. Apê wî Şukrî Begê serokê eşîra Mirdêsiyan lê xwedî derdikeve û di nav pêlên jîyanê de di sala 1922an de "Dibistana Ruştîye"yê kuta dike. Di şoreşa 1925an de her du apên wî, Şukrî û Nûrî Beg li Amedê têne darvekirin. Ev bûyer li Osman Sebrî tesîr dike û di bedena wî de hes- tên netewayetiyê geştir dibin. Bi çend hevalên xwe ve dikeve nava doza nete- wayetî û ji bo serxwebûna gelê xwe xebat dike. Osman Sebrî ji ber xebatên netewî, ji aliyê hukûmeta tirkan ve tê girtin û heta sala 1928an li girtîgeha Denizliyê dimîne. Piştî berdanê dizivire Meletiyê û dest bi xebatên xwe dike. Dîsan dixwazin wî bigrin lê ew xwe nade dest û di sala 1929an de der- basî Kurdistana Surîyê dibe. Li Surîyê dikeve nava refên beşdarbûyên şoreşa 1925an. Jiyaneke nû dest pê dike, ji aliyekî ve siyaset û welatparêzî û ji aliyê din EVÎN Û HESRET Û HIZRA BERGIRÎ DI HELBESTÊN OSMAN SEBRÎ DE Mamoste Fehmî 172 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- ve ziman û edebîyat. Têkilî bi XOYBUNê re datîne û ji Celadet Bedirxan dixwaze ku bibe endam û xebatkarê partîya XOYBUNê. Celadet Bedirxan bi daxwaza wî kêfxweş dibe jê re "Ji îro şûn de tu dikarî xwe wek lebatekî Xoybunê bizanî"3 Bi eşq û dilxweşî têkoşîna xwe berdewam dike. Di salên 1930an de bi serokatîya Îhsan Nûrî Paşa li Agirîyê şoreş dest pê dike. Osman Sebrî ji bo tevlêbûna şoreşê berê xwe dide Agirîyê. Lê mixabin li Başûrê Kurdistanê tê girtin û heta tê berdan şoreşa Agirîyê têk diçe. Lê ew tu caran bê hêvî nabe û ji nû ve dest bi xebatên xwe dike. Bi kul û keser û hes- reta wê şoreşê, helbesta AGIRÎ dinivisîne. .... Li serê te yê berz hat xemilandin, Bi taceke gewr. Ji wê rojê da tu xoşewîst î, Li nik me kurdan, Hingê tu bû qiblegah ji bo mirov, Di nava cihan da...4 Di sala 1957an de bi hinek ronak- birên kurd re (ên mîna Dr. Nûredîn Zaza, Reşîd Hemo û Hemîdê Derwêş...) yekemîn partiya kurdî li Suriyeyê damezirand û serokatiya wê partiyê kir û bi salan ji bo serxwebûn û azadîya gel xebat kir. Di sala 1971ê de ji partîyê veqetiya û heta dawîya temenê xwe bi edebiyat û zimanê kurdî re mijûl bû. Siyaset û welatparêzîya Osman Sebrî hêjayî lêkolîneke berfireh e. Bi kurtî "Apê Osman Sebrî; 18 car girtî- xane û girtîbûn, bi qasî 10 salan li girtîxanan mayîn, 2 car bi salan, 7-8 car bi mehan... û di ser de çend car surgûnî5…" Lê em di vê xebata xwe de zêdetir li ser "Helbesta Osman Sebrî û hozana bergirî" disekinin. Bi gotina Hemreş û Nûredîn Zaza, Osman Sebrî xwendin û nivîsandina kurdî li cem Celadet Bedirxanê navdar û emekdar hîn bûye.6 Bi kovara Hawarê re dest bi nivîsand- inê kirîye. Heta dawîya emrê xwe, mamostatiya zimanê kurdî kirîye û mala wî bûye dibistana zimanê kurdî. Di sala 1943an de dizewice û şeş zarokên wî çêdibin. Di mêjûya 11.10.1993an de bi hesret û kesera welêt serê xwe datîne ser axa sar. Apê Osman, cihekî bi nirx û giranbuha di dilê gelê kurd de hiştiye û her dem di dilê wan de dijî. Divê tu zanibî, ev bûne sê sal Min nedît xwişk û bira, xelkê di mal, Ne me dît axa welat, pîra diyan, Ne vexwar kewsera gewr, ava çîyan 7 Berhemên Osman Sebrî 1. Bahoz (1956) 2. Derdên me (1956) 3. Çar Leheng (1984) 4. Di gel ku wî du Alfabeyên kurdî 5. Bîranînên Osman Sebrî, Weşanên Aram 6. Diwana Osman Sebrî jî, ji alîyê A.Balî ve hatiye berhevkirin. Ekola Hawarê û Vejandina Çanda Kurdî Piştî şikestina şoreşa Agirîyê, partîya Xoybûnê jî dipelişe û ji hev belav dibe. Ji nû ve xebatkarên Xoybûnê hewl didin ku komeleyeke welatparêz û xêrxwaz damezirînin.8 Armanc û xwestek ji komeleyê; vekiri- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 173 Evîn û Hesret û Hizra Bergirî di Helbestên Osman Sebrî de --- Page Break --- na dibistanan û perwerde û fêrbûn û weşana zimanê kurdî. Lê mixabin ev hewl û xwestek pêk nehat. Lê kovara Hawar dest bi weşanê kir, ku di nav hedef û armancê wan de bû. Kovara Hawar di salên 1932-1943an de li Şamê 57 hejmar mehane, bi edîtorîya Celadet Bedîrxan hat weşandin. Zimanê kovarê kurmacî û frensî ye. Kovar giranî daye edebiyat û ziman û vejînandina çanda kurdî. Çawan ku di hejmara yekemîn de armanca weşana kovarê dinivîsîne: "Hawar dengê zanînê ye. Zanîn, xwenasîn e. Xwenasîn ji me re rêya felat û xweşîyê vedike. Her kesê ku xwe nas dike; dikare xwe bide naskirin. Hawara me berê her tiştî heyîna zmanê me dê bide naskirin. Lewma ku ziman şerta heyînê ya pêşîn e. Hawar jê pêve bi her tiştê ku kurdanî û kurdîtî pê bendewar e, dê mijûl bibe…"9 Kovar di demeke kin de xwe gihand hemû kurdan û li seranserê Kurdistanê belav bû. Kovar transkripsîyona elfabeya latînî bo kurdî standard kir û bo modernîzasyona zimên hewl da û bo standardîzasyona zimên, dîyalekta kurmancî esas girt. Xebatek di pîvanê Hawarê de heta îro çênebûye bo diyalekta kurmancî. Kovar girîngî û taybetîyên xwe bi şopandina neteweperwerîyeke zelal digre. Kovar, diyalog di navbera hemû kurdên Surîyê de çêdike, çi axa û beg û entellektuel û karmend. Di hejmara 15an de nivîsa Haco Axa "Şêx û axa û mineweran" bo vî diyalogî girîng û balkêş e. Ev dîyalog bi rêberîya Celadet Elî Bedirxan komek nivîskar û şaîr afi- rand, mina Kamuran Elî Bedirxan, Osman Sebrî, Cegerxwîn, Qedrîcan, Nûredîn Zaza, Qedrî Cemil Paşa… Di her cureyên edebîyatê de berhemên nû, mîna çîrok, linguîstîk, helbest, stran, lawij, gotar, werger, dîrok, erdnigarî… weşand û ekoleke nû pêk anî: Ekola Hawarê. Osman Sebrî û Ekola Hawarê Osman Sebrî bi weşandina kovara Hawarê re dest bi nivîsandinê dike. Vê hewldana xwe di heypeyvîna bi Firat Cewerî re wiha tîne ziman: "Celadet xwest Hawarê derbixîne, min jî dest bi nivîsînê kir. Hevalekî bi navê Qedrîcan di hejmara pêşîn de ji min re tiştek nivîsîbû, di hejmara duduyan de min jî, jê re nivîsî. Wilo me dest bi nivîsê kir.10 Gazîya Qedrîcan bo Osman Sebrî … Hawara me vaya ye, Xewa bêkêr bela ye Qet şik têda nemaye Di gotinên yaran da11 Qedrîcan Osman Sebrî di hejmara duduyan de bersiv dide Qedricanî û helbestek bi navê Berdêlk (Ji Qedrîcanê canbira ra) dinivîse; … Hawarê xweş awa kir Dilê kurdan pê şa kir Zar û ziman ava kir Jin û xweşî bela kir.12 Osman Sebrî Osman Sebrî piştî Qedrîcan duye- mîn kes e, ku ew bi nivîsên xwe kovara Evîn û Hesret û Hizra Bergirî di Helbestên Osman Sebrî de 174 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Hawarê xemiland û di qada edebiyat û zimanê kurdî de li kêleka Bedirxanîyan ciyê xwe girt. Bi rastî Bedirxanîyan qedrê qelema wî zanîn. Osman Sebrî jî, di hemû kovar û rojnameyên wan de nivîsî, mina Ronahî, Stêr û Roja Nû. Hêjayî gotinê ye, ku -li gor ku Mîr Celadet Bedirxan gotiye- Osman Sebrî yekemîn kes bû, ku ziman û nivîsand- inên wî ji yên tevî nivîskarên wê hingê tekûztir, rasttir û xweştir bûn13. Osman Sebrî çend cûreyên edebîy- atê de nivîs weşand mîna çîrok, gotar, marş, helbesta bergirî û fabl… Û gir- ingîyeke mezin dida zimanê kurdî û dixwest her kes bi zimanê xwe bipeyive. Lewra di hizr û ramana wî de ziman hebûna netewayetîyê bû: "Parastin û geşkirina xwendin û nivîsandina kurdî li ser milê her kur- dekî dilsoz û welatparêz e, bi taybetî xwendayên me, çunkî ziman roleke girîng di jiyana her netewekî de dimîne. Zimanê me jî gelekî li paş de ye, û gerek e em bi zimanê xwe mijûl bibin, hingê em qenciyê li xwe dikin...14" Apê Osman heta dawîya temenê xwe mamosteyî kir ji zimane kurdî re. Kurd jî qedrê qelema wî dizanin. Helbesta Osman Sebrî û Hizra Bergirî Hemû helbestên Osman Sebrî ji alîyê A. Balî ve hatine berhevkirin û bi navê "Dîwana Osman Sebrî" hatine çapkirin ji alîyê weşanxaneya Apec ve. Di vî xebatî de ez vê "Dîwan"ê bingeh digrim û helbestên wî, ji alîyê bergirî û hinek formên din ve şirove dikim. Osman Sebrî di Ekola Hawarê de bi Qedrîcan re pêşengîya helbesta nûjen kir bi şêwaza klasîkî. Helbestên xwe yên klasîkî pirranî bi heft û heşt bangî nivîsî. Carînan bi dubeytî jî helbest honandîye û gelek fabl jî nivîsandîye. Di helbestê de gelek serketî ye û bi çend formên nû hozana xwe honandîye. Mîna helbesta çîrok, helbesta azad, helbesta klasik, helbesta pexşanî… Lê di hemû cûreyên hozana wî de hizra bergirî û mêrxasî û welat- parêzî naverok e. Bo numûne: … Dawî jê rabûn hin leheng serdarên bêhempa Ji bona doza niştiman ew çûne bin sehpa … Mêran ji bo azadîyê xwûna xwe rijandin Hêvîya li nik gel mirî ji nû vejandin … Tev şêr û piling pandîyê sînorê welat in Piştî Xaneqîn çavdayê Agirî û Xelat in. Hişyarî Bi rêka helbestê hewl daye xizmeta bizava rizgarîxwaza gelê xwe bike û bi rêka helbestên xwe alaya miletê bin- dest dayne ser banê gerdûnê: Rabe xortê serbilind, roya me wa hilat Guh bide dengê kurd, têye ji rojhilat Guhdarî têr nake, divê em xort û kal Bi xebat, bi tebat tê bidin can û mal … Alaya xwe hilvedin, hilvedin her bi jor Pêl bide şev û roj, gewr û zer, kesk û sor Serbilind B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 175 Evîn û Hesret û Hizra Bergirî di Helbestên Osman Sebrî de --- Page Break --- Oryantalîstê fransî Tomas Bois der- heqê şaîrê gewre de dibêje: Osman Sebrî bi ristkî û bi çîrokên kurdiya kur- mancî yek ji pêştirîn û zanatirîn nivîskar e.15 Dîwana Osman Sebrî Helbestên Osman Sebrî di pirrê kovar û çapemenîyan de hatibûn weşandin. Mamoste A. Balî bi civandi- na wan helbestan û çapkirina wan ji nû ve, xwedîyê kedeke mezin e. A. Balî, hemû helbestên şaîrê gewre di dîwanekê de kom kirin û ji alîyê weşanxaneya Apecê ve di sala 1998an de li Stockholmê hatin weşandin. Dîwan ji çend babetan pêk tê û 215 rûpel e. Kurdologê mezin Îsmet Şerîf Vanlî bi navê "Mirovê Sîyasî û Wêjedar" pêşgotin nivîsîye. Bêguman ev xebat ji bo ferheng û pirtukxaneya kurdî giranbuha ye. Naveroka Dîwanê ji van babetên jêr pêk tê: a. Marşên Kurdî: Di bin vê komê de heşt sirûdên netewî hene. b. Evîna Çîyan: Ev birr ji panzdeh helbestan pêk hatîye. c. Welatê Jiyan: Di bin vî navî de çil û pênc helbest berhev bûne. d.Dengê Lawiran: Ji donzdeh fablan pêk hatîye. e. Dengê Zarokan: Ji neh helbestan pêk hatîye. a. Di "Marşên Kurdî" de Hestên Netewayetiyê Osman Sebrî di marşên xwe de daxwaza welatekî serbixwe dike, dixwaze çîyayên bilind bi alaya rengîn bixemilîne û yek rêyê dide pêşîya ciwan û xortan ji bo serxwebûna welêt. Ew rê jî bi kolonyalist û dagir-keran re şerê çekdarîyê ye. Hemû ciwanêt kurd dişibîne şêr û pilingan û ji wan daxwaz dike rojek zû welatê xwe di Asyayê de serdest bikin: Xortê çak rabe zû me divê dilşadî Serxwebûn, aştî, serbestî, azadî Van tiştan her divê pir xebat, west û xwîn Berî me sed hezar, sed hezar tê da çûn Koledar bûne har, wan divê ceng û şer Marşa Aştîyê … Em leşkerine sondxwarî ne ji bona welat Min jî navê bi bindestî, her divê felat Marşa Felatê Piştî şer û serxwebûna welat, dixwaze bi alaya rengîn seranserê welat bixemilîne û zozan û newal û çiyayên Kurdistanê ji gel re bike seyrangeh û welat di nav Asyayê de serbilind be: Min divê tu her bilind bî Ala rengîn kesk û zer Him xweşî him ceng û rûmet Tên zanîn ji sor û gewr Dûr nêzik ez ê te hildim Tu yî xemla banê min Ala Rengîn …. Me divê yektî û xurtî, naxwezim bend û eşîr Ji îro pêve di Asiya, serdestî dora meye Marşa Xortan 176 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Evîn û Hesret û Hizra Bergirî di Helbestên Osman Sebrî de --- Page Break --- b. Di helbestên "Evîna Çîyan" de Hesret û Kesera Welêt Osman Sebrî hemû berhemên xwe li derveyî welêt nivîsîye û bi hesret û kesera welêt jîyaye. Şaîrê gewre, şaîrê surgûnê ye, hesretkêşê welat e. Di xeml û xewên xwe de hesret û kesera welatê bindest dihewîne. Şervanê serê çiyayên bilind e, rêberê helbesta bergirî ye. Di bîr û bawerîyên şaîr de, çîya qada şerê azadî û serxwebûna welat e. Di helbesta "Evîna Çiyan" de bîr û bawerî û evîna xwe wiha dilorîne ji bo welêt: Çil sal kuta bûn ku ji axa welêt cuda me, Dûrî heval û hogiran, him dost û bira me. Welat çi xweş e, bax û bostan, tev çem û rûbar, Lê ez bi xwe her evîndarê tehtên çiya me. … Min hêvî heye, carek din derkevim ser wan, Bo doza welêt tê de bikim, an ne tewa me. Yezdan!.. Bide min gorreke çak di seriya wan, Nizam çiqas ez, bo daxwazek holê hêja me!.. Evîna Çiyan Şaîrê mezin di pirrê helbestên xwe de dijê qelsemêrîyê derdikeve û alaya mêrxasîyê bilind dike û qet ji tu kesî bêminetî nake. Hemû ked û cada wî azadîya welat e. Xwesteka wî ya mezin ev e, ku ciwan di şerê serxwebûnê de şopa wî bipejirînin û dev ji îdeolojî û felsefe berdin, têkevine nav têkoşîna welêt. Di helbesta "Hêvîya Kalemêr" de fikr û ramana xwe ji bo Şoreşa Eylulê wiha diqîre: … Li Behdînan û Baban rabû şoreşa rengîn, Bi lehengî şer dikin di cîhanê bû dengîn, Çavê dijmin şikandin bi hin tifingên jen- gar, Leşkerê wî revandin ji hev kirin tar û mar. Ez dibînim xortên me bi felsefe û qirên Hemî dûrî qada şer dipeyîvin, diçin tên, … Bes divê xwe rave kin hemî xwedî "ÎDEAL" Bi vê qelşokîya han ji me kambax kirin mal. Ji bo îro me navê ÎDEAL û FELSEFE, Divê doza gelê Kurd çend gavan bi pêş keve. Hêvîya Kalemêr c. Li Sirgûnê Evîn Çi ye? Evîna Dilê Şaîr Kî ye? Şaîrê mezin Melayê Cizîrî di helbesta xwe de li ser evînê wiha dibê- je. "Hubbê cismanî du roj in / Gerçî dil pir pê disojin".16 Bêguman Mela li dijî evîna cismanî ye. Ji ber ku evîn di dilê Mela de yekbûna bedenan e, yan jî di bedena Xwedê de windabûn e. Li gor felsefeya Tesawufê, Wehdetul Wucûd e. Li gor Osman Sebrî jî evîn, bêguman hezkirin û wîsala welat e. Lê mixabin heta dawîya temenê xwe negihîştîye armanc û meqseda dilê xwe. Dilê şaîr li bîyanistanê bûye wek deryaya xemê: Hê warê ku biyan bû Yanzde salan ji bo min Ne hezkirina delalan B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 177 Evîn û Hesret û Hizra Bergirî di Helbestên Osman Sebrî de --- Page Break --- Ne serdilk ne yar û jin Ew pêl ji emrê şîrîn Borî di deryaya xem. … Şaîr evina dilê xwe hêjayî pesnê dibîne û wisa pesnê wî dide, mina îbadetxaneyeke pîroz û hêjayî seran- serê welat dewlemend dibîne: … Me dît ji bo xwe sorgul Weke Memê cîgerxwîn Ji bo wî bûme bilbil Demekê ez vehistim … Hemî ji me revandin Erdê ku wî tê geşte Bo min dêra miqedes Hêjayî Hind û Çîn e. Gelo evîna dilê şaîr kî ye? Ku di helbesta "Evîn"ê de, evîneke wisan ji xwe re dixemilîne, ku Feqîyê Teyran jê re "kemerbestî" Ehmedê Xanî jê re "çav- mat" û Melayê Cizîrî jî "lêv bigest" e. … Di rex wê de yek nefes Leyla çi sermîzar e Li pêşberî delalê Zîn hingî pesndar e Li pêşberî delalê Me pesna wî ne qesd e Nîn e şîrînzimanî Ew rewşa şeng û oflaz Çavmat dihêle Xanî Heke Feqî bidîta Dê dest li ber bibesta Melê bi sed kul û derd Wê lêva xwe bigesta. Şaîr, demeke kin bê hêvî dibe ji ber dûrketina evîna dilê xwe. Axîn dike ji felekê re ku wî ji yara wî dûr xistîye: Ew jî ji bo me pir dît Felekê, kir neyarî Rahişt milê me avêt Nav girava Sent-Marî Lê sed girîn û hesret Bilbil wê dem û gavê Nedît ji bo xwe berbang Dimk negîhand xunavê Hê pirpirokê sermest Çavên belek tu kuştin Bigirî û xwîn birêje Gelek dûr e giheştin Evîn Çavkanî û Jêder: 1. Cewerî, Firat, Kultur Huner û Edebiyat, Stokholm, 1996, r. 221 2. Kurdo. Qanat, Tarîxa Edebiyata Kurd, Ankara, 1992, r. 166 3. N.Firat-M.Ali, Bîranînên Osman Sebrî, Ýstan- bul, 2004 4. Sebrî, Osma, Dîwan, Amedekarê weşanê, A.Bali, Stokholm, 1998 5.Uzun, Mehmet, Antolojiya Edebiyata Kurdî, Stenbol, 1995, r. 251 6.Kurdo, Qanatê, Tarîxa Edebiyata Kurd, Ankara, 1992, r. 166 7. Sebrî, Osman, Dîwan, Amedekarê weşanê, A.Bali, Stokholm, 1998 8. Bali, A., Kürt Milliyetçiliðinin Kökenleri, Ýstan- bul, 2005, r. 249 9.Kovara Hawar no:1, Şam, 1932 10. Cewerî Firat, Kultur Huner û Edebiyat, Stokholm, 1996, r. 221 11. Kovara Hawar no:1, Şam,1932 13. Konê Reş 14. Osman Sebrî, Kovara Pêşeng, hejmar 5/1984 15. Bois, T., Nasîna Kurdan, Beyrut, 1963 16. Cizîrî, Melayê, "Diwan" Ýstanbul (bê tarîx). 178 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Evîn û Hesret û Hizra Bergirî di Helbestên Osman Sebrî de --- Page Break --- Sedsala nozdemîn li seranserî cîhanê bû despêka têkçûyina împa- ratoriyan û bi vê ve girêdayî hestên neteweyî wek kulîlkên biharê li her deverê cîhanê yeko yeko serî hildan. Li Ewropayê jî ev helwest û hewldanên neteweyî di heman demê de di qada wêjeyê de bû sedemê pêşveçûnên balkêş. Wêjevanan hewl dan ku tore û kelepora xwe bi awayek rêkûpêktir û bi teşe, şêwaz û naverokeke watedartir û rengîntir ji nû ve biafirînin. Vê pêla nuhbûn û veguheztinê gav bi gav xwe gihande her deverê û her wiha erdnî- gariya kurdan jî. Helbesta Nûjen Li Başûr û Rojhelat Di dawiya sedsala nozdemîn û despêka sedsala bîstemîn de wek li her deverên cîhanê li nav kurdên rojhelat jî hewldanên ji bo guhertin û vegu- hezti- na wêjeya kurdî ber bi asoyine nûjen hatine dest pêkirin. Di vê avaki-rinê de bê guman bandor û erka hel- bestvanê hêja Seyfî Qazî (1877-1944)-ku wek mamosteyê helbestvanê Mukriyan tê nasîn- heye. Evî zatî beriya mirina xwe weha gotiye; "Pêwîste em zimanê xwe yê edebiyatê ji gundan û kesên kal werbigrin. Lewra zimanê kurdî yê pak û temîz li cem wan maye. Pêwîste em di edebi-yata xwe ya nûjen de jî, kêşên folklorî bi kar bînîn û zimanê resen û kevin ê ji nifşên berê bo me mayî, di têkistên xwe yên edebî de, tomar bikîn". Di hemû berhem û afirandinên xwe de heta jê hat peyvên biyanî bikar neanî. Nûjeniya naveroka wêjeya kurdî ya Rojhelat xwedî taybetmendiyek e Xwendingeha Mukriyan bû, nûxwaziya di naverok û forma helbesta kurdî da peyda bûyî, ne ku çavlêkirinek yan HELBESTA KURDÎ A MODÊRN Û DÎROKA WÊ Berken BEREH B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 179 --- Page Break --- teqlîdek helbesta biyanî bûye, belkî van helbestvanên kurd vê şopê weke pêwîstiyek dîrokî dîtine, ne ku teqlîd- ek helbesta farisî, erebî an tirkî. Her çendî destpêka vê qonaxê an ku ya Xwendingeha Mukiriyan rohnî û zelal nîn e jî, lê em dikarîn bêjin reng û rîşalên vê qonaxê digihin berî dame- zrandin û ragihandina Komara Kurdistanê a sala 1946an a li bajarê Mehabadê û belkî berî bizav û tevgera Komela Lawên Kurd, ya ku li 16/09/ 1933-37an hatiye damezrandin. Bi rengekî eşkere di sala 1942an de, komeleke helbestan ji aliyê Komela Lawanî Kurdan ve, bi navê "Diyarî Lawan"(Ýbrahîm Ehmed) hate weşandin. Nifşê yekê yan jî damezrênerên Xwendingeha Mukriyan ji van kesan pêk dihat: Seyfî Qazî(1877-1944), Mamosta Hejar, Mamosta Hêmin, Seyid Kamilê Îmamî (Awat), Xale Emînê Berzincî(Xale), Seyid Tahirê Haşimî (Suha), Abass Haqîqî (Mamosta Heqîqî) û Xalidê Husamî (Hêdî). Van pêşeng û pêşrewan ji tevgera Xwendingeha Mukriyan di dema Komara Kurdistanê de û di dema şerê cîhanê yê duyem de serî hildan û berdewamî bi van cûre helbestan dan û karîn ji aliyê hişyariya netewî, bilind ragirtina nirxên ziman û kultura kurdî ve xizmeteke jêhatî pêşkeş bikin. Ji nav van raber û helbestvanan, bi zelalî ez dikarim bêjim ku mamosta Hêmin û Hejar Mukriyanî karîn bi şêweyeke rasterast roleke baş li Başûrê Kurdistanê jî bilîzin. Bi taybet piştî xûrtbûna agirê şoreşa Îlonê ya sala 1961an ku bi serokatiya serkirdeyê kurd Mela Mustefa Barzanî hatî dest- pêkirin, mamosta Hejar Mukriyanî jî, yekser kete nav şoreşê. Piraniya hel- bestên wî yên welatparêzî, di vê demê de hatine nivîsîn. Herweha di destpêka salên 1970an de bi taybet piştî Beyana 11ê Adarê, Mamsota Hêmin jî têke- liyeke xûrt bi kurdên başur re danî û ew weke helbestvanekî jêhatî li Başûr hat naskirin. Helbestên wî di nav gel de belav bûn. Bi taybet pirtûka wî ya helbestan a yekem "Tarîk û Ron" li Başûr bi şêweke berfireh di nav gel de hate belavkirin. Dîsan di nîvê salên 1970an de, pir- tûka wî ya bi navê "Naley Cûdayî" gi- hişt Başûrê Kurdistanê. Di helbestên vê pirtûkê de, afirêneriyeke hîn xurttir dihate dîtin. Hêmin piştî vê pêngavê, bêtir wek helbestvanekî seranser û afirêner hat naskirin. Bandora wî bi zelalî, li ser helbestvanên piştî wî bû. Qonaxa duwemîn piştî serhildana Tevgera Ruwange bi serkêşiya helbest- vanê mezin Şêrko Bêkes hate despê- kirin. Manîfestoya Ruwange ji bo tazeki- rina helbesta kurdî hawareke bi serê xwe bû. Mirov dikare bibêje ku ev manîfesto digel nûkirin û azadiya helbestê, nûkirin di ziman, raman, çîrok û nêrînine nû di civatê jî de bû . Piştî vê tevgerê qûnaxeke nû li ser destê çend rewşenbîrên kurd, mîna Refîk Sabir, Ferhad Şakelî û Letîf Helme û hwd. xuya bû. Mueyed Teyîb, Xelîl Dihokî, Evdirehman Mizûrî, Muhsin Qoçan, Necîb Balayî, Hesen Silêvanî, Hêvî Berwarî, Nezîre Ehmed, Arif Hîto, Beşîr Mizûrî û Selwa Gulî. Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê 180 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- Hejarîno... Ger we hest kir, dengê min yê we nîne. Rengê min, yê we nîne. Ger we hest kir, xema min ya we nîne. Devê min yê we nîne. Helbestên min bidirrînin. Mîna peykerekê kirêt, min biherrifînin. Ger we hest kir, mîna we ne birçî me. Ger we hest kir, li dervey zinca we dijî me. Ger we hest kir, burjuwazî me. Navê min, mîna jenga parey birre nin Ger we hest kir, mîna we zehmetkêş nîn im. Mîna hewe kaniya xem, jan û êşa nîn im. Ger we hest kir Min di dilê xwe de bikujin Bi hevokeka mezin binivîsin Şairekî tirsinok û direwîn mir... (Letîf Helmet) HAWAR û Destpêka Wêjeya Nûjen Kovara Hawar bi tenê pirojeyek roşenbîrî û netewî mezin bû , li gor slo- gan, rêbazî û naveroka wê. Di jimara yekê de, Mîr Celadet bi van peyvan Hawar daye nasîn: Hawar dengê zanînê ye. Zanîn xwenasîn e, xwenasîn ji me re riya felat û xweşiyê vedik e. Her kesê ku xwe nasdike, dikare xwe bide naskirin. Lewra ku ziman şertê heyînê pêşîn e. (Celadet Alî Bedirxan. Hawar, jimar 1. 15-5-1932 ê.Şam) Bêguman Hawar ango tradîsyona nû, ji ronakbîrên cegerdar, zana û xwedî hişmendiyeke zelal û niştîman- perwer pêk hatibû. Ji ber wê çendê her gavavêtin û hewldana wan bi gor me- todolojiyeke zanistane pêk dihat. Ewil- în nûjenî di warê ziman de hate kirin û tîpên latînî ji bo kurmanciya şîrîn hate pejirandin. Ji ber ku xwendin û nivîsandina bi van tîpan hêsantir bû û ji alî dengan ve jî li zimanê kurdî digun- ciya. Li ber elfebeya kurdî, gramêr, rastnivîsîn û bingehên rêzimana kurdî jî hatiye nivîsandin. Her hejmarek Hawarê bi reng û xemleke nû derkete pêşberî wêjehez û xwendevanan. Di Hawarê de em rastî gelek cureyên wêjeyî tên. Her wiha ji filklora kurdî bigire ta dîroka kurdan û li ser tenduris- tiyê nivîs hene. Hema di hemû hej- maran de giringî û rol û erka zimên di avakirina neteweyekê de çendîn lazim e xweş hatiye gotin. Dîsa berhemên me ên klasîk, kovar û rojnameyên kurdan û wergera berhemên biyanî jî ciheke tay- bet digire di Hawarê de. Hawarê ne tenê kurmanciya jorîn, her wiha cih daye kurmanciya jêrîn ango soranî jî. Di hin hejmaran de em rastî şanoyê jî tên. Dîsa di hemî hejmaran de nameyên xwêneran jî hatine weşandin. Bi kur- tayî Hawar stûneke di çand û toreya kurdî de û her wiha stêrkeke li ezmanê helbesta kurdî ku niha jî bi serbilindî diçirûse û aso û bergeha me ronî dike. Derheqî nûjenkirin û tomarkirina hemî cins û rêgezên edebiyatê di Hawar ê de Mîr Celadet di hejmar(20) de, û di Sergotara xwe de weha dinivîse; "Bi bîst hijmarên Kovara me ku heta nihu belafbûn e, me dil dikir, em her awayê nivîsandinê bicerbînin û bêxin zimanê xwe. Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 181 --- Page Break --- Her wekî awayên bingehî, nezim û nesir û çend şiklên nesrê kêm û zêde di Hawarê de belafbûn e. Tenê awayê (Temaşayî) hebû neket bû zimanê me. Mîna ku xwendevanên me di vê hijmarê de, dê bixwînin. Me ew şikil û awa jî ceriband û xiste Zimanê xwe" Nivîskarên kurd yên wê serdemê ger nebêjin tevan, belkî piraniya wan berhemên xwe bi yek armanc di Hawarê de diweşandin, wek mînak bêjin ji bakûr; Mîr Celadet, Dr. Kamîran, Dr. Ahmed Nafiz, Haco Axa, Qedrîcan, Cigerxwîn, Osman Sebrî Dr. Nûredîn Zaza. Elî Seydo Gewran û hwd. Ji Başûr, kirmanciya jêrî; Mamosta Goran, Ebdûlxaliq Esîrî, Mamosta Bêkes, Pîremêrd, Mamosta Pîrot, Şêx Selam û gelekên din. Ji Badînan; Mela Enwerê Mayî, Şêx Xiyasedînê Neqşbenî, Şêx Memdûhê Birîfkî, Salih Bamernî...htd, "Weke tê xweya kirin, ev deme, dema zêrîn û pêşîn ya ronakbî- rîya herêma Badînan e." Ji Rojhilat; Seyîd Huznî Mukriyanî, Mamosta Hêmin... Hejar htd. Ji kurdên Sovyetê; Celalî Dîsan Hawarê girîngî dida pirsên kurd û kurdayetiyê li her ciyekê vê cîhanê, wek nimûne bêjin, di hejmarên xwe de pêzanîna li ser rojnama Riya Teze ya kurdên Sovyetê û radyoya kur- dên Rewanê, herweha behsa Radioya Bexda û Beyrûtê yên ko bi zimanê kurdî weşana xwe dikirin û bi kurdî stran digotin dihê kirin, heya ko li ser şanoyên li Mehabad û Urmiyê, ji xebatên wê derê jî agahî hebûn, dîsan di hejmara xwe ya 19an de, Hawar behsa Zeradeştiyên li Hindistanê dike, kanê wan çewan di kovara xwe ya bi navê Iranlig de behsê Serxwebûn û Dewlata Kurdan kirîye . "Eskerê Boyîk ku ew bi xwe jî hel- bestvanekî gewre ê kurdên Soveytê ye wiha nivîsiye; HEWAR bû zanîngeh, ziyareta kur- dewarî, ya heyîtiya gelê kurd. Kê li wê zanîngehê ra derbaz bû, ji kaniya wê, ya zanîstî av vexwer, kê li ber wê ziyareta kurdbawerî bi zarê dayka xwe dua kir, bûn sond xwariyê parastina navê gelê xwe, bi bîr û bawarîyê here bilind jiyana xwe pêşkêşî azadiya gel, welêt û pêşxisti- na çanda wê kirin." Di Hawarê de cara ewilîn di warê helbestê de nûbûnê xwe da der. Qedrîcan û Helbesta Nûjen Bê guman Hawar di qada wêjeya kurdî de ne tenê hewldaneke ji rêzê ye, her wiha mizgîniya helbesta kurdî a ber bi asoyeke rengîn, çêjdar û modêrn- bûnê ye. Wek ku bibêje em neviyê Xanî, Cîzîrî ne, em xwedî rew- şen- bîriyeke serbixwe ne ku, em dika- rin bi kok û rehên xwe yên resen ala helbesta kurdî li lûtkeyên kokelên hevçerx daçikînin. Bi vê hişmendiyê Qedrîcan, ku nimûneyeke hêja ye ji bo xwendingeha Hawarê ku bi pênû-seke nûjen xwe bera tîrada wêjeya kurdî da û bi navê "Rêya Teze" helbesta xwe nivîsand. Bi vê afirandina xwe şêwaz, teşe û naveroka helbesta kurdî ji reh û dûvikiya helbestên miletên cînaran birî û riha kir. Heger xwendevan li berhem 182 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê --- Page Break --- û nivîsên wî hûr binê- rin, ewê li peyvên nûbûn, nûjenî, nûkirinê var- qilin. Roger Lesckot dibêje: "Em dikarin helbestvan Qedrî Can sazkarê helbesta kurdî ya nûjen bibînin, digel Şêx Nûrî û Pîremêrd û Goran." Bi vê helbestê Qedrîcan dest bi gul- vedana helbesta kurdî kir. Ewî guhert- inên bingehî di helbesta kurdî de kirin, berê helbestê da ber bi cîyeke nûtir. Helbesta kurdî ji kêşan û eruza erebî rizgar kir. Her wiha di heman demê de nûhbûnê xwe di raman, ziman, jiyana civakî û ramyariyê de jî da der. Tore û kelepora kurdî û mîto- lojî û jiyana civakî bi nêrîneke nû hate şirovekirin. Zimaneke hêsan, herikbar, jîndar ku rasterast gel diaxifî bi kar dianî. Ev cûre vegotin karî ku helbest- ên wî bib- ine stran û li ser zimanê gel bête gotin. Nemaze helbesta wî ya bi nav û deng "Berzanî Berzanî", "Begê axir zeman" û "Loriya Bedirxan", ya ku pir bi hostayî hatiye hûnandin. Di sala 1944an de qûnaxeke dîrokî ya nû di raman û zanyariya Qedrîcan de dest pê dike. Nemaze piştî nasîna wî bi ramana komonîst re. Ev rastî di mijarên helbestên wî de xweş diyar in. Helbestên wî yên pêşîn di sala 1930î de hatine nivîsîn, tev rengê klasîk in; mîna: "Loriya Bedirxan", "Tabûta bi xwîn", "Cegerxwîn", "Şîn li ser giyanê M. Seyda"... û hwd. Qedrî Can helbestin li ser beg û axan jî nivîsîne û şerê qata serdest kiriye; mîna helbestên wî: "Begê axir zeman" û "Hesinker"... Gelek caran Qedrî Can helbestên biyanî û bîranîn jî dinivisandin; mîna: "Name ji xortên Cizîrê re", "Xewna hiş- yariyê" û hwd. Bêguman hemû helbestên Qedrîcan li ser kurdayetî û niştimanperweriyê ne. Piştî sala 1944an, wek me gotî, qûnaxeke nû di ramana Qedrîcan de dest pê dike. Ciwantirîn helbest li ser hin lehengên navdar nivîsandine; mîna: "Berzanî Berzanî", "Şêr hat welat", "Serokê Komara Mehabadê" û hwd. Çend helbestên ku bi bûyer û demê ve têne girêdan nivîsîne; mîna: "Çarde- hê gelawêjê", "Name bo êstegehê radyo Tehran", "Cejna Oktober" û hwd. Hin helbestên şoreşgerî û miletper- werî jî nivisandiye; mîna: "Gula Sor", "Niştîman Birîndar e", "Karwanê Demê", "Li zindanê şoreşa me", "Heyva sor", "Dadê", "Di Şorezarekê de", "Rêya Teze" ya bi nav û deng û hwd. Her wiha kesên mîna Cigerwîn û Osman Sebrî jî nimînendeyên hêja ên qonaxa Hawarê û helbesta nûjen in. Cigerxwîn yek ji gewretirîn hel- bestvanê hêja a dibistana Hawarê ye. Ewî yekemîn car di warê naveroka helbesta kurdî û ziman de pêşengiya nûjeniyê kir. Helbesta kurdî ku ta wê demê bêhtirîn li qesr û konaxa dihate pehtin û zimaneke berz û bilind û ji ya gel cudatir bikar dianî cihoka wê ve- guhazt û berê wê da gel. Mijar êdî ji qeyd û bendên kevnare filitîn û bi awayek azad ber bi asoyeke firehtir û zelaltir meşiya. Her tiştê li ser rûyê vê dinyayê ku rasterast bi jiyana civakê re di têkiliyeke diyalektîk de ye û bandorê li hev dikin bûne mijara helbesta Cigerxwîn. Bi kurtasî dikarim bibêjim ku ji Ehmedê Xanî bi vir ve Cigerxwîn B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 183 Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê --- Page Break --- yekemîn kes e ku bi rêkûpêkî netewa kurd ji hemî aliyên xwe ve nirxandiye û paradigmaya wan têkûz kiriye bi rêya helbest. Dîwanên wî ne tenê ji alî afi- randina wêjeyî, her wisa ji alî dîrok, erdnîgarî, çand û kultur û hwd. ansiklo- pediya kurdan e. Osman Sebrî jî li ber destê Celadet Bedirxan hînî zimanê kurdî dibe û di demeke kin de bi xebata xwe ya hêja dibe helbestvaneke Hawarê. Dema em bala xwe didine helbestên Osman Sebrî, em dibînin ku ji serî ta binî bi xeml û rengên modêrnizmê jê difûre. Osman Sebrî jî wek hevriyên xwe heta jê hat hewl da ku asoya helbesta nûjen firehtir û ronaktir bibe. Lê ev nuhbûn li ser bingeha zargotina kurdî û kelepora kevin, ango teqlîdek netewên cîran an Ewropa, mijarên xwe bi giştî wek hevrêyên xwe ji jiyana rasteqîn hilbi- jart û xwest bi van helbestan gelê xwe yî jar û nezan hişyar bike û ji bo azadî û serfiraziya netewa xwe têbiko- şe. Her wiha helbestên li ser sirûştê, evînê, tenêtî, mişextbûn, aştî û bo zarokan nivîsand. Mînak, “Zozan”, “Dibistan”, “Yadê Bihar”, “Berdêlk", “Bang” nimûneyine hêja ne. Dîsa bi helbesta xwe ya bi navê "Bahoz" nîşanî me da ku helbestvanê kurd bê çiqasî di afran- dina helbestê de bi hêz û xwedî şiyaneke gewre ye. Her wiha ev helbest mînakeke herî xurt e bo inernasyonal- izma kurdî. Dîsa tişteke balkêş heye ku divê ez bînime ziman ku helbestvanên me yên îroyîn li paş guhê xwe davêjin, ew jî ev e; van helbestvanan nirx û rûmeteke hêja didan zargotina kurdî û berhemên xwe li ser wê bingehê ava dikirin. Bi vê helwestê jî hêmayine xurt û karîger diafirandin. mînak; "Me dît kapa bextê me Du mîr hate vê carî" (Diwan, Osman Sebrî, r; 70) Osman Sebrî yekemîn ji wan kesan e ku bûyer û qewimînên sirûştê şiban- diye tevgera însanan; “Zozan têne guhertin zû Mîna cilên bûkên di nû” (heman Dîwan, rû;63) Lê pêla nûjeniyê ya ko helbestên hemû zimana dabû ber xwe weha helbesta kurdî jî dabû ber xwe ko di van salên dawî de bi dehan, eger em nebêjin bi sedan nav derketin. Ji wan Ehmed Huseynî, Tengezarê Marînî, Fethulla Huseynî, Rizoyê Xerzî, Jan Dost, Hekîm Sefqan, Royarê Amedî, Diya Ciwan, Arşevê Oskan, Nezîr Palo, Rûxweşê Zîvar, Mihemed Hemo, Axîn Arif, Ferhadê Îcmo, Hoşeng Broka, Jana Seyda û hwd. Gelek navên din hene ko xwedî berhemên çapkirî ne, bê guman, ev nav hemû hêjayî lêkolîn û nirxan-dinên rexneyî ne. Dibe ko valabûna meydana rexnekirinê bûbe yek ji sedemên tevliheviya ko îro di helbesta kurdî de li dare. Di Helbestên Dibistana Hawarê de Naverok; 1- Daxwazên gelê kurd ên rewa ji bo azadî û serfiraziya xwe. 2- Li hember şêx, mela û nivişt ku gel ji bin tehekuma wan derkeve û bes bê xapandin. 3- Dijberiya li hember axa, beg û sistema fiodalî û sermiyadarî. 4- Agahdarkirina gel û haydana wan ji bo xebatên neteweyî, çînî û dijî 184 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê --- Page Break --- zordestiyê. 5- Haydana gel û civaka kurd, ji bo meşa wan a li ser rêya zanîn û zan- yariyê. 7- Bilindkirina drûşmên taybet, ji bo mafên jinan û destekkirina jina kurd ji bo pêşketin û berz ragirtina bihayên xebat û tevgera jina kurd. RÊYA TAZE Ew perdeya reş-tarî Ku ji şevên reş diyarî Min...ji rûyê xwe kişand... Li ber çavê xwe çirand Û avêt... Avêt paş sed çiyayî... Nava hezar deryayî... Min, gemara guhê xwe bi zemzemeke nuh şûşt; Û mîkrobên canê xwe bi dermanekî nuh kuşt... Ew zinagara di mejî, Ku mejyê min dimijî Min...bi kêrê xeritand. û bi agir şewitand û paqij kir... Paqij kir ji serê xwe Min avêt ji derê xwe Bi çavekî bê perde,bi guhekî bê gemar; Didim ser rêka taze,bi mejîkî bê zingar... Ew kufika tifêlî, Ku di dilda diçêrî, Min...ji kokê de rakir... hêlîna wê xera kir... û belav kir... Li rojên derbas bûyî,li rastiyên kevnare; Li hevalên ne hemrah,cara pêşîn selav kir; Min ew pelên rizyayî,ji deftera xwe çirand, Di rûpelekî nû de,ayetên taze civand. Êdî...bi dîtina xwe û bi bihîstina xwe... bi vîna xwe û bi mejî bi rêveçûna xwe jî Ez bûm însanekî nû,piresteşê olek nû, Û di bajarê dil de min ava kir holek nû... Şam;25.5.2944 (Ronahî, hejmar; 26, sal; 1944, Rû; 17) Li Sovyetê; Li nav kurdên Sovyetê ji berê de hewldanên hêja hebûne di warê wêje û toreya kurdî de. Bi weşana rojnameya kurdî Rêya Teze gelek kurdan rahişt pênûsê êş, jan û daxwazên gelê xwe bi çeşnên cur bi cur anîne ziman. Bi kur- tayî mirov dikare bibêje ku Rêya Teze di dîroka weşangerî û helbesta kurdî de stûneke hêja û saxlem e. Kesên mîna, Casimê Celîl, Celalî (Hawar;27), Eskerê Boyîk, Fêrîk Egît, Fêrikê Ûsiv, Qaçaxê Mirad, Karlanê Çaçan, Mikayilê Reşîd, Tosinê Reşîd, Şikoyê Hesen. Bi saya vê rojnamê karîn helbestine hêja diyarî gulistana helbesta kurdî bikin. Tiştê dilxweşker ev e ku van hemî helbestvanan di avakirin û hûnandina helbesta xwe û ruxsarî û naveroka wan spartine zargotina gelêrî. Her çiqas guherîn û pêşketinên li Sovyetê(di warê helbestê de)bandor li ser wan kiribe jî û sûd wergirtin tenê di hêla şêwaz û teşeyê de tê dîtin. Lê bingeh jiyan û çanda kurde- wariyê ye. Van helbestvanan bi ya min di modernîzma kurdan a parçên din de jî roleke baş lîstine. Ji ber ku em zanin gelek ji van helbestvanan berhemên B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 185 Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê --- Page Break --- xwe di kovarên di Hawarê de û vê dawiyê jî di Ronahî, Gelawêj, Gurzekgul, hwd. de weşandine. BI TENÊ NEBÛM Bi tenê nebûm... Şev... li tenişta min, termekî razay bû Dem... tem, mij û nalîn bû Welatê min jî Misteka toza ber bay bû Li bejna roha min alya bû Bi tenê nebûm Agirek bûm Nihêniyan geş dikirim Pirtûkek bûm Deryayê dixwendim. (Refîk Sabir) Rewşa Helbesta Kurdî Li Ewropayê Piştî salên pêncî hin bi hin kurdan berê xwe dane Ewropayê û li wira rê- xistin û komeleyên çandî ava kirin. (Komela Çandî a Xwendekarên Kurd- 1956). Bi van komeleyan dixwestin ku gelê kurd û daxwazên wan li dinê bidine nas kirin. Yekem kovar(Çiya- 1966)a bi kurmanciya bakur hate weşandin. Lê piştî demekê weşana wê rawestiya. Bi giştî di salên 75-80 yî geşedana weşangerî û rêxistinbûna kurdên Ewropa şax vedan. Gelê kurd xwe bi zimanê xwe perwerde kir û nivîsandina pirtûkan wek helbest, çîrok, roman kete rojeva wan. Hêjayî gotinê ye, ku piştî sala 1995an, bi peydabûna kenalên televizyonî yên kurdî û beşdarbûna kurdan di tora înternêtê de, mirov nema dikare cuda- hiyê têxe navbera wêjeya kurdî li welat û li Ewropayê û li rewşa wan wek du babetên têvel temaşe bike. Pirtûkên ku li Amed û Ûrmiyê tên nivîsandin roja din digihên Oslo; nivîsarên ji Laçîn û Efrîn zû digihên Berlîn. Bi taybetî rola tora înternêtê di jiyana kurdan de roj bi roj girîngtir dibe; ev hêman dibe sedem, ku ew bend û çeperên ku dagîrkerên Kurdistan li ser çand û kele- pora me danîne êdî bên hilweşandin û bê bandor bimînin. Mijarên Wêjeya Kurdî li Ewropayê: 1- Niştimanperwerî û evîna welat. 2- Siruşt û bedewiya Kurdistanê. 3- Bandora çand û wêjeya gelên Awropayî. 4- Bandora surealîzmê li pexşan û helbesta kurdî. 5- Bikaranîna êstêtîk û erotîzmê di pexşan û helbestê de. Pelê Payîzê govendek destpêdike li bilindahiyê xwe li ba dike pelekî ji rengê hemû zer û soran li ber bayê sar î payîze tenê lerz e ew li vê berêvara dereng li jêr dinêre li axê li jor li asîmanê ji ewrên rengerisas tikandî dinêre ne dest ji darê dibe ne dikare li hember gaziya axê xwe ragire 186 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê --- Page Break --- werr dudil dimîne demekê paşê xwe ber dide bi giranî datê xwarê li jor dinêre careka din li asîmanê bilind li pelên mayî bi keser radimûse axê û pişta xwe dide bayê hênik hiltîne serê xwe diçe di dil de xembariya refên çivîkên koçer (Mem Ronga-Mehmed Tanrýkulu) LI BAKUR Li bakur mixabin piştî avakirina komarê bêdengiyeke diltezîn û navbir- eke xembar kete bexçê geşedana wêjeya kurdî. Piştî salên şêstî her çiqas di derbarê bi destxistina mafê netewî hewldan hatibin kirin û kovar û roj- name derketibin jî mixabin bi zimanê kurdî hema bibêje tu nivîs nehatine nivîsandin. Tenê bi navê Rev em rastî helbestekê tên ku di miting û şevên siyasî de hatiye xwendin ku Edo Dêran nivîsandiye û helbesteke Kemal Badýllý û yek jî a Rojen Barnas. (Li Bandeva Spêde). Lê piştî salên heftêyî bi geşbûn û hêzbûna kurdan êdî em rastî nivîsên kurdî tên. Di sala 1979 an de yekemîn car kovareke xwerû bi kurdî û bi du zaravayan ku bi navê TÎRÊJ derdikeve. Ev hewldan jî mix- abin rastî darbeya Îlonê tê û cardin bêdengiyeke dûvedirêj dikeve dîroka wêjeya kurdî. Di despêka sala 92 de bi navê Nûbihar, Tewlo, Welat, rojname derdikeve û piştre kovara Rewşen, Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, War, Pelîn, Kevan; Nûza, Kulîlk, Gulîstan, kovara W, û kovara BÎR. Di van salên dawiyê gelek xortên kurdan dest avêtin pênûsê û di behra helbesta kurdî de avjeniyê dikin; Rênas Jiyan, Kawa Nemir, Cîhan Roj, Recep Dildar, Îrfan Amîda, Şêxhmûs Sefer û gelekên din. Helbesta Kurdî di çi Rewşê de ye û bi kû ve diçe? Helbesta kurdî xwedî keleporeke giranbûha ye. Nemaze helbesta me ya klasîk têra xwe dewlemend e. Wek li jor jî hate diyarkirin helbesta me ya nûjen li Başûr û Rojavayê Başûr ta qonaxeke diyar têkoşaye û xwedî gencîneyeke hêja ye. Lê di van salên dawiyê de diviyabû helbesta me êdî ji her alî ve dest bi hewldaneke modêrn- tir bikira. Lewre rewşa civakî û çand û kultura me rastî veguherînên berbiçav tên. Li Başûr hema bibêje bingeha komareke serbixwe hatiye avakirin. Bajar bi reng û xemlên modernîtê dirûv û teşe girtiye. Têkiliyên civakî li gor bazara kapîtalîzmê pêk tên. Li bakur hema bibêje gund nemane. Gelemperî kurd li bajar û bajarokan civiyane. Ev rewşa ne sirûştî di çand û têkiliyên civakî de rastî kartêkirina tevlihe- viyekê jî bi xwe re anî. Mixabin li gor vê prosesa nû helbesta kurdî hê bi peyv û hevokên gundiyane tên nivîsandin. Em rastî dîmenên bajarvanî û çêj û tahma civakeke rêk û pêk nayên. Ango hel- bestvanên me hê li ser mêrga Hawarê dibezin û tiştine ku wan pêk anîbû wek beniştê dicûn. Jixwe helbesta me ya klasîk wek sucdarekî ku her kes jê direve û tew tu nirx û rûmetê B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 187 Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê --- Page Break --- jî nadinê. Ez bawerim piştî demekê wê tu helbestvanên klasîk êdî di qada kur- manciya bakur de nemînin; ew ê ku helbesta klasîk binivîsîne jî, wê wek "kevoka li şûn refê xwe mayî" lê bê temaşekirin.. Sedemên vê rewşê jî ev in: a- Bandora wêjeya zimanên serdest û Ewropayê li ser wêjeya kurdî. b- Helbestvanê kurd berî ku hay ji rêziman, hevoksazî û rastnivîsa kurdî hebin helbestan dinivîsin. c- Tinebûna perwerdeya bi zimanê kurdî. d- Tinebûna dezgeh û rexnegirên wêjeyî. e- Rewşa perçebûna Kurdistanê û pir- bûna zaravayên me bûye sedem, ku heya niha hê zimanekî yekgirtî, bi yek şêweyê tîpan, peyda nebûye. f- Hin dezgeh û sazî hene, ku ji aliyê kurdan ve yan jî li ser navê kurdan hatine avakirin, lê ji ber bêpilanî ew nikarin rola xwe di qada wêjeyî de wek ku pêwîst e bilîzin. Astengên li Ber Geşbûna Wêjeya Kurdî: Ji bona geşbûn û pergala helbesta kurdî re pêdivî bi gavine nû heye. Lê mixabin gelek astengî hene li ber wê. Hinek ji wan ev in; 1. Xwênerên helbesta kurdî kêm in. 2. Tinebûna dezgeheke navendî ji bo zimanê kurdî. 3. Tinebûna nirxandina wêjeyî û rexnegirên objektîf. 4. Pêwendiya nivîskar û xwendevan. 5. Lawaziya bazar û navendên wêjeyî. Jêderkên vê Gotarê: 1- Dîroka Wêjeya Kurdî,Feqî Huseyn Saðniç 2- Antolojiya helbesta kurdî.A.Balî 3- Dîwana Osman Sebrî, 4- Dîwana Cigerxwîn, 5- Qedrîcan-Weşanxaneya Komal 3- Kovarên internetî; a- Kurd pen b- Tîrêj c- Amîda Kurd d- Avestakurd.net e- Amûde.Net f- Malpera Celadet Bedirxan g- malpera Xelîl Dihokî 188 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Helbesta Kurdî a Modêrn û Dîroka Wê --- Page Break --- Helbest Bûn Dîwan Receb DILDAR Di qada edebiyatê de beşa herî nêzî çanda devkî helbest e. Kurdan jî bi helbestê gavên xwe avêtine nava qada edebiyatê. Cara yekemîn Baba Tahirê Uryan bi zaravaya lorî helbestan lêkirîye. Di kurmancî de navê Elî Herîrî derbas dibe lê divê meriv qewlên êzîdîyan jî bibîr bîne û tişteke balkêş e ku ew qewl heta îro bi kurmancîyeke paqij û zelal gihîştine me. Piştî Celadet Bedirxan alfabeya kurdî bi tîpên latînî serrast kir, ekola Hawarê helbestên xwe bi tîpên latînî lêkirin. Li bakurê welêt kêsên ku ji medresê dihatin xwe ji tîpên erebî neqetandin, lê piranîya kurdan li dibistanên dewletê dixwendin û ji ber vê yekê jî nifşên nû helbestên xwe bi tîpên latînî lêkirin. Min jî xwest ku van pirtûkên helbestan ên ku bi tîpên latînî hatine lêkirin û li bakurê welêt hatine çapkirin an hatine belavkirin wek lîsteyekê amade bikim û li ber çavên xwendevanan raxim. Dibe ku em negi- hîştibin hinek berheman; eger ew bigihîjin ber destên me, em ê li lîsteya xwe zêde bikin. Wek ku di lîsteyê de jî diyar e, li bakurê Welat bi tîpên latînî kitêba yekemîn a helbestê Mem û Zîna Ehmedê Xanî ye û di sala 1968an de ji alîyê Weşanxaneya Gûn ve hatiye çapkirin û ji wê rojê heta îro çapa wê pênc cara nû bûye, heta niha kitêba çapa herî zêde nû bûye ew e. Heta dawîya sala 2005an bi tevayî 144 heb kitêbên helbestê hatine çapkirin. Di sala 2003yan de wek rekorekê 34 kitêb hatine çapkirin. Ji van 144 kitêban 11 hebê wan bi kurdiya zazakî 133 heb jî bi kurdiya kur- mancî hatine çapkirin. Mijarên helbestan: 1-Welatparêzî û têkoşîna azadiyê: Di vê xalê de meriv dikare rastî binmijarên B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 189 --- Page Break --- wek dîrok, ziman, welat, feqîrî, nezanî, têkoşîna ji bo mafên azadî û neteweyî were. Ez ê ji bo vê mijarê ji helbesteke Rojen Barnas a bi navê "Min navê xwe kola li bircên Diyarbekir" çend rêzikan mînak bidim: "Min navê xwe kola li bircên Diyarbekir Ez şêx Seîdê kal Bijîşk Fûad im Pêşmergekî bê nav û bê nîşan Û qevdekî ji pincara welat im Ez duh şehîd bûm Îro nûhat im. " 2- Evîn û hesret: Di vê mijarê de, meriv dikare xalên wek eşq, evîna zarokan, hesreta dê û bav, hesreta gund û bajaran bibîne. Ji bo vê mijarê ez ê mînakek ji helbesteke Sabah Kara bidim. "Ez zanim ku tu nîn î Lê ez bazê kemînê Dibe ku tu dikarî Min dîn bikî bi evînê Porê xwe yê zêrînî Bikî sîya havînê Vaye ez li vira me Li ber deriyê evînê Ez li hêviya te me Ji şemiyê ta înê" 3- Jin: Di vê xalê de bindestî û pirsgirêkên jinê, hestên jinê hatine nîqaşkirin. Ji bo vê mijarê ez ê çend rêzên Gulîzerê mînak bidim. "Ji anatomiya jinekê (Dersa yekemîn) 1- Bi tîpekê dûrî janê ye 2- Zimanê wê qedexe ye ji dilê wê re Pira di nava dil û zimanê wê de şikestî ye 3- Her qermîçokek rûyê wê xwediyê çîrokeke dilşewat e 4- Her tim du dilop hêsir dibin şirîkên kenên wê 5- Cênîkên wê nobedaran xwedî dikin, ji bo kontrola çavên wê 6- Tim bi stûxwariya diya heft qîzan dijî 7- Ji bo girêbidin zimanê porê wê, dolbendekê avêtine serê wê 8- Ji kerba dilê xwe yê parçebûyî re bi ta û derziyê re bûye heval, kêlan diavêje navbera xeyal û jiyanê" Helbest Bûn Dîwan 190 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 --- Page Break --- 4- Oldarî: Di vê xalê de li ser mijarên wek, dîn, dîndarî, pesnê Xweda, pêx- ember, kitêbên pîroz û şexsiyetên navdar helbest hatine nivîsandin. Ji bo vê mijarê ez ê ji helbesteke Raîfê Bêçare mînak bidim. "Pirtûkê rîsalê nûr Ew ji me re bûne şûr Kufr û îmana rast Weke çiya ji hev dûr" 5- Xweza: Li ser xweşikbûna gul û kulîlkan, deşt û çiya, teyr û tilûran, aramîya xwezayê helbest hatine nivîsandin. Ez ê çend rêzikên xwe ji vê mijarê re mînak bidim. "Xwezî Ji bajarên qilêr dûr bûma, Li serê qotekî bilind Bi lorîna bayê sibê Di nav kulavekî koçerî de Li benda zayîna rojê bûma." Di helbesta bakur de teşe: Nifşên nû hema bêjin bi tevayî helbesta serbest dinivîsînin lê ên ku bi awayê klasîk jî dinivîsînin hene; yên ku ji medreseyê hatine pirranî bi awayê klasîk dinivîsînin. Lîsteya 144 kitêban li jêr e, ji vana 46 hebên wan ên klasîk an dewra Hawarê an ên parçeyên din in, 98 hebên wan ji aliyê nifşên nû ve hatine nivîsandin. No Nav Helbestkar Weşanxane û sala w 1- Mem û Zîn Ehmedê Xanî Gûn 1968 2- Mem û Zîn Ehmedê Xanî Koral 1973 3- Şefeqa Lenîn Cegerxwîn Kaynak 1976 4- Li Bandeva Spêde Rojen Barnas Tîrêj 1979 5- Dîwan Melayê Cizîrî Firat 1987 6- Mem û Zîn Ehmedê Xanî Hasat 1990 7- Kîne Em Cegerxwîn Pelê Sor 1991 8- Kela Dimdimê Jan Dost Melsa 1991 9- Sîpan 1 Sîpan Xizan Dicle-Firat 1991 10- Nûbar Ehmedê Xanî Firat 1992 11- Helbestên Welatê Bindest M. Seîd Alpaslan Pelê Sor 1992 12- Nalînên Min M. Şakirê Koçer --------- 1992 13- Prisk û Pêtî-Sewra Azadî (Diwan-1-2)Cegerxwîn Deng 1992 14- Evîna Welat Abdurehman Durre Melsa 1992 15- Destanek Ji Bîhuşta Winda M.Zahir Kayan Berfîn 1993 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2005 191 Helbest Bûn Dîwan --- Page Break --- 16- Evîna Dilê Min Mehdî Zana Belge 1993 17- Azadî û Jiyan Kemal Burkay Deng 1993 18- Kîme Ez-Ronak(Dîwan 3-4) Cegerxwîn Deng 1993 19- Doza Jîn Hisêyn Elî Başar --------- 1993 20- Hîroşîma Duwem Helebçe Riza Çolpan Dîlan 1993 21- Stranên Azadiyê M. Seîd Alpaslan Pelê Sor 1994 22- Brîna Bêar Îlhamî Sertkaya Med 1994 23- Mewlûdê Kirdî (zazakî) Mele Ehmedê Xasî Firat 1994 24- Ez Reşîdê Kurd Avesta 1995 25- Ji nav Şiîrên Min Şêrko Bêkes Avesta 1995 26- Milkê Evînê Rojen Barnas Nûdem 1995 27- Adir û Asme Qemerê Alî Piya 1995 28- Gome Kemal Astare Piya 1995 29- Ariya Demsalê Ez im Mahzar Kara Govend 1995 30- Berf Fedî Dike Kemal Burkay Deng 1995 31- Potîna Reş Remzi Çakin Pêrî 1995 32- Veger Evdila Peşêw Avesta 1996 33- Çarîn Kemal Burkay Deng 1996 34- Mem û Zîn Ehmedê Xanî Deng 1996 35- Sê Reng Nesimî Yaman Yaman 1997 36- Gulbihar Latif Ozdemîr Kora 1997 37- Xewnên Rojê Ronî M.Şakirê Koçer -------- 1997 38- Nalîna Şevê Seracettîn Kirici Sor 1997 39- Zend Avesta- Şefaq(dîwan 5-6) Cegerxwîn Deng 1997 40- Gaziya Min Berhîm Paşa Nûbihar 1997 41- Ji Çem Bi Derya(Çarîn) Sabah Kara Nûbihar 1998 42- Evîna Qedexe A. Sivar Yalçin Aso 1998 43- Xewna Avê Raîf Yaman Pêrî 1998 44- Kulîlkên Ezêb Kamîran Alî Bedirxan Avesta 1998 45- Dubeytî Baba Tahîrê Uryan Nûbihar 1998 46- Were Dotmam Celadet Alî Bedirxan Avesta 1998 47- Awazên Xerîbiyê Bedirxan Epozdemîr Aso 1998 48- Dîwan Seyid Eliyê Findikî Nûbihar 1999 49- Zîlan Agir û Stranên Jiyanê Medenî Ferho Pêrî 1999 50- Hêvî û Jiyan Derwêş M. Ferho Pêrî 1999 51- Di Siya Dara Xaçê de Serhildan Miraz Ronî Pêrî 1999 52- Janya Rênas Jiyan Doz 1999 53- Çend Xezel û Helbest Siyahpûş Ens. Kurdî-St 1999 54- Çerxa Felekê M.Şakirê Koçer --------- 1999 55- Ey Avê Av Feqiyê Teyran Ens. Kurdî St. 1999 56- Rozê Yena Hawar Tornê Cengî Tîj 1999 57- Ramûsan Min Veşartin Arjen Arî Avesta 2000 58- Duri Siya Nezdi Ama Xal Çelker Tîj 2000 59- Hêvî-Aştî(Dîwana 7-8) Cegerxwîn Deng 2000 60- Feqiyê Teyran(M.Xalid Sadinî) Feqiyê Teyran Nûbihar 2000 61- Şeva Dawî Jana Seyda Avesta 2000 192 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Helbest Bûn Dîwan --- Page Break --- 62- Helbestên Kelogrî Mucteba Baravî ------ 2001 63- Arzeba M. Zahir Kayan Sî 2001 64- Êş Berken Bereh Sî 2001 65- Evîna Mîr Hesen Feyzî Demirag Pêrî 2001 66- Ji Nav Şiîrên Min Şêrko Bêkes Avesta 2001 67- Gulîstana Bêçare Raîfê Bêçare ------ 2001 68- Bêdeng Mane Zozanên Kurdan Fatma Bozarslan Deng 2001 69- Bimre Brakujî Riza Çolpan Dêrsim 2001 70- Hesreta Pênce Salî Riza Çolpan Dêrsim 2001 71- Me Welatek Hebû Can Gulşenoglu Doz 2001 72- Ev Çiya Rûspî ne Arjen Arî Avesta 2002 73- Şi'r Rojen Barnas Nûdem 2002 74- Sê Kulm Ax Mezher Bozan Pêrî 2002 75- Ratîka Cîhan Roj Sî 2002 76- Dîmenên Derizî Irfan Amîda Sî 2002 77- Qeşem Bêrî Bihar Sî 2002 78- Azebe(Zazakî) Çetîn Satici Sî 2002 79- Dîwan Dîlbêzarê Bêkes Pêrî 2002 80- Rêbaz(Dîwan-1) Molla Suleyman Kurşun ------ 2002 80- Keskê Dawî di Cenazeya Xwedê Hoşeng Broka Pêrî 2002 81- Gulûcinûkavil Osman Mehmed Avesta 2002 82- Dîwan Ehmed Huseynî Avesta 2002 83- Nehcul Enam Mele Xelîlê Sêrtî Ens. Kurd. 2002 84- Dîwana Rûhî Şêx Evdirehmane Axtepî Ens. Kurdî St. 2002 85- Dîwana Kerbelayî Şêx Mihemed Kerbelayî Ens. Kurdî St. 2002 86- Alîsû Hassan Îrandost Sî 2002 87- Nalîna Agirî Mehmet Avci Sî 2002 89- Şagirtên Evînê Berken Bereh Sî 2003 90- Zomafer Serkeft Botan Elma-Mîr 2003 91- Berbejna Rê Lal Laleş Belkî 2003 92- Mexzena Xwînê Rênas Jiyan Belkî 2003 93- Bajarê Dirinde Ehmed Huseynî Belkî 2003 94- Roja Spiye Çetîn Satici Elma-Mîr 2003 95- Qêrîn Medenî Ayhan Ozanli 2003 96- Agirbanû Ilhamî Ozer Elma -Mîr 2003 97- Kurdê Rahîm Qoserî Pêrî 2003 98 -Selpakfiroş Kawa Nemir Rewşen-Name 2003 99- Destana Kawa Arjen Arî Elma-Mîr 2003 100- Zend-Avista Cegerxwîn Avesta 2003 101- Şefaq Cegerxwîn Avesta 2003 102- Mewlûdî Nebî Mela Kamil Puexî ------- 2003 103- Nameyên Nabersivin Îrfan Amîda Aram 2003 105- Hêviya Brînê Yalçin Yaşar M 2003 106- Kewê Canê Receb Dildar Gun-Hîvron 2003 107- Helbestên Sirgûniyê Lokman Polat Veng 2003 108- Guantanomo M. Şakirê Koçer ------- 2003 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2005 193 Helbest Bûn Dîwan --- Page Break --- 109- Agir û pirûsk Cegerxwîn Avesta 2003 110- Sewra Azadî Cegerxwîn Avesta 2003 111- Kî Me Ez Cegerxwîn Avesta 2003 112- Ronak Cegerxwîn Avesta 2003 113- Zend-Avesta Cegerxwîn Avesta 2003 114- Şefaq Cegerxwîn Avesta 2003 115- Hêvî Cegerxwîn Avesta 2003 116- Aşitî Cegerxwîn Avesta 2003 117- Salar û Mîdya Cegerxwîn Avesta 2003 118- Şerefnameya Menzûm Cegerxwîn Avesta 2003 119- Hesreta Zerrê Mi Xeyrî Tîj 2003 120- Destûr Bide Kemal Astare Tîj 2003 121-Awaza Serpêhatîyan Evîn Çîçek Pêrî 2003 122- Awaza Serpêhatîyan-2 Evîn Çîçek Pêrî 2003 123- Awaza Serpêhatîyan-3 Evîn Çîçek Pêrî 2003 124- Dîwan Osman Sebrî Pêrî 2004 125- Ez jî jîyame Mezher Bozan Pêrî 2004 126- Hesret Fuad Dogan Pêrî 2004 127- Tav û Leylan Cemîl Denlî Bajar 2004 128- Monologên Evînên Kedîkirî Mem Bawer Bajar 2004 129- Şop Reşit Keskin Tevn 2005 130- Jana Sîpan Sîpan Xizan Tevn 2005 131- Qetran Dost Çiyayî Avesta 2005 132- Hestên Veşartî Aydin Orak Berçem 2005 133- Ta Ji Sêvan û Wêdetir Hoşeng Broka Pêrî 2005 134- Kêr û Hevrîsim Nihat Çelik Elma 2005 135- Dêsan de Sûretê Ma Nimite Roşan Lezgîn Vate 2005 136- Evîna Dilê Min Mehmet Geçit Tevn 2005 137- Stranên Çavbiken Cemal Ozçelik Doz 2005 138- Bazên Welat Serdar Roşan Doz 2005 139- Zulfîyar Rehîm Koserî Tevn 2005 140- Buwariya hestên lerizî Bêrî Bihar Avagon 2005 141- Dilê Min Bû Jîngeha Evînê Hemîd Dilbihar Aram 2005 142- Ez Bûm Jînperest Hemîd Dilbihar Aram 2005 143- Mem û Zîn Ehmedê Xanî Deng 2005 144- Çima Serkeft Botan Belkî 2005 145- Nesrîna Qedexe Ji Bêcirriya Te Tengezarê Marînî Belkî 2005 146- Dîwan W. K Merdimîn Vate 2004 147- Dîwan Mela M. Eliyê Hunî Vate 2004 148- Dîwan Mela Mehemedê Kavarî - 2005 194 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Helbest Bûn Dîwan --- Page Break --- Mewlidê Kirdkî, sey "Mewlidê Xasî" zî yeno şinasnayîş. Xusûsîyetê xo yo muhîm o yo ke, metno tewr verên ê kurdîya zazakî yo. Û hetê kur- dêkê zazayî ra, yanî destê Seydayê Xasî ra ameyo nuştiş. Mewlidê Kirdkî 1899 de Dîyarbekir de çap bîyo. Hetê Zeynel Abidîn Amedî ra bi xetê destan ameyo nuştiş. Û reya verêne Çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê ey ginayê çapî ro. Ez vana qey yewna xusûsîyetê xo zî no yo ke, herçiqas lehçeyanê kurdkî ra a ke tewr erey ameya nuştiş kurdîya zazakî (kirmanckî) ya zî la kitabo kur- dkî ke reya verêne yew metbea de çap bîyo, no yo. No kitab hetê Mihanî ra alfabeya erebkî ra tiranskirîbeyê alfabeya latînî ya kurdkî bîyo û 1994 de hetê çapx- aneyê Firatî ra Îstanbul de ameyo weşanayîş. Verî ke ez derheqê xusûsîyetanê bînan de, derheqê muhtewaya nê kitabê ma yê erjayeyî de malumatan bida, ez do nuştoxê nê kitabî bi şima bida şinas- nayîş. MEWLIDÊ KIRDKÎ Roþan LEZGÎN B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 195 --- Page Break --- Nuştox: Seydayê Xasî, nameyê xo Mela Ehmedê Mela Hesenî yo. Labelê, mîyanê şarî de sey Seydayê Xasî ameyo şinasnayîş. Manaya "Xasî" zî tîya ra yena ke; Xasan, zemanêk tam serê sînorê Dara Hênî û Licê de, mîyanê ê koyanê berzan de, gelîyêko xorîn de yew mezraya qijkeke bîya. Babê Seydayê Xasî Mela Hesen bi eslê xo uca ra, yanî Xasan ra yo. La semedo ke babê ey demeyêko derg nehîyeya Licê Hezan de melatîye kerda, o semed ra Seydayê Xasî xo Hezanij zî hesib- neno. Heqê ey zî esto, çunke, Seydayê Xasî serra 1867 de Hezan de ameyo na dinya û 18ê Sibata 1951 de (84 serre) Hezan de na dinya ra bar kerdo. Rehma Homayî ro ey bo. Nika mezelê xo yo mubarek zî mîyanê goristanê Hezanî de yo. Seydayê Xasî, wextêk muftîyê Licê bîyo. Ma nika nê kitabê ey ra zanê ke Xasî goreyê zemanê xo ra yew alimêko namedar û jêhatî bîyo. Ma vajin zemanê osmanîyan de ziwanî heme serbest bîyê. Ê ziwanê ke no mintiqe de ameynê qiseykerdiş, Xasî pêru zanaynî. Kurdîya kurmancî û zazakî, fariskî, erebkî û tirkî zaf weş qisey kerdinî. Bi nê ziwanan nuşto zî. Mesela, yew xezela dubeytî no kitab de esta ke, erebkî û fariskî û tirkî û kur- manckî û zazakî têreyde nuşta. Ez wazena na xezele ra çend numûneyî şima rê nîşan bida: "Merheben ya men 'ela bîl husnî teqwîmîl beşer (erebkî) Hafiziş Xaliq şeved ez çeşmê bednam û nezer (fariskî) Mucîdî esbabû latû we ma mînha seder (erebkî) Dil ji qeyda leşkerê xem kir reha wextê seher (kurmanckî) 196 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Mewlidê Kirdkî --- Page Break --- Ax û nalînê verînî bîy vinî, nêmend eser (zazakî) ……… Feilemen fellahû xeyrun hafizen halennewa (erebkî) Xasîya, ba sebr û şevta nûr şeved narê hewa (fariskî) Rehberindir, bîl bû derden, çunkî hem odir dewa (tirkî) Yawerê rindan nebî Ehmed! Çi insaf û rewa (kurmanckî) Dûrîyey yîne, hevalo, kufrî ya, ey bêxeber!(zazakî)" Wendoxê delalî, seke şima zî vînenê, na xezela Xasî de yew mey- dano tebîî yo demokratik de û mîyanê azadîye de heme ziwanî têreyde yê, bi hawayêko seypê yewbînî temam kenê. Eser: No kitab de nêke tena na xezele esta, ney, verî ke Mewlid dest pêbiko çendnayê bînî zî estê. Sey zafê eseranê kilasîkan Seydayê Xasî zî, bi yew xezela "Axaz" yanî "destpêk" dest pê kerdo. Xezela verêne erebkî ya. Vano: "Ebdûhul Xasî, yeqûlû we yezer, Kulle ma kane xetaen we xeter. Ebşîrû bîl cennetî ya îxwetî, Ba'de tesdîqîn we îqrarîl xeber". Yanî: "Hemeyê xeta û xeterîyê ke ey ra vejênê, Xasîyo evdê Homayî, ehwalê xo beyan keno. Badê ke Homayî û Pêxeberê ey tesdîq bikî, Mijdîyana cennetî to rê yena ey bira". Dima ra, bi hawayêko menzûm, xora no kitab seraser menzûm o, yanî bi nezm (şîîrkî) nusîyayo, behsê nameyanê Homayî keno, yanî Esmayê Husna. Na menzûme de neway û new (99) nameyanê Homayî yew bi yew ano ziwan. Naye ra zî dima, di "Reddîye"yî estê. Mewzûya nê reddîyan, yanî cewa- ban zî, ez vana qey yew munaqeşe yo ke mîyanê alimanê ê wextî de, tay çîyan ser o bîyo. Nê "Reddîye"yî bi erebkî nusîyayê. Û dima ra yew xezela tirkî esta. Tabî, tirkîya ewroyîne nîya, tirkîya ê zemanî ya. Bêke ez tercume bikera, qismêk tira ez wazena neqil bikera. Seydayî Xasî na xezele de wina vano: Bîr qewm kitabsiz olse, dîlsiz deware benzer Dînsiz heyatê fanî, yazsiz buhare benz- er Cehaletin lîbasî, kîrlî xumare benzer Lîbasê dînî soyan, ûyûz hîmare benzer …. Qîyasê nefse ûyan, îblîsê jare benzer Qezayê heqqe razî, Xelîlê nare benzer Axir zemande dînlî, eshabê xare benzer Alim olan munewwer, butûn enware benzer Cahil olan zewallî, mûmsiz fenere ben- zer Kelamê hîkmetamîz, miskê tetare benz- er Xasî, meqaleyê sadiq, şemsê nehare benzer Badê naye zî, a xezela ke bi çar ziwanan nusîyaya, a ke mi binêk verê cû qalê aye kerdibi, esta. Nê heme xezelan û reddiyeyan ra dima zî Mewlidê Kirdkî dest pêkeno. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 197 Mewlidê Kirdkî --- Page Break --- Qismê Mewlidî: Mewlid, yew çekuya erebkî ya. Manaya zayîşî de ya. Labelê, gama ke ma sey yew kitabî vanê "Mewlid", no yeno a mana ke, yew metno ke bi hawayêko menzûm, yanî şîîrkî nusîyayo û qalê ameyîşê dinya û cuyê Pêxemberê dînê îslamî Hz. Muhemmedî (sHs) keno. Nê tewir metnî, ez vana qey, mîyanê heme qewmê ke musluman ê de, bi ziwanê heme qewmê ke muslumanîye qebul kerdo de estê. Mesela, bi tirkî û kurdkî û belki sewbîn ziwanan zî estê. Sey numûne, Mewlidê Kirmanckî yo ke Melayê Batê nuşto, ame vîrê mi ke wina dest pêkeno: "Hemdê bêhed bo Xudayê alemîn, Ew Xudayê daye me dînê mubîn. Em kirine umeta xeyrul beşer, Tabiê Wî muqtedayê namuwer." Nara, mîyanê muslumanan de sey yew edetêkê dînî, no metno ke qalê bîyayîş û cuyê Pêxemberî keno, yeno wendiş û dima ra zî, sey yew zîyafetî werd yeno dayîş. Yew mela yan zî merdimêko vengweş bi veng, seke yew xezele, yan zî qesîde biwano, winî bi aheng/melodî waneno û cemat zî bi xuşû, mîyanê zikrî de goşdarîye keno. Peynîya her qismî de zî cemat heme têreyde selawatan waneno. Seke mi verê cû zî vatibi, no hem metno yewin o ke kurdîya zazakî de ameyo nuştiş û hem zî kitabo verên ê na lehçe yo. Esas verê ey zî yewna kitab bi kurdîya zazakî ameyo nuştiş. Ta serra 1852 de camêrdêkê orisî, nameyê xo Peter Îvanovîch Lerch, yew metno ke tede qalê kurdîya zazakî û zazayan keno nuşto. Mewlidê Xasî, heme şîyês (16) qismî yo. Hewt sey û pancas û şeş (756) misreyî, her misre zî yewindes (11) hece ya. Ziwanê xo zî zaf akerde û fesîh o. Ez wazena her qisim ra numûneyêk binawna. 1. Qismo verên, destpêk o. Û bi no qayde dest pêkeno: "Bismîllahîrrehmanîrrehîm Ez bi bismîllahî îptîda kena, Raziqê aman û xasan pîya kena. Rebbî, hemd û şukrî ancax to rê bê, Kîbr û medh û fexrî pêro to rê bê." 2. Qismê diyîne de behsê "Tertîbê Mewlidî û fedlê wendişî" keno. Mesela vano ke: "Lazim o tertîbê mewlidî temam, Ma ser o, vacin, bizanê xas û am. Ger ti yew mewlid xo rê wendiş bidê, Lazim o tertîb bizanê pê bidê!" Dima ra zî seba fedl û xeyrê wendişê Mewlidî zî wina dewam keno: "Nef'ê mewlidî şima persê, bizan, Qet nînê hisabê defteran. Belkî yew-yew lazim o vacin şima Pê bizanê, pîlîyê ay şahê şima. Yew tera wendiş bîyo ger çî ser o Kamo bworo go hezar îllet bero. Hem bedel de rehmete w keyf û surûr, Nazilê qelbî bibo hem feyz û nûr." 3. Qismê hîrêyîne de behsê "Çin- bîyayîşê eşyan (çîyan) û sirrê Homayî" keno. Tîya de zî Seydayê Xasî vano: 198 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Mewlidê Kirdkî --- Page Break --- "Ewulê xellaqê kullê masî wa, Tim tenî bê, baş bizanê, bênewa. Ne eno erd û enê ezmanî bîy, Ne perî û cinnî û însanî bîy. Ne enê roc û şewî, ne nizd û dûr, Nê zemanî, nê mekanê bêfitûr." 4. Qismê çarine derheqê "Xeliqnayîşê Pêxemberî û eşyan" de yo. Xasî vano: "Ewulî dareyê yeqînî, Rebbê ma Kerde xelq û pa bi çar şaxî hema. Badê cû yê padîşahê sermedî, Hinkî nûrê xo girewt qey Ehmedî. Va, "Bibe Ehmed" hema şahê wedûd, Şeklê teyra Tawuse ame wucûd." 5. Qismê pancine de behsê "Emrê Homayî qey qeleme" keno. vano: Badê cû va, "Ey qelem nuştiş bike!" Va, "Ez di emrê to der a, vatiş bike." Va, "Binusne! Yew çinîk o xeyrê min, Hem Muhemmed qasid o, qey emrê min." Weqto ana va, şinawit ay qelem, Tavilî şî secde û bêheş bî hem. Secde ra weqto wurişte, "Rebbena!" Va, "Ti xellaqê min ê, ez vînena." 6. Qismê şeşine de behsê "Xelqê Ademî û nûrê Pêxemberî yo ke kewto piştîya ey" keno. Vano: "Badê kullê nuştişê eşyan ku kerd, Xaliqê cebbarî fermanêke kerd. Qeybê Cebraîlî va, "Henkî herrî, Bîyare erdan ra bi şeştî tewirî. Nêbo dengêke tera bîyarê kemî, Pê virazin ay herrî ra Ademî." 7. Qismê hewtine de behsê "Eştişê Ademî yo cennetî ra û humartişê kalikanê Pêxemberî" keno. Tîya de vano: "Hezretî Hewa nezer da Ademî, Va, "Çi nûr o?" Va, "Fexrê alemî." Xaliqî her di muzeyyen kerdibî, Hem di cennet de muxeyyer kerdibî. Badê cû ku Ademî bêemrî kerd, Xaliqî va, "Yê bigîrê, bierzê erd!" Tavilî lîbas û tezyînî bîy vinî, Yîne ra yo, eştî na dinyaya genî. Bî fîxan û zarîyey yê her go hewe, Qet ebed nêbî sekan yew roc û şewe." 8. Seydayê Xasî qismê heştine yê Mewlidê Kirdkî de qalê "Babîyê Pêxemberî Ebdulahî û cihûdanê Şamî û ey rê waştişê Amîna" keno, vano: "Wexto ke Ebdullahî de nûr bi zuhûr, Kafiran zana ke amewo nizdî nûr. Badê cû geyray bi qetlê yê hema, Hafizê yê Xaliqê erd û sema. ...... Badê cû, şî yê bi orfê ay zeman Waşte Ebdullahî rê şahê cîhan Yew weqeyke zerd û yew sîm hem se pes, Hem devey zî sey pesan day ende bes. Weqto arde hem yene bi ay şewî, Hem receb bi, aşme bibî yew şewî." 9. Qismê newine de "Întîqalê nûrê Pêxemberî û hewnanê Amîna" keno. Vano: "Badê cû nûro ke ma kerdo sena, Ame, bi meyman, bi qeybê Amîna. Wexto yo nûr Amîna de bi zuhûr, Amîna zî dîy ecêb îzz û surûr. …… Weqto bi şeş aşme hemlê ay ci rê, Kerdi Ebdullahî qesdê têcirî. Şi Medîne, Xaliqî da nêweşî, Qeybê Ebdullahî şerbetwerdişî. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 199 Mewlidê Kirdkî --- Page Break --- Na dinya ra yo hebîbo enwerî, 'Emrê yê zî pêru vîst û panc serrî. Weqto Ebdulmutelîb bi baxeber, Amîna berma û va, "Ax û keser!" Va, "Zereyê mi bi du nîmey, wey li min! Xaliqî verda yetîm no hemlê min…" Dar û ber pêru tedir bermay bi hal, Hem çiqas heywanî der sehl û cibal." 10. Qismê desine zî derheqê "Ameyîşê dinya yê Pêxemberî" de yo. Yanî qismê "Merheba" yo. Tîya de zî vano: "Şî rebîulewwelî ra des şewî, Amîna bî xerqê nûrî, yew hewî. …… Merheba, ey sirrê subhan merheba, Merheba, ey ruhê ruhan merheba. Merheba, ey fexrê erşî merheba, Merheba, nesley Qureyşî merheba." 11. Qismê yewendesine de behsê "Tay ecaîbanê şewa bîyayîşê Pêxemberî" keno. 12. Qismê diwêsine de qalê Helîmaya Sadîyan ke şit dayo Pêxemberî, keno. No qism wina dest pêkeno, vano: "Amîna va, hewnê min de bi beyan, Go bido yê şit, Helîmay Sadîyan. Çende rocî badê cû yew kariwan, Ame Mekke, name vatê, "Sadîyan". Yîne dir bî hem Helîmay Sadîyan, Şî xo rê berd seyîdê îns û can. …… 'Emrê yê weqto temam bi şeş serrî, Amîna zî şî dinya ra ay serrî. Weqto yê rê heşt serrî bî munqelîb, Qebrî rê bi meyman Ebdulmutelîb. Mend Ebî Talib tenî pîy heyderî, Bi ci rê hafiz, bi emrê ekberî." 13. Qismê hîrêsine de zî qalê "Nazilbîyayîşê wehîy û şîyayîşê Mîracî" keno. Nê qismî de zî vano: "Badê cû anîya ku dinya fanî ya, Hem bi qîymet qasê yew dasî nîya. Va xo rê, "Rebbî, ti zanê, vînenê Çîke ra hes nêkena bê to tenê". …… Weqto Cebraîlî ra fer bi hebîb, Ame şerman ra ci rê xewfo 'ezîb. Bi muheyyer, hendî nêzana seyîn, Şo huzûrê ay ku Rebbulalemîn." 14. Qismê çarêsine de "Duay" keno. 15-16. Qismê pancês û şîyêsine de zî derheqê alfaba û tarîxê nuştişî de û tayna malumatanê bînan dano. Ma zî, pêru vajin ke, Homa ey ra razî bo. Homa ma hemîne bido xatirê însananê başan ê sey Xasî. Û verî ke ez nuşteyê xo biqedêna, seba ardimê ey, ke tercumeyê qismê erebki de hetê mi kerdibi, ez Mela Huseynê Dingilhewa rê zaf sipas kena. 200 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Mewlidê Kirdkî --- Page Break --- Ji bona ku ristek bibe biwêj gere: peyvên wê ristê xweş lihevhatî bin, ji du peyvan kêmtir nebin, wateyek wan ya hêsa hebe, sal û zeman ser de derbas bibin, di nav gel û giştî de belav bibin, ji aliyê gel ve hatibin pejirandinê. 1. Her biwêjek xwedî rêzepeyvînek resen e. Ew peyvsaziya wê nayê guhertinê. Ciyê peyvên biwêjan bên guherandin qeyde xirab dibe. “Av ji dêv çûyin” biwêj e, lê belê “Ji dêv av çûyin." ne biwêj e. Peyvên biwêjan nayên guhartinê. Wateya wan yek be jî, di şûna wê peyvê de, peyvek din nayê bikaranîn. Mînak: Di şûna "Lingê şeytên şikandin"ê de "piyê şeytên şikandin" nayê bi kar anîn. Hin dever- an nigê şeytên şikandin tê gotin Lê belê çend biwêj hene li derveyî vî qeydeyê dimînin. Ji dêv filitî/felqizî/derket/pekiya Ji gewriya xwe kirin/birîn Ji îro pê ve/şûnda Ji şîr vekirin/birîn 2. Pirrî peyvên biwêjan, ne di wateya xwe ya ferhengî de, di wate- yeka mecazî de tên bikaranîn. Av ji dêv çûyin. Av lê venexwarin. Bed di guhan re kirin. Dest dirêjî. Kevir di zika de ye. Kevir û kuçikê Xwedê li min barî. Ser dirika rûniştin. 3. Lê belê hin biwêj, wateya wan a ferhengî û ya biwêjî nêzî hev in. Wate- ya peyvê hebekî hatiye nepixandin. Ava aşekî ji dêv çûyin. Bi hewa ketin. Herî erş herî ferş, tu yê bêyî ber çoyê reş Çavê min te nebîne. Serî jê re hejandin 4. Car heye yek biwêjek, çend wateyên ji hev cuda dide fahmkirinê. Aqil negirtin: 1- Ji bûyerên bi serî de hatî ders dernexistin. 2- Neket sêrî. TAYBETIYÊN BIWÊJAN Þehmûs ASLAN B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 201 --- Page Break --- 3- Tiştek jê fahm nekirin. Ar berdayê: 1-Mahf kir. 2-Şewat derxist. Kevir biteqe: 1- Pirr çetin, zor pêk were. 2- Hedê xwe yê dawîn dîtin. 3- Tu carî naqewime. 4- Çi qas biha here jî, bihayê herî mezin were ser ew qas e. Ser xwe re avêtin: 1- Karek, gavekê de qedandin. 2- Gedûgek zor, ser xwe re derbas kirin. 3- Xwarinek qedandin li xwe ferikandin. 4- Bi serfirazî kuta kirin. 5. Gelên cîranên hev, biwêj ji hev girtine. a- Çend biwêj ji zimanê tirkî ketine nava kurmancî. Tirk wan biwêjan naşixulînin, kurmanca qertaf lê zêde kirine û bikar tînin. Ew bûne malê kur- mancan. Kefen sokan Ît qanî be. Gogil alçaxî. Yaxeparçe bûyin. b- Çend biwêj ji zimanê erebî der- basî kurmancî bûne. Ya hewl û wela. La îlac. Ahd û wahd kirin. c- Hin biwêjên kurdî ketine nava tirkî. Kurd wan bi kar naynin, tirka paş- giran lê zêde kirine, wan bi lêkerên tirkî bikar tînin. Ew bûne malê tirkan. Peşkeş çekmek, Pirû pak olmak. Çar neçar. BIWÊJ Û GOTINÊN PÊŞIYAN 1- Pirr caran meriv gotinên pêşiyan û biwêjan zor ji hev digerînin. Ristên ku darazeke didin nîşandan gotinên pêşiyan in. Ristên ku mînakek resen didin nîşandan biwêj in. Mebesta got- inên pêşiyan, rê nîşandayin û şîret lê kirin e. Mebesta biwêjan, têbiniyekê bi qalibekî xweş ravekirin e. Wek: Adarê li min bada, min Boza xwe bi tayek ka da. (biwêj) Dinya bi sebrê ava bûye. ( gotina pêşiyan) Afirê gamêşa bû warê mêşa. (biwêj) Yê bixwe sawarê, dê biçe hewarê. (gotina pêşiyan) Anî ji parsê da xêra xasê. (biwêj) Erê erê ye, na na ye, erê-na bela ye. (gotina pêşiyan) Ez axa, tu axa, kî golikê bibe bin baxa. (biwêj) Gotin ji mirdaran, sipî ji qerpalan. (gotina pêşiyan) Kulav patin, li hev hatin. (biwêj) 2- Çend cûreyê ristan hene, ew hem wek gotinên pêşiyan, hem jî wek biwê- jan karin bên şîrovekirinê. Ger wek biwejan bên şirovekirin biwêj in. Ger wek gotina pêşiyan bên şirove- kirin gotinên pêşiyan in. Devê rovî nagiyê tirî, dibê “tirş e” : Qurnaz e, wexta zevta wî li tiştekî neyê nabêje min nikarîbû. Kêmaniyê nayîne ser xwe. Dibê zatî min nedi- xwest an bi kêrî min nedihat. (Biwêj) Devê rovî nagiyê tirî, dibê “tirş e”: Şambaz, gava çavê wan nebire, xwesti- ka xwe an mebesta xwe nîşan nade, kêrnehatina tiştan dibêjin. Dibêjin bila kes bi kêmaniya min nizanibe. (Gotina Pêşiyan) Devê xelkê, ne doxîna merivan e: Guh ne de gotinên xelkê. (Biwêj) 202 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Taybetiyên Biwêjan --- Page Break --- Devê xelkê, ne doxîna merivan e. Meriv nikare li ber gotinên xelkê rûne. Nûçe li nav gel zû belav dibin. Kes nikare wan nûçeya qedexe bike. (Gotina Pêşiyan) Guhê erdê heye: Mêze pê dihesin ha? (Biwêj). Guhê erdê heye. Sirra bê gotinê veşartî namîne. Yek pê bihese ji yê din re dibêje, wilo, wilo her kes pê dihesin. Peyv zû digihîje ciyê xwe. Qisa hate gotinê êdî dizî namîne. (Gotina Pêşiya) Kê kir? Kê ne kir? Sêwiyê bêdê û bêbav kir: Sûc ket stûyê min feqîrê Xwedê. (Biwêj) Kê kir? Kê ne kir? Sêwiyê bêdê û bêbav kir: Çi sûc û sigûtên bê xwedî hene dikeve stûyê bêkesan. (Gotina Pêşiyan) 3- Di zimanê kurdî de qandî 10-15 ristan hene angorî rêzkirin û bilêvki- rinê jî wateya wan diguherin. Rist, car heye dibe biwêj, car heye dibe gotina pêşiyan. Mînak: Meriv bibêje “tu guran ji gaziyê ditirsînî.” biwêj e. Meriv bibêje “Gur ji gaziyê natirsin.” dibe gotina pêşiyan. Kes bila dilê xwe bi miriyan xweş neke. (biwêj) Kes dilê xwe bi miriyan xweş nake. (gotina pêşiyan) Kê derê zirav e bila di wê derê de biqete. (biwêj) Kê derê zirav e di wê derê de diqete (gotina pêşiyan) DIRÛVÊ RISTÊN BIWÊJAN 1- Lêkerên rista biwêjan qertafên demê nagirin. Pirrî caran lêkerê hevoka biwêjan rader in. Cila xwe li cahnimê raxistin Çav jê nekutandin Fitir xweş kirin Fitîl fitîl di pozê re derxistin Ser lingekî hezar derewî kirin Li ser mûkê mayin/nemayin 2- Hin biwêj hevokên pirsan e. Bi lêkerên erênî tên gotinê, lê belê wateyek neyînî didin famkirin. Berfa sor bariya ye? (Ne sar e.) Deve û qatir e? (Bazarek ne girîng e.) Kî ji birçîna mirî ye? (Xwarina her kesî heye.) Kuliya zimanê te xwarîye? (Tu çima napeyivî?) 3- Hin biwêj hene lêkerên wan hew erênî tên bi karanîn. Avê bi bêjingê berhevkirin. Av ji dêv çûyin. Bi ava heft çema şûştin. Ber (nigan)lingan çûyin. 4- Hin biwêj hene lêkerê wan hew neyînî tên bi karanîn. Ba di ber re neçûyin. Bend li ser nayê girêdanê. Beqa nekirin. Ber dirana negirtin. 5- Hin biwêj hene lêkerên wan hem bi erênî, hem bi neyînî tên bi kar- anîn. Di ferhengê de evan biwêjena bi hev re di xalekê de hatin nivîsandin. Erênî û neyînî ya lêkerê bi nîşana (/) ji hev hatine qetandin. Bênamûsî qebûl kirin/nekirin, Ber daxwarin/danexwarin. Ber dêv re kenîn/nekenîn Li ber çavan ketin/neketin B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 203 Taybetiyên Biwêjan --- Page Break --- Mehdê xwe tengkirin/tengnekirin. Nêzî hev bûyin/nebûyin Pere kirin/nekirin. Pêşiya xwe dîtin/nedîtin. Pî da/neda ber. 6- Hin biwêj hene, lêkera wan erênî be wateyekê, lêkera wan neyînî be wateyeka cûda didin famkirinê. Li erdê nexistin: Pirr rûmet dayin. Li erdê xistin: Şikandin, avêtin, xistin. Serî dananîn: Danexwarin, kêmasî nepejirandin. Serî danîn: 1- Mirin. 2- Stûxwarî kirin. Dest lê gerand: Bi desta saxî kirin. Dest lê nagerin: Dil hez nekir ku bike. Tê nebihurî. 7- Biwêjên kurmancî jî wek hevok- saziya kurdî ne, lêker pirrî caran li dawiya ristê tê, carna dikeve pêşiyê, yek caran jî di nawa hevokê de cî digirê. a- Biwêjên lêkerê wan li dawiya ristê de pirr in. Ava sêrî germkirin. Ba ber guha ketin. Bi ava heft çema şûştin. Cî li sêrî bû hesret. Çavên feqîriyê birijê. b- Gelek biwej jî lêkerên wan li pêşiya ristê ne. Bide aqilê xwe. Bûye qîra reş. Da ser serê xwe. Dan ber çavan. Dixweyî mastê nayî rastê. Zane mala şeytên li ku ye. c- Biwejên lêkerê wan di nav ristê de jî hene. Bela ye, ketî ber derî. Çong da erdê. Çû ber tirrên dahşikan. Dest dan hev. Destan de ketî elemanê. Zor da ser. 8- Hin biwaj ji du hevokan pêkha- tine. Wate bi du mînaka xwurttir kirîye. Eger ne fen e, va çi dar û ben e. Ez dibêjim va ye hirç, tu dibêjî ka rêç? Gilîkî wisa bibêje, bila sêl nan bipêje. Gunehê te li stûyê te, jinan te qadiyê te. 9- Di pirr biwêjan de cînavkên nebinavkirî tên şixulandinê. (Hin, kes, tiştek, hemî, gişt, yek, kes, kesek, her kes, merivek, yek, ... hwd.) Hineka pifî guhan kirî. Her kesî di rêkê de majo. Kes jê re du kevira nade ser hev Kîja bagêrî tu anî. Yek sor dike, yek şima dike. 10- Biwejên bi cînavkê kesane dest pêdikin jî hene. Ew û bextê xwe Ew û nefsa canê xwe. Ew û şîrê xwe. Ez axa, tu axa, kî golikê bibe bin baxa. Ez çiya, tu çiya, kî ji golikê re here giya. Ez di şûna te de ba ma. Ez dibêjim vaye hirç, tu dibêjî ka rêç? Min bûk anî bi lez û bez, tê da ga û pez, sivika malê tim ez. Min cî de (nigên)lingên xwe rûyê bavê gelek xortan de dirîm. Min ker ker kuştî, şekir şekir şûştî Min neke destiyê kêrê! Min pezê pirr çi kir, ez ê kavirê kur çi bikim. 204 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Taybetiyên Biwêjan --- Page Break --- Min sîr nexwariye ku bîhn ji min bê. Te dî kanî, li ser danî. Te ji mala bavê xwe aniye? Te nanê sêlekê xwarî, min nanê êlkê xwarî Tu girêdî nasekine Tu guran ji gaziyê ditirsînî? Tu ji bavê xwe bêminet î. Tu ji dê yî, em ji damariyê ne? Xwedê ya dide min, ya dide te! 11- Biwêjên lêkerî, ger ji daçek û lêkerekî çêbibin, bi ya min ristên wilo ne biwêj in; wek (bêmirad- bêxîretî). Ristên ji daçek, cînavk û lêkerekî çêbûne biwej in. Wek: Bi lêv kirin. Jê hez kirin. Ji hev de xistin. Li hev xistin. Li xwe anîn. Pêve danîn. Tê derxistin. 12- Hin biwêj mînakan nîşan didin. Bi peyvên “bû-bûye, dibêje qey, tu dibêje, wek- wekî” dest pê dikin. Bû pizot Bû porê dîna Bû qîr û qiyamet Bûye cirm hetî ber derî Bûye çitulxêr Bûye dirik ketî dêrî Dibê qey bi zor ji Xwedê girtî Dibê qey mastêrik di dêv de ye Dibê qey sêveke kirine du ciya Dibê qey xwîn ji paş guha berdaye Tu dibê cinet e. Tu dibê çermê ser milê wê ye. Tu dibê min ga xwarî Tu dibê qey kevir kişandî. Tu dibê qey xwîn ji paş stûya berdaye. Wek mozê pêvedayin. Wek nanê sêlê dirûyî. Wek nimêja feqîran. Wekî nokê ser tahtê belav bûyin. JI ALIYÊ WATEYÊ VE BABETÊN BIWÊJAN 1- Biwêj edet û marîfetên civatê, bîr û baweriyên gel didin nîşandan. Bi serê xwe dikî. Bi xwîna bavê te ye. Dest birakê axretê, Ez ê simêla xwe kur kim. Ji rû û simêla xwe fedî bike. Kosteka xwe qetandin. Ning lihev hatin. Nigê şeytên şikandin. Şertê mêran sê car e. Tu ji jina xwe xirabtir bî. Xwesiya te ji te hezdike. 2- Hin biwêj hene pêxweşbûnê didin nîşandayin. Bavê kê ye? Bavê min bî. Çavê te bixwim. Delala/ê ber dilê min. Dora te digerim. Rohniya çavê min î. Gula min î. 3- Hin biwêj bixwe çîrokên kin in. Ji golikê re gotine: Tu çima li dû mangê baz didî ? Gotî: Wer nekim dê dor bê mi. Ji gur re gotine: Çima stûyê te wisa qalind e? Gotî: Ez bi destê xwe dikim, bi devê xwe dixwim. Lizikêmêrikxistine.Gotî:"Ax piştami!" Gotin e: Em li zikê te dixin tu çima dibêjî "Ax pişta mi!" Gotî: Eger pişta min hebûya we nikarîbû li zikê min bixista. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 205 Taybetiyên Biwêjan --- Page Break --- Qîzikê got "Ez ji vî zika xelisîm, rûyê bavê gelek xortan de dirîm." 4- Hin biwêj ji çîrokan derketine. Wexta serenav hat gotinê, ew biwêj, wê çîrokê giştî dide bîrxistinê. Mînak: Nokê Guno Qîzên gund çûne qirş berhevdanê, Guno jî bi cem wan ketiye, gotiye "Qîzno hûn min jî bi xwe re nabin." Qîzan gotine “were.” Hinek nok di cêba Guno de bûne, bi rê de li qîzan belav kirîye. Çûne çolê, qîz li ber qirşa pahn bûne. Guno sekiniye. Qîzan gotine "Guno tu çima qirşan berhevnakî." Guno gotî "Erê erê, hûn nokê Guno bixwin tasek ava sar ser da vexwin. De Guno koro were qirşan berhev ke!" Qîzan anîne her yekî qevdek qirş danê Guno, piştiya wî temam kirine. Piştiya xwe şidandine. Guno rûniştiye. Qîzan gotine "Guno tu çima piştiya xwe tev- nakî?" Guno gotî "Erê erê... Hûn nokê Guno bixwin tasek ava sar ser da vexwin. De kuro were piştî tevbike." Qîzan rê tê nedîne. Piştiya wî jî şidandine. Ketine ber piştiyên xwe bi rê ketine. Guno nehatiye. Gotine "Guno tu çima piştiya xwe naynî?" Guno gotî "Erê erê, hûn nokê Guno bixwin, tasek ava sar ser da vexwin. De Guno kuro were piştî bikşîne!" Qîzan bi dorê piştiya wî kişandine anîn ber derî. Diya Guno gotî "aferim lawê min, ez ê tim nokan têkim cêba te.” Ax! Pişta Min! Li zikê mêrik xistin e. Gotî: Ax pişta min! Gotine: “Em li zikê te dixin, tu çima dibêjî ax pişta min!” Gotî: eger pişta min hebûyana we nikarîbûn li zikê min bixistana. Bazara Macîrok û Gumgumokê ye Dibêjin gava Nemrûdî Îbrahîm Pêxember avêtî agir, gumgumokê pifî agir kiriye, macîrokê jî av di gepa xwe de aniye li agir kiriye. Yek di wê derê re der- bas bûye Gotiye: gumgumokê bi pifa te van agira geş nabe. Tu çira pif dikiyê? Gotiye: “Bila Hz. Îbrahîm zanibe ez dijminê wî me.” Ji macîrokê re gotî ev şewata bi ava gepa te venasê tu çima xwe di westînî? Gotiye: “Bila Hz. Îbrahîm zanibe ez dostên wî me bes e.” Ez Wî Berdidim Ew Min Bernade Lawik got "Yabo min dizek girt" Got "Bîne." Got "Nayê." Got "Berde." Got "Ez wî berdidim, ew min bernade." Ji Pezê Min re Zerar Heye? Şivan kerî birî çarşiyê firotinê. Mele li ser minarê dîtiye, gotiye "Ew ê hanê derketî wî diyara çi bang dide?" Yekî gotiye "Çima tu nizanî ew mele ye, Ezana Şerîf dixwîne. Bang gel dike, dibê werin nimêjê... "Şivan dibêje "Hêla hiş be. Ji pezê min re zerar heye? Tune ye?" Mêrik gotiye "Tune ye." Gotiye "heta dikare bila bang bide." a.sexmus@mynet.com 206 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Taybetiyên Biwêjan --- Page Break --- Qasim Çawîşî mi rê va. Eses derdê xu mi rê va. Va: Wexto ki ez xort bîyo, Gula Qadon keynek bî. Zerra mi tede bînê, zaf tede bînê. Nara, mi kerd-nêk- erd, merdimî ser nay, nêbî. Gule va, "Ez Qasî nêgêna!" Teslîya mi kewte, Gule zewiciyay ez ca mendo. Gule zewjîyay ez ca mendo. Zeman tede şi, ez zî zewicyayo. Ez zewicyayo, ara di çend serrî şîy, cenîya mi merdi. Cenîya mi merdi, ez vîya mendo. Mi va, "Ya Rebbî, ti yew berê xeyron mi rê akê. Ez wayîrê gedon o, berê mi qeflîyayo…" Ey zaf zemon nêkewt orte ra, mêrdey Gule zî merd. Gule zî mendi vîyay. Gule zî wayîrê di gedan bî. Mi va, "Willahî, ena Gule zor-weşî gere ez ja bigîro. Mêrdey ja zî merdo, cenîya mi zî merda. Ez gere ja bigîro!..." Welhasilîkelam, yew êrey, rojawan o. Ez vejyayo yew bonî ser. Ez ewnîyayo ki Gule keye bi keye geyre- na. Mi va, "Liya, Gule çi geyrena ecêba, eno serê êrey?" Yew imbazê mi, mi het o, nomey jey Kor Henefî yo. "Heno kor" vonê tira. Mi va, "Heno!" Va, "Ha!" Mi va, "Ti sax ke, veyni ina Gule çî rê keyon ra geyrena?" Hen şi. Hen başt şi, ome. Mi va, "Xeyr o?" Va, "Willa xeyr o. Gule siba palon bena filon ca di, Qalbêron(1) di velg birnena. Paley gere şorê velg." Mi va, paley şorê dayi rê velg birnê. Paley dewijê ma yê. Her kes xatirê mi zono. Ew (û) zor-weşî, ez gere inî gurî biko!... Paley dades heb î, dades hebî paley estê. 1 Qalbêran, dewa Qasim Çawîşî Behro de nameyê yew cayî yo. GULA QADAN Arêkerdox: Turgut Ersoy B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 207 --- Page Break --- A şew heto nimajî mi çim pêser nêna. Mi yew tepişt, yew verada, ez se ko? Senî hewa biko? Mi va "Heno!" Va, "Ha!" Mi va, "Heno, ti gere mi rê yew mudafaey bikî! Gule palon bena, îllahî yena palon heti. Ma yew delevêre bikê!..." Nimajî, tarî ra ez warişto, mi çek û sîlehê xu girêday. Tifingo pîl mi d' o ew (û) dabonçe zî mi ra girêdaye yo. Ez şîyo, rayîro ke paley tira şonê, ez şîyo çetê rayron ra ronişto. Serê sibay, şefe- qê, ez şîyo çetê rayron ra ronişto. Willa mi dî, rêz kewta palon, paley ha yenê. Teka ki omey, mi va, "Vindi!" Mi va, "Ewta vindinê!" Pêro bindê emirdê mi d' ê, dewijê min î. Xatirê mi zonê. Hesabê mi zî kenê! Mi ra tersenê, ez mehkumê herbê şêxon bîyo. Tek û peynî ome. Mi va "Gelî dewijon!" Va, "Ha!" Mi va, "Qadê Ellay rê, qadê pêx- emberî rê, … Qalî mekê! Şima eyro nêşonê Gulda Qadon rê velg ew şima xeber zî nêdonê bide. Şima hergo yew cayê karbê xu ra şonê. Xu bide menawnê ew ez qe nişna Gula Qadon bero!" Hemîni va, "Çimondê ma ser…" Mi va, "Ez şîyo Koydê Miradon(2), Mi hewn dîyo, mi Gule girota. Ez gere ja biremno…" Willa, mêrdekî, Ellay jîn ra razî bo, hergo yew cay ra şi; ayêk xu limit, ayêk şi kardê xu ser, ayêk şi bostondê xu… Xebera Gule çinîk a. Ez şîyo. Yew qoto berz esto, tira vonê "Taloy Gomey Şekî(3)". Taloy Gomey Şekî, 2 Koydê Miradon (Koyê Miradan), yew koyo mîtolojîk o. Kam ke şiro uca, hesreta ey yena ca. 3 Taloy (Talvomêr) Gomeyê Şekî, mintiqeyê dewa Pîranî Behro de yew cayo ke hamnanan pes uca de beno weye. toy vonê "Zîyar a". Ez şîyo weyra ronişto. Ez û Heno kor pîya yê. Ma şî weyra roniştî. Wila mi dî Gule ha yena. Herê xu bar kerdo. A û di hebî gedey ja yê. Gedey xu, xu rey vistî, barê herî wenayo, ha yena, nonê palon ona. A zî vona qay paley şîy velg birnenê! Omey, epey nizdî ma. Ma xu vera- da cayo ki velg birnenê, ma şî weyra. Ez û Heno kor, ma şî weyra roniştî. Willa Gule omey, senî ki omey ayo meydon, tira vonê "Qalbêron", çîyek- dê palon çinîk o, çew nêaseno! Naşt ewnîyay, daşt ewnîyay, ona tedi mendi. Ez yewaş cadê xu ra warişto, mi va "Gulê!" Va, "Ha!" Mi va, "Eyro rojê comêrdon o!" Gule va, "Ez bextê to bena, heyron bena, qurbon bena. Ez wayîrê gedon a, ez wayîrê seyon a…" Mi va, "Pere nêkeno!" Namey pêrdê ja zî Elîy Qadon bi. Tira vatinê "Elîy Qadon". Gule va, "Elîy Qadon to kişeno ha! Inî gurî meki!..." Mi va, "Îmkan çinî yo!" Mi çengiley Gule tepişt. Mi çengiley Gule tepişt, Henê korê zî ay wir di gedey tepiştî. Mi va, ez hîdî şoro Merga Gomey Şekî. Ez şîyo bindê yew kerrî. Ez newtono zaf vindo. Ez vono, cay gazî di nêrê! Willay mi dî, yew şwone cêr ro ome, vîyart. Willay Gule va, "Ez kena gazî, ayo şwone kom ki esto, wa bêro mi to ra bigîro!" Mi va, "Lîyra kutikî! Lîyra kutikî! Ayo şwone Elê Îsî yo, tornê Elîy Ximrî yo. Ti eslê-cislê jey persa, armenî yo, bin ra bisilmane nîyo, armenî yo. Wayîrê hîrê keynon û di lajon o. Hema bîla sunetê pêxemberî nêbîyo. Ayo şeno to mi ra bigîro?!" Şwone şi, vîyart. Mi va, "Wardi!" 208 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Gula Qadan --- Page Break --- No merg o, no zî şîyayîş o. Mi giroti erdi Zixrê Beyndironî(4). Mi erdi weyra, taştere şikîya. Ma weyra yew sey di roniştî, awk esta. Gelê mend, ez ewnîyayo ki zerey verê derî ra yew qiret ha yeno. Serqot, qolsiz ew cêr a qolî paykerdê ew ha yeno. Ha yeno, eno merdim o, eno heş o? Ez nîşto çîyekî teber ko! Neyse, ma epey mendî. Gorebê yew menzilî mendo ma bireso. Mi va, inka ome ma dî, îllahî yew heway keno ma! Hîdî se bîyo, çi yo, çi kare yo!... Ez zî nêzono ki Hîkmet Efendî(5) yo, wayîrê dew o, wayîrê topraxî yo weyra. Hinda menzîlêk-di menzîlî tifingî mendo ki ma bireso. Mi va, "Fîîîk!..." Senî ki ma va "Fîîîk!" ona vindert. Ew mi lingi ser na. Mi va, "Ti lingi ronê ti şî!" Tepa ageyra. Tepa ageyra, ona gorey cixarey-di cixarey ez vinderto. Ez duşmîş bîyo, mi va, "Eno merdim îllahî şîyo yew bar gêno, ma rê cay gazî-mazî nêyaro! Cay peyon-meyon nêyaro, ma bikşo?!" Mi va, "Gulê wardi!" Mi va, "Wardi, ma şorê qotî ser o ronişê". Lewey derî di yew qot esto, tira vonê "Tileki"(6). Ma şî weyra yew kerrî ser ro roniştî. Ona peyê kerrî di ma roniştî. Ez ona ewnîyayo ki mêrdek, eynî ayo merdim o, ayo şikil d' o ew tifingo pîl ha tede yo, ha yeno. Ome. O vono qay ma hema weyra yê. Ma hîdî gelêk ca şî. Ma ona xu çep tadayo. Ome, ayo cêr o ewnîya, çîyekî 4 Zixir: Dereyo teng û xorîn. Beyndiron: Yew mezra ya. 5 Hîkmet Efendî, wayîrê Beyndironî yo. 6 Beyndiron de nameyê yew cayî yo. çinîk o. Ewnîya, nêzona, se ke, çi ke, çî çinîk o. Hewna ageyra şi keye. Ez se ko? Mi va "Willay, eyro ina dawa, nêtê mi esto, ez şoro key Hîkmet Efendî. Mi nomey jey eşnawito, ez nêşinasneno. Ez şoro key jey 'enî. Gule va, "Hadê ma şorê, yew dostê pêrdê mi esto, tira vonê, Evdalê Fetihî(7). Inka Gome d' o. Ma şorê key Evdalî, dostê pêrdê min o. Mele dawa ma girêdo." (Gule vona, mele ez şora weyra. Dostê pêrdê min o. Wa mi tira bigîro! Gule qayîl nîya jey reydi şoro. Zor berda çunkî!) Ew ma şî, heto mexrebî weyra roniştî. Gellê şewi şî. Mi va, ez eno êrey şoro, nêbeno! Destê sibay di ez şoro, ma veynî, dinya hema qilîyaya ya. Mi xu cêr o, peyê gomî ro verada. Ez şîyo, kutikî omey mi. Mi yew-di kerrey eştî kutikon, mi dî yew ome teber. Va, "Lya şima kom î, şima çî yê, çi kare yê? Şima kerron ver kutikon donê!" Mi va, "Qayme bê, qayme!" Ome ki lajê Evdalê Fetihî yo. Nomey jey Hecî Misfa yo. -Silamuneleykum -Eleykumsilam Mi va, "Ewta gomey komî yo?" Va, "Gomey dat Evdalî yo". Mi va, "Gomey dat Evdalî eno yo?" Va, "Eno yo". Mi va, "O kora yo?" Va, "Şîyo Daxon(8)". Ewta gomey bizon o. O Daxon d' o." Mi va, "Ez şono Derey Gomeyê Bizon. Ti şo veynda dat Evdalî di, wa bêro". Ew willay lajekî ma dekerdî zerey gomî. Ber, kinarê teberî ra kerseki day piro ew şi. Ma şî zerey gomî ew lajekî da piro şi Daxon. 7 Evdalê Fetihî daxonij o. 8 Daxon: Yew dewa Pîranî ya. B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 209 Gula Qadan --- Page Break --- Ona mend, mi dî yew celbi omey. Hewt-heşt tenî, des tenî omey. Pêro sîlehlî yê. Mi va, "Ez se ko, ya Rebbî! Eno çi gure yo?" Neyse, senî ki daşt a omey, siloma Ellay zî nêday ma. Ma hîdî gome ra omey teber. Mi xu da ino kinar. Ê tikê ma ra hera yê. Ez nêşîyo jîn mîyon. Dat Evdalî va, "Qasê Fetî! To Gule erda zorbê çuwon, ez to ra gêno Gula Qadon! Ez to ra gêno!" Mi va, "Dat Evdal! Meki henekon, qal biki qala comêrdon. Ez omeyo key to, ti gere girêdê inî dawon". Va, "Ney! Ez to ra gêno. Dostê mi Elîy Qadon o". Gule zî qîray, va "Dat Evdal, mi tira bigîr! Ez erdo zorbê çuwon, hela bê veyni birîna cwonikon. Ti vonê qay monena xetta cumikon(9)". Neyse, mi va "Xal Evdal!" Va, "Ha!" Mi va, "Mi va qay ti kenê henekon. Dêmek ti eno gure raşt vonê. Mi ra vonê "Qasê key Feton!" Quça dost û diş- menon. Xismê vîst û ponc peyon. Mehkumê serrda herba şêxon. Eki ti mi ra bigîrê Gula Qadon, gere ez şoro xu dekwo bindê siloyondê behroyijon(10). Ez gere rîyê dinya nêveyno!" Mi ona va. Mi dî lajê jey ê pîlî va, "Bawo, inî dawey to rê lazim nîyê. Fek veradi inî dawon ra! Bîyare, ma jîn wenê istoron. Ma jîn raşt kê Hopi(11) mîyon. Teres, ruto yemon o! Dayîkda ma û eylon pîya nono! Cenîyonê ma pêrin vîyay verdono. Ardonê keydê ma vaydono!..." Mi va, "Gulê, metersi? Key Paşadê Heşîm Begî(12), key doston o. Ayo 9 Cumikî: Gayê pîlî yê hêzdarî ke cite de xeta înan xorîn de şina. 10 Bahro: Yew dewa Pîranî ya. 11 Hopi (Altay): Yew dewa Pîranî ya. 12 Paşayê Heşîm Begî, beganê Gêlî ra yo, Hopi de maneno. comêrd verên a dostê ma yo. Faris Axa(13) kerway ma yo. Ma weyra girê- donê inî dawon…" Ew mi Gule giroti, ma êrey omey Hopi, keyê Paşadê Heşîm Begî. Paşay Heşîm Begî nişna daway ma girêdo. Paşay Heşîm Begî şi Faris Axay di. Weyra ra zî, ma raşt ke, ma şî Gêl. Mîronê Gêlî weyra daway ma girêday. GUALA QADAN Erê Gulê êre yeno, rojawon o Roj viliki koy ser nono Gule kewta dew mîyono De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon Erê mi va, willay Qas vejya lewey bonon o Keno tarqîbatê cwonikon o Veynday Hendê korî dono Vono, "Heno, wino çî yo, çi qewmîyayo?" Henî va, "Hero Qaso, willa Gule kewta dew mîyono Arêkena wî palono, Palon bena Qalbêrono, Gule birnena wî velgono…" De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gulê vono Aşm' û şefeqî têver naynê Qasî o tepiştê, veradaynê Roj akewtê, silam daynê Qasê veynda Hendê korî daynê Çetê rayîron di edilnaynê Va, erê willey, rêz kewt, rêza palon o Qas dekweno qay vernîyo Vono, "Willa ez eyro beno Gulay Qadon o" De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon 13 Faris Axa, Gomey Şekî ra yo. Vistewreyê Paşayê Heşîm Begî yo. 210 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Gula Qadan --- Page Break --- Va, Gulê Qalbêr veşo, di leyek î Gul caverday di seyekî!... De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon Va, erê Gulê, willa Tileki veşo sîyatelî yo Gul û Qasî xu day taxdedê yew kerrî yo Willa va, yew veng yeno, vengê şwonî yo Gule va, "Ez keno qîrî û gazî yo Teres, komo ki esto, wa bêro mi to ra bigîro!" Qasî va, "Herê Gulê, willa ayo camêrdo ki ti vona, ayo nîyo! Wino tornê Welê Îsê Elîy Xemrî yo Ti esl û cislê jey persa, armenî yo Wayîrê di keynon û hîrê lajon bîyo Hema sunetê pêxemberî nêdîyo! Pelxaç* werdo, qewetlî yo?!... De haydê haydê, Gulê haydê Haydê haydê, Gula Qadon Guleva,"WillaQaso,Beyndironveşopêrodar î Bê, ma şorê gomedê dat Evdalî Dat Evdal verên a comêrdê cimeton o Yo girêdo inî doz û dawon o" Va, Gul û Qasî xu cor di ay kaşon a ver- adaynê Va, bî help-helpa kutikon o Va, Keleş vejya teber va, "Hoşt! Hoşt! Ayo kom o, qay se vono?" Vonê, "Erda Gulay Qadon o Teresî erda zorbê wî çuwon o" De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gulê vono Va, willa Keleş veynda Misfay dono Misfa veynday Resûlî dono De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon Va, Gul û Qas dekerd gomedê bizon o Çengalê berî piro dono Va dat Misfay vera xu taday Daxon mîy- ono Şono veynday bawikî dono Willa va dat Misfa berê odî kiştay nono Destî akerdî, keno duono Poldê raştî ser di silom dono Vono, "Lya çî yo, çi qewmîyayo?" Willa vono, "Qasî erda Gulay Qadon o Teresî erda zorbê wî çuwon o…" Vono, "Wa dat Evdal bêro girêdo wî dawono" De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon Va, Evdalî vera xu taday Mondewono Lya silomê Homay, xayîney dono Gulê haydê, Gulê vono Qasî va, "Dat Evdal, xu bigîr cadê comêr- don o Ti gere girêdê inî dawon o…" De Gulê haydê, Gulê vono Va, dat Evdalî va, "Ez to ra gêno Gulay Qadon o! Elîy Qadon dostê min o…" De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gulê vono Qasî va, "Dat Evdal hewani inî henekon o Qal bi qala comêrdon o Ez nêdono to Gulay Qadon o Ti gere girêdê inî doz û dawon o!…" Dat Evdalî va, "Willa ez to ra gêno Gulay Qadon o!" De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon Qasim Çawîşî va, "Willa, dat Evdal Mi va qay ti qal bikê qala comêrdon o Ti girêdî inî dawon o B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 213 Gula Qadan --- Page Break --- Eger ti mi ra bigêrê Gula Qadon o Ay çax ez xu dekeno bindê siloyondê behroyîjon o!" Willa va, "Ez yew rut o, ruto yemon o Ez xismê vîst û ponc peyon o Ez mehkûmê serrda herba şêxon o Ez to w leyîron keno qurbonê Gulda Qadon o Willa ez ardonê keydê şima vaydono Ez cenîyonê şima vîyay verdono!..." De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon Va, Sefer veynday Resûlî dono Vono, "Mi rê bonci teber istoron o Ez vêrena veyvekan o, Vera ja tadê Hopi mîyon o!" De Gulê haydê, Gulê vono Va, "Herê Gulê willay de Ehmedê Remî meskenê ma yo Paşay Heşîm Begî dostê ma yo Herê Gulê willay bê, Ma şorê lewey Zîyarda hopijon o Wey hopijî kilawtuj î!... Merdimî kenê wayîrê eyb û sucî" De haydê haydê, Gulê haydê Gulê haydê, Gula Qadon** *Pelxaç: Yew tewirê werdî yo. Tay cayan de ey ra "Binadir" zî yeno vatiş **Mi na deyîre Hopi de di kesan ra arêdaye. Qismê mesele yewî va, deyîre zî yewnayî va. Labelê her dîyan zî nêwaşt ke ez nameyê înan binuso, coka nameyê vatoxan çin o. 212 B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 Gula Qadan --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 213 Dr. Tove Skutnabb-Kangas’un BÎR Dergisinin 3. Sayısında Yayımlanan “Tehlike Altındaki Dilsel ve Kültürel Çeşitlilik ve Tehlike Altındaki Biyoçeşitlilik- Çeşitliliğin Korunmasında Dilsel İnsan Hakları Eğitiminin Rolü” başlıklı yazıya ilişkin düzeltme aşağıdaki gibi: 1) İki Numaralı başlık yanlış yazılmış, doğrusu şöyle: “Dünya Dillerine Neler Oluyor ve Neden? Dil Ölümü Paradigması ve Dil Cinayeti/Dilsel Soykırım Paradigması” Sen soru işaretini en sona atıp iki cümleyi birleştirmişsin. 2) a- Tablo 2’nin başlığının hemen altında “Diller doğal olarak yok olurlar... Doğarlar, büyürler; belirli bir yaşam süreleri vardır ve bu süre küçük dillerin çoğu için sona ermiştir. Arson: Kütüphaneler yanıyor!” diye bir yazı yerleştirmişsin. Böyle bir yazı olmamalıydı. Tablonun kendisinde olan ifadeler ayrı bir paragraf olarak yer almış. b- Tablo 2’de sütunların yeri değişmiş. Sol sütunla sağ sütun (altındaki bilgilerle birlikte) yer değiştirecek. c- Tablo 2’nin altında tabloda yer alan cümleler iki paragraf halinde tekrarlanmış. Böyle bir şey olmaması lazım. d-Tablo 2’nin altında yer alan “Kuramsal olarak hangi paradigmayı kullandığımız fark eder mi?” cümlesi başlık değil. 3) a-Tablo 4’te düzeltilmesi gereken şey (en çok da buna üzüldüm, çünkü yazıda asıl vurgulanmak istenenin tam tersi söylenmiş oluyor) şu: * Kırmızıyla gösterilen cümleler yer değiştirmiş. Tablo 4. Kaç Yıllık Resmi Eğitim Sizi Okuryazar Yapar? Edinilen okuryazarlık düzeyi/türü Resmi eğitim yılı, eğer eğitim... Anadilinde ise Yabancı bir dilde ise A.metin okuma teknik becerisi A. 1-2 yıl 1-2+2=3-4 B. Kalıcı “teknik” okuryazarlık B. 4-6 yıl 4-6+4-5=8-11 --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 216 C.İleri düzeyde eğitim alabilmek ve sivil toplumun bir üyesi olabilmek için edinilmesi gereken temel okuryazarlık düzeyi C. en az 8-9 yıl 8-9+4-5=12-14 D. İş piyasasına ve topluma tam katılım için gerekli okuryazarlık (bilgisayar kullanımı dahil) D. en az 12 yıl 12+4-5=16-17 b- Tablo 4’ün altındaki “Ya Türkiye’deki Kürt çocukları?” cümlesi başlık değil. 4) Örnek 5.3’ün altındaki “Ya Türkiye’deki Kürt çocukları?” cümlesi başlık değil, bold değil. 5) 6. başlık (Dilsel Soykırıma Karşı Koymak: Uluslararası Hukukta Anadiliyle Eğitim Konusunda bir Dilsel İnsan Hakkı Var mı?) altında, Azınlık Bildirgesi’nin 1.1, 1.2, maddelerinde “italik” yazımlar kaybolmuş: 1.1. Devletler kendi ülkelerindeki azınlıkların varlığını ve ulusal ya da etnik, kültürel, dinsel ve dilsel kimliklerini korurlar ve bu kimliklerin geliştirilmesinin koşullarını teşvik ederler. 1.2. Devletler bu amaçlara ulaşmak için uygun yasal önlemler ile diğer önlemleri alırlar. 6) Tablo 5 çok karışmış, olduğu gibi yeniden yayınlanmalı. Tablo 5. Ramirez ve diğerleri Araştırması, 1991, 2352 öğrenci GRUP EĞİTİM DİLİ SONUÇ Sadece İngilizce İngilizce Düşük seviyede bir İngilizce ve okul başarısı; hiçbir zaman gereken düzeyi yakalamama olasılığı Erken-ayrılarak geçiş 1-2 yıl İspanyolca, sonra hep İngilizce Oldukça düşük düzeyde İngilizce ve okul başarısı; gereken düzeye ulaşma olasılığı zayıf Geç-ayrılarak geçiş 4-6 yıl İspanyolca, sonra İngilizce En iyi sonuç; anadili İngilizce olanlarla hemen hemen aynı seviyeyi yakalama --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 213 7) Tablo 6’da “Araştırmaya Katılan Finliler” satırındaki rakamların yeri değişmiş. Bence bu tablo da yeniden yayınlanmalı: Tablo 6. İsveççe Test Sonuçları ve Deneklerin İsveççe Yeterliliği Konusunda Kendi Değerlendirmeleri TEST SONUCU (1-13) KENDİ DEĞERLENDİRMELERİ (1-5) Ortalama Standart Sapma O SS İsveç kontrol grubu 5.42 2-23 4.83 0.26 Araştırmaya katılan Finliler 5.68 1.86 4.50 0.41 8) Dergi’de, s. 23’de, sondan bir önceki paragrafta “Birçok ülke, azınlıklara yönelik dilsel ve kültürel soykırıma katılıyor olsa da, Türkiye, ne yazık ki dünyada bu konudaki en kötü ülkelerinden biridir, birkaç bakımdan en kötü...” cümlesi şöyle olmalı: “Birçok ülke, azınlıklara yönelik dilsel ve kültürel soykırıma katılıyor olsa da, Türkiye, ne yazık ki dünyada bu konudaki en kötü ülkelerden biridir, birkaç bakımdan en kötü...”. Bu benim hatam, cümledeki bozukluğu görememişim! 9) Tablo 8’e çok yazık olmuş. Bütünüyle ve doğru biçimde yeniden yayınlanmalı. Table 8. Yerel Diller-Biyoçeşitlilik Karşılaştırması Sıra, toplam sayı Mega çeşitlilik listesind e mi? Ülke Yerel diller Sıra Sayı Yerel Omurgalılar Sıra Sayı Çiçekl i Bitkile r Yerel Kuş Bölgel eri (YKB) PAPUA YENİ GİNE 1 847 13 203 18 6 evet ENDONEZYA 2 655 4 673 7 1 evet --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 4 ZIVISTAN-BIHAR 2006 216 Nijerya 3 376 HİNDİSTAN 4 309 7 373 12 11 evet AVUSTRALY A 5 261 1 1,34 6 11 9 evet MEKSİKA 6 230 2 761 4 2 evet KAMERUN 7 201 23 105 24 BREZİLYA 8 185 3 725 1 4 evet KONGO DEMOKRATİK CUMHURİYETİ 9 158 18 134 17 evet FİLİPİNLER 10 153 6 437 25 11 evet ABD 11 143 11 284 9 15 evet Vanuatu 12 105 TANZANYA 13 101 21 113 19 14 Sudan 14 97 Malezya 15 92 14 evet ETYOPYA 16 90 25 88 ÇİN 17 77 12 256 3 6 evet PERU 18 75 8 332 13 3 evet Çad 19 74 Rusya 20 71 6 SOLOMON ADALARI 21 69 24 101 Nepal 22 68 22 KOLOMBİYA 23 55 9 330 2 5 evet CoÏte d’Ivoire 24 51 Kanada 25 47 (Kaynak: Skutnabb-Kangas, Maffi & Harmon 2003: 41). 10) Dergide, s.31’de “Bazı Örnekler” başlık değil. 11) “****** İngilizce’de “immersion” sözcüğüne karşılık kullanılmıştır. Immersion- daldırma eğitim programları, artırıcı-additive ikidilliği geliştiren programlardır; bu eğitim programlarında ikinci bir dilde -çoğunluk dilinden başka bir dilde- öğretim yapılmaktadır; bu eğitim programlarındaki öğretmenler her iki dili de bilirler (ç.n).” açıklama notundaki “ikidilliği” kelimesi, “ikidilliliği” biçiminde olmalı. Benim hatam!

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 4

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3