Kovara BÎR – Hejmâr 3

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 30 YTL Bo derveyê welat salek 100 $ Çapxane/Matbaa: Barış Matbaa Mücellit Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 274, 275, 276 IST/Topkapı Tel:(0212) 6748528-29 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: İnönü caddesi Magül İş Merkezi No: 49 Dağkapı /DİYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Berpirsyariya her nivîsê yê nivîskar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nûşteyî ê nuştoxî bi xo ya Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 17ê Çiriya Pêşîn 2005 Bûha: 7 YTL BÎR Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Turgut ERSOY Redakte: Roşan LEZGÎN Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Dr. Tove Skutnabb-Kangas Tehlike Altındaki Dilsel ve Kültürel Çeşitlilik ve Tehlike Altındaki Biyoçeşitlilik-Çeşitliliğin Korunmasında Dilsel Insan Hakları Eğitiminin Rolü/ 7 Tove Skutnabb-Kangas, dr. phil. Eğitimde Dilsel Insan Hakları ve Türkiye - Uluslararası Bazı Karşılaştırmalar / 38 Eyyup Eser Karayel Ana Dil / 63 Dr. Maruf Xeznedar Zimanê Kurdî / 76 Prof Îzedîn Mustafa Resul Kürt Edebiyatının Ortaya Çıkışı Şiirle Olmuştur / 81 Remezan Alan Encamên Celebîniyekê / 85 Mamoste Qedrî Elfabeya Xelîl Xeyalî / 92 Michael L. Chyet Rûpelek ji Dengnasiya Dîrokî ya Zimanê Kurdî / 108 Seîd Veroj Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin û ji Dibistana Seretayî Bigre Heta Unîversîteyê Bibe Zimanê Perwerdeyiyê / 112 Hüseyn Zorava Bir Dili Savunmak / 122 Remezan Alan Careke Din Edebiyata Netewî / 128 Dr. Ebdullah Yasîn Amîdî --- Page Break --- Hizra Bergirî di Hozana(Helbesta) Tîrêj da / 133 Roşan Lezgîn Tercume û Averşiyayîşê Ziwanî de Rolê Tercumeyî / 147 Husên Duzen Pira di Navbeyna Ziman û Çandên Cihê de: Wergera Wêjeyî/ 152 Mamoste Qedrî Kur’an ve Sünnet Işığında Irklar ve Diller Mozaiği / 157 Fehîm Işık Di Medreseyên Kurd de Jiyan û Hînkarî / 159 Mehabad Qeredaxî Jin û Ziman, Le Raman û Dahênanî Kurdî da / 265 Îbrahîm Guçlu Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe/Netewetî û Zimanê Kurdî/ 173 Prof. Celîlê Celîl Radyoya Kurdî Li Yerîvanê û Bingehdanîna Wê / 183 Malva: Ez Dizanim Huner Çawa Dibe Rengek ji Xwînê / 196 Nezîrê Cibo Hevêrkan Aşiret Konfederasyonu ve Alikê Batê Olayı-2 / 218 Ferhad Yeşîl Wergirtinên Bê Nîşandayîna Çavkanî / 226 Roşan Lezgîn Ferhenga Jîn / 235 Dr. Zorab Aloian Pêkhatiyên Kovara Vate / 240 Redaksiyon Serrastkirina Hinek Xeletiyên Hejmara (2.) ya Kovara BÎR / 245 --- Page Break --- Pêşgotin Kovara BÎR, ji bo tayînkirina rojeveke acîl a li ser rewşa zimanê kurdî, bi dosyayeke dewlemend û nivîsên balkêş ên li ser ziman û edebiyata kurdî amade bû. Bêguman bi her aliyî ve lêkolanîn û zelalkirina wisa mijarên pirralî û kûr, di nav rûpelên hejmareke kovarê de ne mimkun e. Lêbelê dîsa jî hûn dê li ser vê mijarê gelek şiroveyên girîng û xalên balkêş bixwînin. * Zimanê kurdî di pêvajoya dîrokî de bi çend alfabeyên cuda hatiye nivîsîn û ev yek niha li pêş netewayetiya kurdan muşkuleyeke şênber e. Bêguman hemû berhemên kurdî yên ku bi alfabeyên cuda hatine nivisîn dewlemendiya kelepo- ra ziman û çanda kurdî ne. Redkirina vê mîrasa sedsalan ne tiştekî aqilane ye. Lêbelê berdewamkirina karanîna alfabeyên cuda jî qutbûnekê di navbera xwen- devanan û pê re jî di navbera gelê kurd de peyda dike. Mînak: Bi giştî em kur- dên Kurdistana Bakur nikarin ji berhemên alfabeya erebî ya ku li Kurdistana Başûr û Rojhelatê tê karanîn îstifade bikin û her wisa, ew jî nikarin ji yên me îstîfade bikin. Ji ber vê yekê, xebat û hewlên yekîtiya alfabeya kurdî li ser kur- dan êdî ferz e. Bêguman, ne ji ber rehetiya kurdên bakur, lêbelê bi giştî ziman- nasên biyanî û xomalî, Alfabeya Latînî ji bo zimanê kurdî alfabeya herî kêrhatî û hêsan dibînin. Bi ya me jî alfabeya Celadet Bedirxan ji bo nivîsandina hemû diyalektên kurdî qîm dike. Mînak, kurdên kirmanc (zaza) jî, bi kurdiya kir- manckî (zazakî) dipeyivin û dinivîsin, tu kêmasî di alfabeya latînî ya Celadet Bedirxan de nîn e ku pê diyalekta kirmanckî neyête nivîsandin û her wiha, ji ceribandinên me derketiyê holê ku yekbûna alfabeyê, diyalektan jî nêzîkî hev dike. Dîsa ji zanîna me ya her du alfabeyan (Latînî û Erebî) jî baş tê îspatkirin ku kurdiya soranî jî dikare bi latînî xweştir ji karanîna alfabeya erebî bête nivîsandin û xwendinê. Pirraniya zimanên zindî yên dinê jî, ji gelek diyalekt û devokên cûrbicûr pêk tên. Pirrî caran axiftvanên van diyalekt û devokan bi zehmetî ji hev û din têdigi- hên, yan jî tênagihên. Ji ber vê yekê, ji bo silametiya paşerojên netewa xwe pêdi- vî bi zimanekî standard û hevpar dibînin. Li vê derê, ji bo me jî pirsa "kîjan diyalekt dê bibe bingeha zimanê hevpar?" dertê holê. Di derbarê bersivandina pirsa "kîjan zarave dê bibe bingeha zimanê hevpar?" de, du xalên girîng hene: "Ya yekemîn, rêvebiriya siyasî ya wê herêmê; ya duyemîn jî îtibara kulturî ya wê diyalektê ye." Li gor me, ku ev ne mimkun bin, hingê dê hêza rewşenbîrî-entelektuelî ya neteweyî rola vê yekê bigre ser xwe! Wê demê divêt desthilatên siyasî guh bidin hêza rewşenbîrî ya kurd. Divê em li hemû diyalektên xwe xwedî derbikevin. Ne ku diyalektek, divê tu peyvek an jî versiyona peyvekê ya ji zimanê me winda nebe. Ger hebe, windabû- na kurdiya goranî (Hewremanî) ya li jêr fişara kurdiya soranî, windabûnek ji aliyekî giyanê netewa kurd e. Lewre, ger em rabin desthilatiya diyalektekê li ser diyalektên din îlan bikin an jî bi wê fehmê tevbigerin, helbet ev dê nebe karekî --- Page Break --- aqilane. Hingê li pêş me, di heyama îroyîn de karê ku em niha dikarin bikin ev in: 1.Yekkirina alfabeyê, 2. Standardîzekirina formên peyvan bi awayê ku diyalekt nê- zîkî hev bibin û her wiha, wek belgeyeke esasî, 3. Amadekirina fer- hengeke giştî… Ji bo yekkirina alfabeyê, çareseriya rastnivîsîn û formên peyvan û çareserkirina problemên din ên zimanê kurdî divêt "Kongreya Zimanê Kurdî" were lidarxistin û di encamê de saziyeke domdar bête damezirandin. Di vê saziyê de zimanzan û kur- dologên ku ji hemû diyalektên kurdî hatine hilbijartin divê tê de bixebitin. * Di nav sînorên Tirkiyê de kêmtirîn panzdeh (15) mîlyon kurd hene û ji beriya hatina tirkan, ew li ser vê cografyayê dijîn û xwediyên esasî yên vê axê ne. Lê mix- abin, îro li ser axa wan mafê wan ê xwerêvebirinê tune, li ser navê xwe ne xwedî desthilateke siyasî ne û her wiha mafê wan ê kulturî û zimanî jî nîn e! Bi zimanê serdest perwerdekirina zarokên kurd, şiyana (karîna) têgihîştin û serketina wan dadixîne; pêşî li wan dide xetimandin… Di vê rewşa hanê de zimanê perweredeyî yê serdest şûna zimanê wan ê zik- makî digre û zimanê wan ê zikmakî dimirîne. Ev jî, li gor tarîfên peymanên navnetewî jenosîd e, nijadkujî ye. Bêguman îro meseleya zimanê kurdî, heman demê meseleyeke siyasî ye. Bivê-nevê dema mafê kulturî û zimanî bêne gengeşîkirin, rasterast siyaset jî dikeve nav. Ji ber vê yekê, em ji bo çareseriya mafê zimên bo îdareya Tirkiyê pêşniyarên li jêr dikin: a. Divê peyvên "lehçe û devokên herêmî" ji "Biryarnameya Karanîna Lehçe û Devokên Herêmî" bête derxistin û her ziman bi navê xwe di qanûnê de bête nivîsandin. b. Divê zimanê kurdî li Tirkiyê wek zimanê fermî yê duyemîn bête qebûl kirin û ji dibistana seretayî bigre heta unîversîteyê bibe zimanê perwerdeyê. c. Divê zimanê kurdî di hemû saziyên fermî û teknîkî de bête karanîn. d. Divê zimanê perwerdeyê, ne li gor pirraniya hejmara xwendevanan, li gor pirraniya hejmara rûniştvanên (akincihên) wê herêmê bête diyarkirin. Ji bo kurdên rûniştvanên li rojavaya Tirkiyê jî, li gor hejmara xwendevanên kurd, dibistan an jî li dibistanê dersxaneyên taybet bêne vekirin. Digel vana, dîsa jî bi tenê geşkirina zimanê me tu car divêt li dewletên serdest neyête sipartin! Zindîkirin û pêşxistina zimanê me bi xwestin û helwes- ta me ve girêdayî ye; divêt her kes; ferd, malbat, komik, komel, rêxistin, partî, medya; tevayî dezgeh û sazîyên kurd rewşa zimanê kurdî munaqeşe bikin û bi hemû şiyana xwe zimanê xwe di her warê jiyanê de kar bînin. Pirsa zimên divê di ser hemû meseleyan de bête dîtin û her wiha divê êdî baş bête zanîn, ew siyaseta ku li ser navê kurdan bi zimanê desthilatên dagirker tê kirin, ji bilî asîmîlekirin û nîjadkujiya kurdan, bi kêrî tu tiştekî nehatiye û dê tu car nayê jî!... Bi hêviya rojên xweştir û hejmareke dewlemendtir. BÎR --- Page Break --- Tehlike Altındaki Dilsel ve Kültürel Çeşitlilik ve Tehlike Altındaki Biyoçeşitlilik- Çeşitliliğin Korunmasında Dilsel İnsan Hakları Eğitiminin Rolü Dr. Tove Skutnabb-Kangas Roskilde Üniversitesi, Danimarka ve Abo Akademi Üniversitesi, Vasa, Finlandiya İngilizceden çeviren: Zeri İNANÇ Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik 1. Giriş İki başbakan kültürel çeşitliliğin istenilirliği konusunda ne düşünüyorlar? Türkiye Başbakanı Erdoğan, Türkler: Bin Yılın Yolculuğu 600-16001 adlı dev serginin neredeyse 500 sayfalık kataloguna yazdığı önsözde, bu serginin "karşılık- lı anlayış, hoşgörü ve barışı daha da geliştireceğine" inandığını yazmaktadır. "Kültürel çeşitlilik bütün uluslar için bir zenginlik kaynağıdır" demektedir (2005:9). Ingiltere başbakanı Tony Blair, "bu yolculuk, dünyada yaşamın devam etmesi bakımından, farklı kültürler arasındaki etkileşimin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir" diyerek bu konuda Erdoğan'a katılmaktadır (2005:9). Erdoğan'a ve Türk devletine ilk sorum şu: "Kültürel çeşitlilik" (dilsel çeşitlilik dahil), bugünün Türkiye’sinde "karşılıklı anlayış, hoşgörü ve barışı" geliştiren bir "zenginlik kaynağı" olarak görülüyor mu? Türkiye'deki dilsel ve kültürel çeşitlilikler destekleniyor, korunu- yor ve geliştiriliyor mu? Bu yazıda2, egemen dilin anadiline ek olarak öğretilmesi yerine, egemen 1 Londra: Kraliyet Sanat Akademisi, 22 Ocak-12 Nisan 2005 2 Bu sempozyuma katılımımı önerdiği ve bunu mümkün kıldığı için Sertaç Bucak'a ve Türkiye'deki hukuksal durum- la ilgili olarak bana kapsamlı materyal sağlayan Sertaç ve Şevki Hüseyin Kızılocak'a yürekten teşekkür ederim (her zamanki gibi, bakınız daha fazla hukuksal analizler yaptığım Skutnabb-Kangas 2002, Ingilizce ve Türkçe). Aynı şek- ilde, Diyarbakır/Amed'de teknik bakımdan ve dil konusunda bana sunduğu destek için Haydar Otlu'ya ve çeviri hazırlıkları için neredeyse sabaha kadar çalışan Şilan Otlu'ya teşekkür ederim; onlar olmadan, Uluslararası PEN orga- nizatörlerinin haftalar öncesinden hazırlandığı bu sempozyumda sunuş yapamazdım. Ve harika Kürt ve çok sayıda- ki Türk katılımcıların hepsine teşekkür ederim, bu gerçekten unutulmaz bir konferanstı! B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 7 --- Page Break --- dilin çocuğun anadili pahasına öğretildiği, eksiltici* batıran** (ya bat ya yüz) eğitimin, çocuklarda kavrayışsal, eğitsel, dilsel, psikolojik, toplumsal yönden ve bunun sonucu olarak iş piyasası ve siyasal katılım bakımından ciddi zihinsel hasarlara neden olabileceğini ve çoğu zaman bunun yaşandığını ortaya koyuyo- rum. Bu tür bir eğitim, BM Soykırım Sözleşmesi'ndeki beş soykırım tanımından ikisine (IIb ve IIe) uymaktadır. Bu çalışmada, dünyanın birçok bölgesinden örnek- lerle bu konular üzerinde durulacak ve ele alınan meseleler Türkiye'deki Kürtlerin durumu ile ilişkilendirilerek, kökleri insan haklarına dayanan araştırma-temelli çözümler önerilecektir. 2. Dünya Dillerine Neler Oluyor ve Neden Dil Ölümü Paradigması ve Dil Cinayeti/Dilsel Soykırım Paradigması? Dünya dillerinin çoğu çok küçük diller. Dünyada, konuşulan bir dilin kul- lanıcılarının ortalama sayısı Darrel Posey tarafından 5000-6000 olarak tahmin edilmiştir (Posey 1997). Dünyada konuşulmakta olan yaklaşık 7000 dilden3 5000'ini ve işaret dillerinden4 en az % 99'unu kullanan kişi sayısı 100.000'den azdır. Günümüzdedünyadillerineneleroluyor? Budillerkorunuyormu?CevapHAYIR. Budillereneolacağınailişkiniyimsertahminler,yaklaşık2100yılınagelindiğinde bugün konuşulan dillerin en az %50'sinin yok olabileceğine ya da ciddi şekilde yok olma tehlike- siyle karşı karşıya kalabileceğine ("ölü" veya sadece yaşlıların konuştuğu bir dil olması ve hiçbir çocuğun o dili öğrenmemesi anlamında "can çekişen" diller) işaret etmektedir. Michael Krauss'la (1992) başlayan bu tahmin, UNESCO'nun bazı yayınlarında da kul- lanılan bir tahmindir (örneğin bakınız http://www.unesco.org/endangeredlanguages, Çok Dilli Dünyada Eğitim, UNESCO 2003c, http://unesdoc. unesco. org/images / 0012/001297/129728e.pdf). Kötümser ama yine de tamamıyla gerçekçi tahminler ise 100 yıldan daha kısa bir sürede dünya dillerinin %90-95'inin yok olabileceğini ya da ciddi şekilde tehlike altında olabileceğini iddia etmektedir; Krauss'un bugünkü tahmini budur5 (örneğin Krauss 1992, 1995, 1996, 1997). UNESCO'nun Manevi Kültürel Miras Birimi'nin, Tehlike Altındaki Diller Ad Hoc Uzman Grubu (bakınız UNESCO 2003a; ayrı- cabakınızUNESCO2003b,c),DillerinYaşamaGücüveTehlikeAltındakiDillerraporunda bu tahmini kullanmıştır (http://portal.unesco.org/culture/en/ file_downloda. php/ 1a41d53cf46e10710298d314450b97dfLanguage+Vitality.doc). Ebeveynlerden çocuk- lara aktarılmak suretiyle tehdit altında olmaktan kurtulan diller olarak geriye sadece 300- 600 konuşulan dil kalabilir; bu diller muhtemelen * Ingilizce "subtractive" sözcüğüne karşılık kullanılmıştır: eksilten, eksiltici (ç.n) ** Ingilizce "submersion" sözcüğüne karşılık kullanılmıştır: batırma eğitim, batıran/batırıcı eğitim. "Submersion" eğitim programlarında, dilsel azınlıklar çoğunluğun diliyle öğrenim görmektedirler(ç.n) 3 Dünyada konuşulan dillerle ilgili en iyi liste için bkz. The Ethnologue, www.ethnologue.com 4 Dünya Sağırlar Federasyonu, dünyada en az 70 milyon sağır olduğu tahmininde bulunmaktadır. Bkz. www.wfdeaf.org 5 Krauss bu tahminini, Mart 2005'te Izlanda'da yapılan konferansta da tekrarlamıştır. 8 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- bugün bir milyondan fazla kişi tarafından konuşulan diller ile belki birkaç tane de diğer dil olacaktır. Daha da kötümser tahminlerde ise, gelecek birkaç yıl içinde, soba, buzdolabı, kahve fincanı gibi sözcükleri kendi dilinizde kullanabileceğiniz, yani Microsoft Software, Nokia cep telefonu menülerinin bu dillere çevrildiği sadece 40-50 dilin kalacağı ifade edilmektedir (Rannut 2003). Kimse, işaret dillerinin geleceği konusunda bir öngörüde bulunmamak- tadır ama Dünya Sağırlar Federasyonu, her ülkede daha güçlü konumdaki işaret dillerinin, özellikle, aynı zamanda uluslararası nitelikteki Amerikan işaret dilinin, küçük işaret dilerini6 silip süpüreceği kaygısı duymaktadır. Tablo 1'de, tehlike altındaki dillere ilişkin bazı listelerin yer aldığı internet adresleri verilmiştir. Tablo 1. Yok Olma Tehdidi Altındaki Diller için Kırmızı Kitaplar Dillerin, bugün insanlık tarihinde hiç olmadığı kadar hızlı bir şekilde yok olmasının nedenlerini anlamaya çalışırken, iki açıklayıcı paradigma ile, iki açıkla- ma çabası ile karşılaşırız: dilin ölümü paradigması ve dil cinayeti veya dilsel soykırım paradigması (bakınız Tablo 2). Tablo 2. "Insanlığın Manevi Mirasının Büyük Kütüphaneleri" Olan Dillerin (Wurm 2001) Yok Olma Nedenlerinin Analizinde Iki Paradigma Diller doğal olarak yok olurlar... doğarlar, büyürler; belirli bir yaşam süreleri vardır ve bu süre küçük dillerin çoğu için sona ermiştir. A r s o n : Kütüphaneler yanıyor! 6 "Sağırlar dünyası giderek küçük bir küresel köy haline geldiğinden, baskın işaret dillerinin 'daha küçük' işaret dillerini yok etmesine izin verilmemelidir [...]" (Karar 2003:33'ten). Kulak implantasy- onu ve bununla ilgili yanlış beklentiler ve ayrıca genetik mühendisliği de işaret dillerinin sayısını azaltıcı bir etki yapabilir: "insan haklarını ve insan onurunu ihlal eden ve insan çeşitliliğini azaltan gelişmeleri ve biyo- teknoloji ve genetik mühendisliğinin potansiyel kullanımını şiddetle kınayarak [...]". (Karar 2003:33'ten) (ayrıca bkz. Dünya Sağırlar Federasyonu sitesi www.wfdeaf.org). Diller için bakýnýz Avrupa: <http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_index.html> Kuzeydoðu Asya: <http://www.helsinki.fi/~tasalmin/nasia_index.html> Asya ve Pasifik: <http://www.tooyoo.l.u-tokyo.ac.jp/redbook/asiapacific/asia-index. html> Afrika: <http://www.tooyoo.l.u-tokyo.ac.jp/redbook/africa-index.html> Tehlikedeki Fin-Urgic diller için veri bankalarý: http://www.helsinki.fi/~ tasalmin /deful.html http://www.suri.ee Rusya: <http://www.eki.ee/books/redbook/> Güney Amerika: <http://www.tooyoo.l.u-tokyo.ac.jp/redbooks/samerica/ index. html> Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 9 --- Page Break --- Diller doğal olarak ortadan kaybolmazlar. "Diller" "intihar" ETMEZLER; yani, birçok durumda bir dili konuşanlar, o dili gönüllü olarak, önemli sebeplerle ve kendi yararlarına terk etmezler. Tersine, diller "katledilmektedir". Yok olan dillerin çoğu dilsel soykırım kurbanıdırlar. Diller intihar ederler; bir dili konuşanlar o dili gönüllü olarak, önemli sebe- plerle ve kendi yararlarına terk ederler. BM Soykırım Sözleşmesi'nin 2b ve 2e maddelerindeki tanımlara göre eğitim sistemleri, kitle iletişim araçları vs. dilsel ve kültürel soykırıma katılmaktadırlar. Kuramsal Olarak Hangi Paradigmayı Kullandığımız Fark Eder mi? Eğer dillerin doğal olarak yok olduklarına, bitkiler gibi doğal bir şekilde öldüklerine (doğarlar, büyürler; belirli bir yaşam süreleri vardır ve bu yaşam süresi küçük dillerin çoğu için sona ermiştir) inanıyorsak, bunda bir sorumlu ara- maya gerek yoktur. Tek suçlanacak olan, o dili konuşanların kendileridir. Bu ONLARIN bireysel ve kolektif sorumluluğudur ve onlar bu dil değişikliğinden fayda sağlamış gibi görünmektedirler (bu tür argümanların bir analizi için bakınız Skutnabb-Kangas 2003). Ama diğer yandan, eğer biz dillerin katledildiğine/öldürüldüğüne inanıyor- sak, bunun sorumlusu olan yapısal ve ideolojik ajanları analiz edebiliriz: dünyanın ekonomik, tekno-militer, sosyal ve siyasal sistemlerini... Dil değiştirme, o dili konuşanların "rızası" ile gerçekleşmiş gibi görünen durumlarda bile, bu "yapay rıza"nın (Herman & Chomsky 1988) arkasında yatan ideolojik faktörler incelenebilir. Ben, günümüzde ve en az son ikiyüz yıldır ve hatta daha uzun bir süredir, birçok dilin yok olma nedenlerinin en iyi şekilde soykırım paradigması ile anlaşılabileceğini iddia ediyorum. Birazdan dilsel soykırım kavramına değineceğim ama önce öldüren diller ve eksiltici öğretim tanımlarını yapalım. ÖLÜM CÝNAYET/SOYKIRIM Diller doğal olarak yok olurlar... doğarlar, büyürler; belirli bir yaşam süreleri vardır ve bu süre küçük dillerin çoğu için sona ermiştir. Arson: Kütüphaneler yanıyor! Diller doğal olarak ortadan kaybolmazlar. "Diller" "intihar" ETMEZLER; yani, birçok durumda bir dili konuşanlar, o dili gönüllü olarak, önemli sebeplerle ve kendi yararları- na terk etmezler. Tersine, diller "katledilmektedir". Yok olan dillerin çoðu dilsel soykırım kurbanıdırlar. Diller intihar ederler; bir dili konuşanlar o dili gönüllü olarak, önemli sebeplerle ve kendi yararlarına terk ederler. BM Soykırım Sözleşmesi'nin 2b ve 2e mad- delerindeki tanımlara göre eğitim sistemleri, kitle iletişim araçları vs. dilsel ve kültürel soykırıma katılmaktadırlar. 10 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- 3. Öldüren Diller Öldüren dil nedir? "Büyük" diller, artırıcı*** (anadiline ilaveten) değil de, eksiltici (anadili öğretilmeden) olarak öğretildiğinde öldüren diller haline gelirler. Dolayısıyla öldüren dil "haline gelmek" bir dilin özelliği DEĞILDIR. Bu bir ilişkidir. Bu, bir dilin diğer dillerle ilişkisinde nasıl bir işlevinin olduğuyla ilgili bir sorundur. Her dil diğer diller açısından öldüren dil haline gelebilir. Ayrıca, "diller" birbirlerini öldürmezler. Diller arasındaki eşitsizliğin asıl nedeni, bu dilleri konuşanlar arasındaki iktidar ilişkileridir ve bu ilişki, başka bir grubun hakimiyeti altındaki gruplara mensup insanların, kendi anadillerinde öğre-nim görmeme pahasına, başka dillerde, eksiltici öğrenim görmelerine neden olur. Bugün, dünyanın en önemli öldüren dili Ingilizcedir ama egemen konum- da olan dillerin çoğu, küçük diller karşısında öldüren dil haline gelebilirler. Diller arasında iç içe geçen bir hiyerarşi vardır. Büyük diller küçük dilleri "yer", büyük olanlar da daha büyükler tarafından "yenir". Bir dili konuşanlar konuştukları dili değiştirdiklerinde ve kendi dilleri yok olduğunda, konuşulan yeni dil öldüren dil haline gelebilir. Peki ya Türkçenin Kürtçe ile ilişkisi?.. Türkçe, Kürtçe açısından öldüren dil işlevi görmüş müdür? Kürtçe konuşanların bir kısmı/çoğu, tek dillerinin Türkçe olması yönünde büyük oranda asimile edilmişler midir? Türkçe halen Kürtçe açısından öldüren bir dil midir? Benim bu üç sorunun tümüne cevabım evettir. Ingilizce, araştırma, yüksek öğretim vb. bazı alanlarda Danca, Fince, Isveççe ve diğer "büyük" AB dilleri ile ilişkisinde bile öldüren dil işlevi görüyor olabilir. Nordik ülkelerde bu konuda birkaç araştırma yapılmıştır ve hükümetler, her amaçla kullanılabilmeleri için büyük ulusal dilleri "tam" diller olarak korumak amacıyla aktif planlamalar yapmaktadırlar. Elbette bu, BÜTÜN azınlıkların, hatta göçmen azınlıkların dil hakları ile birlikte yürütülmektedir7. Bu bakımdan Ingilizce'nin Türkçe ile ilişkisi nedir? Araştırma alanı gibi, Türk araştırmacıların kendi alanlarını Türkçeden ziyade Ingilizce daha iyi bildikleri alanlar var mıdır? Bu durumda, çok "büyük" bir dil olan Türkçe bile Ingilizce nedeniyle alan kaybe- diyor olabilir. Bu, Türkçe konuşanların, durumun Kürtçe konuşanlar açısından ne denli kötü olduğunu kavramalarını sağlayabilir. 4. Eksiltici Öğretim Kırım Getirir-Okuryazarlığa Bir Bakış Dünyadaki yerli halkların ve azınlıkların çoğunun çocukları artırıcı öğren- im yerine eksiltici öğrenim görmektedirler. Eksiltici öğretim (Tablo 3) nedir ve yerli halk veya azınlık çocuklarına neler getirmektedir? *** Ingilizce "additive" sözcüğüne karşılık kullanılmıştır; artıran, artırıcı. Türkçede, özellikle tıp alanın- da "additif" olarak kullanılmaktadır (ç.n). 7 Ulusal dil planlarıyla birlikte bu konudaki en son Nordik önergeler için bkz. http:// www. norden. org/ spark/sk/index.asp adresinden ulaşılabilir. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 11 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Tablo 3. Artırıcı Öğretime Karşı Eksiltici Öğretim Türkiyedeki bütün Kürt çocukları, batıran (bat veya yüz) eğitim program- larıyla eksiltici öğrenim görmektedirler. Öğretim dili Türkçedir. Kürtçenin öğre- tim dili olduğu herhangi bir eğitim almamaktadırlar. Kürtçe ders olarak dahi öğretilmemektedir. Bu öğretim, Kürt çocuklarını okur yazar yapar mı? Çoğu durumda bu soru- nun cevabı "hayır"dır. UNESCO'nun yaptığı çalışmalar dahil bu alanda yapılmış birçok araştırmaya dayanarak, eğitim dilinin kendi anadiliniz olması koşuluyla çeşitli düzeylerde okuryazar olmak için kaç yıl zorunlu eğitim gerektiği konusun- da aşağıdaki sonuçlara varabiliriz: A. Metin okuma teknik becerisini edinme, dile, alfabeye ve genel olarak öğretmenlerin ve okulların düzeyine bağlı olarak en az 1-2 yıl sürmektedir. B. Okuldan ayrılır ayrılmaz teknik becerilerin daha az unutulduğu, kalıcı bir "teknik" okur-yazarlık, en az 4-6 yıllık bir resmi eğitim süresini gerektiriyor gibi görünmektedir. Teknik becerilerin okuldan ayrıldıktan sonra unutulması, birçok Afrika ülkesinde yaşanan genel bir durumdur. C. Temel eğitimin daha ileri düzeyde bir eğitim alabilmek ve sivil toplumun bir üyesi olabilmek için kullanılabilmesini ve sivil toplumun bir üyesi olabilmeyi sağlayan bir okur-yazarlık düzeyine ulaşmak en az 8-9 yıl sürmektedir; bu süre, birçok ülkede zorunlu eğitim süresidir. D. Genel olarak iş piyasasına ve topluma tam katılımın sağlanması için gerekli eğitim (bilgisayar kullanımı dahil), çoğunlukla 12 yıllık resmi eğitimi, yani, pekiyi derecesiyle bu süreyi tamamlamayı veya mezun olmayı gerektiriyor gibi görünmektedir. Bu, üniversiteye başlayan öğrencilerin sahip olması beklenen düzeydir. Ama bütün bunlar sadece, öğrenciye kendi anadilinde eğitim sağlanması koşuluyla doğrudur. Eğer öğrenci, bir yabancı dille (genellikle egemen dil/çoğun- luğun dili/üstün konumdaki dil) öğrenim görüyorsa ve eğer öğrencinin sadece okuma yazmayı değil, anadiliyle eğitim veren bir okulda okuması halinde öğreneceği konuları da öğrenmesini istiyorsak, A'ya 2 yıl, B, C ve D'ye de 4-5 yıl daha eklemek zorundayız. Azınlık mensubu bir öğrencinin bir yabancı dilde gördüğü eğitimle, o dili, 1-2 yıl gibi kısa bir sürede, yüz yüze ilişkilerinde günlük şeyleri konuşabileceği düzeyde (Cummins'in terimleriyle söyleyecek olursak Egemen bir dil aracılığıyla (egemen dili öğretim dili olarak kullanarak) yapılan EKSILTI- CI öğretimde egemen dil, azınlıkların anadilinin yerine geçer. Anadilini, çocukların dilsel repertuarından çıkarır. Temel olarak azınlığın anadili aracılığıyla ve egemen dilin ikinci dil olarak iyi bir şekilde öğretilmesiyle verilen ARTIRICI öğretim, çocukların dil repertuarını büyütür ve onları üst düzeyde iki dilli ya da çok dilli hale getirir. Çocuklar hem kendi dillerini hem de diğer dil- leri iyi bir şekilde öğrenirler. 12 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Kişilerarası Temel Iletişim Becerileri-KTIB****) akıcı konuşabilmesi halinde bile, bu öğrencinin o yabancı dilde Bilişsel Akademik Yeterlilik (BAY)***** kazanması, en az 5-7 yıl, çoğunlukla 9 yıla varan bir eğitim süresini gerektirmektedir. Karmaşık içerikli konuların kavranabilmesi için bu becerinin edinilmesi gerek- lidir (bkz. Bibliyografyada yer alan Cummins ve Thomas & Collier referansları). Azınlık mensubu bir öğrencinin entelektüel ve dilsel bakımdan zor, soyut kavramların karmaşık içeriğini anlamasını sağlayacak düzeyde bir akademik yeterlil- iğe sahip olması halinde, bu öğrencinin, kendi anadiliyle öğrenim gören diğer öğrenci- lerin öğrendiklerini öğrenmesi yeterli olmaz; söz konusu öğretim dilini henüz yeter- incebilmediğidönemeilişkinbilgieksikliklerinidetamamlamakzorundadır.Tablo4'te, bunun için gerekli süreye ilişkin tahminler yer almaktadır. Tablo 4. Kaç Yıllık Resmi Eğitim Sizi Okuryazar Yapar? Dünyadaki yerli halkların ve birçok azınlık çocuklarının büyük bir kısmı kendi anadillerinde değil, egemen bir dilde eksiltici bir öğrenim gördüklerinden, bu çocukların büyük bir çoğunluğu tam bir eğitim alacak kadar uzun süre okula devam etmemektedirler. Ya Türkiye'deki Kürt Çocukları? Yabancı bir dille verilen eksiltici öğretim azınlık çocuklarını nasıl etkilemekte- dir? Eksiltici öğretim köklü bir eğitimi engeller. Öğrencilerin, mevcut kapasitelerine cevap verecek ve sosyo-ekonomik mobilizasyon ve demokratik katılım sağlayacak bilgi ve beceriler kazanmalarını engeller. Öğretim dili anadillerinin yerini alır ve anadilleri- ni öldürür. Sadece çocuğun ve içinde bulunduğu toplumun kaynaklarının boşa harcan- masına değil aynı zamanda ülke kaynaklarının da büyük oranda boşa harcanmasına neden olur. Sürdürülebilir kalkınmayı engeller. UNESCO Soykırım Sözleşmesi'ndeki tanımlara göre bu bir soykırımdır. **** Basic Interpersonal Communicative Skills-BICS (ç.n) ***** Cognitive-Academic Language Proficiency-CALP (ç.n) Edinilen okuryazarlýk düzeyi/türü 1-2+2=3-4 A. 1-2 yýl A.metin okuma teknik becerisi 4-6+4-5=8-11 B. 4-6 yıl B. Kalıcı "teknik" okuryazarlık 8-9+4-5=12-14 C. en az 8-9 yıl C. İleri düzeyde eğitim alabilmek ve sivil toplumun bir üyesi olabilmek için edinilmesi gereken temel okuryazarlık düzeyi 12+4-5=16-17 D. en az 12 yıl D. İş piyasasına ve topluma tam katılım için gerekli okuryazarlık (bilgisayar kullanımı dahil) Resmi eðitim yýlý, eðer eðitim... Anadilinde ise Yabancý bir dilde ise B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 13 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- 5. Eğitimde Dilsel Soykırım 5.1. Dilsel Soykırımın Tanımları Eksiltici öğretim zorla asimilasyona neden olur. Bu, BM Soykırım Sözleşmesi'ndeki tanımlara göre soykırımdır. Dilsel soykırımdan söz edildiğinde birçok insan şok oluyor. Soruyorlar: Soykırım mı? Bu fazla sert bir terim değil mi? Dilsel soykırım, soykırım kavramını sulandırmıyor mu; her şeyden önce soykırım insanların fiziksel olarak öldürülmeleri değil midir? Azınlık eğitimi konusunda yaşananların gerçekten bir soykırım olabile- ceğini göstermek için Birleşmiş Milletler Soykırım Sözleşmesi'ne bakmalıyız. BM Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Uluslararası Sözleşmesi'nde (E793, 1948) beş soykırım tanımı yapılmaktadır. Bu tanımlardan ikisi, günümüzde yerli halkların ve azınlıkların eğitimine uygun tanımlardır. Madde II(e): "gruba mensup çocukları zorla bir başka gruba nakletmek"; ve, Madde II(b): "grup üyelerinin bedensel veya zihinsel olarak ciddi şekilde zarar görmelerine neden olmak" (vurgu bana ait). Bu tanımların ne anlama geldiğini daha somut olarak ortaya koymak için dünyanın çeşitli bölgelerinden örnekler vereceğim. Okuyuculardan, her örneğin, Türkiye'deki Kürt çocuklarının durumuna uyup uymadığını düşünmelerini istiyo- rum. 5.2. Örnek: Avrupa Pirjo Janulf (1998), Isveç'te, 9. sınıftaki Finli göçmen azınlık çocuklarının (Isveç ve Finlandiya'daki birkaç farklı kontrol grubuyla birlikte) temel kaynak oluşturduğu, büyük ölçekli (9. sınıftan 1200 çocukla görüşerek) ve uzun vadeli bir araştırma yaptı. Bu çocukların eğitiminin tamamı Isveççe idi. Janulf, 15 yıl sonra bu çocuklardan bulabildiği herkese yeniden ulaştı. 15 yıl sonra ulaştığı bu kişilerden hiçbiri kendi çocuklarıyla hiç Fince konuşmuyorlardı. Janulf'un bilgi kaynağı olan bu kişilerin -kendileri Fince'yi tamamen unutmamış olsalar dahi-çocukları, en azından dilsel olarak kesinlikle çoğunluk gruba zorla asimile edilmişlerdi. Ya Türkiye'deki Kürt çocukları? Asimilasyoncu eğitim soykırıma yönelik bir eğitimdir. Bu tür bir eğitim, çocukları dilsel ve kültürel olarak zorla kendi gru- plarından bir başka gruba nakleder. 5.3. Örnek: Afrika Edward Williams (1995), Zambiya ve Malawi'de, 1-7. sınıflar arasındaki 1500 öğrenci üzerinde geniş ölçekli bir araştırma yaptı. Zambiyalı öğrenciler tüm eğitim hayatlarında yalnızca Ingilizce eğitim görüyorlardu. Williams'a göre çok sayıda Zambiyalı öğrenci "her iki dilde de çok zayıf veya sıfır düzeyde okuma yeteneğine" sahipti. Malawi'li çocuklar, Ingilizcenin ders olarak okutulduğu ilk 4 yılda yerel dillerde (bu, genellikle çocukların anadili idi) öğrenim görüyorlardı; 5. 14 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- sınıftan itibaren eğitimleri Ingilizce yapılıyordu. Bu Malawi'li öğrencilerin test sonuçları, Ingilizce'de bile, Zambiyalı öğrencilerden az da olsa daha iyiydi. Ayrıca kendi dillerinde okumayı ve yazmayı öğrenmişlerdi. Williams'ın vardığı sonuç şu: "eğitim dili olarak Ingilizce'nin kullanılması politikasının, akademik ve kavrayışsal gelişimi ilerletmekten çok duraklatabileceği riski çok açık bir risktir." Bir çocuğun akademik ve kavrayışsal gelişiminin duraklaması, "çocukta ciddi zihinsel zararlara" elbette neden olur; yani bu durum, BM Soykırım Sözleşmesi'nin soykırım tanımına uymaktadır. Ya Türkiye'deki Kürt Çocukları? 5.4. Örnek: Kanada Katherine Zozula ve Simon Ford'un 1985 tarihli, Ikidilli Eğitim Üzerine Keewatin Perspektifi adlı raporunda, anadillerinde değil de Ingilizce öğrenim gören Kanadalı Inuit öğrencilerin, her iki dili de akıcı konuşmadıklarından ve her iki dilde de okur-yazar olmadıklarından söz edilmekte ve öğrencilerin "9 yıllık okul hayatından sonra ancak 4. sınıf düzeyine ulaşabildiklerini"8 gösteren istatis- tikler sunulmaktadır. Ya Türkiye'deki Kürt çocukları? Mick Mallon ve Alexina Kublu (1998), "kendi dillerini tam olarak konuşa- mayan önemli sayıda genç insan"dan ve "genellikle iki dilde de minimum düzeyde yetenekli, tüm eğitim hayatları boyunca bu dillere kayıtsız" çok sayıda öğrenciden söz etmektedirler. Bu çocuklar da, eğitim hayatları boyunca Ingilizce öğrenim görmüşler. Ya Türkiye'deki Kürt çocukları? 1998 Mart ayında yapılan Nunavut Dil Politikası Konferansında "bazı kişiler hiçbir dili tam olarak bilmiyorlar" denmektedir. Ya Türkiye'deki Kürt çocukları? Kitikmeot, Inuktitut'un Ölmesini Engellemek için Mücadele Ediyor (1998) adlı bir başka raporda "gençler büyükanne ve babalarıyla rahat iletişim kuramıy- orlar" deniyor. Ya Türkiye'deki Kürt çocukları? Eksiltici, sadece egemen dille yapılan batıran eğitim, yerli halklara, azınlık- lara ve/veya egemen olmayan gruplara mensup öğrencilerde ciddi zihinsel hasar- lara neden olmuştur ve bu, bu öğrencileri dilsel bakımdan bir başka gruba zorla nakletme girişimidir (daha fazla örnek için bkz. Skutnbb-Kangas 2000, 2003 ve Magga ve diğerleri 2005) 5.5 Devletler Dilsel Soykırımı Kasıtlı Olarak mı Uyguluyorlar? Bir edimi soykırım olarak nitelendirmek için bu edimin kasıtlı olması gerekir. Devletler "gruba mensup çocukları bir başka gruba zorla nakletmek"; ve "grup üyelerinin bedensel veya zihinsel olarak ciddi şekilde zarar görmelerine neden olmak" niyetinde midirler? Benim cevabım evettir; evet, ne yazık ki devletler bunu kasıtlı olarak yap- 8 Kanada ile ilgili bütün örnekler, Ian Martin'in Kanada Nunavut hükümeti için yazdığı raporlardan alınmıştır (Ian Martin 2002a ve 2002b). B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 15 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- maktadırlar. Bazı devletler geçmişte bu niyetle hareket etmişlerse de, kuşkusuz çok azı bunu açıkça ifade etmiştir (bkz. Kanadalı yerlilerin eğitimini ele alan çarpıcı kitap Milloy 1999; ayrıca bkz. Churchill 1997). Dolayısıyla, soruyu yeniden düzenlemek zorundayız: Devletler, kendi yerli halklarının ve azınlıklarının eğitimine ilişkin düzenlemeleri, bilerek mi, sonunda bu dillerin yok olmasına neden olacak şekilde düzenliyorlar? Devletler bu tür bir eğitimin sonuçlarının ne olacağını bili- yorlar mı? Eksiltici öğretimin olumsuz sonuçları 1800'lerin sonlarından beri bilin- mektedir. Devletler ve eğitimle ilgili otoriteler (kiliseler dahil) bunu biliyorlardı. Bu konuda Nordik ülkelerden çok sayıda örnek mevcuttur (bkz. Örneğin Skutnabb-Kangas & Phillipson 1989'da yer alan açıklama ve referanslar). ABD Kızılderili Komiserler Kurulu 1880'de şöyle demektedir (akt. Francis & Reyhner 2002:45-46): ...çocuklara önce kendi dillerinde okuma ve yazma öğretilmesi, Ingilizce eğitime geçtiklerinde bu dili daha kolay öğrenmelerini sağlar... Ilk dört yıllık eğitimine Dakota diliyle başlayan bir çocuk, bu dönemin sonunda, bu sürede Dakota dilinde eğitim almayan çocuğa göre Ingilizce'de çok daha fazla ilerleme kaydetmiş olur (s.77). ... Misyonerlerimiz, Kızılderili diliyle başlayıp 3 veya 4 yıl sonra Ingilizceye geçil- mesinin, eğitimin baştan itibaren bütünüyle Ingilizce yapılmasından daha iyi olduğunu söylemekte haklıdırlar (s.98). Yerli halk ve azınlık eğitiminin nasıl olması gerektiğine ilişkin "modern" ve anadilinin en iyi öğretim aracı olduğunu açıkça ortaya koyan araştırma sonuçları, bu sonuçların özetlendiği, UNESCO'nun uzman grubunca hazırlanan ve bu alan- da ufuk açıcı bir kitap olan Eğitimde Anadili Kullanımı (1953) adlı çalışmanın yayımlanmasından beri, en az 50 yıldır mevcuttur. Günümüz okullarında yerli halkların ve azınlıkların çocukları ile baskı altına alınan grupların çocuklarının büyük çoğunluğu eksiltici öğrenim görmektedirler. Eğer devletler, buna rağmen ve gerektiği gibi uygulanan artırıcı öğretimin çok olumlu sonuçlarına rağmen, eksiltici öğretimin sonucunun olumsuz olabile- ceğini ve dolayısıyla "grubun çocuklarını bir başka gruba zorla nakledeceğini" ve "grup üyelerinin bedensel ve zihinsel olarak zarar görmelerine neden olacağını" bi- lerek, eksiltici eğitim vermeye devam etmişlerse ve halen de devam ediyor- larsa, bu, kasıtlı bir tutum olarak görülmelidir. 6. Dilsel Soykırıma Karşı Koymak: Uluslararası Hukukta Anadiliyle Eğitim Konusunda Bir Dilsel Insan Hakkı Var mı? Eğer dilsel ve kültürel soykırıma karşı koymak istiyorsak, dilsel insan hak- ları bunda bir rol oynayabilir mi? Ilk olarak şu soruyu sormak zorundayız: Bu tür haklarımız var mı? Uluslararası hukukta dilsel insan hakları konusunda ne tür hakların olduğunu kısaca özetleyeceğim. Ben de en çok dilsel insan haklarıyla ilgileniyorum (geniş bir özet için bkz. Skutnabb-Kangas 2000, 7. Bölüm). Anadiliyle eğitim görme hakkı, bugün uluslararası hukukta zayıf bir haktır. 16 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Kişinin, ödediği vergilerle eğitim veren devlet okullarında kendi anadiliyle eğitim görme hakkı, hukuksal bağlayıcılık anlamında garanti edilmiş bir hak değildir; bu hak sadece dilsel çoğunluk mensubu çocukların bir kısmı (hepsi bile değil) için geçerlidir. Kişilerin ayrımcılık yapmalarının yasaklandığı, insan özelliklerinin en önemlilerinden biri dildir. Diğer insan özellikleri ise cinsiyet, "ırk" ve dindir. Buna rağmen, hukuksal bağlayıcılığı olan insan hakları belgelerinin eğitime ilişkin hükümlerinde genellikle dilden söz edilmemektedir. Insan Hakları Evrensel Bildirgesi (1948): eğitime ilişkin maddesinde (Madde 26) dile hiçbir şekilde değinmemektedir. Benzer şekilde ırk, renk, cinsiyet, din vb. konulara, genel maddesi Madde 2.2'de eşit derecede yer veren Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi (1966'da kabul edildi ve 1976'dan beri yürürlük- te), eğitime ilişkin 13.1. maddesinde açıkça 'ırksal, etnik veya dinsel gruplar'dan söz etmektedir. Ancak, dile veya dilsel gruplara değinmemektedir: ... eğitim, herkesin özgür bir topluma etkin bir şekilde katılmalarını sağlar, tüm ulus- lar ve ırksal, etnik veya dinsel gruplar arasında anlayışı, hoşgörüyü ve dostluğu geliştirir... (vurgu bana ait). Ayrıca, insan hakları belgelerinin eğitime ilişkin bağlayıcı hükümlerinde, diğer hükümlere oranla daha fazla, ilgili hükmün uygulanmamasına karar verme, o hükmü değiştirme veya seçeneklerden birini tercih etme olanağı vardır. Bunun bir örneği de, 1992 tarihli BM Ulusal veya Etnik, Dinsel ve Dilsel Azınlıklara Mensup Kişilerin Hakları Bildirgesi'dir. Uygulanması "zorunlu" ve pozitif önlem- leri italik, ilgili hükmün 'uygulanmamasına karar verme hakkı'nı bold olarak vur- guladım. Aslında belirsiz bir kavram olan kimliğe ilişkin iki paragrafta devletlere oldukça katı bir görev yüklenirken, eğitimde kullanılan dile ilişkin parag- raf, hükmü uygulamaktan vazgeçme olanaklarıyla doludur. 1.1. Devletler kendi ülkelerindeki azınlıkların varlığını ve ulusal ya da etnik, kültürel, dinsel ve dilsel kimliklerini korurlar ve bu kimliklerin geliştir- ilmesinin koşullarını teşvik ederler. 1.2. Devletler bu amaçlara ulaşmak için uygun yasal önlemler ile diğer önlem- leri alırlar. 4.3. Devletler, azınlık mensubu kişilerin, mümkün olduğu ölçüde, anadillerini öğrenmeleri veya ana dillerinde eğitim görmeleri için yeterli olanaklara sahip olmalarını sağlayacak uygun önlemler almalıdırlar. Her ikisi de 1998'den beri yürürlükte olan Avrupa Konseyi'nin Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşmesi9 ile Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı'nda10 da, çok sayıda bu tür değiştirme, uygulamaktan kaçın- ma, seçeneklerden birini tercih etme olanağı vardır: Bunun bir örneği, Çerçeve Sözleşme'nin eğitime ilişkin 14(2) maddesidir: 9 Bazı önemli yorumlar için bakınız Skutnabb-Kangas 2004, Thornberry 1997, 2002, Thornberry & Gibbons 1997 ve Wilson 2004. 10 Bu konudaki bir analiz için bakınız Grin 2003. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 17 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Ulusal azınlıklara mensup kişilerin geleneksel olarak veya önemli sayıda yaşadıkları bölgelerde, yeterli talep olması durumunda, taraflar, mümkün olduğu ölçüde ve kendi eğitim sistemleri çerçevesinde, bu azınlıklara mensup kişilerin azınlık dilinin öğretilmesi veya bu dilde eğitim görmeleri için yeterli olanaklara sahip olmasını sağlamaya çaba gösterirler (vurgu bana ait). Aşağıdaki listede Avrupa Konseyi'nin Ulusal Azınlıkların Korunmasına Ilişkin Çerçeve Sözleşmesi11 ile Bölgesel veya Azınlık Dilleri Avrupa Şartı'nda yer alan bu tür bazı ifadeler sıralanmıştır: * 'mümkün olduğu ölçüde' * 'devletlerin eğitim sistemleri çerçevesinde' * 'uygun tedbirler' * 'yeterli olanaklar' * 'yeterli bir talep varsa' * 'önemli sayıda' * 'bunu isteyen öğrencilerin sayısı yeterli bulunursa' * 'eğer bir bölgesel dili veya azınlık dilini kullananların sayısı bunu gerekli kılıyorsa' Azınlıkların çoğu, eğitim konusunda bağlayıcı dilsel insan haklarından yok- sun olarak, egemen dil/çoğunluğun dili aracılığıyla eksiltici eğitim almayı kabul etmek zorunda kalmaktadırlar. Daha önce de yazdığım gibi, bu, çoğu zaman asi- milasyona neden olmakta ve entegrasyonu engellemektedir. Buna rağmen yeni ve olumlu, ama henüz bağlayıcı olmayan bazı tavsiyeler var; bu tavsiyelerin bazılarından aşağıda söz edilecektir. Bağlayıcı uluslararası hukuk kapsamında anadilinde eğitim hakkı halen zayıfsa şunu sormak zorundayız: Bu hak neden daha güçlü değil? Bu, anadiliyle eğitimin bir hak olmaması gerektiği anlamına mı geliyor? Bu, yapılan araştır- maların sonuçlarının, yerli halkların ve azınlıkların anadiliyle eğitim görmeleri yerine, egemen dilde eğitim görmelerinin daha iyi olduğunu ortaya koyduğu anlamına mı geliyor? Anadilde eğitim hakkını reddeden ülkeler (Türkiye gibi), gerçekte rasyonel mi davranıyorlar? Bütün bunların ötesinde, azınlıklar hayatta başarılı olmak için egemen dili öğrenmek zorundadırlar. Bu nedenle benim bunun ardından gelen sorularım şunlar olacaktır: Devletler rasyonel mi davranıyorlar? Bu alanda yapılan araştırma sonuçları uygu- lanıyor mu? 7. Yerli Halkların ve Dilsel Azınlıkların Eğitim Dilinin ne Olması Gerektiği Konusunda Araştırma Sonuçlarına Dayanan Tavsiyeler Nelerdir? 7.1. Iki Dilli Eğitimin Uygulanmamasındaki Çelişki Yerli halkların ve azınlıkların çocukları, aldıkları resmi eğitimle en azından 11 Bu belgeler özellikle dil ve eğitim konularında zayıf olsalar da, her iki belgeyle ilgili izleme komiteleri, belgelerin kapsamını genişletmeye çalışıyorlar-bkz. Wilson 2004 ve Skutnabb-Kangas 2004. 18 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- iki dilli olmak zorundadırlar. Süreklilik, kimlik, güvenlik, özgüven, duygusal huzur ve kavrayışsal gelişim için kendi ana dillerini bilmeleri gerekir. Iş piyasası açısından, çoğu kez daha ileri bir eğitim almak için, topluma daha geniş ölçekte demokratik katılım ve entegrasyon için yaşadıkları ülkedeki çoğunluk dilini/ege- men dili öğrenmek zorundadırlar. Her türlü ikidilli eğitim, hem araştırma hem de bu konuda bir politika belirleme bakımından çok özel ve hassas bir alandır. Bununla birlikte, azınlık çocuklarının üst düzeyde iki dilli veya çok dilli olabilmeleri için bu çocukların nasıl bir eğitim görmeleri gerektiğine ilişkin somut tavsiyelerde bulunabilmenin ön koşulu, bu konuda ayrıntılı bir bilgiye sahip olmaktır. Ebeveynlerin veya poli- tikacıların ve hatta öğretmenlerin bu konudaki temel ilkeleri bilmesi beklenemez. Bu konudaki zorluklardan biri, eğitim sisteminin desteğiyle çocukların nasıl üst düzeyde çok dilli olabilecekleri konusunda bilimsel olarak somut ve uygulamada doğruluğu kanıtlanmış bazı ilkelerin, sezgilere ve genel kanıya aykırı olmasıdır. Evinde anadilini konuşan bir yerli halk veya azınlık çocuğu, iki dilli olacak ve egemen dili / çoğunluk dilini iyi öğrenecekse, genel kanıya göre bunun en iyi yolu, çocuğun, (1) egemen dil eğitimine ve egemen dille eğitime erken başlaması ve (2) diğer bir çok şeyin öğrenilmesi için gerektiği gibi burada da egemen dile maksimum düzeyde açık olmasıdır; pratik her şeyi mükemmel hale getirir. Gerçekte bu iki görüş de yanlıştır. Egemen dille eğitime erken başlamak ve bu dile maksimum düzeyde açık olmak yanlıştır. Aslında, yerli halklar ve azınlık çocuklarının öğretim dili, eğitimin ilk aşamalarında ne kadar uzun süre kendi dil- lerinde olursa, bu çocuklar egemen dilde de o kadar iyi olurlar; bu elbette ki, ter- cihen iki dili de bilen öğretmenlerce verilen iyi bir eğitimin olması koşuluyla sağlanabilir. Bu, UNESCO'nun eğitime ilişkin yeni Tutum Belgesi'nde de kabul edilmiştir: Çok Dilli Dünyada Eğitim. UNESCO Eğitim Konusunda Tutum Belgesi, 2003, http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001297/129728e.pdf. Bu kitap, UNESCO'nun 50 yıldır eğitimcilere rehberlik eden klasik kitabı Eğitimde Anadili Kullanımı (Paris, 1953) adlı kitabın yerine geçebilir. 1953 tarihli bu kitapta da anadiliyle eğitim tavsiye edilmektedir. Büyük Çelişki, politikacıların ve okul yönetimlerinin çoğunun, uygulamada engellemeye çalışırken, azınlık çocuklarının kendi anadillerini ve özellikle ege- men dil(ler)i bir an önce öğrenmelerini istediklerini söylemeleridir ("Iki dilli eğitim yöntemlerinin başarısı kanıtlanmış olduğu halde, federal hükümet 1880'lerde yerli halk dilinin dahil edildiği eğitim programlarına olumsuz tepki vermiş ve bu tür programları engellemiştir", Francis & Reyhner 2002; 46, ABD hakkında). 7.2. Araştırma Sonuçları- Bazı Temel Çalışmaların Özeti O halde, araştırma sonuçları tam olarak ne söylemektedir? Burada, gerçek- B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 19 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- ten büyük ölçekli ve iyi planlanmış iki temel araştırmadan söz edeceğim; 1991 ta- rihli Ramirez ve diğerleri araştırması ile Thomas & Collier araştırması. Ramirez ve diğerlerinin 1991 tarihli ve 2352 öğrenciyle yaptıkları araştır- mada, Ispanyolca konuşan üç grup azınlık öğrencileri karşılaştırılmaktadır (bakınız Tablo 5). Ilk grup sadece Ingilizce eğitim görmüştür ama bu öğrencilerin bile iki dilli öğretmenleri vardır ve çoğunluğu Ispanyolcayı ders olarak almıştır ki bu, batırma eğitim programlarında oldukça alışılmadık bir durumdur; ikinci grup, bir veya iki yıl Ispanyolca eğitim aldıktan sonra Ingilizce eğitime geçen, kendi anadilinden erken-ayrılan öğrencilerden oluşmaktadır; üçüncü grup ise, Ingilizce eğitime geçmeden önce 4-5 yıl, anadilleri olan Ispanyolca ile eğitim gören, anadil- lerinden geç-ayrılan öğrencilerden oluşmaktadır. Tablo 5. Ramirez ve diğerleri Araştırması, 1991, 2352 öğrenci Burada, genel kanıya göre, Ingilizce'ye erken başlayan ve en çok iç içe olan, sadece Ingilizce eğitim gören öğrencilerin Ingilizce'de, matematikte ve genel olarak eğitim başarısında en iyi sonucu elde edeceği; kendi anadilinden geç-ayrılarak Ingilizce eğitime başlayanların ve bunun sonucunda Ingilizce ile en az iç içe olanların ise Ingilizce ve diğer derslerde en kötü sonucu elde edeceği ileri sürülecektir. Gerçekte sonuçlar bunun tam tersi oldu. Kendi anadilinden geç-ayrılarak Ingilizce eğitime geçen öğrenciler en iyi sonucu elde ettiler; diğer iki grup başlangıçta hızlı bir gelişme gösterdikten sonra gittikçe biraz daha geriye düşerken ve belki de hiçbir zaman anadili Ingilizce olan akranlarının seviyesinde bir Ingiliz- ceye ve genel olarak okul başarısına sahip olamayacakları yargısına varılırken, bu gruptaki öğrenciler, daha sonra anadili Ingilizce olanların seviye- sine ulaşma şansına sahip tek grup idi. Thomas & Collier'in araştırması (bakınız her iki isim altında da bibliyo- grafya), 210.000 öğrenciyle, azınlık öğrencilerinin eğitimi konusunda dünyada yapılan en kapsamlı araştırmadır. Bu araştırmada ABD'nin, hem kentsel hem de kırsal yerleşim alanlarında yapılmış ayrıntılı çalışmalar yer almaktadır. Bu araştır- GRUP EĞÝTİM DİLİ SONUÇ Sadece İngilizce İngilizce Düşük seviyede bir Ingilizce ve okul başarısı; hiçbir zaman gereken düzeyi yakalamama olasılığı Erken-ayrılarak geçiş 1-2 yıl İspanyolca, sonra hep İngilizce Oldukça düşük düzeyde Ingilizce ve okul başarısı; gereken düzeye ulaşma olasılığı zayıf Geç-ayrılarak geçiş 4-6 yıl İspanyolca, sonra İngilizce En iyi sonuç; anadili Ingilizce olanlarla hemen hemen aynı seviyeyi yakalama 20 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- mada, tamamen azınlık dilinde verilen eğitim programları, hem azınlık hem de çoğunluk dilinin (çoğunlukla Ingilizce ve Ispanyolca) öğretim dili olduğu iki dilli eğitim programları, geçişli ikidilli eğitim programları ve Ingilizcenin ikinci dil (ID) olduğu programlar ve sözde temel, yani sadece Ingilizce eğitim veren batır- ma eğitim programları yer almıştır (bkz. Skutabb-Kangas & Garcia 1995 ve çeşitli eğitim programlarının özellikleri için Skutnabb-Kangass 2000). Bütün bu farklı eğitim modelleri içinden, en üst düzeyde iki dilliliği ve eğitim başarısını yakalamış olan öğrenciler, eğitim süresinde kendi anadiliyle en uzun süre eğitim görmüş olan öğrenciler olmuştur. Öğrencilerin ikinci dildeki (ID, Ingilizce) kapasite ve kazanımlarının ve okul başarılarının en güçlü göstergesi, birinci dildeki (BD) eğitim süresinin uzunluğu olmuştur. Thomas & Collier bunu şu şekilde ifade etmektedirler (2002:7): " Öğrenci- lerin ikinci dildeki başarılarının en güçlü göstergesi birinci dilde aldıkları zorunlu eğitim süresidir. BD'de ne kadar üst düzeyde eğitim alınırsa ID'de o kadar yüksek bir başarı elde edilmektedir." Hem Ramirez'in hem de Thomas & Collier'in araştırmalarında varılan sonuç, iki dilli öğrencilerin eğitimdeki başarılarını öngörmenin en önemli fak- törü, anadiliyle eğitim süresinin uzunluğu oldu. Bu, yoksul ve/veya baskı altında- ki yerli halklara veya azınlıklara mensup öğrenciler açısından çok çok önemli olan sosyo-ekonomik statüden de çok daha önemli bir faktördü. En kötü sonuçları (yüksek orandaki dışlanmışlar dahil12) elde edenler, öğrencilerin anadillerinin (birinci dil) hiçbir şekilde desteklenmediği ya da bu dil- lerin sadece ders olarak okutulduğu batırma eğitim programlarına devam eden öğrenciler oldu. Bu, eksiltici öğrenim görme durumudur. Çok farklı grupları ve çok sayıda dili kapsayan ve birçok ülkede yapılmış yüzlerce daha küçük ölçekli araştırmalar benzer sonuçlar vermiştir13. Benim Isveç'in Stockholm kentinde, işçi sınıfına mensup Finli göçmen azınlık- ları arasında yapmış olduğum küçük ölçekli araştırma bu tür araştırmaların tipik bir örneğidir (Skutnabb-Kangas 1987). Benim araştırmamdaki öğrenciler orta sınıf men- subu Finli öğrencilerdi ve aynı okullardaki Isveçli öğrenciler, karşılaştırma grup larımı oluşturuyordu. Finli öğrencilerin Isveççe dilindeki yeterliliklerini belirlemek için, genellikle orta sınıf çocuklarının işçi sınıfı çocuklarından daha başarılı oldukları zor bir Isveç dili testi uyguladım (bk. Tablo 6). 9 yıllık temel olarak Fince ve ikinci dil olarak Isveççenin iyi öğretildiği bir eğitimden sonra, bu işçi sınıfından Finli öğrenciler, temel olarak Isveççe eğitim gören orta sınıf karşılaştırma gruplarından bir biçimiyle daha iyi sonuçlar elde ettiler. Ayrıca, bu öğrencilerin Fincesi hemen hemen Finlandiya'daki Finli karşılaştırma gruplarının Fincesi kadar iyi idi. 12 Okul başarısızlığında öğrencileri, onların kişiliklerini, ebeveynlerini ve kültürlerini suçlayan yok- sunluk temelli teorilerde bunlara "okula devam etmeyenler" denmektedir. 13 Özet bilgiler ve referanslar için bkz. örneğin: Baker 1993, Baker&Prys Jones 1998, bibliyografyada Cummins'e yapılan referanslar, Dolson&Lindholm 1995, Huss 1999, Huss et al. 2002, Leontiev 1995, May & Hill 2003, May et al. 2003, Skutnabb-Kangas 2000, basında ed.1995, ve 8 ciltlik Dil ve Eğitim Ansiklopedisi (Encyclopedia of Language and Education), özellikle Cummins&Corson, eds.1997. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 21 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Tablo 6. Isveççe Test Sonuçları ve Deneklerin Isveççe Yeterliliği Konusunda Kendi Değerlendirmeleri O=Ortalama SS=Standart sapma Isveç'de, 9 yıl Fince eğitim gören Finli ve işçi sınıfına mensup göçmen azınlık mensubu gençler; Isveçli kontrol grubu: aynı okullardaki paralel sınıflarda eğitim gören orta sınıf mensubu Isveçli gençler; Isveççe testi: kavramsallaştırıl- mamış, orta sınıftan gençlerin daha yüksek başarı göstermesi beklenen CALP tipi test (Skutnabb-Kangas 1987). Bir başka çok iyi yürütülmüş çalışma ise, Saikia & Mohanty'nin (2004), Hindistan'ın Assam bölgesinde yaşayan Bodo yerli halkına/aşiretine mensup çocuklar üzerine yaptıkları araştırmadır. Bodolar, güçlü bir mücadeleden sonra anadilde eğitim hakkını henüz elde etmişlerdir. Saikia ve Mohanty, her biri 45 çocuktan oluşan, dördüncü sınıf seviyesinde üç grubun, çok sayıda ölçümle, dil ve matematik başarıları arasında bir karşılaştırma yaptılar. "Bu üç grup sosyo- ekonomik statüleri, aldıkları eğitim kalitesi ve köylerinin ekolojik koşulları bakımından izlendi." Bodo diliyle eğitim gören Grup BB'deki Bodo çocukları, Assam diliyle eğitim gören yerli halk mensubu Bodo çocuklarının olduğu BA grubundan, BÜTÜN testlerde önemli oranda daha iyi sonuçlar elde ettiler. Grub BA bütün testlerde en kötü sonuçları elde eden grup oldu. Anadili Asam dili olan ve bu dilde eğitim alan grubun oluşturduğu Grup AA, matemetik konusundaki üç testin ikisinde en başarılı grup oldu. Dil ölçümünde Grub BB ve Grup AA arasında hiçbir fark yoktu. "Elde edilen bulgular, anadilde eğitimin Bodo çocukları için pozitif bir rolü olduğunu ortaya koymuştur." Bütün bu araştırmalar, anadilinde yapılan artırıcı eğitimin olumlu sonuçlar, egemen dilde yapılan eksiltici eğitimin ise çoğu zaman olumsuz sonuçlar verdiğini ortaya koymaktadır. Sadece egemen dilde verilen batırma programların "azınlık dilini konuşan öğrencilerin eğitimi açısından en az etkin programlar oldukları kanıtlanmıştır." Bu, Yeni Zelanda Eğitim Bakanlığı'nın Aotearoa Maori Bölümü'nün başlattığı ve Stephen May ile Richard Hill (May&Hill 2003: 14, ayrıca bakınız May et.al. 2003) tarafından özetlenen büyük ölçekli ve kapsamlı araştırmayla varılan sonuçtur. Tekrarlıyorum: Sadece egemen dilde verilen batırma programların "azınlık dilini konuşan öğrencilerin eğitimi açısından en az etkin programlar oldukları kanıtlanmıştır." Türkiyenin Kürt çocukları için kullandığı model bu modeldir. KENDİ DEĞERLEN- DİRMELERİ (1-5) TEST SONUCU(1-13) SS O Standart Ortalama 0.26 4.83 2-23 5.42 İsveç kontrol grubu 0.41 5.68 1.86 4.50 Araştırmaya katılan Finliler 22 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Türk devleti Kürt çocuklarının Türkçe'yi iyi öğrenmelerini istiyorsa, bunun en iyi yolu, hem Türkçe hem de Kürtçe bilen öğretmenlerin görevlendirilmesiyle, temel öğretim dilinin Kürtçe olması ve Türkçenin ders olarak okutulmasıdır. Bu tür bir öğretimin çocukları iki dilli yapacağı çok açıktır. HEM Türkçeyi HEM DE Kürtçeyi iyi öğrenecekler ve akademik başarı elde etme şansları olacaktır. Türkiye'nin, ikidilli ve ikikültürlü bir kimlikle iyi eğitim almış iki dilli insanlara ihtiyacı var. Dilsel ve kültürel insan haklarının hepsinden yararlan- abilmek, istikrarı ve birbirine bağlılığı geliştirir. Bu tür bir eğitim, AGIT Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserliği'nin 1996 ta- rihli Ulusal Azınlıkların Eğitim Haklarına Ilişkin Lahey Tavsiyeleri'ni de karşılamış olur (bakınız http://www.osce.org/hcnm/ ve UNESCO'nun Çokdilli Dünyada Eğitim başlıklı Eğitim Konusundaki Tutum Belgesi, 2003). Lahey Tavsiyelerinde, ikinci derece eğitim dahil, okul hayatının her düzeyinde azınlık- ların kendi anadillerinde eğitim görmeleri tavsiye edilmektedir. Buna, ikinci dil olarak egemen dili öğreten ikidilli öğretmenlerin görevlendirilmesi dahildir (Madde 11-13). Tavsiyeleri açıklayan ve netleştiren Açıklayıcı Not'ta açıkça şu ifade yer almaktadır: 'Müfredat programının sadece devletin dili aracılığıyla uygulandığı ve azınlık çocuklarının bütün eğitim süresince çoğunluğun çocuklarıyla aynı sınıflarda okutulduğu batıran nitelikte yaklaşımlar, uluslararası standartlara uygun değildir.' (Açıklayıcı Not, p.5) Kürtçenin okullarda sadece ders olarak okutulması (eğitimin geri kalanı Türkçe iken), çocukların kimlik ve kendilerine güvenleri açısından iyi bir başlama noktası olabilir ama bu, çocukların Türkçeyi iyi öğrenmelerini sağlamaz; Kürtçeyi iyi bir şekilde öğrenmelerini de sağlamaz. Günümüzde, araştırma sonuçları UYGULANMAMAKTADIR. Türkiye bu tür araştırma sonuçlarını uygulamakta mıdır? HAYIR. Türkiye dahil bütün devletler bu konuda rasyonel bir tutum sergilememektedirler. Teori ve pratik arasında, araştırma ve uygulama arasında, retorik ve gerçekler arasında büyük bir fark vardır. Bütün yerli halklar ve azınlıklar açısından en önemli haklar, eğitim konusundaki dilsel insan hakları, özellikle de anadilde eğitim hakkıdır. Bu haklar olmadan, çocukları okula devam eden bir azınlık/halk, kendini bir azınlık/halk olarak sürdüremez. Entegre olamazlar ama asimilasyona zorlanırlar. Birçok ülke, azınlıklara yönelik dilsel ve kültürel soykırıma katılıyor olsa da, Türkiye, ne yazık ki dünyada bu konudaki en kötü ülkelerinden biridir, birkaç bakımdan en kötü... Dolayısıyla benim sorum şu: Devletler, politikalarının irrasyonel ve kendi çıkarlarına aykırı olduğunun ne zaman farkına varacaklar? B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 23 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- 8. Türkiye Uluslararası Insan Hakları Standartlarına Yaklaşıyor mu? Yaklaşabilir mi? Birçok yasal değişiklik kabul edilmiş (en azından kağıt üzerinde) olsa bile, Türkiye, ne eğitim ne de dil haklarının diğer boyutları bakımından henüz ulus- lararası insan hakları standartlarının yanından bile geçmemektedir. Temel dilsel ve kültürel insan haklarının HEPSI gereklidir. Şunu sorabili- riz: Türkiye'deki azınlıklar (Müslüman olanlar) için bu haklar var mıdır? Türkiye'nin bu hakları tanımasının kesinlikle mümkün olduğunu göstermek için birkaç karşılaştırma yapmak istiyorum. Finlandiya ile başlayalım. 5.2 milyon civarında bir nüfusu olan Finlandiya'da anadili Isveççe olan 300.000'den daha az bir grup (nüfusun %5.8'i), üç farklı Sami dilini konuşan toplam 7000 kişi, 5000-7000 civarında sağır kişi ve başka birçok dili (Romani, Rusça, Tatarca vs.) konuşan insanlar var. Türkiye'de Kürtçe konuşanların oranını bu oranla karşılaştırın. Nüfusun % 5.8'inden şüphesiz daha büyük bir oran! Fince ve Isveççe, BÜTÜN resmi alanlarda (eğitim, medya, ordu, kilise, mahkemeler, resmi makamlarla iletişim vs.)14 aynı haklara sahip ulusal dil konu- mundadırlar. Bu Türkiye'de Kürtçenin olabileceği ve olması gereken bir konumdur. Üç ayrı Sami dili bile bölgesel olarak resmi statüye sahip diller.15 Fince işaret dili dahil, diğer dillerden anayasada söz edilmektedir ve bu diller Türkiye'de Kürtçenin sahip olduğu haklardan çok daha fazlasına sahipler. Şimdi şusoruyusorabiliriz:Temel dilselvekültürel insanhaklarının varlığı, Fin devletinin dağılmasına neden olmuş mudur? Birliğe yönelik bir tehdit midir? Bunlar Türkiye'nin her zaman -en son hukuksal reform paketinde bile (Yabancı Dilde Eğitim ve Öğretime Ilişkin Kanunda Yapılan Değişiklikler, 2002)- öne sürdüğü şeylerdir, bakınız www.abgs.gov.tr/abportal/uploads/files/ Analytical%20 Note%20on%20Constitutional%20Amendments%20.docve www.deltur. cec.eu. int/english/e-g-regular2002.html. ayrıca bakınız Skutnabb-Kangas 2002a,b). Elbette hayır! Finlandiya'da etnik olarak Isveçli olup Isveççe konuşanlar siyasal bakımdan Finli/Fin vatandaşı sayılmaktadırlar. Kendi dilleri ve kültürleri var ama Isveç'teki etnik Isveçlilerden ziyade, kendilerini Fince konuşan Finlandiyalılara çok daha yakın hissediyorlar. Küçük bir aşırı milliyetçi Finli grup dışında, Isveç'te yaşayan Isveçlilerle özdeşleştirilmiyorlar; Fince konuşan birçok kişi bunun, Isveççe konuşan azınlığın Fince konuşanlarla eşit haklara sahip olması gerektiğinin bir kanıtı olarak görüyor. Ama, bir devlet, dilsel insan haklarının tam olarak tanınmasının parçalan- mayı önleyebileceği ve olumlu ilişkiler kurulmasında, entegrasyonun ve barışın 14 Anayasa ve 2004 tarihli yeni, Fin Dil Yasası'nda yer alan bu haklar için bkz. www.om.fi/21910.htm ve http://www.om.fi/20802.htm. 15 Bkz. Aikio-Puoskari 2001, Aikio-Puoskari & Pentikainen 2001, Aikio-Puoskari & Skutnabb-Kangass basın; Samiler hakkında genel bilgi için bkz. http://www.galdu.org/english/ , www.nsi.no, http://www. saamicouncil.net/?deptid=1116, http://www.samediggi.fi/index.htm, http:// www.sametinget.se/ sametinget/view.cfm?oid=1000, http://www.samediggi.no/ Artikkel.asp?Aıd= 1&back=1&MıdI=1. 24 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- daha iyi bir düzeyde sağlanmasında bir köprü görevi göreceğine ikna edilse bile (bakınız Eide 1993, 1994, Hettne 1987, 1990, Mohanty, basında) şu sorunun sorulması hâlâ mümkündür: bu çok pahalıya mal olmaz mı? Öğrencilerin iyi dere- cede eğitim almalarını, yaratıcılıklarını ve üst seviyede çok dilli olmalarını sağlayan sürdürülebilir eğitim ve dünya dillerinin korunması mümkün mü ve bu, ekonomik bakımdan gerçekleştirilebilir mi? Bu konuda vereceğim örnek Papua Yeni Gine olacaktır. Yaklaşık 5 milyon nüfusu olan bu ülkede 850'den fazla dil var. Papua Yeni Gine dünyada en fazla dilin konuşulduğu ülkedir ve bu dillerin çoğunu konuşanların sayısı çok düşük- tür. Aşağıda verdiğim bilgi, David Klaus, World Bank (2003; ayrıca, benim ele almış olduğum Papua Yeni Gine örneğine bakınız, 2003) tarafından yapılan bir araştırmadan alınmıştır. 2002 yılı itibariyle, okul öncesi eğitimde ve okul eğitiminin ilk iki yılında eğitim dili olarak kullanılan dil sayısı 470'tir. Bunun bazı sonuçları şöyledir: - Çocuklar daha hızlı ve daha kolay okur yazar olmaktadırlar. - Ingilizceyi, eski sistemle Ingilizce öğrenen kardeşlerinden daha hızlı ve daha kolay öğrenmektedirler. - Kızlar dahil, bütün çocuklar okula devam etmektedirler. - 1993'de anadiliyle eğitime başlamış olan üç şehirde 6. sınıf sınavlarında sağlanan başarı, ilk günden itibaren İngilizce eğitim veren şehirlerde sağlanan başarıdan çok daha yüksek olmuştur. Dolayısıyla, dilsel soykırıma katılmamak ve dilsel ve kültürel çeşitliliği desteklemek için, hem eğitim alanında hem de diğer alanlarda, dil ve kültürün dahil edileceği düzenlemeler yapmak kesinlikle mümkündür. 9. Dünyanın Dilsel Çeşitliliğinin Korunması Için Daha Başka Nedenler Var mı? Dünyadaki dilsel çeşitliliği korumak gerçekten gerekli mi? Hepimiz birkaç büyük dili kullansak ve küçük diller yok olsa daha iyi olmaz mı? Hepimiz birbiri- mizi anlarız, birbirimizle konuşabiliriz ve belki de dünya daha barışçıl ve müref- feh bir yer olur, değil mi?.. Anadilde eğitimin sürdürülmesi dahil, temel dilsel insan hakları aracılığıy- la dünyadaki bütün dillerin korunmasının kısaca üç nedeninden (çok daha fazla neden var) söz edeceğim: 1.Bilgi toplumlarında tektip olmak bir handikaptır. Yaratıcılık, yenileşme ve yatırım, artırıcı öğretimin ve çok dilliliğin bir sonucudur. 2.Ingilizce yetmez. 3.Dilsel çeşitlilik, biyoçeşitliliğin ve yeryüzündeki yaşamın devam etmesinin ön koşuludur. 9.1. Neden 1: Bilgi toplumlarında tektip olmak bir handikaptır. Yaratıcılık, yenileşme ve yatırım, artırıcı öğretimin ve çok dilliliğin bir sonucudur. Bilgi toplumlarında tektip olmak bir handikaptır. Bir bilgi toplumunun B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 25 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- temel değerleri (kültürel mirası) ve insanoğlunun değişime uyum sağlamasının ve insan eliyle yaratılan felaketlere bir çözüm bulmasının önkoşulu, yaratıcılık ve yeni fikirlerdir. Çokdillilik yaratıcılığı geliştirir, tek dillilik ve homojenlik ise yaratıcılığı öldürür. Bazı tektip durumlar, sanayileşme koşullarını geliştirmiş olabilir. Sanayileş- me sonrası bilgi toplumlarında tektiplilik mutlak bir handikap olacaktır. Yaratıcılık, keşfetmek, yatırım, çokdillilik ve artırıcı öğretim bir bütündür. Bilgi toplumunun temel değerleri (kültürel mirası) ve insanoğlunun değişime uyum sağlamasının ve insan eliyle yaratılan felaketlere bir çözüm bulmasının önkoşulu, yaratıcılık ve yeni fikirlerdir. Sanayileşmiş bir toplumda, temel ürünler mallardır (giysi, yiyecek, kitap, buzdolabı, araba, silah vs.). Hammaddelere erişimi kontrol edenler (kişiler ve ülke- ler) ve üretim için gerekli diğer şeylere ve üretim araçlarına sahip olanların durumu iyidir. Öte yandan, bilgi veya iletişim toplumlarında, temel ürünler, malların yanı sıra, bilgi ve fikirlerdir. Bu toplumlarda, farklı bilgiye, farklı enformasyona ve fark- lı fikirlere ulaşanların (kişiler veya devletler) durumu iyidir. Bilgi toplumlarında tektiplilik bir handikaptır. Bazı tektip durumlar sanayileşme koşullarını geliştir- miş olabilir. Sanayileşme sonrası bilgi toplumlarında tektiplilik mutlak bir hand- ikap olacaktır. Yaratıcılığın, yenileşmenin, yatırımların artırıcı öğretimle ve çokdillilikle bağlantılı ve bunun bir sonucu olduğunu artık biliyoruz. Bir bilgi toplumunun temel değerleri (kültürel mirası) ve insanoğlunun değişime uyum sağlamasının ve insan eliyle yaratılan felaketlere bir çözüm bulmasının önkoşulu, yaratıcılık ve yeni fikirlerdir. Yaratıcılık, yenileşme ve yatırım, artırıcı öğretimin ve çokdilliliğin sonucu olabilir. Sebep sonuç ilişkisi şu şekilde gerçekleşir: 1.Yaratıcılık, yenileşmeyi ve ayrıca mal üretimini getirir. 2.Yaratıcılıktan sonra yatırım gelir. 3.Çok dillilik yaratıcılığı geliştirebilir. 4."Zeka", yaratıcılık, farklı düşünme, kavrama esnekliği vb. özellikleri çeşitli şekillerde ölçen testlerde, üst düzeyde çok dilli olanlar grup olarak, tek dilli olanlardan daha başarılı olmuşlardır. 5.Artırıcı öğretim yüksek düzeyde çokdillilik sağlayabilir. Bu demektir ki, ülkeler, sadece etik kaygılarla değil ama aslında kendi çıkarları için, ilk olarak, yerli halklar ve azınlıkların dilsel insan haklarını en üst düzeye çıkarmalıdırlar. Ayrıca, bilgi toplumlarında iyi bir konumda olmak isteyen ülkeler, dilsel çoğunluğu oluşturan nüfusun tek dilli olarak kalmalarını da göze alamazlar. Sadece yerli halk veya azınlık çocuklarına değil, bütün çocuklara artırıcı eğitim sağlayan, dilsel bakımdan zengin toplumların/ülkelerin, bilgi/iletişim toplumlarında başka nitelikte bir sermayeye dönüştürülebilecek bir tür dilsel ve kültürel sermaye geliştirme imkanları vardır. Bu nedenle, dilsel çoğunluğa mensup çocukların, yerli halk ve azınlık çocuklarının anadilleriyle (veya diğer bir azınlık diliyle, yani, daldırma****** veya iki yönlü daldırma eğitim 26 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- programları kapsamında ikinci bir dille verilen eğitim (bkz. Baetens Beardsmore 1995, Dolson&Lindholm 1995, Lindholm 1997, 2001, Skutnabb-Kangas 1996a, ed.1995, Skutnabb-Kangas & Garcia 1995, bununla ilgi sunumlar ve karşılaştır- malar için) artırıcı öğrenim görmesi de gereklidir. Kuzey Amerikalı hiçbir çocuğun temel eğitim dilinin Ingilizce olması gerekmez; bu çocukların temel eğitim dili Ispanyolca, Cree, Navajo, Estonya dili, Ermenice veya diğer herhangi bir dil olabilir. Türkiye'deki hiçbir çocuğun temel eğitim dilinin Türkçe olması gerekmez; temel eğitim dili başka herhangi bir dil olabilir. Yerli halk ve azınlık çocukları temel olarak kendi anadilleriyle eğitim görürler, Türkçe konuşanlar azınlık dillerinden herhangi birinde. Bu şekilde eğitim verilmesi, Kuzey Amerika ve Türkiye'de hem zeka ve hem yaratıcılık düzeyini artırır. 9. 2. Neden 2: "Herkesin Ingilizceye Ihtiyacı Var; Ingilizce Yeter" Bugün birçok devlet -örneğin Rusya- ve ayrıca birçok yerli halk ve azınlık mensubu ebeveyn, eğitimin amacının, "Kuzeyin yerli halka mensup küçük azın- lıklarını ... yeni yaşam koşullarına uyum sağlama becerisine sahip liderler, uzmanlar ve işçiler olabilecekleri yeni bir nesil olarak yetiştirmek ve şekil- lendirmek" olduğunu, yani onları "pazar ekonomisi koşullarına uygun hale getirmek" olduğunu düşünü- yorlar (Birleşmiş Milletler... Rusya Federasyonu. E/C.19/2004/5/Add.3:12). Pazar ekonomilerinde başarı için Ingilizce yeterliliği çok önemli olduğundan ve yerli halk ve azınlık çocukları yaşadıkları ülkedeki egemen dili tam olarak öğrenmek zorunda olduklarından, ekonomik yeterlilik ve rasyonel davranma kaygısıyla anadili çoğu zaman feda edilmektedir. Bu nedenle, Ingilizce bil- menin ne ölçüde yeterli olduğuna ilişkin tartışmalara bakmak önemlidir. TheFinancialTimes,2.12.2001tarihinde,akademikçevrelerinveçokulusluşirket- lerin oluşturduğu bir birlik olan Community of European Managemenet Schools için yapılan bir araştırmayı haber yapmıştır. Bu araştırmada, bir şirketin, müşterisinin dilini konuşamamasının, o şirketin işi kaybetmesine neden olabileceği, çünkü bunun şirketin yetersizbirçabagösterdiğianlamınageldiğisonucunavarılmaktadır.IngilteregazetesiThe Independent (31.5.2001), yabancı dil öğrenmiş olarak mezun olanların, sadece Ingilizce bilenlere göre daha fazla para kazandıklarını yazmıştır. Nuffield Diller Araştırması (2000) şu sonuca varmaktadır: "Ingilizce yeterli değildir. Küresel bir dil konuştuğumuz için şanslıyız ama zeki ve rekabetçi dünyada sadece İngilizceye güvenmek, Birleşik Krallığı savunmasızkılmaktavebaşkalarınındilyeterliliğineveiyiniyetinebağımlıhalegetirmek- tedir...BirleşikKrallık'tangençlerişpiyasasındagiderekbirazdahadezavantajlıbirkonuma düşmektedirler." Profesör Tarık Rahman, Pakistan (kişisel iletişim, 2002; ayrıca bkz. bib- liyograyfada yapılan referanslar) şöyle söylemektedir: "İngilizce eğitim veren okullar, kendi kültürlerine ve dillerine tamamen yabancılaş- ****** Ingilizce'de "immersion" sözcüğüne karşılık kullanılmıştır. Immersion-daldırma eğitim programları, artırıcı-additive ikidilliği geliştiren programlardır; bu eğitim programlarında ikinci bir dilde -çoğunluk dilin- den başka bir dilde- öğretim yapılmaktadır; bu eğitim programlarındaki öğretmenler her iki dili de bilirler (ç.n). B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 27 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- mış snoplar yaratmaktadırlar... Bildiğimiz her şeyi Ingilizce olarak biliyorsak, zihinsel olarak sömürgeleştirilmiş ve kültürlerimize yabancılaştırılmışız demektir. "Iyi" İngilizce bilmek, dünün okuryazarlığı bugünün bilgisayar kullanımı gibi olacaktır; işverenler bunu açık ve gerekli bir nitelik ama iyi işler bulmak için yetersiz görmektedirler. Bu durumu örneklemek için temel ekonomik teorilere başvurabiliriz. Arz ve talep teorileri, geçmişte kıt bir mala (anadili İngilizce olan- lara yakın bir Ingilizce bilgisi) birçok insan sahip olduğunda fiyatların düşeceğini öngörür. Bir ülkenin veya bir bölgenin veya dünyanın büyük bir kısmı Ingilizce'yi iyi bildiğinde, finansal açıdan teşvik edici bir unsur olarak "çok iyi" Ingilizce bil- menin değeri büyük oranda azalır (Grin, 2000). Grin 'arz'ı, "üreticilerin, belirli miktardaki belirli bir mal veya hizmeti belirli bir süre için sabit fiyatla sunma isteği" olarak talebi ise, "tüketicilerin, belirli miktardaki o mal veya hizmeti belir- li bir süre içinde belirli bir birim fiyattan satın alma isteği" olarak tanımlamak- tadır (Grin, 2003:26). Genelde fiyatlar yükseldiğinde arz artarken talep azalır. Bu nedenle, arz ve talep eğrileri, iki-boyutlu (fiyat-miktar) bir alanda çakışarak, Şema 2'de gösterildiği gibi, hem miktar (m) ve hem de fiyat (f) için bir denge noktası belirler"(Grin 2003:26). Ben bunu üst düzeyde Ingilizce yeterliliğine uyguladım. Benim tahmi- nim arz (yani anadili Ingilizce olanlara yakın düzeyde Ingilizce bilenlerin sayısı) bugün halen talepten daha düşük olabilir; dolayısıyla bu alanda- ki yeterliliğin iş piyasasında halen yüksek bir fiyatı var; diğer bütün koşullar eşitken, iyi Ingilizce bilenler birçok alanda iyi işler bulmaktadırlar. Işte, eğitime "yatırım" aldatmacasına kapıldıklarında birçok ailenin düşündüğü şey budur ve kendi anadillerini kaybetme pahasına da olsa bu tür bir eğitimin, çocuklarının "iyi" Ingilizce öğrenmelerini sağladığına inanmaktadırlar. Ama benim bu konuda- ki öngörüm, bu denge bozulduğu anda, yani "iyi" bir Ingilizceye sahip insan arzı talepten yüksek olduğunda, ya da bu özellikler, hemen hemen herkesin sahip olduğu "doğal" bir özellik haline geldiğinde, fiyatların düşeceğidir. Bunun, bugün- den itibaren 15 yıl içinde gerçekleşeceğini düşünüyorum-bu elbette tamamen "bilgiye dayalı bir tahmin". Hem devletlerin eğitimle ilgili birimlerinin hem de ebeveynlerin, eğitimde dil tercihi yaparken bunun bilincinde olmaları gerektiğini düşünüyorum. Grin'in büyük ölçekli araştırmalarından birine (Grin & Sfreddo 1997) göre, Isviçre'de daha şimdiden, Almanca konuşanlarla Fransızca konuşanların birbir- lerinin dilini bilmeleri, iyi derecede Ingilizce bilmelerinden daha fazla para kazandırmaktadır. Türkiye için buradan çıkarılacak sonuç nedir? Türkiye'deki okullar en az 3 dilde yeterli bir eğitim vermeyi hedeflemelidir: 1. Herkesin kendi ANADILINDE (Arapça, Ermenice, Kürtçe, Türkçe vs.); 2a. Bütün azınlıklar için egemen devlet dilinde (TÜRKÇE); 2b. Anadili Türkçe olanlar için yurtiçindeki bir AZINLIK DILINDE; 3.Herkes için INGILIZCE (veya diğer büyük uluslararası dillerden birinde). 9. 3. 3. Neden: Bu gezegendeki biyoçeşitliliğin ve yaşamın sürmesinin önkoşulu dilsel çeşitliliktir, çünkü dilsel çeşitlilik ile biyoçeşitlilik karşılıklı ve 28 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- nedensel olarak birbiriyle ilişkilidir; çünkü biyoçeşitliliğin nasıl korunacağına ilişkin bilgiler yerli halkların küçük dillerinde saklıdır; çünkü bu dilleri öldürerek, biyolojik çeşitliliğin ve dolayısıyla yeryüzündeki yaşamın sürmesinin önkoşulunu öldürmüş oluyoruz. Günümüzde dilsel çeşitlilik biyolojik çeşitlilikten çok daha hızlı bir şekilde yok olmaktadır (Tablo 7; daha fazla ayrıntı için bakınız Skutnabb-Kangas 200, 2002c 2003 basın). Tablo 7. Yokolan veya "can çekişen" canlı türleri ve diller hakkında tahminler 2100 yılı dolaylarında yok olacak / 'can çekişecek' biyolojik türlerin ve dil- lerin karşılaştırması şöyle: iyimser tahminlere göre biyolojik türlerin % 2'si ama dillerin % 50'si yok olacak veya ciddi şekilde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalacaktır. Kötümser ama yine de gerçekçi tahminlere göre biyolojik türler için bu oran % 20, diller içinse % 90-95'dir. Biyolojik çeşitliliğin nasıl korunacağına ilişkin bilgiler dünyanın küçük dillerinde saklıdır. Bu dilleri öldürerek biyolojik çeşitliliği korumanın önkoşulunu öldürmüş oluyoruz. Çok farklı çeşitlilikler arasındaki karşılıklı ilişki hakkında ne biliyoruz? Çok sayıda yüksek omurgalının (memeliler, kuşlar, sürüngenler, hem suda hem kara- da yaşayan canlılar) yaşadığı yerlerde çok sayıda da dil var: büyük bir ilişki. En yüksek sayıda yerel dile (=sadece tek bir ülkede konuşulan) sahip ilk 25 ülkenin yer aldığı liste ile en yüksek sayıda yüksek omurgalının yaşadığı ilk 25 ülke listesi- ni karşılaştırdığımızda, bu 25 ülkeden 16'sının her iki listede de yer aldığını görürüz (David Harmon, 2002). Diller ve çiçekli bitkiler arasında da benzer bir ilişki kurabiliriz: bir bölgede ne kadar çok sayıda bitki varsa o kadar dil, veya ne kadar az sayıda bitki varsa o kadar az dil bulunmaktadır. Diller ve kelebekler arasında da büyük bir ilişki olduğu görülüyor, kuşlar ve diller arasında olduğu gibi (bu tür ilişkiler için bkz. www.terralingua.org). Tablo 8 bu tür bazı ilişkileri ortaya koymaktadır: Tablo 8. Yerel Diller-Biyoçeşitlilik Karşılaştırması Son zamanlarda yapılan araştırmalar karşılıklı ilişki hipotezinin nedensel de olabileceğine dayanak teşkil eden kanıtlar ortaya koymaktadır: Bu iki tür çeşitlilik, karşılıklı olarak birbirini geliştiriyor ve destekliyor gibi görünmektedir (bakınız Maffi 2000a,b). 1992'de Rio de Janeiro'da yapılan Biyolojik Çeşitlilik Dünya Zirvesi'nin (biyoçeşitlilik konusunda sahip olduğumuz bilgilerin bir özeti Diller Biyolojik Türler TAHMİNLER % 50 % 2 'iyimser gerçekçi' % 90 % 20 'kötümser gerçekçi' 2100 yılı dolaylarında yok olacağı veya can çekişeceði tahmin edilen canlı türleri ve dillerin yüzdesi B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 29 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- için bakınız Heywood, ed. 1995) organizatörlerinden biri olan Birleşmiş Milletler Çevre Programı (United Nations Environmental Program-UNEP, ç.n), 1999 Aralık ayın (Kaynak: Skutnabb-Kangas, Maffi & Harmon 2003: 41). Ülke Yerel diller Sıra Sayı Yerel Omurgalılar Sıra Sayı Çiçekli Bitkiler Yerel Kuş Bölgeleri (YKB) Sıra, toplam sayı Mega çeşitlilik lis- tesinde mi? PAPUA YENÝ GİNE 1 847 13 203 18 6 evet ENDONEZYA 2 655 4 673 7 1 evet Nijerya 3 376 HİNDİSTAN 4 309 7 373 12 11 evet AVUSTRALYA 5 261 1 1,346 11 9 evet MEKSİKA 6 230 2 761 4 2 evet KAMERUN 7 201 23 105 24 BREZİLYA 8 185 3 725 1 4 evet K O N G O DEMOKRATİK CUMHURİYETİ 9 158 18 134 17 evet FİLİPİNLER 10 153 6 437 25 11 evet ABD 11 143 11 284 9 15 evet Vanuatu 12 105 21 113 19 14 evet TANZANYA 13 101 Sudan 14 97 Malezya 15 92 14 evet ETYOPYA 16 90 25 88 ÇİN 17 77 12 256 3 6 evet PERU 18 75 8 332 13 3 evet Çad 19 74 evet Rusya 20 71 6 S O L O M O N ADALARI 21 69 24 101 Nepal 22 68 22 KOLOM BİYA 23 55 9 330 2 5 evet CoÏte d'Ivoire 24 51 Kanada 25 47 30 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- da, bu nedenselliğin kanıtlarından bazılarının özetlendiği ve Darrel Posey (1999) tarafından hazırlanan, çok büyük hacimli, Biyolojik Çeşitliliğin Kültürel ve Duygusal Değerleri. Küresel Biyoçeşitlilik Değerlendirmesini Tamamlayıcı Bir Katkı adlı bir kitap yayımladı. Aynı şekilde, Luisa Maffi'nin (2001) kitabındaki Biyokültürel Çeşitlilik Üzerine. Dil, Bilgi ve Çevre Arasındaki Ilişki adlı bölüm bu konuyu ortaya koymaktadır. Çeşitliliğin hiçbir türü, diğer tür bir çeşitlilikle ilişk- isinde tamamen bağımsız bir değişken olarak görülemeyeceğinden, bana göre güçlü bir korelasyonda doğrudan bir nedensellik ilişkisinin ortaya konmasına gerek yoktur. Ancak, dilsel ve kültürel çeşitlilik, insan- oğlu varolduğu sürece biy- oçeşitliliğin korunmasında ve tersi ilişkide, mutlak dolaylı bir değişken olabilir. Insanlar varoldukları andan itibaren doğanın geri kalanını et- kilemeye başladı (nasıl etkilediğine ilişkin olarak bakınız Diamond 1998 ve bu etkilerin felaket sonuçları için bkz. Diamond 2005). Bugün, "el değmemiş bir doğa"nın kalmadığını söylemek bir tehlike oluşturmuyor; oysa, doğal çevrenin tamamı, eğitimli olmayan gözlemcilerin hemen fark edemeyeceği yerler bile, insan faaliyetlerinden etkilenmiştir ve etkilenmektedir. Yeryüzündeki bütün alanlar kültürel alanlardır. Bugün, UNESCO'nun bile bunu kabul ediyor olması ilginçtir; bu, Terra Nullius (=boş topraklar) kavramının sonunda hükümsüz kaldığı anlamı- na gelmektedir. Insanlar, hayvanların ve bitkilerin yaşam koşullarını etkilemek- tedirler. Farklı insanların çevrelerini çeşitli şekillerde etkileme biçimleri kültürel yapılarından süzülüp gelmiştir ve halen de öyledir. Bazı örnekler: "Inek, domuz, fare, köpek eti yeme gibi kültürel davranışlar, bu hayvanların varlığını, yaşam alanlarını ve koşullarını etkiler. "Güney Avustralya'da yaşayan Aborijinler 40.000'den fazla yenilebilen bitki biliyorlardı; bu bitkilerden çok azı Avrupalı işgalcilerin mutfaklarında yerini almıştır; Avrupalılar ne bu yiyeceklerin sözlüklerini yapmışlar ne de onları tüket- mişlerdir; bu, o bitkilerin ("yabani otlar") yok olmasını etkileyen bir unsurdur. Bunun gibi, yerel doğa özellikleri, insanların bu doğayla ilgili ayrıntılı bilgileri ve bu bilgileri kullanmaları, yaşamlarını sürdürmek için yaşadıkları doğaya bağımlı olan yöre halklarının kültürlerini, dillerini ve evrenin nasıl yaratıldığına ilişkin görüşlerini etkilemiştir. Bir örnek: Arktik bölgeler gibi, insanların uzun zamandır yaşamakta olduğu bölgelerde bol miktarda hayvansal protein ama az miktarda bitkisel protein varsa, vejetaryen olmayı destekleyen dinlerin gelişebilmesi olasılığı zayıftır ve zaten, bu tür dinler bu bölgelerde gelişememişlerdir. Bütün türler arasındaki bu ilişkiyi ve karşılıklı etkileşimi, yerli halkların çoğu elbette ki her zaman bilmişlerdir ve bu bilgilerini UNEP'in yayımladığı kitapta birkaç makalede anlatmışlardır. James Nationa'a göre (2001:470), "Hazel Henderson'un 'kültürel DNA' diye adlan- dırdığı.." ve anadillerinde ifadesini bulan ve toprağın ve doğal kaynakların sürekli olarak kullanılmasını sağlayan koruyucu gelenekler, "sahip olduğumuz tek yer olan bu gezegende, sağlıklı ekosistemlerde, B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 31 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- sürdürülebilir ekonomiler yaratmamıza yardımcı olabilir (Gell-Mann 1994: 292)" Biz, Terra Lingua16 mensupları, hatırlanmayacak kadar eski zamanlardan itibaren insanların kendi doğal çevreleriyle birlikte geçirmiş oldukları uzun süre- li kalıcı evrim sürecinin, doğanın ve insanların yeni duruma uygun değişimi ve adaptasyonu (bkz. Mühlhausler, 1996) için yeterli bir süre olmadan birdenbire dağılması halinde, bunun bir felaket getireceğini düşünüyoruz. Yeni duruma uyarlanma süreci onyılları değil yüzyılları gerektirir (bkz. Mühlhausler, 1996, 2003). Dünyanın farklı bölgelerinden iki örnek: Meksika'daki yerli halka mensup gençler kendi dillerini öğrenmeden ve kendi dillerinde eğitim görmeden tek dilli bir eğitim aldıklarında, tedavi edici bitkiler ve bu bitkilerin nasıl kullanıldığına ilişkin bilgiler ve küçük ayrıntılar kaybolmaktadır; bu bilgiler, bu tür ayrıntılara ve gerekli söz dağarcığına sahip olmayan Ispanyolcaya geçmemiştir (ayrıca bkz. Luisa Maffi'nin doktora tezi, 1994; ayrıca Nabhan 2001). Bir süre önce, Finlandiya'nın Sami Parlamentosu Başkanı (29 Kasım 2001) Pekka Aikiobana bir örnek anlattı. Finli balık biyologları, somon balığının, yumur- talarını bırakmak için Teno nehrine dökülen çok küçük dereleri bile kullanabildik- lerini yeni "keşfetmişlerdi"- daha önceleri, bunun imkansız olduğu düşünülüyor- du. Pekka, Samilerin bu bilgiye hep sahip olduklarını söyledi- bu küçük derelerden birkaçının Sami dilindeki geleneksel isimlerinde, Sami dilinde "somon balığı yumurta yatağı" anlamına gelen sözcükler var. Bu, ekolojik bilgilerin yerli dil- lerindeki kaydıdır. Özetlemek gerekirse, "Ekolojik çeşitlilik gezegenimizin uzun vadede hayatta kalması için gereklidir. Çeşitlilik, adaptasyon potansiyeli içerir. Esnek olmamayı getiren ve koşullara uyma yeteneğini yok eden tek tiplilik, canlı türlerinin varlığını tehlikeye sokar. Diller ve kültürler ölürken, insanlığın entelektüel kazanımlarının kanıtları aza- lır. Ekolojik dilde, en güçlü ekosistemler en çeşitli olanlardır. Çeşitlilik, istikrar- la doğrudan ilişkilidir; farklılık, uzun vadede hayatta kalabilmek bakımından önemlidir. Bu gezegende hayatta kalmayı başarmışsak bunun nedeni, binlerce yıldır farklı çevre koşullarına uyum sağlama yeteneğine sahip oluşumuzdur. Bu anlamda bir uyum yeteneği çeşitlilikten doğar. Bu nedenle, dilsel ve kültürel çeşitlilik, insanlığın hayatta kalmayı başarma ve uyum sağlama olanaklarını en üst düzeye çıkarır" (Colin Baker'ın incelemesi, Skutnabb-Kangas 2000). Bu demektir ki, biyokültürel çeşitlilik (=biyoçeşitlilik+dilsel çeşitlilik+ kültürel çeşitlilik) bu gezegenin uzun vadede hayatta kalabilmesi için gereklidir, çünkü, yaratıcılığı ve uyum yeteneğini ve dolayısıyla istikrarı geliştirir. Bugün, insanlık tari- hinde hiç olmadığı kadar hızlı bir şekilde biyokültürel çeşitliliği öldürmekteyiz. Dünyanın mega biyoçeşitlilik içeren bölgelerinin çoğu, yerli halkların idaresi veya koruması altındadır. Dünyanın dilsel çeşitliliğinin büyük bir kısmı yerli 16 Bkz. UNEP tarafından yayımlanan kitapta, dilsel çeşitlilik konusunda Luisa Maffi ve benim (Terralingua başkanı ve eski başkan yardımcısı) yazdığımız makale (Jonah Andrianarivo, Maffi, et.al 1999 alıntılarıyla birlikte); ayrıca bkz. Maffi 2000b, Maffi (ed.) 2001'deki makaleler ve Skutnabb- Kangas, Maffi & Harmon 2003. 32 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- halkların küçük dillerinde saklıdır. Biyolojik çeşitliliğin nasıl sürdürüleceğine ilişkin ayrıntılı bilgilerin çoğu, yerli halkların dillerinde kayıtlıdır. Bu nedenle, gezegenimizde yaşamın devam edebilmesinin anahtarı yerli halklardır. ABD, Kanada, Avustralya gibi haydut devletlerin, Yerli Halkların Hakları Bidirgesi taslak metninden çıkarmak için mücadele ettikleri, yerli halkların kendi geleceklerini belirleme hakkı, bu gezegende yaşamın devam etmesi için gerekli bir ön koşul- dur. Dilsel çeşitlilik ve biyoçeşitlilik karşılıklı ve nedensel olarak birbiriyle ilişkilidir. Biyoçeşitliliğin nasıl korunacağına ilişkin bilgi küçük dillerde kayıtlıdır. Bugün yaptığımız gibi, bu dilleri öldürerek, biyoçeşitliliğin korunmasının önkoşullarını öldürmüş oluyoruz. Ya Türkiye? Türkiye Kürdistanı biyoçeşitlilik, dilsel çeşitlilik ve kültürel çeşitlilik bakımından ZENGINDIR. Türkiye, bütün bu çeşitlilikleri maksimum düzeyde korumayarak, irrasyonel ve kısa ve uzun dönemli çıkarlarına aykırı davranmış olmuyor mu? Istikrarın önkoşulu, çeşitliliğin korunması ve desteklenmesidir. Dilsel ve kültürel insan haklarının olmaması çatışmalara neden olur. Çatışmalar ekonomik olarak da pahalıya mal olur. Dilsel ve kültürel insan haklarının herkese tanınması, istikrarlı ve daha fazla uyum içerisinde bir arada yaşamayı sağlar. Bibliyografya: Aikio-Puoskari, Ulla (2001). Saamen kielen ja saamenkielinen opetus Pohjoismaissa. Tutkimus saamelais- ten kielellisistä ihmisoikeuksista Pohjoismaiden kouluissa (Teaching of and through the medium of Saami in the Nordic countries. A study of the linguistic human rights of the Saami in Nordic schools). Juridica Lapponica 25. Rovaniemi, University of Lapland. Aikio-Puoskari, Ulla & Pentikäinen, Merja (2001). The language rights of the indigenous Saami in Finland under domestic and international law. Juridica Lapponica 26. Rovaniemi, University of Lapland. Aikio-Puoskari, Ulla & Skutnabb-Kangas, Tove (in press). When few under 50 speak the language as a first language: linguistic (human) rights and linguistic challenges for endangered Saami languages. In Helander, Nils Øyvind (ed.). Guovdageaidnu/Kautokeino: Sámi Instituhhta/Nordic Saami Institute. Baker, Colin (1993). Foundations of Bilingual Education and Bilingualism. Clevedon & Philadelphia: Multilingual Matters. Baker, Colin (2001). Review of Tove Skutnabb-Kangas Linguistic genocide in education - or worldwide diver- sity and human rights?.Journal of Sociolinguistics, 5:2, May 2001, 279-283. Baker, Colin & Prys Jones, Sylvia (1998). Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education. Clevedon/Philadelphia: Multilingual Matters. Blair, Tony (2005). Foreword. In Roxburgh, David J. (ed.). Turks. A journey of a thousand years, 600-1600. London: Royal Academy of Arts, 9. Churchill, Ward (1997). A Little Matter of Genocide. Holocaust and the Denial in the Americas 1492 to the Present. San Francisco: City Lights Books. Collier, Virginia P. (1989). How long? A synthesis of research on academic achievement in a second lan- guage, TESOL Quarterly 23, 509-531. Collier, Virginia P. (1987). Age and rate of acquisition of second language for academic purposes, TESOL Quarterly 21, 617-641. Collier, Virginia P. & Thomas, Wayne P. (2002). Reforming Education Policies for English Learners Means Better Schools for All. The State Educational Standards 3:1, 30-36. Cummins, Jim (1996). Negotiating Identities: Education for Empowerment in a Diverse Society. Ontario, California: California Association for Bilingual Education. Cummins, Jim (2000). Language, Power, and Pedagogy: Bilingual Children in the Crossfire. Clevedon, UK: Multilingual Matters. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 33 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Cummins, Jim & Corson, David (eds) (1997). Bilingual Education. Volume 5. Encyclopedia of Language and Education. Dordrecht, Boston & London: Kluwer Academic Publishers. Diamond, Jared (1998). Guns, Germs and Steel. A Short History of Everybody for the Last 13,000 Years. London: Random House. Diamond, Jared (2005). Collapse. How Societies Choose to Fail or Survive. London: Penguin Books. Dolson, David & Lindholm, Kathryn (1995). World class education for children in California: A comparison of the two-way bilingual immersion and European School model. In Skutnabb-Kangas, Tove (ed.). Multilingualism for All. Lisse: Swets & Zeitlinger, 69-102. Eide, Asbjørn (1993). Possible ways and means to facilitate the peaceful and constructive solution of prob- lems involving racial minorities. E/CN.4/Sub.2/1993/34 and Add.1-4. New York: United Nations. Eide, Asbjørn (1994). New approaches to minority protection, London: Minority Rights Group International. Erdoğan, Recep Tayyip (2005). Foreword. In Roxburgh, David J. (ed.). Turks. A journey of a thousand years, 600-1600. London: Royal Academy of Arts, 9. Francis, Norbert & Reyhner, Jon (2002). Language and Literacy Teaching for Indigenous Education. A Bilingual Approach. Clevedon, UK: Multilingual Matters. Gell-Mann, M. (1994). The Quark and the Jaguar. New York: W. H. Freeman. Grin, François (2000). Evaluating policy measures for minority languages in Europe: Towards effective, cost- effective and democratic implementation. ECMI Report 6, October 2000. Flensburg: ECMI. Grin, François with contributions by Regina Jensdóttir and Dónall Ó Riagáin, (2003). Language Policy Evaluation and the European Charter for Regional and Minority Languages. London & New York: Palgrave, Macmillan. Grin, François & Sfreddo, Claudio (1997). Dépenses publiques pour l'enseignement des langues secondes en Suisse. CSRE-SKBF. [The] Hague Recommendations Regarding the Education Rights of National Minorities & Explanatory Note, October 1996, The Hague; for the use of the OSCE High Commissioner on National Minorities, Max van der Stoel, <http://www.osce.org/hcnm/>. Harmon, David (2002). In Light of Our Differences: How Diversity in Nature and Culture Makes Us Human. Washington, D.C.: The Smithsonian Institute Press. Herman, Edward S. and Chomsky, Noam (1988). Manufacturing Consent: the Political Economy of the Mass Media. New York: Pantheon. Hettne, Björn (1987). Etniska konflikter och internationella relationer, Rapport 6 från DEIFO. Stockholm: DEIFO (Delegationen för invandrarforskning). Hettne, Björn (1990). Development Theory and the Three Worlds. Harlow: Longman. Heywood, V.H. (ed.) (1995). Global Biodiversity Assessment. Cambridge & New York: Cambridge University Press & UNEP (United Nations Environmental Program). Huss, Leena (1999). Reversing Language Shift in the Far North. Linguistic Revitalization in Scandinavia and Finland. Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Uralica Upsaliensia 31. Uppsala: Uppsala University. Huss, Leena, Camilleri, Antoinette & King, Kendall (eds) (2003). Transcending Monolingualism: Linguistic Revitalisation in Education. Series Multilingualism and linguistic diversity. Lisse: Swets & Zeitlinger. Janulf, Pirjo (1998). Kommer finskan i Sverige att fortleva? En studie av språkkunskaper och språkanvänd- ning hos andragenerationens sverigefinnar i Botkyrka och hos finlandssvenskar i Åbo. (Will Finnish survive in Sweden? A study of language skills and language use among second generation Sweden Finns in Botkyrka, Sweden, and Finland Swedes in Åbo, Finland). Acta Universitatis Stockholmiensis, Studia Fennica Stockholmiensia 7. Stockholm: Almqvist & Wiksell International. Klaus, David (2003). The use of indigenous languages in early basic education in Papua New Guinea: a model for elsewhere? Language and Education 17:2, 105-111. Krauss, Michael (1992). The world's languages in crisis. Language 68:1, 4-10. Krauss, Michael (1995). Paper at a conference of the American Association for the Advancement of Science, reported in The Philadelphia Inquirer 19.2.1995, p. A15. Krauss, Michael (1996). Status of Native American Language Endangerment. In Cantoni, Gina (ed.) (1996). Stabilizing Indigenous Languages. Flagstaff: Northern Arizona University. (available from http://www.ncela.gwu.edu/miscpubs/stabilize/). Leontiev, Alexei A. (1995). Multilingualism for all - Russians? In Skutnabb-Kangas, Tove (ed.). Multilingualism for All. Lisse: Swets & Zeitlinger, 199-214. Maffi, Luisa (1994). A Linguistic Analysis of Tzeltal Maya Ethnosymptomatology. Ph.D. dissertation, University of California, Berkeley. [UMI order # 9504901]. Maffi, Luisa (2000a). Linguistic and biological diversity: the inextricable link. In Phillipson, Robert (ed.). Rights to Language. Equity, Power, and Education. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum, 17-22. 34 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Maffi, Luisa (2000b). Language preservation vs. language maintenance and revitalization: assessing con- cepts, approaches, and implications for language sciences. International Journal of the Sociology of Languages 142. Dorian, Nancy C. (ed.). Small languages and small language communities, 175-190. Maffi, Luisa (ed.) (2001). On Biocultural Diversity. Linking Language, Knowledge and the Environment.. Washington, D.C.: The Smithsonian Institute Press. Maffi, Luisa, Skutnabb-Kangas, Tove & Andrianarivo, Jonah (1999). Language diversity. In Posey, Darrell (ed.) (1999). Cultural and Spiritual Values of Biodiversity. A Complementary Contribution to the Global Biodiversity Assessment. London: Intermediate Technology Publications, for and on behalf of the United Nations Environmental Programme, 19-57. Martin, Ian (2000). Aajjiqatigiingniq. Language of Instruction Research Paper. A Report to the Government of Nunavut. Department of Education, Iqaluit, Nunavut, Canada. Manuscript. [imartin@glendon.yorku.ca]. Martin, Ian (2000). Sources and Issues: a backgrounder to the Discussion Paper on Language of Instruction in Nunavut Schools. Department of Education, Nunavut. Manuscript. [imartin@glendon.yorku.ca]. May, Stephen. (2001). Language and minority rights: ethnicity, nationalism, and the politics of language. Harlow, Essex, England & NewYork: Longman. May, Stephen & Hill, Richard (2003). Bilingual/Immersion Education: Indicators of Good Practice. Milestone Report 2. Hamilton: Wilf Malcolm Institute of Educational Research, School of Education, University of Waikato. May, Stephen, Hill, Richard & Tiakiwai Sarah (2003). Bilingual/Immersion education: Indicators of Good Practice. Milestone Report 1. Milloy, John S. (1999). "A National Crime". The Canadian Government and the Residential School System, 1879 to 1986. Winnipeg, Manitoba: The University of Manitoba Press. Mohanty, Ajit (in press). Multilingualism of the unequals and predicaments of education in India: Mother tongue or other tongues? In García, Ofelia, Skutnabb-Kangas, Tove & Torres Guzmán, María (eds). Imagining Multilingual Schools: Language in Education and Globalization. Series Linguistic Diversity and Language Rights. Clevedon, UK: Multilingual Matters. Mühlhäusler, Peter (1996). Linguistic ecology. Language change and linguistic imperialism in the Pacific region. London: Routledge. Mühlhäusler, Peter (2003). Language of Environment - Environment of Language. A Course in Ecolinguistics. London: Battlebridge. Nabhan, Gary P. (2001). Cultural perceptions of ecological interactions: an "endangered people's" contribu- tion to the conservation of biological and linguistic diversity. In Maffi, Luisa (ed.) On Biocultural Diversity. Linking Language, Knowledge and the Environment.. Washington, D.C.: The Smithsonian Institute Press, 145-156. Nations, James D. (2001). Indigenous peoples and conservation. In Maffi, Luisa (ed.). On Biocultural Diversity. Linking Language, Knowledge and the Environment.. Washington, D.C.: The Smithsonian Institute Press, 462-471. [The] Nuffield Foundation (2000). Languages: the next generation. The final report and recommendations of the Nuffield Languages Inquiry. London: The Nuffield Foundation. Posey, Darrell (1997). Conclusion of Darrell Posey's 'Biological and Cultural Diversity - the Inextricable Linked by Language and Politics', Iatiku. Newsletter of the Foundation for Endangered Languages 4, 7- 8. Posey, Darrell (ed.) (1999). Cultural and Spiritual Values of Biodiversity. A Complementary Contribution to the Global Biodiversity Assessment. New York: UNEP (United Nations Environmental Programme) & Leiden: Intermediate Technologies, Leiden University). Rahman, Tariq (1996). Language and Politics in Pakistan. Karachi: Oxford University Press. [Paperback reprint, 1998 and 2000]. Rahman, Tariq (1999). Language, Education and Culture. Karachi: Oxford University Press. [Paperback reprint, 2000]. Rahman, Tariq (2000). Unpleasant Essays : Education and Politics in Pakistan. Lahore: Vanguard Books. Rahman, Tariq (2002). Language, Ideology and Power. Karachi: Oxford University Press. Ramirez, J. David (1992). Executive Summary. Bilingual Research Journal, 16(1&2), 1-62. Ramirez, J. David, Pasta, David J., Yuen, Sandra D., Billings, David K. & Ramey, Dena R. (1991). Longitudinal study of structured immersion strategy, early-exit, and late-exit bilingual education programs for language minority children (Vols. 1-2). San Mateo, CA: Aguirre International. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 35 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Ramirez, J. David., Yuen, Sandra D. & Ramey, Dena R. (1991). Executive Summary: Final report: Longitudinal study of structured English immersion strategy, early-exit and late-exit transitional bilingual education programs for language-minority children, Submitted to the U. S. Department of Education. San Mateo, CA: Aguirre International. Rannut, Mart (2003). Postmodern Trends in Current Language Development. In Metslang, Helle & Rannut, Mart (eds). (2003). Languages in development. München: Lincom Europa, 19-30. Resolution, 14th World Congress of the World Federation of the Deaf, Montreal, Quebec, Canada,, 18- 26 July 2003. WFD News, December 2003, 16:3, 33. [See also www.wfdeaf.org]. Saikia, Jayashree & Mohanty, Ajit K. (2004). The role of mother tongue medium instruction in promot- ing educational achievement: A study of grade four Bodo children in Assam (India). Manuscript. Skutnabb-Kangas, Tove (1987). Are the Finns in Sweden an Ethnic Minority? Finnish Parents Talk about Finland and Sweden. Research Project "The Education of the Finnish Minority in Sweden", Working Paper nr 1. Roskilde: Roskilde University Centre, Institute VI. Skutnabb-Kangas, Tove (2000). Linguistic Genocide in Education - or Worldwide Diversity and Human Rights? Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. 818 pages. Skutnabb-Kangas, Tove (2002a,b). Linguistic human rights in education and Turkey - some interna- tional comparisons. Invited plenary paper at the International Conference on Kurds, the European Union and Turkey, Copenhagen, Denmark, 14th October 2002. (Can be downloaded at http://www.kurds.dk/english/2000/news115.html and at http://www.kurdistan.nu/english/tove.htm. The Turkish version (2002b) can be downloaded from http://www.kurds.dk/kurdi/2000/nuce24.html Skutnabb-Kangas, Tove (2002c). Language Policies and Education: the role of education in destroying or supporting the world's linguistic diversity. Keynote Address at the World Congress on Language Policies, 16-20 April 2002, organized by the Linguapax Institute in co-operation with the Government of Catalonia, Barcelona, Catalonia, Spain. (Can be downloaded at http://www.lin- guapax.org/congres/plenaries/skutnabb.html). Skutnabb-Kangas, Tove (2003). Revitalisation of Indigenous Languages in Education: Contextualising the Papua New Guinea Experience. Language and Education 17:2, 81-86. Skutnabb-Kangas, Tove (2003, in press). (Why) should diversities be maintained? Language diversi- ty, biological diversity and linguistic human rights. Glendon Distinguished Lectures 2003, York University, Glendon College, Toronto, Ontario, Canada. Download from http://www.glendon.yorku.ca/englishstudies/events.html Skutnabb-Kangas, Tove (2004). "How (unnecessary) political tension leads to confusion, controver- sies, inconsistencies and, ultimately, lack of linguistic human rights in education. [Title changed in the book by Council of Europe, without permission, from the title of my original presentation, to The status of minority languages in the education process]. In Filling the Frame. Five years of monitoring the Framework Convention for the Protection of National Minorities. Proceedings of the conference held in Strasbourg, 30-31 October 2003. Strasbourg: Council of Europe Publishing, pp. 234-254. Skutnabb-Kangas, Tove (in press). Education of ethnic minorities. In Dias, Patrick (ed.). Multiple Languages, Literacies and Technologies as Sources of Social Innovation. Series Multilingualism, Subalternity and Hegemony of English, Volume 2. Frankfurt am Main & New Delhi: Multilingualism Network/Books for Change. Skutnabb-Kangas, Tove & Bucak, Sertaç (1994). Killing a mother tongue how the Kurds are deprived of linguistic human rights. In Skutnabb-Kangas, Tove & Phillipson, Robert (eds.), in collaboration with Mart Rannut. Linguistic Human Rights. Overcoming Linguistic Discrimination. Contributions to the Sociology of Language 67. Berlin & New York: Mouton de Gruyter, 347-370. Skutnabb-Kangas, Tove & García, Ofelia (1995). Multilingualism for All - General Principles? In Tove Skutnabb-Kangas (ed.). Multilingualism for All, Lisse: Swets & Zeitlinger, Series European Studies on Multilingualism, 221-256. Skutnabb-Kangas, Tove, Maffi, Luisa and Harmon, Dave (2003). Sharing A World of Difference. The Earth's Linguistic, Cultural, and Biological Diversity. Paris: UNESCO Publishing. UNESCO, Terralingua, and World Wide Fund for Nature. (ISBN UNESCO 92-3-103917-2). Skutnabb-Kangas, Tove & Phillipson, Robert (1989). Wanted! Linguistic Human Rights, ROLIG-papir 36 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- 44. Roskilde: Roskilde University Centre. 93 pp. (1st printing January 1989, reprint October 1989)(also available on microfiche from ERIC Clearinghouse on Languages and Linguistics, Center for Applied Linguistics, Washington, D.C.). Skutnabb-Kangas, Tove (ed.) (1995). Multilingualism for All, Lisse: Swets & Zeitlinger, Amsterdam, Series European Studies on Multilingualism. Thomas, Wayne P. and Collier, Virginia (2002). A National Study of School Effectiveness for Language Minority Students' Long-Term Academic Achievement Report: Project 1:1. Fairfax, Virginia: VREDE, George Mason University. www.crede.ucsc.edu. Thomas, Wayne P. and Collier, Virginia P. (2002). A National Study of School Effectiveness for Language minority Students' Long Term Academic Achievement. George Mason University, CREDE (Center for Research on Education, Diversity & Excellence). http://www.crede.ucsc.edu/research/llaa/1.1_ final.html Thornberry, Patrick (1997). Minority Rights. In Academy of European Law (ed.). Collected Courses of the Academy of European Law. Volume VI, Book 2, 307-390. The Netherlands: Kluwer Law International. Thornberry, Patrick (2002). Indigenous peoples and human rights. Manchester: Manchester University Press. Thornberry, Patrick & Gibbons, Dianna (1997). Education and Minority Rights: A Short Survey of International Standards. International Journal on Minority and Group Rights. Special Issue on the Education Rights of National Minorities 4:2, 1996/1997, 115-152. UNESCO (1953). The use of the vernacular languages in education, Monographs on fundamental edu- cation VIII. Paris: UNESCO. UNESCO 2003a. Language Vitality and Endangerment. UNESCO Intangible Cultural Heritage Unit's Ad Hoc Expert Group on Endangered Languages. Approved 31 March 2003 by the Participants of the at International Expert Meeting on UNESCO Programme Safeguarding of Endangered Languages, UNESCO, Paris-Fontenoy, 10 -12 March 2003. UNESCO 2003b. Recommendations for Action Plan. International Expert Meeting on UNESCO Programme Safeguarding of Endangered Languages, UNESCO, Paris-Fontenoy,10-12 March 2003. UNESCO 2003c. Education in a multilingual world. UNESCO Education Position Paper. Paris: UNESCO. http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001297/129728e.pdf. United Nations Economic and Social Council, Permanent Forum on Indigenous Issues, Third Session, New York 10-21 May 2004. Information received from Governments. Note by the Secretariat. Addendum. Russian Federation. E/C.19/2004/5/Add.3. Williams, Edward (1998). Investigating bilingual literacy: Evidence from Malawi and Zambia. Education Research No. 24. London: Department For International Development. Wilson, Duncan (2004). Report: A critical evaluation of the first results of the monitoring of the Framework Convention on the issue of minority rights in, to and through education (1998-2003). In Filling the Frame. Five years of monitoring the Framework Convention for the Protection of National Minorities. Proceedings of the conference held in Strasbourg, 30-31 October 2003. Strasbourg: Council of Europe Publishing, pp. 163-233. Wurm, S.A. ed. 2001. Atlas of the World's Languages in Danger of Disappearing. Second edition. Paris: UNESCO Publishing. Diyarbakır/Amed, 20-25 Mart 2005 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 37 Kültürel Çeşitlilik Ve Dilsel Çeşitlilik --- Page Break --- Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye - Uluslararası Bazı Karşılaştırmalar1 Tove Skutnabb-Kangas, dr. phil. Roskilde Universitesi, Dil ve Kültür Bölümü (İngilizceden çeviren: Uluslararası PEN çevirmenleri) 1. Giriş: Negatif ve Pozitif Haklar; Tolerans-Temelli ve Destek-Temelli Haklar Benim, Avrupa ve uluslararası dilsel insan haklarına göre, özellikle Türkiye Parlementosu'nun 3 Agustos’ta benimsediği çeşitli kanuni değişiklik- leri içeren yeni reform paketi öncesi ve sonrası, Kürtlerin, Türkiye'deki eiti- minin bugünkü durumunu yorumlamam istendi. Elbette Türk kanunları konusunda uzman olan bir hukukçu olmadan, ve dahası, bunların henüz pratik- teki uygulanmasını görmeden yapılan düzenlemelerin uygulanması konusunda tam detaylı bilgi sunmak imkansızdır. Bu nedenle ben daha çok, Türkiye'nin Avrupa ve uluslararası insan hak- ları dokümentlerine, buna bağlı olarak sadece konvensiyonlar, antlaşmalar ve temel belgelere göre değil, aynı zamanda bu alandaki otoritelerin yorumlarına, deklerasyonlara, Birleşmiş Milletlerin insan Hakları Komitesi'nin genel yorum- larına ve başka yazılı olmayan temel haklara göre, Kürtlere vermiş olması gereken bazı haklar üzerinde yoğunlaşmak istiyorum. 1 Ben, Türkiye Parlamentosun’da kabul edilen son reform paketi ile ilgili çok sayıda ingilizce dokümenti sağlayan Ş. Hüseyin Kızılocak ve Bent Cornillie'ye teşekkür etmek istiyorum. Ben aynı zamanda, metnin Danimarkaca çevirisin- deki hukuksal terimleri kontrol etmelerinden dolayı Jens Vedsted Hansen ve BentChristensen'a ve Danimarkaca çeviriden dolayı Jonna Dalsgaard'a tesekkür ederim. 38 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Önce, bazı genel belirlemeler. Tabi ki, insanların özel yaşamlarında, kendi evlerinde, belli bir dilde konuşmaya (ya da bu nedenle işaretle anlaş- maya mecbur eden) zorlayan veya yasaklayan bir kanun olamaz; herkes kendi evinde, istediği herhangi bir dilde konuşmakta serbesttir. Bu neden- ledir ki, dilsel insan hakları, dillerin açık olarak, her yerde kullanılmasına ilişkindir. Max van der Stoel, AGIT2, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgutünün Ulusal Azınlıklar eski Yüksek Komiseri, negatif ve pozitif haklardan, insan hak- larının iki temel direği olarak bahsediyor. (bak: 1999:8-9)3: Negatif Haklar "insan haklarının ayrımcılık yapılmadan, rahatlıkla kullanılabilmesi" ile ilgilidir. Pozitif Haklar ise ''azınlıkların kendi kimliklerini koruma ve geliştirme ve özgürce - kendilerine özgü kültür, din ve dil haklarını- kendi yaşamlarında kul- lanabilmesi ile ilgilidir. O çeşitli hakları şöyle sıralıyor (bak: aynı kaynak): Birinci koruma4 [....] Azınlıkların, etnik köken, milliyet ya da dini statüler- ine bakılmaksızın, bütün öteki haklarını kullanabilmesini güvence altına alır; Bunlar, ülkedeki diğer herkesin kullanabildiği bir dizi dilsel hakları kullan- abilmesidir. Örneğin: Düşünce ve ifade özgürlüğü, mahkeme- lerde haklarında- ki iddiların, kendilerinin anlayacağı bir dille anlatılması, zorunlu hallerde parasız tercüme sağlanması. İkinci koruma, ayrımcılık yapılmamasının5 da ötesinde zorunlu yüküm- lülükleri içeriyor. Bu, kendi dillerini kullanma hakkı gibi, sadece azınlık statü- lerinden dolayı sahip olmaları gereken bir dizi hakları içeriyor. Bu koruma zorunludur çünkü, sadece ayrımcılığın olmaması normu, azınlıklara mensup insanların çoğunluğun dilini konuşmaya zorlama etkisi yaratır ki, bu, indirek olarak, onların kendi kimliklerini kullanma hakkını kabul etmemektir. (AGIT, Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiseri, 1999:8-9). Figur 1: Türkiye'de eğitimdeki dilsel hakların Ağustos 2002'de çıkarılan reform paketinden önce (1) ve sonraki (2) durumu AÇIK 2 Metnin sonundaki kısaltmaların listesine bakınız. 3 Rotherberger'in Derlemelerine de bakınız, 1997. 4 Birinci koruma, ör: Kopenhag Dokümanlarının 31. paragraf, ICCPR'nin 2(1) ve 26. maddeleri, ECHR'nin 14. mad- desi. Framework Konvansiyonun 4. maddesi, ve 1992 BM [Azınlıklar] Deklarasyonu'nun 3(1l)'inci maddesinde görülebilinir. 5 Ikinci Koruma, ör: Kopenhag Dokümanlarınin 32. paragrafinda, ICCPR'in 27. maddesinde, Framework Konvansiyonun 5. maddesinde, ve 1992 BM Deklarasyonun 2(1) maddesinde mevcuttur. 1 Yasak tolerans ayrımcılık yok 2 izin/müsade destekleme B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 39 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- KAPALI Robert Phillipson ile ben aynı negatif ve pozitif hakları birbirini tamamlayan iki boyutlu bir çizelgede sosyolojik bir açıdan ele aldık. Birinci boyut daha cok tolerans-temelli ayrımcı olmayan hükümleri ve daha çok desteklemeye-dayalı haklar var. (Bak: Skuttnabb-Kangas & Phillipson 1994). Devamlı boyut, dil kullanımının, örneğin Kürtçenin, Türkiye'de olduğu gibi, resmi kullanımının tamamen ya da genellikle yasak olması ile başlıyor. Bunu takiben dilin kullanımına tolerans gösterilmesi aşaması ve ayrım- cılığın olmaması, dilin yasaklanmasının yasaklanması geliyor. Bundan sonra dilin kullanılmasına müsade edilmesi ve en sonunda bütün dünyada tabii olarak olması gereken, açık ve resmi olarak dil kullanımının teşvik edilmesi, desteklenmesi geliyor. Bütün bu evreler başka bir boyut ile göreceli olarak açık ve kapalı olarak kesişiyor. Yani kanunların dilsel hakları yasakladığını mı yoksa desteklediğini mi açıkça gösteriyor. 1994'teki bir kitabımızın analizinde Sertaç Bucak ve ben, Türkiye'yi çizelgemizin sol üst köşesine koyduk. Türkiye bir dilin, tabi Kürtçe'nin, kul- lanılmasını, açık ve hukuki olarak, dünyada en fazla yasaklamaya çalışan ülke idi.6 Bana öyle geliyor ki, reform paketi, Kürtçede, dil fonksiyonlarını aşağı sağ tarafa, yarı kapalı toleransa doğru çekmekten başka bir şeye yaramıyor. Türkiye, halen negatif haklardan olan ayrımcılığı yasaklamaktan çok uzak- tadır. Ilerde bununla ilgili bazı örnekler vereceğim. 2. "Insan Hakları Olimpiyatı" - İnsan Hakları Belgelerinin Türkiye Tarafından Onaylanması Başlangıç olarak, Türkiye'nin yerinin, benim insan Hakları Olimpiyatı diye tanımladığım, olimpiyatın neresinde olduğuna bakalım. Devletlerin insan haklarına ne kadar "saygılı" olduklarını görmek için, önce onların hangi insan hakları belgelerini imzalayıp tastik ettiklerine, daha sonra da onları ne kadar ve nasıl uyguladıklarına bakarak başlayabiliriz. (çok ilginçtir, çok sayıda ülkenin, başka ülkelerin insan hakları performanslarının global bekçiliğini yaparken, özellikle de bu Amerika Birleşik Devletleri için geçerli, gerçekte kendi içlerinde ve uluslararası arenada, insan haklarına ne kadar az saygılı davrandıklarını görüyoruz. BM’ye üye 193 ülkenin hepsini, 31 Mayıs 2000 tarihine kadar, 52 temel Uluslararası Insan Hakları Belgelerinden kaç tanesini onayladıklarına bakarak hiyerarşik bir sıralamaya yerleştirdim. (UNESCO 2000'ne bakınız, BM'lerin bu konuyla ilgili en son dokümanı; BM dokümanının kendisi onaylanan 6 Bak: Skuttnabb-Kangas & Bucak 1994 ve Skuttnabb-Kangas 2000:512 40 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- dokümanların sayısını vermiyor, sadece listesini veriyor). Her gruba bir sıra numarası verdikten sonra (Tablo 1'de) belgelerin yüzde kaçının hangi grup tarafından onaylandığını belirtiyorum. Kabul edilen belge sayısını takiben yüzde rakamı veriliyor. Tablo 1. 31 Mayıs 2000 tarihine kadar 52 Uluslararası İnsan Hakları Belgesinin kaç tanesi hangi ülkeler tarafından onaylandı? 1. 84.6% (44): Norway 2. 82,7% (43): Bosnia and Herzegovina 3. 80.8% (42) Croatia 4. 78.8% (41): Denmark, Finland, Netherlands 7. 76.9% (40): Sweden, Hungary, Italy, Spain 11. 75.05% (39): Australia, Germany, Poland 14. 73.1%(38): Slovak Republic, Slovenia, United Kingdom 17. 71.2% (37): Argentina, Cyprus, Ecuador, Guinea, Macedonia (The fo mer Yugoslav Republic of), Romania, Russian Federation, Senegal, Tunisia, Yugoslavia 27. 69.2% (36): Costa Rica 28. 67.3% (35): Austria, Belarus, Bulgaria, Czech Republic, France, Greece, Guatemala, Latvia Niger, Philippines 38. 65.4% (34): Algeria, Azerbaijan, Belgium, Bolivia, Brazil, Cuba, Egypt, Iceland, Luxembourg Malta, Portugal, Ukraine, Uruguay, Venezuela, Zambia 53. 63.5% (33): Chile, Ireland, Libyan Arab Jamahiriya, Mali, Nicaragua 58. 61.5% (32); Barbados, Jordan, Kyrgyztan, Peru, Seychelles 63. 59.6% (31): Albania, Cote d'lvoire. New Zealand, Uganda 67. 57.7% (30): Burkina Faso, Ethiopia, Israel, Jamaica, Mexico, Switzerland, Yemen 74. 55.8% (29): Cameroon, Canada, Colombia, Panama, Togo 79. 53.8% (28): Antigua and Barbuda, Belize, Congo, Madagascar, Malawi, Mongolia, Morocco, St. Vincent and the Grenadines, Tajikistan, United Rep. of Tanzania 89. 51.9% (27): Armenia, Chad, Georgia, Ghana, Guyana, Lesotho, Sri Lanka, Zimbabwe 97. 50.0% (26): Central African Republic, Dominican Republic, Estonia, Moldova (Republic of), Nigeria, Rwanda, South Africa 104. 48.1% (25): Burundi, Cambodia, Iraq, Kuwait, Lithuania, Paraguay, Sierra Leone, Turkmenistan 112. 46.2% (24): Bangladesh, Benin, Dominica, Gabon, Honduras, India, Mauritius, Suriname, Trinidad and Tobago, Turkey 122. 44.2% (23): El Salvador, Rep.of Korea, Syrian Arab Republic 125. 42.3% (22): Bahamas, Cape Verde, Dem.Republic of the Congo, Fiji, Haiti, Liberia, Mauritania, Mozambique, Nepal, San Marino, Swaziland, Uzbekistan 137. 40,4% (21): Botswana, Japan, Kenya, Papua New Guinea 141. 38.5% (20): Afghanistan, Iran (Islamic Rep.of), Lebanon, Namibia, Sudan 146. 36.5% (19): Angola, China, Djibouti, Liechtenstein, Pakistan, Saint Lucia 152. 34.6% (18): Gambia, Indonesia, Solomon Islands 155. 32.7% (17): Kazakhstan, Lao People's Dem.Rep., Viet Nam 158. 30.8% (16), Equatorial Guinea, Grenada, Guinea-Bissau B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 41 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- Türkiye, 52 Belgeden 24'ünü onaylayarak Bengladeş, Benin, Dominika, Gabon, Honduras, Hindistan, Muritrus, Surinam, Trinidad ve Tabago ile birlik- te 193 ülke arasında 112'inci sıra ile 121'inci sıralamayı paylaşıyor. Gerçi, iyi bir grupta. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri, diğer dört ülke ile birlikte "insan hakları olimpiyati"nda 161 ile 164'üncü sırayı paylaşıyor-ahlaki olarak kabul edilemeyecek bir rekor. ABD, uluslararası kanunların kendi kanunların- dan daha üstün olduğunu kabul etmiyor. Noam Chomsky, Amerika'nin Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyindeki temsilcilerinin "bütün devletleri uluslararası kanunlara riayet etmeye" davet eden bir önergeyi veto etmesini buna bir örnek olarak gösteriyor. (bak: Noam Chomsky'nin notları (1991: 16, Pilger de (1998;27 yapılan almtı). Kimi ABD kaynaklarınca "kanunsuz devletler" diye tanımlanan devletlerin, bu Insan Hakları Olimpiyat'ında hangi sıralamada olduğunu görmekte ayrıca ilginçtir. (Iran 141-145 arası, Irak 104- 111, Libya 53-57 ve Kuzey Kore 173-175). Kuzey Kore'nin dışında hepsinin karnesi ABD'den daha iyi ve Irak ile Libya, Türkiye'den daha iyiler. Tablo 2'de sadece Avrupa Konseyi üyesi olan 41 "Avrupa" ülkesin'den, BM'lerin 52 Belgesini onaylayanların listesini verdim. Ülkeleri, hem harf sırala- masına hem de onayladıkları belge sayısına göre sıralayarak listeye koydum. Buna ek olarak, şu anda Avrupa Birliği üyesi olanları yıldız ile işaretledim. Tablo 2. 31 Mayıs 2002 tarihine kadar 52 Uluslararası Insan Hakları Belgesini onaylayan "Avrupa" ülkesi sayısı Burada, Türkiye'nin sıralamada, 24 onaylamayla sondan bir önceki ülke olduğunu görüyoruz. Sadece, uluslarası faaliyetlere fazla katılmayan ve küçücük bir ülke olan Andora, Türkiye'den sonra geliyor. 15 Avrupa Birliği üyesi 161. 28,8% (15): Bahrain, Comoros, Monaco, Somalia, United States of America 166. 26.9% (14): Malaysia, Qatar, United Arab Emirates 169. 25.0% (13): Sao Tome and Principe, Singapore, Thailand 172. 23.1%(12):Myanmar 173. 21.2% (Ü): Dem.PeopIe's Rep. of Korea, Maldives, Samoa 176. 19.2% (10): Holy See 177. 7.3% (9): Brunei Darussalam, Oman, Saint Kitts and Nevis 180. 15.4% (8): Eritres, Tuvalu, Vanuatu 183. 13.5% (7): Fed. States of Micronesia, Kiribati, Palau, Tonga 187. 11,6% (6): Andorra, Bhutan 189. 1,9% (1): Cook Islands, Marshall Islands, Nauru, Niue Alfabetik Sıralama Onayladıkları belge sayısına göre sırala- ma 42 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- ülkenin onayladığı belge ortalaması 37.6(564:15=37.6). Avrupa Birliğine aday olan ve Aralık 2003'te büyük bir ihtimalle üyeliğe kabul edilecek olan 10 ülkenin ortalaması 34.7 dır. Bu Türkiye'nin 24'ünden çok fazladır. Uluslararası belgelere ek olarak, UNESCO yayınları bölgesel belgele- ri onaylayanların da listesini veriyor: Bunların 26'sı Avrupa Konseyi’nden, 4'ü Afrika Birliği Örgütü’nden ve 14'ü ise Amerika Devletler Örgütünde’ndir. Bu örgütlere, sırasıyla 41, 53 ve 35 ülke üyedir. Öyle görünüyorki, Uluslararası belgeleri onaylayanlar ile Bölgesel Belgeleri onaylayanlar arasındaki ilişki yük- sek ve birini imzalayanlar diğerini de imzalıyorlar. Tablo 3'te 26 Avrupa Konseyi Belgesini onaylayan üye devletlerin onayladıkları belge sayısını yukarı- da adı geçen UNESCO yayınından aldım. Tablo 3. 31 Mayıs 2000 tarihine Radar 41 üye devletten, 26 Avrupa Konseyi Insan Hakları belgesinden kaç tanesini onayladıklarına ilişkin tablo Burada da, Türkiye, Bulgaristan ve Ukrayna ile birlikte, 41 ülke içinde 37- 39'uncu sıradadır. Sadece Andora ve Gürcistan'ın durumu daha kötüdür. 44 Norway 42 Croatia, 41 Denmark*, Finland*, Netherlands* 40 Hungary, Italy*, Spain*, Sweden* 39 Austria*, Germany*, Poland 38 Slovak Republic, Slovenia, United Kingdom* 37 Cyprus, Macedonia, Romania, Russian Federation, Yugoslavia 35 Bulgaria, Czech Republic, France*, Greece*, Latvia, 34 Belgium*, Iceland, Luxembourg*, Malta, Portugal*, Ukraine 33 Ireland* 31 Albania 30 Switzerland 27 Georgia 26 Estonia 25 Lithuania, Moldova (Republic of) 24 Turkey 6 Andorra 6 Luxembourg*, 34 Macedonia (The former Yugoslav Republic of), 37 Malta. 34 Moldova (Republic of), 25 Netherlands*, 41 Norway, 44 Poland, 39 Portugal*, 34 Romania, 37 Russian Federation, 37 Slovak Republic, 38 Slovenia, 38 Spain*, 40 Sweden*, 40 Switzerland, 30 Turkey, 24 Ukraine, 34 United Kingdom*, 38 Yugoslavia, 37 Andorra 6 Albania, 31 Austria*, 39 Belgium*, 34 Bulgaria, 35 Croatia, 42 Cyprus, 37 Czech Republic, 35 Denmark*, 41 Estonia, 26 Finland*, 41 France*,35 Germany*, 39 Georgia 27 Greece*, 35 Hungary, 40 Iceland, 34 Ireland*, 33 Italy*, 40 Latvia, 35 Lithuania, 25 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 43 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- Onaylama Tablolarının en sonuncusu, daha çok dil ile bağlantılı olan, Avrupa Bölgesel yada Azınlık Dilleri Sözlesmesi ile ilgilidir. Tablo 4 7 15 Ağustos 2002 tarihine kadar bunu imzalayanları ve onaylayanları gösteriyor. Ülkeleri sadece üç kategoriye göre sıraladım. 17 ülke hem imzaladı hem de onayladı8. 12 ülke sadece imzalmış ama daha onaylamamıştır ve 15 ülke, Türkiye de dahil, ne imzalamış ne de onaylamıştır. Bu son kanun paketiyle bile Türkiye, bu belgenin şartlarını yerine getirmekten çok uzaktır. Tablo 4. Avrupa Bölgesel veya Azınlık Sözleşmesini imzalayanların, onaylayanların ve onaylamayanların listesi Sonuç olarak, onaylamalara baktığımızda, Türkiye, dil hakları da dahil olmak üzere, insan haklarını kabul etmekten çok uzaktır. Devletler uluslararası arenada, diğer devletlerin adil olmalarını istemeden önce, bütün devletlerin kabul ettiği ortak kurallara uymalıdırlar. Bütün ülkeleri aynı ölçülere göre değerlendirmeliyiz. - Bunun dışında 7 Tablo hem UNESCO 2000 hem de ilgili Web sitesine dayandırılmıştır ve (http//www.conventions.coe.int/treaty/EN/cadreprincipleal.thm)'den, 15 Ağustos 2002'de indirildi. 8 Beyannameleri ve çekinceleri burda göz önüne almadım - daha detaylı bir incelemede bunların da ele alınması gerekir. 22: Sweden 21: Italy 20: Norway 19:Finland, Netherlands 17: Denmark, France, Spain 16: Greece, Slovenia 15: Czech Republic, Hungary, Portugal, Slovak Republic 14: Austria, Cyprus, Germany, Ireland 13: Iceland, Luxembourg, Romania, Switzerland 12. San Marino, United Kingdom 11: Belgium, Liechtenstein, Malta, Poland 10: Croatia, Estonia, Lithuania, Macedonia (the former Yugoslav Republic of), Moldova (Republic of) 9: Albania, Latvia, Russian Federation 8: Bulgaria, Turkey, Ukraine 5: Andorra 4: Georgia 3. Ne imzalayanlar ne de onaylayanlar 2. İmzalayan ama henüz onaylamayanlar 1. İmzalayalar ve onaylayanlar 44 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- yapılanlar ikiyüzlü güç politikasından başka bir şey değildir ve temel demokratik değerlere karşıdır. 3. Dil Eğitimde İnsan Hakları - Sunuş Avrupa ve Uluslararas Insan Hakları belgeleri, özellikle eğitim konusun- da ne gibi insan haklarını içermektedir? Azınlıkların, kamu idarelerinde, mahkemelerde, basın ve yayın gibi alanlarda dillerini kullanmalarına bazı destekler veriliyor9 ama bağlayıcılığı olan Avrupa ve Uluslararası sözleşmeler, antlaşmalar ve konvansiyonlar, dilsel haklara, diğer temel insan hakları olan "ırk", cinsiyet ve din gibi haklardan çok daha az destek veriyor. Genellikle dil, eğitim ile ilgili paragrafların arasında yok olup gidiyor. Eğer vaktimiz yeterse size bununla ilgili ömekler vermek isti- yorum (örnekleri Skutnabb-Kangas 2000, 7'de görmek mümkündür). Eğitime değinen maddelerde, özelliklede ana dilde eğitime değinen maddelerde, dile ya belirsiz bir şekilde değiniliyor veya daha fazla bu konudaki çekincelere yer veriliyor. Dil hakları konusunda yazılmış bir sürü kitap ve makalede bunu doğruluyor10. Aşağıda bunun bazı örnekleri verilmiştir. 1945 sonrası insan hakları belgelerinin çoğunda, dil konusuna, girişte ve genel paragraflarda, kişilerin hangi temel insan haklarını kullanma konuların- da ayrımcılığa tabi tutulamayacağına ve temel özgürlüklerden yararlanmak için gerekli olan temel prensipler olan ("ırk", "cins" ve "din" ile beraber) yer ver- ilmistir. (örnek: BM Evrensel Beyannamesinin 2. maddesi, ve ICCPR'nin 2.1; BM Evrensel beyannamesinin 13. maddesi). Bu da gösteriyor ki, dil, insanların insan haklarından yararlanabilmesi için gerekli olan en önemli 9 Frowin, Hofrnann & Oeter'in hazırladığı 1993 ve 1994 yıllarında Avrupa devletlerinde azınlıkların sahip oldukları hakların çok güzel bir toplu değerlendirmesini veriyor. 10 Bak: örneğin, Guillorel/Koubi (red.) 1999, Kontra et al. (eds.) 1999, Mayıs 2001, Phillipson & Skutnabb-Kangas 1994, 1995, 1996, Skuttnabb-Kangas 1996 a, b, 1999, 2002, xx, Skutnabb-Kangas & Phillipson 1994, 1997, 1998, de Vareness 1996). Albania, Andorra, Belgium, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Estonia, Georgia, Greece, Ireland, Latvia, Lithuania, Poland, Portugal, San Marino, Turkey Azerbaijan, Czech Republic, France, Iceland, Italy, Luxembourg, Malta, Moldova, Romania, Russian Federation, Macedonia, Ukraine Armenia, Austria, Croatia, Cyprus, Denmark, Finland, Germany, Hungary, Liechtenstein, Netherlands, Norway, Slovakia, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland, United Kingdom B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 45 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- temel prensiplerden biri olarak görülmüştür. Fakat, insan hakları belgelerinin önsözlerinden bağlayıcı hükümlere geçtiğimiz zaman, özellikle de eğitimle ilgili maddelere baktığımızda, dil dışın- daki bütün diğer temel hak ve özgürlükler burda yer alırken, dil genellikle burda yer almıyor. Örneğin: BM Evrensel Beyannamesinin (1948) eğitim ile ilgili (26) maddesi dil konusuna hiç değinmiyor. Bunun gibi, ICESCR, genel maddede (2.2) dile, ırk, cinsiyet, renk ve din ile aynı yerde yer verirken, eğitim- le ilgili maddede (13), "ırklar, etnik ya da dini gruplardan" açıkça bahsederken, dil yada dil gruplarına hiç değinmiyor: ...eğitim bütün herkesin, özgür olarak toplumda etkin olarak yer almasını sağlamak, bütün milletler, ırklar, etnik ya da dini gruplar arasında anlaş- mayı, toleransı ve dostluğu teşvik edecektir... Patrick Thomberry (1997, 348-349); 1950'den bu yana, ECHR'in sadece eğitimde dil hakları konusunda değil, ama aynı zamanda genel olarak azınlık hakları konusunda da sessiz kaldığını, söylüyor: "Antlaşma, azınlıklara bireysel haklar tanımadığı gibi, kolektif haklar da tanımıyor. Bu konvansiyonun karar ve prensipleri de zamanla giderek etkisizleştirildi. 1990'larda, azınlıkları ve azın- lık dillerini koruyan çok sayıda yeni deklaras-yon ve antlaşma kabul edildi. Ama bunların çoğunda dil konusuna yer ve- rilmedi. Örneğin; BM tarafından ilan edilen, ırk ayrımcılığına karşı BM yılı (1996) nedeniyle, Cenevre'deki BM Insan Hakları Merkezi tarafından hazırlanan. Model National Legislation for the Guidance of Governments in the Enactment of Further Legislation against Discrimination (Irk Ayrımcılığına Karşı Ulusal Kanunları Daha da Etkili Hale Getirmek Isteyen Hükümetler Için Kanun Taslağı)'ında, ırk, renk, köken, millet veya etnik köken ırkçılığın tarifinde birer tanım olarak yer alınırken, dilden hiç bahs- edilmiyor. Şayet bir maddeye dil hakları dahil edilirse ve detaylandırılırsa, maddede- ki dil ile ilgili kısımlar tipik olarak etkili olmayan ve hatta anlamsızlaşan haklar haline dönüşüyor. Oysa aynı maddelerde diğer temel insan haklarından bahsedilirken, bunlar açık, uygulanmamasının yollarını ka- patan ve bağlayıcılığı olan maddeler şeklinde formüle edilmişlerdir. Diğer temel insan haklarını uygulamaktan kaçınan devletler için, bu hakların uygulanmasının garanti edilmesi için "zorunluluk" getiriyor ve bunların geliştirilmesini devlet- lerin önüne bir görev olarak koyuyor. Ama dil, özelliklede eğitim söz konusu olunca bu böyle değil. BM Genel Kurulunun Aralık 1992'de kabul ettiği, BM Azınlıklar Deklarasyonu'nda, - dil hakları hariç, diğer maddelerin çoğunda yükümlülük getiren "yapılacak, edilecek" şeklinde formülasyonlar kullanılıyor ve bunların uygulanmamasına veya alternatif yollar bulunmasına fazla imkan bırakmıyor. Örneğin; kayıtsız, şartsız destekleyici bir şekilde formüle edilen 1. madde ile 46 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- eğitim ile ilgili 4.3.'ü maddeyi karşılaştıralım. (dikkat çekmek için; zorunluluk ifadeleri italik ve baglayıcı olmayan terimler siyah harflerle yazılmıştır.) 1.1 Devletler, sınırları dahilindeki azınlıkların varlığını, onların ulusal ya da etnik, kültürel, dini ve dilsel kimliklerini koruyacak ve bu kimlik- lerin desteklenmesi için gerekli şartları oluşturacaktır. 1.2. Devletler, bunların oluşması için uygun olan hukuki ve diğer tedbir- leri almalıdır. 4.3. Devletler, azınlık mensuplarının kendi ana dillerini öğrenmeleri ya da ana dillerinde ders görmeleri için yeterli imkanları, mümkün olduğunca sağlayacak uygun tedbirler almalıdır. 'Uygun tedbirlerin' ya da 'yeterli imkanların' neler olduğuna kim karar verecek, ve nedir 'mümkün olan'? Aynı belirsiz, anlamsız formulasyonları, değişiklikleri ve alternatifleri en son kabul edilen iki Avrupa belgesinde, Avrupa Konseyi'nin Ulusal Azınlıkların Korunması Için Çerceve Antlaşması11 ve Bölgesel ya da Azınlık Dilleri için Avrupa Bildirgesi12'nde de görmek mümkün. Şu örnekler adı geçen bu iki belgeden alınmadır: Azınlık dilleri ve hatta bazen onları konuşanlar, BELKI, 'mümkün olduğu kadar', ve [devletin] eğitim sistemi çerçevesi içinde, belli belirsiz bazı haklar alabilir. 'Uygun tedbirler', ya da yeterli imkanlar', "şayet yeterli talep varsa" ve "önemli sayıda" yada 'yeterli kabul edilebilecek sayıda öğrencinin isteği üzerine' ya da 'bölge- sel ya da azınlık dillerini kullananların sayısal olarak kullanım hakkını haklı kılacak gerekçeleri varsa'. Eğitimde kullanılacak dil ile ilgili maddeler öyle çok sınırlandırılmıştır ki, bu azınlıkları tamamen devletin insafına terk ediyor. Ulusal Azınlıkların Korunması için Çerceve Antlaşması'ın eğitimin dili ile ilgili maddesinden bir örnek: Geleneksel olarak, ulusal azınlıklara mensup şahısların oturduğu bölgel- erde, ya da önemli sayıda, şayet yeterli sayıda talep olursa, taraflar mümkün olduğu kadar, ve eğitim sistemleri çerçevesi dahilinde, o azınlıklara mensup olan kişilerin azınlık dillerinde yeterli okutulma imkanlarına sahip olması ya da bu dilde eğitim görmesi için gayret göstereceklerdir (siyah vurgular yazarın). Bölgesel ya da Azınlık Diller Için Avrupa Sözleşmesi'inde, bir devlet, antlaşmanın hangi paragraflarını yada alt-paragraflarını uygulayacağını ken- disi belirleyebilir (en az 35 tane uygulanmalıdır). Diğerleri gibi, Kürtler içinde önemli olan nedir? O, bir devletin, antlaşmanın hangi diller için uygulanacağı 11 Kasım 1994, Şubat 1998'den beri yürürlüktedir. 12 Haziran 1991, Mart 1998'den beri yürürlüktedir B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 47 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- na kendisinin karar verebilmesidir. Elbette antlaşma ve sözleşmeyi uygula- mak istemeyen, buna değişik yorumlar getiren gönülsüz bir devlet, uygula- mayı en aza indirgemek isteyecektir. Uygulamanın "mümkün" ya da "uygun" olmadığını, veya kişi sayısının "yeterli" ya da "hak edecek" düzeyde olmadığını ya da azınlıklara kendi dillerinin eğitimini, kendilerinin parasını ödeyecekleri bir ders olarak düzenlenmesine "izin" verdiklerini gerekçe göstererek, uygu- lamayı en az düzeyde tutmaya imkan veriliyor. Çerçeve Antlaşması, politikacılar ve hatta normalde değerlendirmeleri konusunda çok dikkatli olan, Keele Üniversitesi hukuk profesorü Parrick Thomberry gibi uluslararası hukukçular tarafından da eleşti- rildi. O, son derece dikkatli ve detaylı bir incelemeden sonra şu genel değerlendirmeyi yapıyor: "Devletlerin hassasiyetlerini eğer bunlardan [antlaşmadaki maddeler- den] herhangi birisi tehdit edecekse, Açıklayıcı Rapor, devletlerin "ant- laşmayı" imzalamak zorunda olmadıklarını açıkça belirtiyor..... Bütün iyi niyetine rağmen, maddeler azınlık haklarının minimal bir kısmını kapsıyor ve bu da ancak maddelerin formülasyonlarının içeriğinin tümüyle anlamsızlaşmasına yarıyor". (Thirnberry 1997, 356-357). Buna dayanarak yapılacak bir değerlendirmeye göre, Türkiye, Kürtlere, herhangi bir pozitif dilsel hak tanımaması nedeniyle, iyi olmayan ülkeler arasında yer alıyor. Ama, eğer dilin -özellikle eğitim dilinin- korunması konusunda gerçek bir koruma yoksa, bu Türkiye'nin sadece diğer ülkeler ne yapıyorsa, onlar gibi yaptığı anlamına mı geliyor? Kesinlikle hayır. Çünkü, bir yandan, ülkelerin hepsi olmasa da, gerçekte çoğu ülke azınlıklara, örneğin: ayrımcılık uygulamama gibi negatif haklar olarak kabul edilen haklar veriyor. Öte yandan, son zamanlarda, uluslararası hukukta ve özellikle de yazılı olmayan kural ve normlarda, yeni ve pozitif yorumlamalar, yeniden yorumla- malar ve gelişmeler var. Türkiye'deki azınlıkların durumu, dünyadaki bütün ülkelerle olmasa bile büyük bir kesimi ile karşılaştırdığımızda, son derece ağırdır. 4. Insan hakları kanunlarında son dönemlerde yapılan yorumlar, yeniden yorumlamalar ve gelişmeler ışığında, Kürtlerin eğitimde dilsel hakları varmıdır? Geleneksel olarak, kimi "azınlıkların" (sayılarına göre) hem kağıt üzerinde hem de pratikte, az ya da çok, ülkedeki çoğunlukla aynı dilsel insan haklarına sahip olduğu ülkelere (Kanada, Finlandiya, Isviçre, Hindistan, Güney Afrika) ek olarak, bazı durumlarda sadece kağıt üzerinde de olsa, pozitif 48 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- gelişmeler olarak değerlendirilebilecek bazı yeni örnekler var. Elbette bunların pratiktede uygulamaları (ör: Hindistan ve Güney Afrika) veya hakların bütün azınlıkları ve yerli halkları kapsayacak şekilde genişletilmesi zorunludur (örneğin: Kanada). Pratikte uygulama, kontrol ve gerekli şikayet mekaniz- maları oluşturulmadan, aşağıda bahsi geçen yeni ya da gelecekte mümkün ola- cak imkanların etkisi olmayacaktır. Aşağıda, Kürtler ve Türkiye açısından geçerli olacak olan, azınlıkların eğitiminde, asgari dil hakları standartlarını içeren, otoritelerin yorumlarını örnekleyeceğim. Ben, bunların ışıgında, Türkiye'deki durumuda, -yeni reform paketini göz önüne alarak- yorumlayacağım. Söz konusu yorumlama, Avrupa Güvenlik ve Işbirliği Örgütünün (OSCE/AGIT) Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiseri'nin, Ulusal Azınlıkların Eğitim Haklarına Ilişkin Haag Önerileri ve Açıklayıcı Not13, 1996'dan sonra; http// www. osce.org/ sitesinden indirilebilinir. Haag Önerileri direkt olarak eğitimle ilgilidir. Bu eğitim kılavuzu, insan hakları ve eğitim (TSK dahil) konusunda uzman olan küçük bir grubun çalışmaları sonucu hazırlandı ve grup üyelerinin bazıları BM insan Hakları Komitesinin eski üyeleridir. Onlar, alanlarında otorite olarak kabul edilebilecek bir yorum ve günümüzdeki asgari insan hakları standart- larının somutlaştırılmasını temsil ediyorlar (bak: van der Stoel 1997, Rothenberger 1997). 'Uluslararası mekanizmaların Ruhu' adlı bölümde, iki-dillilik, ulusal bir azınlığa mensup bir şahış için bir hak ve yükümlülük olarak görülüyor (madde 1), ve devletlere sorumluluklarını sınırlı bir şekilde yorumlamamaları hatır- latılıyor (madde 3). 'Ilkokul ve lise seviyelerinde, azınlıkların eğitimi' adlı bölümde, anadilde eğitim bütün düzeylerde önerilmekte ve bunun bir parçası olarak çoğunluğun dilini ikinci dil olarak konuşan iki- dilli öğretmenler öner- ilmektedir (madde 11-13). Ögretmen yetiştirilmesi devletin bir ödevi olarak belirlenmiştir (madde 14). En önemli maddeler aşağıda sunulmuştur: 11) Bir çocuğun gelişmesinde eğitimin ilk yılları belirleyici öneme sahiptir. Eğitim ile ilgili araştırmalar, ideal olarak, okul öncesi ve anaokullarında kullanılan dilin, çocuğun kendi dilinde olmasını tavsiye ediyorlar. Devletler, mümkün olan her yerde, ailere bu olanaktan yarar- lanabilme koşullarını yaratmalıdırlar. 12) Araştırmalar, ilkokulda temel derslerin, ideal olarak, azınlık dilinde verilmesini öneriyor. Azınlık dili, düzenli olarak verilen bir ders olmalı. Devlet dilinin de, mümkün olduğunca, çocukların dili ve kültürel köken- lerini iyi bilen iki-dilli öğretmenler tarafından, düzenli bir ders olarak ve- 13 Her ne kadar kullanılan terim 'ulusal azınlık' ise de, kılavuz diğer gruplar için de geçerlidir; örneğin: Göç etmiş azınlıkları da içeriyor, ve kılavuz tarafından korunması için kişinin vatandaş olması gerekmiyor (Bu iki gözlem BM Insan Hakları Komitesi'nin Genel Yorum'unun 27. maddesinden kaynaklaniyor, bak.4.2 bölüm. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 49 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- rilmesi öneriliyor. Bu sürecin sonlarında, devlet dilinde teorik olmayan, pratik konular verilmelidir. Devletler, mümkün olan her yerde ailere bu olanaktan yararlanabilme koşullarını yaratmalıdır. 13) Liselerde, temel derslerin önemli bir kısmı azınlık dilinde öğretilmelidir. Azınlık dili ders olarak düzenli öğretilmelidir. Devlet dili de ders olarak, mümkün olduğu kadar çocukların dilini ve kültürel kökenlerini iyi bilen iki-dilli öğretmenler tarafından düzenli bir şekilde verilmelidir. Bu süreç boyunca, devlet dilinde öğretilen ders sayısı yavaş yavaş çoğaltıl- malıdır. Araştırmalar, devlet dilinde verilen ders sayısı ne kadar az çoğaltılırsa çocuklar için o kadar iyi olacağını gösteriyor. 14) Ilkokul ve lisede, azınlık eğitiminin korunması, büyük ölçüde, bütün derslerde anadilde eğitim görmüş öğretmenlerin olmasına bağlıdır. Dolayısıyla, azınlık dillerinde eğitim verme mecburiyetinden dolayı, devletler, bunun için gerekli olan eğitimi ve ögretmenlerin uygun bir şe- kilde yetiştirlmeleri için gerekli olan bütün imkanları sağlamalıdır. Açıklayıcı Not, sonuç olarak: "Temel dersler öğretilirken, azınlık kökenli çocukların, çoğunluk üyesi çocuklarla birlikte, sadece devlet dilinde eğitimin yapıldığı sınıflara enteg- re edilerek eğitilmesinin, "uluslararası standartlara" uygun olmadığını" belirtiyor. (sayfa 5). Türkiye'de Kürt çocuklarının eğitimi, bütün okul öncesi, anaokulu ve okullarda -hem devlet hem de özel okullarda-, hem şimdi hem de yeni reform paketinin uygulanmasından sonra, 11., 12. ve 13. maddelerin tavsiye ettiği gibi Kürtçe değil, tümüyle Türkçedir. Ögretmenlerin çoğu (hepsi değil) tavsiye edildiği gibi iki dilli değil, tek dili ve Türkçedir. 14. Madde'de önerilmesine karşın, Kürt öğretmenler için, bütün dersleri Kürtçe verecek, buna Kürt dilin- in kendisini öğretmekte dahil, bir eğitim yoktur. Türkiye'de, Kürt çocuklarının hepsinin eğitimi tamamen eritme politikasına dayalıdır ve bu Açıklayıcı Not'a (sayfa 5), 'uluslararası standartlara' uygun değildir. Türkiye'nin, son kanun değişiklikleri paketi ile 'Yabancı Dilde Eğitim ve Ögretim Kanunu'nda' değişiklik yapmak istemektedir "Türk vatandaşları tarafından günlük yaşamlarında geleneksel olarak kullanılan değişik dil ve lehçelerin öğrenilmesinin önündeki kanuni engelleri kaldırmak ve Milli Eğitim Bakanlıgı'nın çıkaracağı bir kararname ile özel kursların açılmasını 50 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- mümkün kılmak" ( son reform paketi... 2002). Resmi olmayan tercümelere14 göre şunlar söyleniyor: Yabancı Dil Eğitim ve Öğretimin Kanununda Değişiklik Değişiklikler, Türk vatandaşları tarafından günlük yaşamlarında gelenek- sel olarak kullanılan değişik dil ve lehçelerin öğrenilmesinin önündeki kanuni engelleri kaldırıyor ve Milli Eğitim Bakanlığı'nın çıkaracağı bir kararname ile bu dil ve lehçelerde kurs verecek özel kurslar düzenleneceği belirtiliyor. Yabancı Dilde Eğitim ve Ögretim Kanunu'nun 2. maddesinin (a) bendine aşağıdaki eklemeler yapıldı. 'Özel eğitim kurumları tarafından, 8.6.1965 tarihli ve 625 nolu kanuna bağlı olarak, Türk vatandaşları tarafından günlük yaşamlarında gelenek- sel olarak kullanılan değişik dil ve lehçelerin öğrenilmesini mümkün kılacak özel kurslar açılabilir. Bu kurslar, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nda dile getirilen temel prensiplere ve ülke ve milleti ile devle- tinin bölünmez bütünlüğüne aykırı olamaz. Bu kursların açılması ve yürütülmesi ile ilgili usul ve prensipler, Milli Eğitim Bakanlığı'nca çıkarılacak bir kararname ile düzenlenecektir.' Bu kararname hakkında şu anda bildiklerimiz, (eski Milli Eğitim Bakanı Necdet Tekin'in bildirdiğine göre, "Eğitim, Türk devletinin çıkarları doğrul- tusunda yapılacaktır") (Kürtçenin eğitim dili olarak kullanılacağına dair her- hangi bir öneri yapılmıyor) Kürtçe öğretilebilmesi için 16 şart öngörülüyor. Bunlardan bazıları şunlardır (Numaralama sırası benim)15: 16 Şart: 1. Sadece 12-18 yaşları arasındaki kişiler Kürtçe öğrenebilir. 2. Bu kişiler ilkokulu bitirmiş olmalıdır. 3. Bu kişiler kursa başlamadan önce, ruhsal ve fiziksel bir sakatlıkları olmadığına ait doktor raporu alacaklardır. 4. Bu kişilerin velilerinden izin alınması şarttır. 5. Etnik giyim ve kuşama izin verilemez. 6. Kürtçe eğitim sadece normal eğitimin olmadığı zamanlarda yapılabilinir (hafta sonları ve tatil günlerinde). 7. Eğitim sadece özel okullarda yapılabilir. Resmi devlet okullarında yapılamaz. 14 Danimarkacaya çevrilen bütün Türk kanun ve genelgeleri, Türkçeden Ingilizceye yapılan, resmi olmayan çeviril- erden alınmıştır. Kasım 2002 tarihinde bu çeviriler yapıldığında henüz her hangi bir resmi çeviri yoktu. 15 13 Ekim 2002 tarihine kadar, bütün uğraşılarıma rağmen, resmi bir Ingilizce çeviri bulamadım. (Bu konuşmanın yapıldığı konferans 14 Ekim 2002 tarihinde yapıldı). Bu liste ve diğer bütün alıntılar çeşitli internet sayfalarından alındı (sondaki kaynaklara bakınız). Bu nedenle sayfa numarası yazılmadı. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 51 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- 8. Kurslar için Milli Eğitim Bakanlığı'ından izin almak zorunludur. 9. Eğitim Milli Eğitim Bakanlığı tarafından kontrol edilecektir. 10. Öğretmenler Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olacaktır. 11. Öğretmenler bakanlığın kabul ettiği, eğitim verecek kişiler olmalıdır. 12. Devlete karşı suç işlemekten tutuklanmış olanlar öğretmenlik yapa- maz. Açık olmayan yerler için kısa bir değerlendirme: Eğer öğretmenler eğitim yapacak vasıfları taşıyacaksa (11), ama devlete karşı suçlardan dolayı tutuklanmamış olacaklarsa (12), -açık toplantılarda birkaç Kürtçe söz söylemiş olmak veya Kürtçe gazete satmak gibi-, ve Türkiye vatandaşı olacaklarsa (10), ki bunun anlamı, Türkiye'de bu vasıfları taşıyan çok az sayıda kişi bulunabilir, demektir. Türkiye'de, resmi olarak Kürtçe kurslara katılıp, dili okuyup yaz- abilen kişiler sadece askeri kurumlarda çalışanlardır16, ve herhalde, Kürtlere karşı eyleme katılmış bu kişiler, Kürt çocukları için "en iyi öğretmenler" olama- zlar. Eğer, yurt dışında, Kürtçe eğitimi de dahil, öğretmenlik eğitimi alan Kürtler, Kürtçe öğretmenlik yapmak için geri dönmek isterlerse, ki bunlar ya genellikle Türkiye vatandaşı değildirler (belki tutuklanmadan Türkiye'ye dönebilirler ama öğretmenlik yapamayabilirler) veya bunlar Türkiye vatandaşı iseler ve Kürtçe eğitimi görmüşlerse, geri döndüklerinde, Kürtçe eğitim görmelerinden dolayı “devlete karşı suç işlemekten" tutuklanabilirler. Ögrenci velilerinden izin verdiklerine dair imza toplaması (4) ile ilgili bilgiler ise, büyük oranda, Türk polisi tarafından onlara karşı kullanılabilir. Bu kanuna (yukarda belirtildiği gibi), “Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nda dile getirilen temel prensiplere ve ülke ve milleti ile devletinin bölünmez bütünlüğüne aykırı olamaz” şeklinde bir ibare koymak, eğitimde ağırlıklı olarak, Türk milliyetçiliğinin ve devlet idolo- jisinin öğretileceği, anlamına gelir. Bu benim aklıma eski misyonerlerin, Incili “inançsızlara" kendi dillerinde anlatırlarsa, onların ruhlarına ulaşacakları şek- lindeki inançlarını aklıma getiriyor. Türkiye, Reform Paketi ile eğitimde aşağı- daki değişiklikleri gerçekleştirdiğini iddia ediyor: "Katılım Ortaklığı Belgeleri'indeki beklentiler doğrultusunda, hukuki sınırlamalar kaldırıldı ve Avrupa Birliği normlarına uygun değişiklikler gerçekleştirildi." Gerçekte ise, Türkiye'de Kürtlerin eğitimi, hem bugün hem de kanun paketi uygulanmaya konulduktan sonra, bir jenosit (halk katliamı)dır. Bu eğitim yine de, Birleşmiş Milletlerin, Jenositlerin Durdurulması ve Jenosit Suçlularının Cezalandırılmasına Ilişkin Konvansiyonu'nda belirtilen 2 belirlemeye uymaktadır (E793.1948). Jenosit Konvansiyonu Jenosit'in 6 şek- ilde tarifini yapıyor: Madde 11 (e): 'grubun çocuklarını zorla bir başka gruba nakletmek"; ve 16 Öyle görünüyor ki, Türk Askeri Kurumlar 11 yıl kendi adamlarına Kürtçe öğretti. 52 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- Madde 11 (b): 'grup üyelerinin ciddi bedensel veya zihinsel zarara uğramasına neden olmak'; (vurgu benimdir). Türkiye, Kürt çocuklarını eğitim yoluyla zorla Türk yapmaya çalışı-yor, başka bir deyişle, Türkiye, çocukları dilsel ve kültürel olarak bir başka gruba dahil etmeye çalışıyor. Bu, Birleşmiş Milletler'in tarifine göre jenosit'tir. Türkiye, çocukların kendi dillerini öğrenmelerini ve okulda genel olarak eğitim almalarını engelliyor, ve bu şekilde çocukların okulda, kendi doğal potensiyellerine erişmelerine mani oluyor. Yani, başka bir alternatif olma- ması nedeniyle, azınlıklar hakim çoğunluğun resmi dili ile eğitiliyor. Bu şart- lara rağmen yine de başarılı olabilen azınlık mensubu çocuklar, onu, okuldaki düzenlemelerden dolayı değil, okula rağmen gerçekleştiriyorlar. Dünyanın dört bir yanında, Türkiye'de var olan koşullara benzer şartlarda (ama genel- likle Türkiye'deki kadar değil) yaşayan azınlık çocuklarına zihinsel olarak, ne kadar ciddi zararlar verildiğini gösteren yüzlerce büyük ölçekli araştırma var. (bunun için Skutnabb-Kangas 2000'e bakınız) Buna ek olarak, Kristina Koivunen yakın bir zaman önce hazırladığı doktora çalışmasında gösterdiği verilerdeki göstergeler gibi, Türkiye sağlık hizmetlerini, Kürdistan'da özellik- le de Kürdistan'ın bazı bölgelerinde Bangladeş ve Tanzanya ile aynı seviyede, hatta bazı durumlarda daha da kötü şartlar altında tutarak, çok fazla sayıda Kürt çocuğuna (ve yetişkinine) ciddi fiziksel zararlar vermektedir (2002, bak. örneğin, Tablo 12, sayfa 209, 1997'deki bebek ve çocuk ölüm oranları). Işte, verilen zararları göstermek için, büyük bir ihtimalle sonuçları Türkiye'den daha da iyi olan, diğer ülkelerden birkaç örnek: Ilk örnek Afrikadan: Bu, Edward Williams'in, Zambiya ve Malavi'den 1-7 sınıflarındaki yaklaşık 1500 öğrenciyi kapsayan 1995 tarihli çalışmasıdır. Araştırma sonu- cu, Zambiyalı öğrencilerin büyük çoğunluğunun (eğitimin tümü Ingilizce yapılmış)' iki dilde de çok az yada hiç okuyamadıklarını' gösteri-yor. Malawili çocukların (eğitim ilk dört yıl yerel dilde yapılıyor ve Ingilizce sadece bir ders olarak okutuluyor). Ingilizce imtihan sonuçları, Zambiyalı çocuklardan daha iyi durumdaymış. Williams, eğitim dili olarak Ingilizcenin kullanılması poli- tikasının, çocukların akademik ve entellektüel gelişmelerini desteklemek yer- ine, ciddi olarak engelleme riski taşıdığı' sonucuna varıyor. Bu, BM'in jenosit "ciddi olarak zihinsel sakatlığa uğrama sebebi" tarifine uyuyor (ayrıca Lowel&Devl'in 1999'deki değerlendirmele -rine bakınız). Diğer örnekler Kanada'dan. Katherine Zozula ile Simon Ford'un Iki Dilli Eğitim Üzerine Keewatin Perspektifi adlı 1985 tarihli Kanada Eskimoları ile ilgili olarak yazdıkları raporda, "öğrencilerin hiçbir dili akıcı olarak konuşup yazamadıklarını" ve okul istatistiklerinin öğrencilerin' 9 yıllık bir okul sürecinden sonra, ancak 4. sınıf seviyesine gelebildiklerini gösteriy- or. (alıntı, I. Martin 2000a:3; ayrıca I. Martin 2000b). B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 53 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- Aynı sonuçlar, Kanada Kraliyet Komisyonu'nun Yerli Halklar ile ilgili, 1996 Tarihli Raporu'nda da bulunuyor. "Ne çocuğun ilk anadiline saygılı olan, ne de ona ikinci dili tam olarak öğrenmesine yardım etmeyen eritme stratejileri, çocuğun her iki dili de tam olarak öğrenememe sonucunu yaratabileceğini" yazıyorlar (alıntı, I. Martin 2000a:15). Mart 1998'de Nunavut'ta toplanan, Dil Siyaseti Konferansi'nda benzer şeyler dile geti- riliy- or ve "bazı şahıslarda, her iki dil de tam olarak yerine oturmuyor" deniyor. (I. Martin 2000a:23'den alıntı). Bu açıklama, kısmen Mick Mallon ve Alexina Kublu adlı tecrübeli iki Arctic Koleji eğitimcisinin, 1998'deki konferansa sun- dukları deneyimli araştırmalarına dayanıyor. Bunlara göre; "Gençlerin önem- li bir kesimi kendi dillerini iyi öğrenemiyorlar", ve öğrencilerin çoğunun "derslere ilgisi azalıyor, çoğu zaman her iki dilde de çok az başarılılar". (I. Martin 2000a (9:27) den alıntı yapılmıştır). 1998'deki bir raporda (Kitikmeot struggles to prevent death oflnuktitut) 'ergenlik çağındaki gençlerin büyük anne-babaları ile rahatça konuşamadıklarına' dikkat çekiliy- or (I. Martin 2000a:31'den alıntı). Bütün bu örneklerin hepsi Türkiye için de rahatlıkla verileblilir ve bu yeni yasalar durumu iyileştirmeyecektir. Buna ilave olarak, Türkiye, Dilsel Jenosit'in özel tarifine göre aynı zamanda dilsel jenosit'te yapıyor. Daha hazırlık tartışmaları sırasında, ki son- radan kabul edilen, BM'in Jenosit'in Önlenmesi ve Suçun Cezalandırıl- ması Uluslararası Konvansiyonu, (Halk Katliamı Konvensiyonu (E 793, 1948), dilsel ve kültürel jenosit, fiziksel jenosit'le birlikte tartışıldı. Her üçü de insanlığa karşı işlenmiş önemli suçlar olarak görülmuştü (bak: Caporti 1979:37). Konvaysiyonu hazırlıyan Hazırlık Komitesi, 3. paragrafta dile getir- ilen şu durumları, kültürel jenosit'in yapılmasına delil olarak belirlemişti: Paragraf III "Bilinçli olarak yapılan her türlü dil, din yada milliyet grubunun kültürünü, milliyet ya da ırk kökenlerinden ya da dini inançlarından dolayı bil- erek yoketmeye yönelik aşağıda belirtilen her türlü işlem: (1) Bir gurubun kendi dilini günlük yaşamlarında veya okullarda kullanmasını, yada o gurubun dilindeki yayınların basım ve dağıtımını yasaklamak. (2) Guruba ait kütüphanelerin, müzelerin, okulların, tarihi anıt- ların, kutsal yerlerin yada gurubun diğer kültürel kurumlarının ve nesnelerinin yıkılması yada kullanılmasının engellenmesi (vurgu benim). Nihayet Konvansiyon Genel Kurul tarafından kabul edildiğinde, dilsel ve kültürel jenosit'i kapsayan 3. madde, dahil edilmedi (bak: Genel Kurulun Resmi Tutanakları, 3. oturum, bölüm 1, 6. Komite, 83. toplantı). Böylece, 1948'deki nihayi konvansiyona dahil edilmedi. Bundan geriye kalan ise, o 54 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- zaman BM'e (üye olan devletlerin kabul etmeye razı olduğu, dilsel Jenosit'in' tanımı kaldı. Türkiye'de, Kürtlerin eğitimi, dilsel Jenosit'in bu tanımına da uyuyor. Buna ek olarak, Türkiye Kürdistanı'ndaki köy yıkımları, ve dünyanın en eski yerleşim yerlerinden birisi olan ve tarihi hazinelerle dolu- Hasankeyf ilçesinin yıkılmasına yol açacak Ilısu Barajı'nın17 inşası, BM'lerin tarifine göre birer kültürel jenosit örneğidirler. Eğer Haag Dokümentleri (Hague Recommendations) uygulamaya konulsaydı, eğitimdeki dilsel jenosit durdurulacak ve çocuklar, Dilsel Insan Hakları'nın en can alıcı olanlarından bazılarına sahip olabilirlerdi. Çok sayıda kitap bunun pratikte nasıl gerçekleşebileceğini gösteriyor (e.g. Cummins & Corson, eds 1997, Heugh et al., eds 1995, Hinton & Hale, eds 2002, Huss 1999, Huss et al., eds 2002, Klaus, in press, Lipka et al., 1998, May, ed. 1999, Skutnabb-Kangas, ed. 1995, Skutnabb-Kangas & Garcia 1995, Thomas & Collier 2002). Türkiye reform paketinde, Haag Dokumentlerini kesinlikle uygulamıyor, böylece eğitimde, asimilasyoncu bir halk katliamına devam ediyor. Rodolfo Stavenhagen, dünyanın en saygın antropologlarından biridir. O uzun seneler Birleşmiş Milletler için çalıştı ve aynı zamanda Tokyo'daki Birleşmiş Milletler Universitesi'nin Rektor yardımcısıdır (Vice-Chancellor). Stavenhagen'm karamsar (fakat gerçekçi değerlendirmesi (1995: 76-77) Türkiye'nin yaptıklarına tam da uyuyor: Çok sık olarak, ulusal entegrasyon ve ulusal kültürel geliştirme poli- tikaları, esasında etnikleştirme politikalarını ima ediyor ki, bu kültürel gurupların bilinçli olarak yok edilmesidir [....] Halkların kültürel ğelişi- mi, ister azınlık isterse de çoğunluk grubun olsun, herkesçe kabul edilen uluslararası standartlara göre, halkların kendi kaderlerini serbestçe tayin etme hakkı çerçevesinde ele alınmalıdır, ki bu en temel insan hakkıdır ve yokluğunda diğer insan hakları gerçekten yaşana- maz. [....] Hükümetler, eğer azınlıkların kendi kaderlerini tayin etme hakkını, tam siyasi bağımsızlık hakkına sahip olma anlamında ele alır- larsa, belki o zaman, var olan devletlerin dağılabileceklerinden korkuy- orlar. [...] Dolayısıyla günümüzde halen, devlet menfaatleri, halk- ların insan haklarından daha önemlidir. (vurgu benim). 17 "Baraj, Güneydoğu Anadolu Projesi'nin (GAP) bir parçası olarak Dicle ve Fırat nehirleri üzerindeki 22 barajdan birisi olarak Türkiye tarafından, Kürt şehri olan Batman şehrinin yakınlarında inşa etmeyi planlıyor. Yapımı tamam- lanan Atatürk Barajı, 50.000 kişinin yerlerinden olmasına yol açtı. Ilısu Barajı, elli köyu su altında bırakacak ve büyük çoğunluğu Kürt olan 20.000 kişinin yerlerinden olmasına yol açacak. Bu baraj sayesinde, Türkiye, Suriye ve Irak'a akan suyun akışını kontrol edecektir." (Skuttnabb-Kangas 2000:318). B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 55 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- 5. Kürtler, Azınlıklara Tanınmış Olması Gereken Insan Haklarına Sahip Bir Azınlık mıdır? Türkiye, hâlâ, Türkiye'de başka ulusal yada etnik azınlığın olmadığını, sadece dini azınlıkların olduğunu iddia ediyor. Bu şu demektir: Kürtler, bu yoruma göre, uluslararası kanunların azınlıklara verdiği güvencelere sahip değiller. Acaba Türklerin bunu iddia ettiklerinde, haklı mıdırlar? Acaba gerçek- ten uluslararası standartları mı uyguluyorlar? Ben bu bölümde Kürtlerin bir azınlık olup olmadıklarını inceleyeceğim. Bu soru ile bir şekilde Kürtlerin kendi- lerini, kendi kaderlerini kendilerinin tam olarak -eğer istiyorlarsa bağımsızlık dahil- tayin etmeye hakları olan bir ulus olarak görmelerini ve başkaları tarafın- dan görülmelerini dışlamıyor. Biz burda, Türkiye (ya da başka devletler) kabul etsin ya da etmesin, sadece Kürtlerin her halükarda sahip olmaları gereken en asgari hakları ele alacağız. Uluslararası alanda, halkların hakları18 konusunda, evrensel olarak kabul gören bir azınlık tarifi bulunmuyor, fakat tanımlamaların büyük çoğun- luğu gerçekten de birbirlerine benziyor. "Tanımlamaların büyük çoğunluğu aşağıdaki özellikleri tanımlamalarında kullanıyorlar: A. Sayıları19; B. Hakimiyet, bazı tanımlamalarda kullanıldı ama bazılarında kullanıl- madı ('altta ve iktidar olmayan pozisyonlarda', Andrysek 1989:60; temel olmayan pozisyonlarda, Capotorti 1979:96); C. Etnik veya dini ya da dilsel özellikler, belirtiler yada karakterler, veya kültürel bağlar ve nüfusun diğerlerinde var olanlardan (belirgin olarak) farklı olan bağlılıklar (tanımlamanın çoğunda mevcuttur); D. Bir istek/arzu, grubun kültür, veya gelenekler, din, veya dilini koruma, muhafaza etme yada yaşam biçimlerini ve davranışlarını güçlendir- meyi isteme, arzu etme özelliklerine bir çok tanımlamada değiniliyor (örneğin, Capotorti 1979:96). Dil, tanımlamaların hepsine olmasa da çoğuna dahil edilmiştir (örneğin, Andrysek'in tanımlamasında yoktur 1989: 60). 18 Bak Capotorti 1979, azınlıkları tarif etmenin zorluğuna dair, ayrıca bak. Andrysek 1989, Packer 1993. 19 Bu terimler, halkların hakları ile ilgili olarak, azınlıklardan hangi grupların korunacağını tespit etmek için kul- lanıldığını unutmamak gerekir. Eğer bir grup sayı olarak azınlıkta değil de, çoğunlukta ise, hükmeden durumundaysa, örneğin: statü, sınıf, cins ve buna benzer karakterlerden dolayı bu haklara sahip olabilir. Sosyolojik olarak, örneğin: çoğunluk grubu, azınlıkların sıkça karşılaştıkları ayrımcılığa uğruyorlarsa, azınlıklaştırılmış çoğunluk olarak görülebilir. 56 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- E. Vatandaşlık/ulusallık, sözü edilen devletin vatandaşı/milliyeti olma, antlaşma ve sözleşmelerin tanımlamalarında bir zorunluluk olarak görülmüştür, örneğin, tanımlamalara göre, ulusal ve bölgesel azınlıklar, göçmen ve ilticacılardan (bunlar tariflerinden de anlaşılacagi gibi bölge- sel ve ulusal değildir) daha fazla haklara sahiptirler. Buna karşın, araştır- ma amacıyla yapılan akademik tanımlamalarda, çoğu zaman vatandaşlık- tan bir kriter olarak bahsedilmiyor'. (Skuttnabb-Kangas 2000:489-490). Geniş bir tanımlamaya örnek olarak, ben kendi tarifimi sunuyorum (Skuttnabb-Kangas & Phillipson 1994: 107, 2. not). Bu benim, Avrupa Konseyi'nin Kanun Yoluyla Demokrasi tanımına dayanarak yaptığım yeni for- mulasyona dayanıyor (91)7, madde 2 20). 'Bir grup, ki sayı olarak devletin diğer nufusundan daha azdır ve onun üyelerinin etnik, dini ya da dilsel şekillenmeleri, nüfusun diğer üyelerinden farklıdır ve ima yoluyla olsa bile, kendi kültürlerini, gelenek- lerini, dinlerini ya da dillerini koruma istemi ile yönlediriliyorlar. Bu tarifin şartlarına uyan her hangi bir grup, etnik, dini ya da dilsel azın- lık olarak kabul edilmelidir. Bir azınlığa mensup olmak, sadece kişinin kendi tercihine bağlıdır'. Ben bu tanımlamaya, vatandaşlık (bir devletin vatandaşı) şartını dahil etmedim, çünkü bana göre, temel insan haklarından faydalanmak için, zoraki olarak dayatılan vatandaşlık, bir şart olarak ileri sürülemez21. Ayrıca, Türkiye'deki koşullarını tartıştığımız Kürt grupları, zaten Türkiye vatandaşıdır- lar -bunu, sadece Kürtçeyi öğretecek öğretmenlerin Türkiye vatandaşı olmaları gerekir, diyen 16 şartlı eğitim kararnamesini göz önüne aldığımızda bir anlam kazanıyor. Görüldüğü gibi, Kürtler bütün kriterleri yerine getiriyorlar: 1- Onlar, grup olarak "Türk devletinin diğer nufusundan sayı olarak daha azlar; 2- Hüküm ve iktidarı ellerinde bulundurmuyorlar. 3- Onlar ' ... diğerlerinden farklı olan bir dilsel karaktere sahiptirler, ve 4- Onlar, örgütleri vasıtasıyla ve başka şekillerde, kendi kültürlerini, geleneklerini... ya da dillerini muhafaza etme arzularını dile getiriyorlar'. Bu sebepledir ki Kürtler, Bölgesel ya da Azınlık Dilleri Için Avrupa Sözleşmesi ve Ulusal Azınlıkların Korunması için Çerçeve Konvansiyonu' nun 20 Bu taslak Avrupa Konseyi tarafından kabul edilmedi ve diğeri kabul edildiğinde de, Ulusal Azınlıkların Korunması Için Çerçeve Konvansiyonu, azınlıkların tanımını yapmıyor. 21 Bu yorum, daha sonra Birleşmiş Milletler Insan Hakları Komisyonu'nun genel değerlendirmesine dayanak oldu. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 57 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- uygulanması gereken bir ulusal, dilsel azınlıktır. Eğer bir şahıs kendisinin ulusal bir azınlığın mensubu olduğunu iddia ederse, ve devlet de, ülkede öylesi bir ulusal dilsel azınlığın olmadığını iddia ederse, ve devlet ulusal azınlık men- subuna ya da gurubuna antlaşmalarla sağlanan haklarını vermeyi redd ederse, orada çatışma vardır. Azınlığın birçok tanımlamalarında, azınlık hakları yada azınlığın varlığı, bu şekilde devletin ilk önce, böyle bir azınlığın varlığını kabul etmesine bağımlı hale geliyor. Yukarıda aktarılan tanımlamaya göre (ki bu bölümü Avrupa Konseyi'nin kendisi önermiştir, ve çok sayıda halkların hakları ile ilgili uluslararası dokü- manda tekrarlanmıştır), azınlık statüsü, devletin onayına bağlı DEĞIL, ama ya 'objektif olarak' ('bu tanımlamanın şartlarını yerine getirerek') ya da subjektif olarak tespit edilebilen ('şahsi tercih olarak') belirlemedir. Bu yorum BM'in Insan Hakları Komitesi'inde 1994 yılında onaylandı. Bu yeniden yorumlamalar, BM'lerin Uluslararası Sivil ve Siyasi Haklar Antlaşması’nin 27'inci maddesi (1966 kabul edildi, 1976'de yürürluğe girdi). 6 Nisan 1994 tarihli (BM Dok. CCPR/C/2 I/Rev. l/Addd.5,1994) bir Genel Yorumda da yer alıyor. 27. madde halen, dilsel hakları, bağlayıcı olarak, en geniş ve kapsamlı biçimde kabul eden temel insan hakları maddesidir: "Etnik, dini ya da dilsel azınlıkların varolduğu devletlerde, böylesi bir azınlığın mensuplarına, grubun diğer üyeleri ile birlikte, toplum olarak, kendi kültürlerini serbestçe hayata geçirme, kendi dinlerinde ibadet etme, ya da kendi dillerini kullanma haklarından mahrum edilemezler." Yeniden yorumlanıncaya kadar, madde şöyle algılanıyordu: * Göçmenler hariç tutuluyordu (azınlık olarak görülmedikleri için); * Devlet tarafından azınlık olarak tanınmayan gruplar (vatandaş olsalar bile) dışında tutuluyordu; * Sadece ayrımcılığa karşı kısmi güvenceler verildi (= 'negatif haklar') ama koruma ve geliştirme gibi pozitif haklar, hatta kendi dilini kullanma hakkı bile verilmedi; * Devletlere herhangi bir yükümlülük yüklemiyordu. BM İnsan Hakları Komitesi şimdi maddeyi şöyle görüyor: * Maddede özellikle belirtilsin ya da belirtilmesin, bir devletin sınırları içinde yaşayan yada kanunlarına tabi olan tüm azınlık mensuplarını, (örneğin, göçmenler ve mülteciler de dahil) koruyor; * Bir azınlığın varlığı, devletlerin onların varlığını kabul edip etmemesine göre değil, ama objektif kriterlere göre belirlenmedir; * Varlığın kabul edilmesi "bir haktır"; 58 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- * Devletlere pozitif sorumluluklar yüklüyor. Kürtler için, bu şu demektir: Türkiye (ve diğer ülkeler!), Kürtleri en azın- dan, madde 27 tarafından korunan bir azınlık olarak kabul etmek zorundadır. Bununla birlikte, yeniden yorumlama ile, Kürtler dahil, azınlıkların sadece ayrımcılığa karşı korunma gibi negatif haklar değil, pozitif dil haklarının da olması gerekir. Kürtlerin yaşadığı devletlerin, elbette sayıca çok oldukları yer- lerde, konumuz gereği özellikle Türkiye'nin, azınlık olarak Kürtlere karşı pozi- tif hakları verme yükümlülükleri vardır. 6. Kendi kaderini tayin hakkı, "etnik çatışma", ve dilsel insan hakları Çoğunun hakim dili konuşmaları ve bunun da doğal olarak kabul edilme- si sebebiyle, azınlıkların, temel insan haklarından yararlanmak için verdikleri mücadele nerdeyse imkansız hale geliyor. Eğitimde dilsel insan hakları, özellik- le de insanın kendi ana dilini tam ve düzgün olarak sözlü - fizyolojik olarak eğer bu mümkün ise, sağır olmayanlar- ve yazılı olarak öğrennme hakkı, yerli halk- ların ve azınlıkların en çok istediği hakların başında geliyor. Anadilde eğitim, kollektif bir hak olarak, varlıklarının ve tamamen farklı bir kollektif topluluk olarak yeniden üreme hakkının hem tanınması hem de resmileşmesi için, azınlıkların istedikleri en önemli haklardan biridir. Kendi kaderini tayin hakkı ile anadilde eğitim hakkı gibi bu iki önemli talebin önemi- ni, AGIT Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserinin, Orta ve Doğu Avrupa'da çatışmaların önlenmesi için yaptığı uygulamada görebiliriz. (ör: van der Stoel 1997:153) Yine çok açıkca bu Afrika ve Asya'da da görülebilir. Örneğin: Etopya'daki ayaklanmacılar, yıllarca, kendi anadillerinde eğitim alabilmeyi, kendilerinin otonomi ve kendi kaderlerini tayin atme taleplerinin merkezine koymuşlardı'(Prag 1995a:7). Veya Latin Amerika'da, Subcommandante Marcos'un yazılarında görebiliriz. Eğer bir devlet, eğitimde dilsel haklarda dahil, temel insan haklarını azın- lıklara ve yerli halklara vermeyi garanti etmezse, bu durum genellikle "etnik çatışmalar" denen duyguların harekete geçmesine neden olabilir. Özellikle de bu durum, dilsel ve etnik sınırların ekonomik ve diğer sınırlarla çakışması halinde veya dilsel ve etnik olarak tanımlanan grupların göreceli olarak politik güç farklarının olması halinde görülebilir. Ister kültürel, isterse de bölgesel, ekonomik ya da sosyal otonomi gibi doğal olan halkların kendi kaderlerini tayin etme hakkının değişik biçimleri karşılanmazsa, bu talepler çoğu durumda tümüyle ayrılma taleplerine dönüşür. Bu nedenle, azınlıklara verilmesi gereken eğitim ve dil ile ilgili temel haklar, genellikle çatışmaların önlenebilmesinin bir parçası olarak görülür. Bütün bu sorunları Subkommandante Markos kendisi ile yapılan bir röportajda harika bir biçimde belirtmiştir. Orada, devletlerin parçalanma korkularına hitap eden Markos, aynı zamanda kollektif haklar, barış ya da 'etnik' çatışma, ve globalleşme arasındaki bağlara da dikkat çekiyor ve şöyle diyor: B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 59 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- Bizim amacımız, Meksika Kongresi'nin, 'kollektif hakların" bir hak olarak yerli halkın kimliğini tanımasını yasal olarak sağlamaktır. Meksika Anayasası yerli Kızılderilileri tanımıyor. Biz, hükümetin, Meksika'da değişik halkların yaşadığını kabul etmesini istiyoruz. Bizim yerli halkımızın kendiler- ine özgü değişik politik, sosyal ve ekonomik örgütlenmeleri ve onlar (Ilkelerine, toplumlarına, köklerine ve tarihlerine sıkıca bağlıdırlar. Biz, başkalarını dışlayan bir otonomi talep etmiyoruz. Biz, bağımsız- lık çağırısı yapmıyoruz. Biz, Maya ulusunun doğuşunu ilan etmek istemiyoruz, ya da ülkeyi bir sürü küçük yerli ülkeye bölelim demiyoruz. Biz, sadece Meksika toplumunun önemli kesimini oluşturan ve kendilerine özgü örgütlenmeleri olan bu halkın, yasal olarak tanınmasını ve haklarının ve- rilmesini istiyoruz. Amacımız barıştır. Karşılıklı diyaloga dayalı ve göstermelik olmayan bir barış. Chiapas'ın yeniden inşasını temel alacak ve EZNL'nin normal siyasi hay- ata girmesini mümkün kılacak bir dialog. Barış ancak yerli halkın otonomi hakkının kabul edilmesiyle mümkündür. Bu tanınma, EZNL'nin illegal çalış- malarının sona erdirmesi, silahlı mücadeleyi bırakması, düzenli politikaya açık olarak katılması ve globalleşmenin tehlikelerine karşı mücadele etmesi için önemli bir ön şarttır (Ramonef'ten 2001:1). Marcos, anadilde eğitim talebinin, yerel kendi kaderini tayin etme hakkı'nın yanı sıra Şubat/Mart 2001 tarihinde, Chiapas'tan Meksiko City'e yapılan Zapatista yürüyüşünü motive eden en önemli etkenlerden birisi olduğunu da vurguladı. (Jens Lohmann'm raporu, Information Mart 2001). Bu sözler, birçok Kürt meslektaşım tarafından da söylenmiş olabilirdi. Diğerleri ile beraber yaşadıkları bölgede, nasıl daha iyi bir yaşam idame edebile- ceklerini görüştükleri bir diyalog sürecinde, eşit bir taraf olarak görülmek istiy- orlar. Bu, onların, hem dilsel ve eğitimsel insan hakları da dahil, temel insan haklarına sahip olmalarını ve hem de kollektif olarak, kendi tercihlerine göre bir azınlık ya da ulus olarak kendilerini yeniden geliştirme hakları olmasını öngörüyor. Konuyu toparlarken, barış araştırmacısı John Galtung'in (1996) yaptığı negatif ve pozitif barış değerlendirmesi ile bir paralellik kurabiliriz. (ki negatif barış sadece savaşın olmaması iken, pozitif barış, herkesin refaha kavuşmasını beraberinde getirir). Ve sonuca negatif savunma demokrasisi. (Bu, başlangıç olarak, hakim grupların yolu açması için zorlayabilir ve eğitimde dilsel insan haklarının eksikliğini - demokrasi eksikliğinin bir işareti olarak kabul edilebilir-) ve pozitif, aktif, desteklenen demokrasi (ki çoğumuz bunu dile getiriyoruz) diyebiliriz. Azınlıkların eğitimde anadillerini kullanabilmeleri de dahil, kendi dilsel insan haklarını savu- nabilmeleri ve geliştirebilmeleri için bazı şartların oluşması zorunludur. Bu azınlıkların, kendilerini bir azınlık olarak korumaları ve geliştirebilmeleri için en önde gelen şartlardan biridir. Bu, azınlıkların bu iki tür demokrasiden hangisine ihtiyaçları olduğunu, sopa, havuç analizi olarak nitelenen analize göre bulabiliriz: 60 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- Figur 1. Negatif ve Pozitif Demokrasi Için Şartlar: Bir Azınlığın Neye İhtiyacı vardır? Kürtlerin bugün Türkiye'de hiçbir güvenceleri yoktur. Yaşadıkları bölgel- er, Türkiye'nin diğer bölgelerine göre çok fakirdir ( bu, Kürdistan'ın doğal ve diğer zenginliklere sahip olmamasından değil, Türk devletinin uyguladığı poli- tikaların bir sonucudur); Ve Kürtlerin çoğu bilinçli olarak yapılan baskıcı dil eğitimi nedeniyle bilgiden yoksun bırakılıyor. Türkiye bu reform paketi ile Kürtlere negatif haklar bile vermiyor. Negatif bir demokrasinin oluşması için ayrımcılığa karşı olmak yada negatif haklara sahip olması da yeterli değildir. Negatif demokrasi olmadan, azınlıklar ve egemen çoğunluk gruplarının istekleri bile konuşmaya başlanamaz. Pozitif demokrasi olmadan, onların istekleri dinlenmeyecektir. Avrupa Birliği'nin sorunu çözme veya çatışmayı durdurmadaki rolü nedir? Avrupa Birliği, NATO'nun Türkiye'deki üslerinde gezinen, Irak ve Rus petrollerini kontrol eden ve Kürdistan'ın su ve diğer kaynaklarını kont- rol eden Sopalar Havuçlar Fikirler Negatif Demokrasi savunmada Dışarıdan gelecek fiziki saldırıdan korkma- masını sağlayacak yeterli siyasi güç Dışardaki havuçlara bağğmlğ olmayacak kadar yeterli materyal olanak Dışardan gelen fikirleri anal- iz edebilecek ve değerlendi- rebilecek bilgi GÜVENLİK (MATERYAL) OLANAK BİLGİ Þartların eşitlenmesine yol açar Pozitif Demokrasi- DAHA AKTİF Gerekirse (ve istendiğinde) sopayı kulanabilecek siyasi güç Eşit olarak pazarlık yapa- bilecek kadar yeterli materyal olanak Diğerlerini iknaya yetecek kadar kendine ait yenilikler yaratacak fikirler; tüm top- lumu ilgilendiren kararların alýndığı görüşmelerin hepsine SİYASİ GÜÇ EKONOMİK GÜÇ DİLSEL VE KÜLTÜREL (KİM- LİK DAHİL) sermaye; sembo- lik güç Şartların eþit olmasına yol açar B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 61 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- Amerikan köpeğinin sallanan kuyruğu mudur? AB, 100 milyon Euro ile Türkiye'de, özellikle de "Güney ve Güneydoğu da" 12 şehirdeki Türk temel eğitim reformunu destekliyor (Turkish Daily News, 10 Ekim 2002). Onlar, Türkiye'deki AB ve demokrasi yanlısı güçleri mi yoksa Türkiye Kürdistanı'ında uluslararası standdartlara (Haag Dokumentleri ve Tavsiyeleri, bak yukarda) ters düşen, tek taraflı, tek dilli, milliyetçi bir eğitimi mi destekliyor? Ben pek umutlu olmamakla birlikte, Avrupa Birliği'nde karar alanların, en azından durum hakkında biraz bilgilerinin olmasını diliyorum, ama -şimdiki Danimarka Başbakanı'nın 2001 yılından beri yaptığı basın açıklamalarına göre değer- lendirilirse- durum hiç de öyle değil. Kısaltmalar: ECHR: European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms Framework Convention: (Council of Europe's) Framework Convention for the Protection of National Minorities ICCPR: UN International Covenant on Civil and Political Rights ICESCR: UN International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights OSCE: Organisation for Security and Co-operation in Europe UN Universal Declaration: United Nations Universal Declaration_of Human Rights UN Charter: United Nations Charter of Human Rights UN (Minorities) Declaration: UN Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities. 62 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Eğitimde Dilsel İnsan Hakları ve Türkiye --- Page Break --- "Sözgelimi, bulunduğu topluluğun dilini kullanamayan bir okul, o topluluğun bir parçası haline gele- mez."1 "Birdilinyaşayabilmesinintemelkoşu- lu eğitim dili olmasıdır. Ana dil başka eğitim dili başkaysa kendi toplumuna, kültürüne, değerlerine yabancı, geçmişiyle ilişki kuramayan bireyler yetişmesi beklenen bir sonuçtur."2 Giriş Anadilde eğitim konusu günü müz toplumsal süreçlerinin en önem- lilerinden biridir. Türkiye'de ve Kürdistan'da Anadilde Eğitim ve Ileti- şim konusu birçok yerde ve çevrelerde sıkça tartışılmasına ve konuşulmasına 1 H. Lailaba, Afrika Ruh Bilimi Kurumu Genel Sekreteri, Eğitim Açığı, UNESCO 2 Harun Demirkaya, Yabancı Dilde Eğitim Üzerine rağmen ciddi bir akademik araştır- manın konusu olamamıştır. Bu sorun, aslında biraz da siyasi duruşları da içine alan bir konu olması bakımından akademiden çok siyasi çevrelerin üzerinde durduğu bir sorun olarak kalmıştır. Sorunun asıl alanına indirgenebilmesi ve rahatlıkla tartışıla- bilmesi de anılan tarzda yani akademik kaygılarla incelenmesi ile sağlanabile- cektir. Aslında sorun te- melde insani bir sorundur fakat ele alınış biçimi ise siyasi kaygılara dayalı olarak şekillen- miştir. Bu olumsuzlukların bertaraf edilmesi ve konu ile ilgili kamuoyunun doğru bir biçimde bilgilendirilmesi için bu tür çalışmaların ne kadar yaşamsal öneme sahip olduğu açıktır. Konu özü ve önemi itibariyle politik bir nitelik taşısa da diğer yandan akademik boyu- tu da çok büyük hatta daha önceliklidir. Buradaki temel sıkıntının kaynağın- da akademinin doğasına aykırı bir korku yatmaktadır: Gerçeklerden kork- ANA DİL Eyyup Eser Karayel B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 63 --- Page Break --- mak ve onu görmezlikten gelerek kur- tulunabilineceğini sanmak! Gerçekten de Türkiye'de ve Kürdistan'da eği- timin insanların ana dilinde ve- rilmemesi sadece yanlış bir uygulama olmaktan öte neredeyse 100 yıldır uygulanan bir "Toplumsal-Ulusal Yok Ediş-Asimilasyon Poli- tikası"nın bir parçası hem de çok önemli bir parçasıdır! Bugün Türkiye egemenliği altında yaşayan Kürt Milleti'nin nüfusu 20 milyonun üstündedir ve bu millet hiçbir hakkına sahip değildir. Özgür- lükler ve Demokrasi Çağı olarak adlandırılan ya da böyle olması umut edilen günümüzde bu durum tüm insanlık için büyük bir trajedidir. "Düşünce ve dil incelemesi, psiko- lojide işlevler arası bağıntıların açık biçimde kavranmasının özel bir önem taşıdığı alanlar arasındadır."3 Bireyler düşüncelerini üretim ve paylaşım noktalarında araç-vasıta olarak dili kullanırlar. Dil düşüncenin üretim ve sunuş mekanıdır. İnsan- oğlunun en önemli özelliği olarak adlandırılan düşünce, dil olmadan üretilmesi-yaratılması ve aktarılması imkansız hale gelecek olan yaşamsal (insani anlamda) bir malzeme olduğu- na göre dile verilen herhangi bir zarar ya da önüne çıkartılan bir engel tek kelimeyle "insanlık suçu"dur. toplumun, ulusun bireyleri arasında "Dil terimiyle, herhangi bir anlaşma sağlayan dizge anlatılır… Toplum halinde yaşayan insan, dil denen kuru- mu ortaya koymuştur. Insanın, dünya- daki yerini ve değerini belirleyen, yaşamını sürdürebilmesine olanak 3 L.S.Vygotsky, 1998, Düşünce ve Dil, Kuram sağlayan dildir. O, bireyleri, bir toplu- luğu, topluma dönüştürür. Geçmişle gelecek arasındaki zincirin halkasıdır. Toplumsal kültürün, etnik topluluğun aynasıdır. Bütün sanatların hammadde- si ve ürünü de dildir."4 Genel olarak Anadil konusu içerik itibari ile dilbilimsel, pedagojik, tarih- sel, etnolojik, sosyolojik, antro-polojik ve psikolojik öğeleri barındırmaktadır. Çünkü dil her toplumun sahip olduğu kültürün somut olarak temsil edildiği biricik alandır. Bu alanı sınırlamadan veya yargılamadan doğru bir biçimde okumak her şeyden önce var olan kültüre karşı bir insanlık görevidir. Bu sebeple yapılacak tartışma ya da çalış- maların ya bu alanların tümünü kap- saması ya da bu alanlardan biri nok- tasında akademik yeterliliğe sahip olması önem taşımaktadır. "Egemen toplumsal sınıf(lar)ın ve devletin çıkarlarına uygun olan egemen bilgi ve değerler, aslında ötekilere (ezilen ve sömürülen toplumsal sınıflar, milletler, cinsiyet, dinler, etnik topluluklar, vb.) göre ve karşı tanımlan- maktadır. Bu açıdan ders kitap- larımız- da hiç değinilmeyen ya da çok az yer verilen ötekiler (işçi sınıfı, kadınlar, çingeneler, aleviler, sakatlar, Çerkezler, Kürtler, Rumlar, Yunanlılar, Ermeniler, Museviler, çevreciler, savaş karşıtları, underground gruplar, vb.) ne asli kim- liğin bir parçası olarak görül- mekte ne de ulus-devletin geleceği içinde yer- leştirilmektedir. Tüm öte-kiler, çok kültürlü (multicultural) bir coğrafya ve toplumsal yaşam içinde görülmeme- lerinin yanı sıra her an 4 Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim Ana Dil 64 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- nasıl dışlanacaklarına ilişkin poli- tikalarla karşılaşmaktadırlar."5 Eğitimin bir süreç, bireyde isten- dik davranışlar meydana getirme sürecidir. Lakin dünyanın birçok yerinde ve özelliklede tek ulus-tek sınıf egemenliğine dayanan ülkelerde bu süreç istendik tipte (resmi ideolo- ji) bireyler yetiştirilmesi amacıyla uygulanmıştır. Özellikle resmi ideolojinin doğru- luk ve gerçekliğe uzaklaştığı ölçüde eğitim süreci dayanılmaz bir işkence haline gelmekte, bu çocukluktan itibaren eğitime ve okula karşı bir düşmanlık oluşturmakta ve toplamda da bireyin toplumsallaşma sürecini tabiri yerinde ise imkansız kılarak yok etmektedir. Anadil konusu, bilim insanları ve konunun içeriğinden dolayı da özel- likle psikologların üzerinde önemle durması gereken bir olgudur. Anlamı açıklığa kavuşturulmadığı ve işleyişi doğru (eğitim bakımından) bir zem- ine oturtulmadığı sürece bireyde ve toplumda çok ağır tahribatlar yarata- cağı inkar edilemeyecek bir durum- dur bu. Kavramlar Konumuzla ilgili kavramları açıkla- yarak başlamak içeriği daha anlaşılır kılacaktır. Toplum: Toplum, bireylerin toplamından oluşan ama aynı zamanda bu toplamdan da fazla olan bir olgudur. Toplumu daha doğru bir biçimde 5 Kemal Inal, 1996, Eğitimde Ideolojik Boyut, Doruk y. tanımlayabilmek için onun temel özelliklerini ve işlevlerini de anmak gerekir. Bu anlamda toplum, ortak bir amaç doğrultusunda bir araya gelen ve ortak bir coğrafyayı paylaşan, ortak dil, din, kültür birliğine ve hissedişe-duyuşa sahip olan bireylere sosyalleşme imkânı sağlayan ve duygusal tatmin veren bir olgu, bireylerin toplamıdır. Toplumu topluluktan ayıran en önemli konu ise, ilişki biçimi ve düzeyidir. Topluluk daha çok belli bir amaç için bir arada olan ve aralarında kan bağı- na dayalı ilişkilerin olduğu insanların toplamıdır. "Toplumu toplum yapan etken olarak anadil, üyesi olduğumuz toplumla ilişkilerimizi sağlar. Sadece anadilimizle bir toplumun parçası olabiliriz."6 Anadil: Dil, yani lingue, kendine özgü yapısı olan ve nesnelere kendine özgü anlamlar yükleyen işlevsel bir yapıdır. Yapısalcılık açısından dil, insanoğlunun sahip olduğu en somut yapısal durumdur. Bu yapının kendi içindeki anlamlılığı ise nedensel değil tamamen rast- lantısaldır. Özelde ise Anadil, konuşan her bireyin, aile ve çevresi ile ilişkisi sırasında öğrendiği, temelde etnik kimliğine bağlı olan ve genetik yatkınlık taşıdığı konuşma aracı veya dildir. "Dil, bir anda düşünemeyeceğimiz kadar çok yönlü, değişik açılardan- bakınca başka başka nitelikleri beliren, 6 Faik Bulut, 2002, Kürt Dilinin Tarihçesi, Berfin y. Ana Dil B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 65 --- Page Break --- kimi sırlarını bugün de çözemediği- miz bir varlıktır."7 "Çocuklukta kavrayış ve iletişim işaretlere olduğu kadar, anlamaya yani genellemeye (nesneyi belirten sözcük-kavram) dayanır."8 "Kişi, anadilindeki sözcüğe tama- men farklı bir tarzda duyarlıdır; daha doğrusu, kişi anadilindeki sözcüğe normalde, dilbilim düşüncesinde ve eski çağlarda yaşayanların felsefi- dinsel düşüncesinde yaratılmış kate- gorilerle tıka basa dolu sözcüğe olduğu gibi duyarlı değildir. Anadilin sözcüğü, kişinin 'eşi dostu'dur; bu sözcüğü gün- lük giysilerimizi ya da her gün yaşayıp soluduğumuz havayı hissettiğimiz gibi hissederiz."9 "Her nesnenin farklı dillerdeki karşılığı olsa bile, bunlar eşanlamlı değildir. Çünkü her dilin kendine özgü bir anlama ve düşünme yolu vardır."10 "Anlatım yolu, evrene bakış biçimi olarak anadil; çevremize, bu konuş- ma aracıyla bakmamızı sağlar. Anadilimi- zin anlama ve anlatma yolundan giderek evreni adlandırıp kavramlaştırabiliriz. Böylece anadil- imiz, bize ayrı bir evrene bakış, evreni anlatış biçimi verir."11 Insan ister birden çok dilin konuşulduğu bir çevrede ya da ülkede büyüsün, ister ana-babası değişik uluslardan gelmiş olsun, bu dillerden 7 Doğan Aksan, age. 8 Faik Bulut, age. 9 V.N. Voloşnikov, Marksizm ve Dil Felsefesi 10 Humboldt, Akt. Aksan, age 11 Faik Bulut, age. biri anadilidir; insanı çepeçevre sarar ve bilinçaltına iner."12 ''Çocuğun aileden, çevreden, soydan ve ulusundan belirli, bilinçli bir öğre- nim evresi olmaksızın edindiği dildir.''13 Eğitim: Bir bireyin belli bir etkin- lik alanında ve bu alanda etik, kültürel, davranışsal, entelektüel, teknik… vb. daha önce oluşturulmuş bilgilerle yetiştirilmesi, donatılması sürecidir. Eğitim temelde bir süreçtir. Bireyde istendik davranış meydana getirme sürecidir. "Eğitim, toplumsal yaşamın ayrıl- maz bir parçasıdır. Süreçler bütünü- dür. Birey doğumundan ölümüne kadar bu sürecin içindedir. Okulda, ailede, çevrede, iş yerinde olumlu ya da olumsuz davranışları toplumsal yapı içerisinde geliştirir. Bireyin kişi- lik yapısını oluşturan bu davranışları gerçekleştirmek için başvuracağı en etkili silahı anadili, bağlı olarak aldığı eğitimdir."14 İletişim: Kavram, işteşlik kipinde olup, karşılıklı yapılan bir fiili dile getirir. Herhangi bir canlının hayatın- da, doğa ve kendi benzerleri ile çeşitli yöntemler kullanılarak, bilginin, sem- boller, işaretler, davranışlar, mimikler vb. şekilde bir yerden bir başkasına aktarılmasıdır. Psikoloji: Bir ya da daha çok kişinin, belli bir etkinlik-yaşam alanında söz konusu olan düşünsel ve ruhsal süreçlerinin toplamıdır. 12 Doğan Aksan, age. 13 Adar Mamoste, Eğitimde Anadil ve Dil Sorunu, 2004 14 Adar Mamoste, age. 66 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ana Dil --- Page Break --- Anadilin Önemi Piaget'e göre, çocuğun bilişsel gelişmesi (çevresini, doğayı tanıması) ile dilsel gelişmesi, dil yetisini kulla- narak kavramlarla sözcükler ve dil arasındaki bağlantıyı kurarak konuş- mayı öğrenmesi, koşut olarak gelişen süreçlerdir. Ana dilinin ayrıcalığı kavramı bunun doğal bir sonucudur. Bir topluluğu millet-ulus yapan temel faktörlerin başında dil gelir: Kendine Ait Bir Dil. Kendine ait bir dile sahip olmayan topluluklar zaman içinde ya yok olacaklardır ya da asim- ile. Tarihteki bütün örnekler bu süre- cin sonucunda aynı şeye işaret ediy- or: Yokluk! "Bir ülkede gelecekte hangi dilin yaşayacağı, o ülkede siyasal bakım- dan hangi ulusun egemen olduğuna göre değil, okullarda hangi dille eğitim yapıldığına göre belirir. Bunun güzel bir örneği geçmişte Galya/Fransa'da yaşanmıştır. Kelt kökenli Galyalıların dili Galce bugün ölü bir dildir. Çünkü I.Ö 50'de Romalıların Galya'ya girme- lerinden sonra, yenilen halkın seçkin- leri çocuklarını Romalıların okulları- na, Latinceyle eğitim görmeye yol- lamışlardır. Sonra 486-534'te Galya'yı ele geçiren Franklar da, Latince eğitim yapılan bu Roma okullarına dokunmamışlar; bu kez yenenlerin dili Frankça da, 600 yıl önceki Galce gibi ölmüştür. Demek ki yabancı dille eğitim karşısında, uzun dönemde ne yenilen, ne de yenen halkın dili yok olmaktan kurtulamamıştır. Bu aşamada, halkın, çocuklarının, Roma okullarında yabancı dille eğitim yöntemiyle öğrenebildiği çok bozuk Latincenin 842-1000 yıllarından başlayarak oluşturduğu "bayağı halk dilinin" 1789 Devrimi'nde okullarda eğitim dili olarak kullanılmaya başlamasıyla da bugünkü uygarlık dili Fransızca ortaya çıkmıştır. Galce ve Frankça dan günümüze yalnızca birkaç yüz sözcük kalmıştır. Gelecekte yaşayan dil, gerçekten, hep eğitimin yapıldığı dil olmuştur. Okullarda eğitim dili olarak kullanılmayan dillerin hepsi ölmüş, gündelik yaşamda bir süre konuşulsa da, değişik çağlarda Galce, Frankça, Latince sonuç olarak yeryüzünden si- linmiştir. İrlanda, Galler ve Iskoçya'da Galce'nin (Irish, Welsh, Gaelic) yok oluşu ise, bu kez başka bir yabancı dille (Ingilizceyle) eğitim yönteminin uygulanmasıyla gerçekleşmiştir. Çünkü uluslaşma da, aydınlanma da, yeniden doğuş da bütün uluslar için, çağlar boyunca hep anadille eğitim aracılığıyla gerçekleşmiş, bunun tersi, hiçbir zaman hiçbir ülkede görülmemiştir."15 Günümüzün en korkunç, trajik ve gülünç anlayışlarından biri de artık sınırların kalktığı, milli-ulusal değer- lerin anlamını yitirdiği ve ulusal bir meseleden yada haktan bahsetmenin gericilik diğer adıyla "ilkel milliyetçi- lik" olduğu anlayışıdır. Bunu iddia edenler esasında yeryüzünün kendine en çok yabancılaşmış kişi- leridir. Çünkü her şeyden önce insan, belli bir kimliğe sahip olmanın, 15 Prof. Dr. Aydın Köksal, Yabancı Dili Iyi Öğretebilmek, Orta Ve Yükseköğretimi Nitelikli Kılmak Için Yabancı Dille Eğitimden Caymak Zorundayız ! B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 67 Ana Dil --- Page Break --- belli bir yerde yaşamanın, belli bir aileye sahip olmanın ve belli bir topluluğa ait olmanın içsel gerçekliğiyle yüz yüzedir. "Anadil, başlangıçta anne ve yakın aile çevresinden, daha sonra ilişkili bulunulan çevrelerden öğrenilen, insanın bilinçaltı- na inen ve bireylerin toplumla en güçlü bağlarını oluşturan dildir. Adından da anlaşılacağı gibi, bu dilin anne ile ilgisi, küçümsenemeyecek niteliktedir. Normal durumda çocuk, herkesten önce, annesinin ses dizgesini, annesinin konuş- tuğu dilin ya da lehçe- nin çeşitli ses özel- liklerini kazanır."16 "Anlatım yolu, evrene bakış biçimi olarak anadil; çevremize, bu konuşma aracıyla bakmamızı sağlar. Anadilimi- zin anlama ve anlatma yolundan giderek evreni adlandırıp kavram- laştırabiliriz. Böylece anadilimiz, bize ayrı bir evrene bakış, evreni anlatış biçimi verir."17 Eğitim'de Ana Dilin Önemi Dil ve eğitim uzmanları, anadilde öğrenmenin yararlarını şöyle sıralar: 1-İnsan yabancı dil yerine, kendi diliyle daha rahat düşünür. 2-Anadilini iyi bilen, ikinci bir yabancı dili daha kolay ve iyi öğrenir. 3-Çocuk, eğitimin içeriğini, çok iyi bildiği anadiliyle daha kolay kavrar. 4-Anadilini bilen çocuk, kendisini güvenli hisseder; benliği üzerindeki tasarımları gelişir, kişiliği zedelen- mez. 5-Dil-Kültür arasındaki güçlü bağ çerçevesinde, anadilini bilen çocuk, 16 Doğan Aksan, age. 17 Faik Bulut, age. çevresi ve yakınlarıyla iyi ilişkiler geliştirir. Toplumsal bir varlık olarak, kişiliği güçlenir. Öğrenim Süreci: Anadil= 6 Yıl Yabancı Dil= 55 Yıl Bireyi yaşam içinde en çok sarsan durum travmadır. Travma yaşayan birey yaşamı boyunca az ya da çok, farkında ya da değil bu travmanın etki- lerini üzerinde taşır. Yaşanan her trav- ma bireyde iyileşse bile silinmeyecek izleri olan yaralar açar. Diğer yandan da bilinçaltına iner ve nerede-ne zaman- nasıl ortaya çıkacağı çok büyük ihti- malle kestirilemeyeceğinden sü- rekli bir potansiyel olarak taşınır. "Yapılan araştırmalara göre 2 yaşında bir çocuk ortalama 227 sözcükle konuşabiliyor. 4 yaşında 1540, 6 yaşında 2500 sözcüğe ulaşıyor. Bunlar, çocuğun kullandığı etken sözcüklerdir. Bunun beş altı katı kadar da anlamını bildiği; fakat kullanamadığı edilgen sözcükler belleğinde olmalıdır. Bu birikim yoğunlaştıkça beynin sağ ve sol yarımküreleri arasındaki iletişim artıyor, beyin hare- ketlenerek bütünsel bir işlev görmeye başlıyor. Başka bir deyimle çocuk büyüyüp tam insana dönüşüyor ve zihinsel olgunluğa erişiyor. Kürt dili'ni öğrenerek okula başlayan çocukların dilini tümüyle yok sayıp Türk dili ile eğitime başlat- tığımızdan, çocuk şoka giriyor, süreç tamamlanamıyor."18 Özellikle yakın dönemler, insan- oğlunun en ağır toplumsal sorunlarının başında gelen "yabancılaşma" 18 Faik Bulut, age. 68 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ana Dil --- Page Break --- olgusunun kendini yaşamın her alanın- da hissettirdiği ve neredeyse kaçınıl- maz bir şekilde herkeste karşı- laşıl- maya doğru giden bir sürece işaret etmektedir. Yabancılaşma sonucunda, sadece bireyle toplum arasındaki bağlar zayıflamakla ya da çoğu zaman kopmakla kalmaz, bireyde oluşan kim- liksizleşme, değersizleşme, yozlaşma, dejenerasyon gibi ağır süreçlerle bir tükeniş öyküsüne dönüşür. "Çocukların anadili ve kültürlerini bilmemesi yaşadığı toplumuyla yabancı- laşmayı, kültürel yozlaşmayı beraberin- de getirir. Giderek çocuk- ların sağlıklı kişilik geliştirmelerini engeller. Bütün bunları engellemek çocukların temel hakkı olan eğitim hakkını kullanarak ana dilin öğretim kurumlarında öğretilmesiyle mümkündür. Bir insanın ana diliy- le eğitim görmesi ve bütün gereksinim- lerini karşılaması en doğal hakkıdır."19 Yabancı dilde okuma ve anlama hızı, ana dile göre çok daha yavaştır. Yabancı dille eğitim görmekte olan öğrencilerde bu hız, ana diline göre 3- 5, giderek 6-8 kat daha yavaş ola- bilmektedir. Bir öğrenci için bu yavaşlık, onun bütün öğrenme isteğini ortadan kaldıran bir işkenceye dönüşe- bilmektedir. Bütün bilimsel veriler yabancı dille verilen eğitimin sonucunun başarı- sızlık olduğunu ortaya koymaktadır. Yabancı dille verilen eğitimin başarılı olabilmesi daha doğru bir söyleyişle ana dille 6 yılda ulaşılan noktaya ulaş- ması 55 yıl gibi çok büyük bir zamanı yani bireyin neredeyse tüm ömrünü gerektirmektedir. 19 Adar Mamoste, age. Buna rağmen Kürdistan bölgesin- de ve Türk şehirlerinde Kürt Çocuk- ların Türkçe Eğitime mecbur bırakıl- ması bu insanların asimile edilmesin- den öte daha farklı bir şey düşündür- mekte insana. Bu noktaya ilgili bölümde tekrar döneceğiz. Şimdi bir fikir jimnastiği yapalım; Kürt öğretmenin Kürt öğrencilere, Türkçe konuşarak örneğin matematik öğretmeye çalışması, sınıfı, gerçeküstü saçma bir kara güldürünün oynandığı bir tiyatroya dönüştürmektedir. Bu durumda, öğretmenin dersi anlatmada- ki performansı da, öğrencinin anla- madaki başarımı da her birinin yeteneklerinin ancak bir bölümüyle gerçekleşebilir. Bu performansın %70' şer olması durumunda öğretimde toplam başarım yarıya, %50'şer olduğundaysa dörtte bire düşmektedir (0,5 x 0,5 = 0,25). Bu yüzden birçok okulda, Türkçe başlayan ders, yasak savar gibi bir süre yabancı dilde anlatıldıktan sonra, bir soru yüzünden ya da başka bir nedenle iletişim Kürtçeye kayar kaymaz, bütün öğrenci- lerin "uyandıkları" gözlenmekte; ders, ancak o zaman başlamış olmaktadır. Mehmet Doğan'ın Türkiye'de yabancı dille eğitim verilmesine dönük olarak yaptığı değerlendirme dikkate değer niteliktedir: "Toplumu- muzdaki genel kanı şudur: "Bir yabancı dili öğrenmek için o yabancı dilde eğitim yapan, yani eğitim dili yabancı dil olan okulda okumalıdır." Belki de yalın yak- laşımla neden-niçin ilişkisine girmeden bu sonuç doğru görülebilir. Ancak bu sonuç doğru da olsa kanı ve görüş yan- lıştır. Görüşümüze göre öğrencilerim- ize ve gençlerimize yabancı dil öğret- meliyiz. Ancak bütün eğitim-öğretim B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 69 Ana Dil --- Page Break --- kurumlarımızda eğitim-öğretim dili kesinlikle kendi resmi dilimiz, ana dil- imiz Türkçe olmalıdır. Tersi durumda dilimiz çağa ayak uyduramaz, gelişme- lerin dışında kalır, teknolojik ve bilim- sel terimler halkımızca kavranamaz. Birey duygu, düşünce ve hayallerini en kolay ancak kendi ana diliyle ifade ede- bilir. Atasözleri, özdeyişler, sevgi ve üzüntüler en iyi ancak ilk ifade edildik- leri dillerde anlaşılır. Yabancı terim ve kavramların Türkçesini öğrenmeyen, bunları günlük yaşamında kullan- mayan ve anlam bağıntısı kuramayan gençle- rimiz ezberciliğe yönelir. Ne kadar zeki olursa olsunlar o konuya düşünceyle katkıda bulunamazlar. Bilim üretmeleri de çok zor olur."20 Yabancı dilde eğitim dünyanın neredeyse hepsinde reddiye çıkarılmış ve asla bu gibi bir rezalet yaşanma- maktadır. Yeryüzünün her yerinde insanlar kendi dilleriyle aldıkları eğitim sonucunda iyi yerlere gelme şansını edinebilirken Kürdlerin yaşadığı devletler (özellikle Türkiye) bu konuda çok katı bir tutum içerisinde, kendi vatandaşı-kendinden biri olduğunu iddia ettiği Kürtlere büyük bir mezali- mi uygulamaktadır. "Avrupa Birliği'nde 20-24 yaş arası gençlerin % 83'ü en az bir yabancı dile egemen, bu daha yaşlılarda % 50 dolayında. Belçika, Hollanda, Isviçre gibi ülkelerde oran çok daha yüksek. Buna karşın Avrupa'da bütün ilk ve orta öğretim ile üniversite öğretimi kendi ana dillerinde yapılıyor. Başka bir örnek,nüfusu yalnızca 10 milyon olan 20 Prof. Dr. Mehmet DOĞAN, Yabancı Dil Öğrenimi Ve Yabancı Dilde Eğitim Macaristan'da bütün okullar Macarca, tek bir üniversite 1991 sonrası Ingilizce açıldı ancak öğrencileri yabancı. Macarca, ülke dışında hiçbir ülkede kullanılmamasına karşın her konuda çok sayıda Macarca kitap basılıyor ve her Macar da bir yabancı dil biliyor."21 "Yazarlardan birinin ilginç bir tespi- ti vardır. Insanların kız kardeşlerine nasıl davrandıkları, evlenecekleri bayanlara nasıl davranacakları konusunda fikir verebilir. Bunun gibi insanın ana diliyle olan ilişkisi, öğren- mekte olduğu yada öğrenmeyi plan- ladığı dille kuracağı ilişki konusunda fikir verebilir. Sözgelimi ana dilinde gazete okumayı sevmeyen biri muhtemelen Ingilizce gazete de oku- mayacaktır. Öğrencinin bunu aşma- ya çalıştığını, yani ana dilinde yapmadık- larını yabancı bir dilde yapmaya çalıştı- ğını düşünelim. Bu da zor olacaktır. Kişi artık bir çocuk değildir. Her şeye yeniden başlamak gerçekten zordur. Dolayısıyla artık bazı becerileri ana dilde geliştirmek ve yabancı dile trans- fer etmek zorundadır. Sözgelimi kitap okuma alışkanlığını ana dilde geliştirip yabancı dile transfer edebilir. Açıkçası ana dilinizde ne kadar iyiyseniz yabancı dilde de o oranda iyi olabilirsiniz. Insanın yabancı dilini ana dilinden daha çok geliştirmesi beklenemez." Küçüklüğümüzden başlayarak ka- zandığımız, kendi ulusumuza özgü dizge, başka dillerle karşılaştırdığımızda birtakım güçlüklerdoğurur;yabancıdilikendidilimiz ölçüsünde öğrenmemizi güç, hatta olanaksız durumagetirir. 21 Prof. Dr. Mehmet DOĞAN, age. 70 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ana Dil --- Page Break --- Ana Dilde Eğitim Alan ve Iletişim Kuran Bireyler, Kendilerini ve Duygu-Düşüncelerini Daha Rahat ve Doğru Ifade Ederler İnsan doğası gereği en büyük yakınlığı kendi türüne duymaktadır. Bunu da coğrafi, kültürel, dilsel, dinsel, düşünsel, siyasal, ulusal… vb. kriter- lere göre çeşitlendirmektedir. Insan sevgisi yeryüzünün her yerinde ortak iken tercihler farklılaşmaktadır. Her birey kendini belli bazı kriterlere göre bir veya birkaç gruba daha yakın görmektedir. Bu faklılıkların bazıları insan doğası gereği var iken bazıları da yaşam süreci içerisinde üretilen tercihler-eğilimlerdir. Sözgelimi fut- bol maçı izlemeye giden bir insan doğal olarak tarafını tuttuğu takımın taraftarlarına kendini yakın hisseder- ken, rakip takımın taraftarlarına uzak- lık duyacaktır. Başka bir örnekle bir Müslüman dinsel yakınlığı bir Yahudi ya da Hristiyan'a karşı değil yine bir Müslüman'a duyacaktır. "Birey duygu, düşünce ve hayal- lerini en kolay ancak kendi ana diliyle ifade edebilir. Atasözleri, özdeyişler, sevgi ve üzüntüler en iyi ancak ilk ifade edildikleri dillerde anlaşılır."22 Bu durumu konumuz bakımından örneklemek ön açıcı olacaktır. Ülkesinin dışına giden bir insan bulunduğu yerin dilini bilse dahi kendi dilini konuşan birini arar daima ve bulduğunda da daha önce o insanı tanımasa dahi spontane bir sempati gelişir. Bu doğalında yaşanan bir sü- 22 Prof. Dr. Mehmet DOĞAN, Yabancı Dil Öğrenimi Ve Yabancı Dilde Eğitim reçtir. Yine aynı şekilde herhangi birisi aşık olduğu insana karşı duygu- larını kendi dilinde ifade ettiği zaman daha büyük bir heyecan ve rahatlık hissedecektir. Ya da doktora giden ve herhangi bir rahatsızlığı olan birey der- dini kendi dilinde anlatma şansına sahip olduğu ölçüde kendini ifade edebilme ve iyileşme şansına sahip olacaktır. Bir Milletin-Ulusun Yok Oluşu: Yabancı Dilde Eğitim Konuya bir Türk uzmanın görüş- leriyle başlayalım: "Dünyanın hiçbir yerinde yabancı dilde eğitim yoktur. İki nedenle yok- tur. Birincisi, böyle bir uygulama o ulusun kendi kökünü kazıması, kendi- ni tarihten silmesi demektir. Ikincisiyse bilim olarak da felsefe olarak da başka dilde verilen eğitimle aslında hiçbir şey öğrenilemez. Yalnızca kalıplar ve kurallar yabancı dilde ezber- lenmiş olur. Bu da kendi ulusuna ve kültürüne yabancı, dahası düşman insanların yetişmesine neden olur."23 Gerçekten de yukarıda da verdiği- miz Galce ve Frankça örneklerindeki gibi bir milletin kendi dilinden vaz- geçmesi onun tarihin karanlıklarına ileride hatırlanmamak üzerine gömü- leceğinin en açık kanıtlarıdır. Nerede olursa olsun, sonsuza dek yaşamını sürdürmek isteyen bir millet kendi diline sahip çıkmaya zorunludur. Çalışmamızın girişinde de söyledi- ğimiz gibi Türkiye'nin, Kürdistan'da ve Türk şehirlerinde yaşayan 20 mily 23 Prof. Dr. Oktay Sinanoğlu, Yabancı Dilde Eğitim Virüs Üretir B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 71 Ana Dil --- Page Break --- onu aşkın Kürt nüfusa kendi dilinde eğitim hakkı tanımaması neredeyse 100 yıllık bir projenin önemli bir parçasıdır. Aynen Kürt muhalefetini savaş alanına çekmek ve orada yok etmek, zorunlu göç, kimliksizleştirme, dejenere etme… gibi. Bu durum ve ortaya çıkaran zihniyet-yapı bütünü itibariyle mahkum edilmedikçe yapı- sal ve özümsenmiş bir ilerleme o devlet için mümkün olmadığı gibi konu hakkında yorum yapan ya da çalışmalar yürüten bilim insanları açısından da absürd bir durum oluştu- rur. Uzmanların ve yorumcuların görüşleriyle zenginleştirmeye devam edelim: Dil, ortak duyguyu, düşünceyi, sevinci, hüznü geçmişten geleceğe taşıyan bir araçtır. Toplumun ortak bir ürünüdür, toplumsal bir gerçekliktir. "Kişi hangi dille eğitim almışsa o dilin ve o dile egemen kültürün önce hayranı, sonra savunucusu olur. Yabancı dilde eğitim; kendi ulusuna, ulusal değerlerine, ulusal hedeflerine uygun bireyler yetiştirmeyi hedefle- mez. Tersine, dünya yurttaşı yuttur- macası adı altında, kendi ulusal değer- lerinden kopuk, egemen ülkenin bi- limsel gelişmesine uşaklık edip küre- sel şirketlerin temsilciliğini yapacak bağımlı bir yarı aydın tipi yetiştirmeyi hedeflemektedir. Bu tür kişilerin, eğitimini aldığı dilin egemen kültürüne duygusal bakımdan bağlan- maları da kaçınılmazdır. Bir kişi en iyi kendi diliyle okur, yazar, düşünür, üretir. Bilimsel sapta- malar kendi dilinden uzaklaştıkça üretkenliğin de düştüğünü, üstelik yok olduğunu göstermektedir. Yabancı dile bağımlılık sömürge psikolojisidir. Sömürgelerde efendi- lerin dilini bilmeyenler adamdan sayılmaz. Bu ülkelerde, sömüren ulus- ların dilini bilmeyen adama iş ver- ilmez. Önemli üretim araçları, doğal kaynaklar ve temel kurumlar sömür- geci devletçe ele geçirilmiştir. Düşün- mek, tasarlamak, üretmek, geliştirmek onların işidir. Sömürge aydınlarınaysa ancak buyrukları uygulamak, niteliksiz işlerle avunmak düşer. Sömürge- leşme yabancılaş- mayı arttırmakta, yabancı- laşma kendi değerlerinden uzaklaştırmakta, sömürene daha da yakınlaşmaktan başka bir alan bırakmamakta ve bu kısırdöngü bütün kaynaklarla birlikte insan kaynağının da yabancıların denetimine geçmesine neden olmak- tadır. Tam bir kıskaç, tam bir kurt kapanı… Diline sahip çıkanlarsa aynı zamanda ekonomilerine sahip çıkan- lardır, tarihlerine sahip çıkanlardır, soydaşlarına sahip çıkanlardır, konuş- tuğu dilin bilim dili olması ülküsüne sahip çıkanlardır, ulusal geleceklerine sahip çıkanlardır. Daha da önemlisi, ulusal onurlarına sahip çıkanlardır.24 "Yabancı dilde eğitim olur mu? Olursa, sonuç ne olur? Yabancı dilde eğitim kesinlikle olmamalıdır. Olursa, toplum kimliğini yitirir. Yabancı dil, yalnızca öğrenilir. Burada, hemen eğitim ve öğretim sözcükleri üzerinde biraz duralım. Ancak yabancı dil dersleri yalnızca öğretim dersleridir. Yabancı dil der sinin tek amacı vardır. O da, kişinin o 24 Harun Demirkaya, Yabancı Dilde Eğitim Üzerine 72 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ana Dil --- Page Break --- dili düzgün ve güzel bir biçimde konuşmasını sağlamaktır. Yabancı dil öğrenen kişi, o yabancı dile mensup ulusların yurttaşları gibi düşünmeye yönelirse, o dilin öğretimini değil eğitimini yapmış olur. Konuya bu açı- dan bakıldığında, yabancı dilde eğitim hiçbir zaman yapılmamalıdır. Ama yapılıyor yada yapılmaya çalışılıyor. “Bir dilin bir insan, iki dilin iki insan" demek olduğunu biliyoruz. Ancak, buradaki dil bilmek, o dili yal- nızca öğrenmektir. Oysa ülkemizin, daha 11-12 yaşlarındaki, çocuklarına, dil öğretimi yerine, dil eğitimi ver- ilmektedir. Zaten bugün dil öğretimi için hazırlanan bütün programlar, öğretim amaçlı değil eğitim amaçlıdır. Yani temel amaç öğretilen yabancı dilin kültürünü kazandırmaktır.25 Olayın bir de yine çok önemli olan bir boyutu da Psiko-Patolojik boyut- tur. DSM-IV'e göre "Karışık dili algıla- ma bozukluğu" özellikle Kürdistan gibi sömürgelerde görülen ana dilin üstüne ikinci bir dilin gelmesi sonucu yaşanan bir psikolojik bozukluktur. Bu durum iki dilin de kendisi olmayan ama yine üçüncü ve yeni bir dilde olmayan ne olduğu belirsiz kar- makarışık-saçma sapan uydurma bir dilin oluşmasına yol açar. Bu durum sömürge ülkelerde insanlara bir zenginlik ya da bir özellik gibi sunla- rak yabancılaşma sürecinin geriye dönüşü imkansız bir hale gelmesi beklenir. Örneğin Diyarbakır şivesi denilerek, "Grameri Kürtçe Kelimesi 25 Prof. Dr. Ramazan ÖZEY, Yabancı Dilde Eğitime Niçin Son Verilsin ? Türkçe" kullanılıyor ve bunun sonu- cunda da efendiler övgüler yağdırarak bizlere güzel bir şey yapıyormuşuz hissi vermeye çalışılmakta ve ne yazık ki birçok değerli insanımız-aydınımız- da bu saçmalığa kanma gafletine kapıl- maktadır. "…iki dilin değişmeli olarak aynı kişi tarafından kullanılması sonucun- da, dil karışması (sessel/dilbilgisel açıdan) doğar. Böylece pek çok dil gereci yiti- rilmiş olur; iki dilden birinde sapmalar meydana gelir… Bir dilin özelliklerini, bir başka dili konuşur ya da yazarken kullanmaya yol açar. Sözdiziminde yabancılaşma yaşanır..."26 Burada Weinreich'in söylediklerinin yanında bir de içsel ve belki de daha önemli süreçler söz konusudur. "Ana dilinin sesbirimleri, sözcükleri ve sözdizimiyle, nesneleri, kavramları, ilişkileri ve temel değer yargılarını bir kez dile getirerek oluşturan, böylece kimliğini ve ana dili bi- lincini edinen çocuk, bundan sonra, bütün kavrayış ve düşünce yeteneğini, yaratıcılığını yaşamı boyunca bu temeller üzerinde, ana dilinin sesle- rine, sözcüklerine ve kavramlar dizgesine göre tanıyarak, bunlara yaslanarak geliştirir. Ana dili adını verdiğimiz ilk dilin çok iyi öğrenilmesi, ileride bu kişinin istediği yabancı dili de çok iyi öğrenebilmesi için bilişsel temeli, kültürel altyapıyı sağlar; ana dilini iyice öğrenememiş bir kişi, başka hiçbir dili iyice öğrenemez. Almanya' da Eğitim Bakanlığı'nın "Çocuklarını-zın ana dil- leri Türkçeyi iyice öğren 26 U. Weinreich, Akt. Aksan, age B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 73 Ana Dil --- Page Break --- melerine önem veriniz." diye el kitap- çıkları hazırlatması; iki dilli Kanada'da ilkokuldaki kızlarının topluma daha kolay uyum sağlayabilmesi için ne yap- maları gerektiğini soran Türk ana babaya, öğretmenlerin, "Ona ilkin ana dilini çok iyi öğretin." demeleri ve bu doğrultuda broşürler yayımlamaları bundandır. Türkçeyle eğitim gören Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi (SBF) öğrencileri ile Ingilizce eğitim gören ODTÜ öğrencileri üzerinde yapılan bir çalışmada, ana dilinde anla- ma ve anlatım yetenekleri üniversiteye girişte SBF öğrencilerinden daha yük- sek ODTÜ öğrencilerinin, son sınıfta, anlama, anlatma yeteneklerinin (demek ki yaratıcılıklarının), SBF öğrencilerinin gerisine düştüğü; giderek lise bitirme aşamasındaki yeteneklerinin gerilediği saptanmış; bu araştırmanın ilk verileri 2003'te iki ayrı bilimsel toplantıda açıklanmıştır. Ana dilinin yetersiz olduğunu düşü- nen bir kişinin, yabancı bir kültürün özelliklerinin ve değer yargılarının kendi ulusununkilerden üstün olduğu düşüncesine kapılması olasılığı, kaçınılmaz bir sonuç olarak karşımız- dadır. "Sayıca (sosyal statü, siyasal ko- num, kültürel, dilsel, vs) azınlıkta olan çocukların benlik kavramları ve ruh sağlıkları genellikle yerinde olmaz; özellikle etnik/dil/kültür farklılığının akranları tarafından kabul görmemesi, reddedilmesi ve aşağılanması sonucu çocuktaki psişik (ruhsal) enerjinin bedeli, gelişiminin başka alanlarında ortaya çıkabilir ve benlik/kişilik gelişi- minde önemli sorunlara yol açabilir. Çocuk kendince savunma mekaniz- maları geliştirir: Aşırı uyarılmayı sınır- lar yada geciktirir; kabuğuna çekilir, sürekli ürkek ve temkinli olur; çevresi- ni ger- çekçi biçimde algılayıp değer- lendiremez."27 Toparlayacak olursak ana dilinde iletişim kurması ve eğitim alması yasaklanan yada engellenen bireylerde aşağıda sıralayacağımız sonuçlar ortaya çıkıyor: 1. İçe kapanıklık; kendisini ifade edemeyen birey bir süre sonra dışarıyla olan iletişimini koparmaya ve kendi içerisinde yarattığı dünya- da yaşamaya başlamaktadır. 2. Davranış bozuklukları ve saldır- ganlık; normal ve sağlıklı iletişim yollarını kullanma şansı ve- rilmeyen birey kendini farklı şekil- lerde ifade etmeye yönelebiliyor. 3. Kekemelik-Tutukluk; korkudan kaynaklanan ve düşünce akışının kesintiye uğraması olarak tanım- lanan kekemelik ve insanlarla iletişim kurmaktan çekinme sık yaşanan durumlardandır. 4. Özgüven eksikliği; yaşanan trav- matik olaylar ve kişilik yıkımları sonucu bireydeki özgüven duygusu ciddi bir gerileme yaşamaktadır. 5. Öğrenme geriliği; kendi dili ile eğitim alamayan-iletişim kura- mayan bireyin öğrenme süreci ve yetileri gerilemektedir. 6. Altına kaçırma; çok sık yaşanan 27 Kültür ve Psikiyatrik Tanı 74 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ana Dil --- Page Break --- bir durumdur ve temelinde yaşanan yoğun korku vardır. 7. Aileye ve ulusa düşmanlık; birçok çocuk yaşadığı ağır olayları ve sonu- cunda yaşadığı tahribatları kim- liğinin ve ailesinin bir suçu olarak algılamaya başlayabilmektedir. Bu- nun sonucunda da çocuk tepkisel duyguların temel oluşturduğu bir "sağlıksız gelişim" göstermekte ve sosyopatik bir kişilik oluşturmak- tadır. Amed, 2005 Kaynakça: 1. H. Lailaba, Afrika Ruh Bilimi Kurumu Genel Sekreteri, Eğitim Açığı, UNESCO 2. Harun Demirkaya, Yabancı Dilde Eğitim Üzerine 3. Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim 4. Kemal Inal, 1996, Eğitimde Ideolojik Boyut, Doruk 5. Faik Bulut, 2002, Kürt Dilinin Tarihçesi, Berfin 6. V.N. Voloşnikov, Marksizm ve Dil Felsefesi 7. Adar Mamoste, Eğitimde Anadil ve Dil Sorunu, 2004 8. Prof. Dr. Aydın Köksal, Yabancı Dili Iyi Öğretebilmek, Orta Ve Yükseköğretimi Nitelikli Kılmak Için Yabancı Dille Eğitimden Caymak Zorundayız ! 9. Prof. Dr. Mehmet DOĞAN, Yabancı Dil Öğrenimi Ve Yabancı Dilde Eğitim 10. Prof. Dr. Oktay Sinanoğlu, Yabancı Dilde Eğitim Virüs Üretir 11. Prof. Dr. Ramazan ÖZEY, Yabancı Dilde Eğitime Niçin Son Verilsin ? 12. Kültür ve Psikiyatrik Tanı 13. L.S. Vygotsky, 1998, Düşünce ve Dil, Kuram 14. Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 75 Ana Dil --- Page Break --- Zimanê kurdî di grupa Îranî ya Hîndo-Îranî de ji binemala Hîndo Awrupî ye. Ev zimanê neteweyî yê ku nika tête bikaranîn, ev zimanê ku nika bûye remzê neteweyê kurd di nava pêvajoya dîrokî de li pey guherîneke- sirûştî dirust bûye, ku bav û bapîrên kurd li pêşiya hatina dînê Îslamê û heta nika pê qise kirine û nivisîne. Zimanê kurdî jî wek hemû ziman- ên din ên li ser rûzemînê, ji hinek diya lektên gewre û piçûk pêk hatiye. Ji roj- gara dêrîn (kevn) ê mêjûyê ve heta nika bi hemû dîyalektên kurdî berhe- m ên edebî hatine nivîsîn. Bêguman rewşa cografya şirûştî ya Kurdistanê; li şaxê berz û şîwê kûr û robarên berîn û deşt û bîyabanê gewre bûye hoyê ji yekûdu dabirîna navçe û cografya û dirustbûna nerît û erdnîgariyek taybet. Eve ne tenê ziman digrêteve, belku hemû alî û yê etnografya jî digrêteve. * Dr. Maruf Xeznedar, Mêjûyî Edebî Kurdî, Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr, 2001 Dîyalektên Zimanê Kurdî Yekemîn kesê ku bi zanistane pencey bo neteweyê kurd dirêj kir û dîyalektên ziman, ew tîre û hozên netewî ku ji wan pêk hatine destnîşan kir, Şerefxanê Bedlîsî (1543-1603) bû di kitêba xwe ya bi navê Şerefname de. Li wê de kurdî bi ser çar tîreyên gewre de dabeş kiriye: kurmancî, goranî, loranî û kelhurî. Di nîvê yekem ê sedsala bîstan de Tofîq Wehbî ew bîr û rayên Şerefxan kiriye bince (binyad) û bingeh bo dabeşkirin û dîyarkirina dîyalektên gewre û piçûk ên zimanê kurdî. Li du wî hindek kesên din jî di derbarê vê babetê de qise kirine, belam ew lîsteya ku Tofîq Wehbî bo dîyalektên zimanê kurdî danîbû, rastî û zanistiya xwe wunda nekiriye û bo hemû dewr û zemanê jî dest dide. 1- Kurmancî: a) Kurmanciya Serû(jorî): Beyazidî, Hekarî, Botanî, Eştî, Behdînanî Zimanê Kurdî* Dr. Maruf Xeznedar Wergerandina ji soranî: Seîd Veroj 76 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- b)Kurmancîya Xwarû(jêrî): Soranî, Mukrîyanî,Erdelanî(Sineyî), Silêmanî, Germiyanî (Kerkûkî). 2- Goranî- Zazayî: a) Goranî: Hewramanî, Zengeneyî, Kakeyî(maço), Bacelanî. b) Zazayî 3) Lorî: Feylî, Kirmanşahî, Bextiyarî, Lekî, Kelhurî, Mamesanî. Nexşeya cografî ya Tofîq Wehbî bo dîyalektên zimanê kurdî wek li xwarê hatiye dîyarkirin e: 1- Kurmancî: dibe du beş. a) Kurmancîya Serû(Jorî): Ji bakur ve Yerîvan - Qers - Erzingan - Erzerom - Meletiye - Mereş - Eskenderûn. Ji başûr ve Gola Wanê - bi dirêjayî Zêyê Gewre- Rûbarê Dîcle. b) Kurmanciya Xwarû(Jêrî): Ji bakur ve Gola Wanê- bi dirêjayiya Zêyê Gewre - robarê Dîcle. Ji başûr ve Kermanşa - Xaneqîn - robarê Dîcle. 2- Lorî: Ji bakur ve Sultanabad - Kirmanşa - Xaneqîn - Robarê Dîcle. Ji başûr ve Şîraz - Kazerûn û heta nizîkê Kendavê. 3- Goranî: Ji Sineyê dest pê dike, Kirmanşa berve rojava heta tête sinûrê Iraq û Îranê pê tête qisekirin. 4- Zazayî: Li hinek parçeyên wîlayetên Erzerom, Xerpût, Bedlîs û Diyarbekirê pê qise dikin. Di binyadê de Goranî û Zazayî digîjin hevûdu. Mêjûyê Danîna Elîfbê Bo Zimanê Kurdî Di dirêjayiya dîrokê de li pey belavbûna dînê Îslamê li Kurdistanê, nivisîna kurdî li ser binyad û bingeha elîfbêya erebî bûye heta seretayê serdema bîstem. Li paş wê, hewl dane ku elîfbêyên neteweyên din bikar bihênin bo danana elîfbêya kurdî. Em li vê maweyê de basê ew hewl û teqaleyan dikin ku ser nekevtin û nebûn elîfbêya standard a zimanê kurdî bo bikarhênanê: 1- Hewla Komeleya Hîwa ya Estenbûlê (1910): Di sala 1913 de Komeleya Hîwa ya qutabiyên kurd li Estenbolê projeyekî danana elîfbêya kurdî pêşnîyaz kir li ser rûpelên kovara Rojî Kurd (hejmar: 2, 1913)* Ew elîfbê li ser bingeha elîfbêya erebî bû, ew dengên(mebest tîpên dengdêr in) li pêşiyê tê da nebûn hatin danan. Ênca wan bi baş zanîbû ku di kurdî de tîpên erebî bi yekûdu ve nayin nivisîn, yanî wek nivisîna latînî ku tîpan bi yekûdu ve nanivisînin. Evaya diyar e ku bo nivisîna dest çap bû, wate ew bû ku ji her du aliyan de tîpan bi yekûdu re nenivisin. Ev pêşniyarê serî negirt, ji ya elîf- bêya erebî zêdetir gîrûgirîft têda hebû û besî zimanê kurdî nedikir, vî karî zêdetir meseleyê dişêwand. 2- Elîfbêya Kurdî bi Tîpên Ermenî: Di sala 1920î de li bajarê Tiflîs ê pay- textê Gurcistanê, elîfbêyek ji aliyê Lazo ve bo kurdên Qafqas tête bi rêk- xistin li ser binyad û bingeha elîfbêya Ermenî. Di destpêkê de ev elîfbêya di qutabxaneya kurdî ya Tiflîsê de tête *Kovar Rojî Kurd, li ser hev da çar hejmar hatine çap- kirin. Hemû hejmarên Rojî Kurd bi tevî kopiyên eslî di sala 2002 ji aliyê Weşanên WAR ve bi tîpên latînî û tirkiya evro ji nû ve hatiye çapkirin. ( S.Veroj). B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 77 Zimanê Kurdî --- Page Break --- bikaranîn. Her weha kitêbek jî bo vê armancê ji aliyê Lazo ve hatibû çap- kirin bi navê Şems û pê ders didan. 3- Du kitêbên ayînî(dînî) yên Êzidiyan Cilwe û Mishefa Reş li ber dest da ne û ev her du kitêbên pîroz bi elîfbêyekî taybetî hatine nivisîn. Bêgu- man armanc ew bûye, ku ev tekstan bi nihênî bimînin û tenê çîna serekî yê Êzidiyan, yên wekî Mîr û Şêx bikari- bin van du kitêban bixwînin. Kilîlê xwendina têkstên ev du kitêban ji alîyê rojhelatnas û kurd- nasên Awrupa ve hatiye dozandin. 4- Ew hemû kurdnasên ku tekstên edebî yên mîllî kom kirine, her yek ji wan bi pê hinek nîşanên nû elîfbêyekî latînî danîne bo nivîsandina têkstên kurdî. Bi hîç cûreyekî, bi tenya yan bi komelî, ev elîfbêyan nebûn elîfbêya resmî û standard ê zimanê kurdî. 5- Qismek kurdên Îsraîlê hewl dan bo danîna elîfbêya li ser binyad û bingeha tîpên Îbrî û pê têkstên mîllî yên kurdî-edebî hatine nivisîn û belavkirin. Ew kesên ku sûdê jê wer- girtine û pê kurdî hîn bûne, şanazî bi elîfbêya Îbrî dikin. Bi piranî ev kar ji aliyê kurdên cihû yên îranî ve hatiye kirin. 6- Hinek têkstên kurdî di dirê- jayîya mêjû de bi elîfbêya suryanî jî hatine nivisîn. Mêjûyê Elîfbêya Standard a Zimanê Kurdî Wekî li jêr hatiye diyarkirin, di vê serdema niha ya me de sê cûre elîfbê bo zimanê kurdî têne bikaranîn: a) Elîfbêya li Ser Binyad û Bingeha Tîpên Erebî: Bikaranîna vê elîfbê di serdema belavbûna dînê îslamê ve dest pê dike heta nika. Di çend qonaxan de guhe- rîn li ser tîpên vê alîfbê hatine kirin, da ku bi dengên zimanê kurd re bigunce. 1- Yekem pêngav, her ji kevn ve tîpên p-j-v-g xistine ser elîfbêya zimanê erebî, çinku wêneyê van den- gan di erebî de nîn e. Şaîrên kurdî yên klasîk van dengan bikaranîne, her weha kurdnasan jî di tomarkirina têks- tên kurdî de ev tîpan bikar anîne. 2- Yusif Zîyadedîn Paşa yê Xalidî, li sala 1896 di kitêba xwe ya bi navê "Elhedît Elhemîdît Fî Elafet Elkurdî" da li derekî diyar kiriye ku sê herekeyê zimanê erebî ser û bor û jêr (-w- ) di zimanê kurdî de heye. Pêşniyaz dikebo ( ) û ( -w) û ( - y) dabinrên, her weha hestê bi dûna du dengdarên din jî kiriye û wawê kiriye ( - o) û êy kiriye ( ). Ev pêşniyaz zû bi zû neketine pratîkê. Di sala 1922an de dîwana Mehwî hatiye çapkirin, sê herekeyên erebî jî rengê wan nîye. 3- Di salên sîh yên sedê bîstem de ev dengdaran peyda bûn: " =e, =u, î, =û" di nivisînê de bê destkarî kirin li şiklê tîpên erebî. Herweha di sala 1926 de Ehmedê Ezîz Axa li kitêba Elîfbêya Kurdî de pêşniyaz dike ku bo hinek dengdaran tîp bête danîn, li mana ( =u) û ( =î) her weha bo ( ) û ( ) ji vê aliyê ve dibe: rê li "ser" sûk e, li "gerr" qurs e. Lam li "kelawê" sûk e li "pallaw" ê qurs e. Di vira de daner tenê pêşniyaz dike ku tîp bo van dengan bête danîn. 78 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Zimanê Kurdî --- Page Break --- 4- Di sala 1923ê de Wezareta Perwerdeyî ji Tofîq Wehbî xwest ku destûrê zimanê kurdî binivisîne. Ew xebata wî li ser du beşî hate belavkirin di sala 1929 û 1930 de. Her di wê serdemê de bû Seîd Sidqî "Muxteser Serf û Nehwî Kurdî" dana (Bexda 1928), evan hemûyan girîngiyek zêde bi elêfbê dane, bi taybetî ew tîpên ku dengê wan hebû û rengê wan tunebûn. Pêwîst bû bi dirûşmê wek (i), ev tîpan taze dirust bikin. 5- Di sala 1930 de Marif Ciyawuk "Bergî Îmlayî Kurdî" belav kiriye, di wê da herfên bo her sê herekeyên erebî dana û yeka dinê jî xiste ser û navê wî danî medde. Ev hemû hewl- dan ji rûyê pratîkê ve di kitêb û hinek kovarên wek Gelawêj û Dengê Gêtî Taze û yên din digehandin encam. Li dû vê pêngava gorîna elîfbêya kurdî li ser bingeha tîpên erebî, dike- vête paş Şerê Duyem ê giştî. Di vê navberê da her çi pêwîst bû di elêf- bêya erebî de ji bo ku bi zimanê kurdî re bigunce digehîne encam. Tenê dengek nebê "jêrî guşrawî sûk" hîç cûre wêneyekî bo nehate danîn, li îmlayê kurdî bi tîpên erebî nayête nivisîn, belam ji eflîfbêya latînî "i" hatiye danîn, wek ew ê bi herfên erebî tête nivisîn ( -kirdin) belam bi latînî "kirdin" tête nivisîn. Li paşê bêdengên wekî " " û " "yê qelew hate danîn " -rr" û " -ll" ji dengdêran jî " -u, -o, -û, -ê" hatine nav elîfbêya zimanê kurdî. Bi vê cûre elîfbêya Kurdistana Iraq û Îranê li ser bingeha tîpên erebî gey- işte pileyekî nedikarin zêdetir destkarî pê bikin. Di vê kirinê de roşinbîr û xwendewarên pirr ên kurd başdarî tê de kirine, di seriya hemûyan de ciyê Tofîq Wehbî ji vê alî ve aşkira diyar e. b) Elîfbêya Li Ser Binyad û Bingeha Tîpên Latînî: Li piştî Şerê Yekem ê giştî ji sê layan ve; li Iraq û Ermenîstan û Sûrya hewl didan ku elîfbêya standard a zimanê kurdî li ser binyad û bingeha elîfbêya latînî bête danîn. Ew kesên ku mijûlê vî karî bûn ji xebat û têkoşîna yekûdu agadar nebûn. Belam ligel vê jî, di gelek hewl û teqele de karê wan ji yekûdu ra dibû, eger ciyawazî jî di navbera wan de hebe, ji ber dîyalek- tên ciyawaz ên zimanê kurdî bûye. Bi taybetî kurmanciya xwarû(soranî- n.w.) û kurmanciya serû, yê ew ên Iraqê bo kurmanciya xwarû bûye, yê ew ên Ermenistan û Sûrya bo kur- manciya serû bûye. 1- Latînî di Kurdistana Iraqê da: Li Bexda zanayê îngiliz E.B. Son di sala 1919 da kitêba Seretay Destûrî Zimanê Kurdî belav kiriye. Ev kitêb li ser bince û binewayê dîyalekta kurman- ciya xwarû ya zimanê kurdî bû. Di wê kitêbê de hewl daye wêneyên dengên zimanê kurdî bi tîpên latînî bikêşe. Li paş vê kitêbê hinek kirinên din ketin rû wek yê kirina projeyê Son. Di sala 1920an de Mihemed Zekî û Mîrza Mihemed "Ewilemîn Qiraetî Kurdî" li Bexda belav kirin. Kitêba Tofîq Wehbî Xwêndewarî Baw li Bexda di sala 1933 de hate belavkirin. Rêzenivîsekî gotar di kovara Dengê Gêtî yê Taze de (1943- 1944) bi navê Destûrî Zimanê Kurdî hatiye belavkirin. Ev hemû meşq bû bo cîgirkirina tîpên latînî di nav kur- B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 79 Zimanê Kurdî --- Page Break --- dên Iraqê de. Ew elîfbêya Tofîq Wehbî pêrewî ji hinek karên Sonî ra kiribû, wek belge bo dengên ( -ç, -ş, ) (ch, sh, gh) danabû, bo ( , ) qelew (rh, lh) danabû, her weha bo ( ) - yêy qûl - (iy) danabû. Ji her tiştekî zêdetir ji ber hoyên sîyasî yên dewleta Iraqê û hoyên ayînî yên navenda hêzên ayînî, vî karî serî negirt. Bi taybetî netewetiya qewmê erebên Iraqê ne ku tenê dijî tîpên latînî bûn, belku dijî ew dengan jî bûn ku di zimanê erebî de nîn in. Wek (p) û ..... (ç) Li ser vê Tofîq Wehbî tawan- bar dikirin ku destkarî li wêneyên tîpên zimanê erebî dike. 2- Latînî Bo Kurdên Ermenîstanê: Di sala 1929an de Îshaq Merûglov û Erebê Şemo elîfbê bo kurdên Ermenistanê danan li ser bingeha latînî. Bi vê elîfbê kitêbên zanistî, hunerî û kitêbên dibistanê hatin çap- kirin. Bo demekî dirêj rojnameyê Rêya Taze bi wê elîfbê hate çapkirin. Ev li Qafqasê Rusya berdewam bû heta sala 1945. Ji wê demê şûnde elîf- bêya li ser binyad û bingeha elîfbêya rusî(slavî) hate danîn. 3- Latînî di Kurdistana Sûryê da: Meseleya elîfbêya taze ya tirkî tesîrekî gewre kir li ser roşinbîrên kurd. Di sala 1932 de li Sûrya Herekol Ezîzan (Celadet Bedirxan) elîfbêya kurdî li ser bingeha latînî dana û di kitêba Rêzimanê Elîfbêya Kurdî de(Şam 1932) belav kir. Bêguman danerê elîf- bêyek pêrewî dîyalekta kurmanciya serû kiriye. Vê elîfbê rolekî girîng ley- ist di belavbûna roşinbîriya kurdî di kitêb û kovarên heta dawiya Şerê Duyem ê giştî. Ji wê şûnde ne ku zimanê kurdî belku hebûna kurd li Sûrya hate qedexekirin. c) Elîfbêya li Ser Binyad û Bingeha Elîfbêya Rusî: Li dawiya Şerê Duyemîn ê giştî, elîfbêya latînî ji nav hemû neteweyên Rusya û bi tevî wan ji kurdan jî dest jê helgirtin û bo wan elîfbêya taze hate danan li ser bingeha elîfbêya rusî. Ev hemû neteweyên Qefqasî û Asya Naverast vegirteve bi taybetî miletên misliman. Belgeyê gorîna latînî bi rusî bo kurdan ev bû ku mindalên kurd bi rusî û kurdî û ermenî dixwênin. Wata vê ev e, ku pêwîst bû zarokên kurd sê cûre elîfbê fêr bibin. Eger zimanê kurdî bi xwe bi elîfbêya rusî bête nivisîn, wata wê ev e ku fêrî du elîfbê dibe; rusî û ermenî. Ev elîfbê bo sê ziman: bi kurdî, rusî û ermenî tête bikaranîn. Ev e, gerçî qezenca wî hebû bo kurdên wê derê, belam bo kurdên derve ziyaneke gewre bû. Bi vê awayê êsta jî sê cûre elîfbê tête bikaranîn; li Iraq û Îranê, li ser bingeha elîfbêya erebî ye, kurdên Surya û Tirkiya elîfbêya latînî bikar diênin û her weha desgayên zanis- tiyên hemû Awrupa latînî bikar diênin. Kurdên Ermenistana Sovyetê elîfbêya rusî bikar diênin. (binêre wêney lîstê elîfbêyên kurdî). Ev dîyar e ku her çiqas baş û sirûştî nî ye, belam ew xirab jî nîn e, duwaroj ev biryar dê bête dayin ku kîjan elîfbê bête helbijardin? Eger em ji rûyê zanistiyê ve temaşeyî kêşeyê bikin, latînî ji hemûyan baştir e. 80 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Zimanê Kurdî --- Page Break --- Tarihçiler ve arkeologlar ulusların ortaya çıkışı konusunda değişik gö- rüşler ileri sürmüştür. Çoğu durumda konu hakkında yabancı ve yerli görüş- ler birbirinin aynısı olurken bazı konularda önemli farklılıklar görül- mektedir. Benzerlikler ve fark- lar ulusların yazılı tarihinde de görülebilir. Bu durum dünyadaki diğer uluslar gibi, Kürt tarihi üzerindeki tartış- malar için de geçerlidir. Kürt tarihi üzerin- deki anlaşmazlıklar daha da keskindir, çünkü yabancı işgalciler Kürtlerin varlığını ortadan kaldır- maya ve tarihlerini, dillerini ve ede- biyatlarını inkar ederek yok etmeye çalışmışlardır. Tüm bunlar ise Kürt tarihçilerini kısmen sübjektif yak- laşımlar geliştirerek Kürt varlığını korumaya yöneltmiştir. Ne denli objektif olduğu tartışmalı doğubilimcilerin görüşlerini dikkate almadan önce, en azından Kürt kö- kenli aydın ve uzmanların görüşlerini dinlemek gerektiği kanısındayız. Çoğu Kürt ve Kürt olmayan tarihçi, Kürtlerin atalarının başlıca dinleri "Zerdeşt" olan Medler olduğuna ina- nır. "Avesta Dili"nin kaynağı da Avesta'dır. Kürt uzmanlar bu dili kuşkuya yer bırakmadan eski Kürt dili olarak görürler ve modern Kürt dilinin birçok özelliğini ona bağlarlar. Bunun bir örneği Hewremani ile modern Kürt şiiri ve Zerdeşt, Gana arasındaki güçlü ritmik birliktir. Bu benzerlikler bu diller arasındaki fonetik ilişkinin sonucu olarak görülebilir. Kürt edebiyatının ortaya çıkışı kuşkusuz şiirle olmuştur. Bu durum Baba Tahir Hemedani'nin (935 - 1010) şiirlerinde ortaya kon- muştur. Bu el yazmaları eski kay- naklarda bulunabilir. Ne yazık ki bazı Kürt Edebiyatının Ortaya Çıkışı Şiirle Olmuştur Prof Îzedîn Mustafa Resul İngilizceden çeviren: Bawer UÇAMAN B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 81 --- Page Break --- araştırmacılar bunları orijinal kabul etmemektedir, fakat Sadık Borakey (Safi Zadda) tarafından "Kürt Edebiyatı" adlı kitabında örnek olarak kullanılan metinlerin çoğunun sahte olması pek olası değildir. Zira çoğu Islam öncesi olan bütün bu isimleri ve vurguları bir kişinin uydurması neredeyse imkansızdır. Çoğu diğer ulus gibi bu metinler birer birer toplanarak bir külliyat oluşturulmuş ve yazarını öne çıkar- mıştır. Bu bakımdan, Baba Tahir Hemedani biçim ve içerik açısından bütünlüklü şiirleri olan ilk Kürt şairidir. Baba Tahir'in Lori lehçesinde yazdığı şiirlerin Kürt ede- biyatının başlangıcı olduğu konusun- da Kürt uzmanlarının hiçbir kuşkusu yoktur. Onlara göre Lori dilinin Kürtçenin bir lehçesi olup olmadığı tartışması bilimsel, filolojik veya edebi bir tartışmadan ziyade politik bir meseledir. Biz elbetteki Lorileri Kürt olarak görüyoruz. Çünkü ilk olarak onlar kendilerini Kürt olarak kabul ediyor- lar. Ikincisi lehçeleri, folklorları ve edebiyatlarının Kürt olduğu bilimsel olarak ispatlanmıştır. Bu gerçekler yabancı işgalciler tarafından hiçbir bilimsel veya filolojik kanıt olmak- sızın inkar edilmektedir. Baba Tahir'in şiirleri Kürtler arasında yaygındır, insanlar bu şiirleri seviyor ve ezberliyorlar. Onun külliyatı bir çok defa basılmış ve tüm Kürdistan'da bi-linmektedir. Baba Tahir'in şiirinin özel karak- teristikleri ve konuları vardır ve dünya şiirinin çoğu gibi bunlar da güzellik ve aşk şiirleridir. Şiirleri doğayı tasvir etmektedir. Onun aşk şiirleri genellikle sevdiği kişiye karşı duyduğu yalın aşkla başlar ve giderek bu aşk Tanrı aşkı ve bir sofistin doruğa ulaşma isteğiyle karışır. Onun ardılları özellikle de Erfan şairleri onun yolunu izlediler. Aynı şekilde, onun doğa tasvi- ri, doğaya karşı güçlü bir hayranlık, onun güzellik- lerini yüceltme ve varoluşla birleşme anlamında bir tür sofist idealizme ulaşma isteğiyle doludur. Birçok sofist şair gibi Baba Tahir de gerçeği dış dünyada bulamadığın- da iç dünyasına döner ve inancının tam ortasında kuşkularla karşılaşır. Bu durum şu sözlerinde çok açıktır: "Evrenin boynunu kıran, tüm bu insanları yer yüzüne gönderen Tanrıdır. Kimse hayata geri döndüğünü söylemez de daima bir evladının öldüğünü söyler." Her ne kadar Baba Tahir idealist ve sofist bir hayat sürmüş olsa da, yine de bazen realizm göz kırpar. Onun şiirinde realizm bir akım olarak değil, bir hakikat olarak belirir: "Eğer feleğin çarkına ulaşabilsey- dim, ona nasıl oluyor da kimini böyle kayırıp dünyanın tüm nimetlerini bağışladığını ve kimine ise sadece kana doğranmış bir buğday ekmeği verdiğini sorardım." Baba Tahir'in şiirleri dörtlükler- den oluşur ve iki satırlık Arapça mıs- ralardan ayrılır. Bu biçim Hayyam'dan dört yüzyıl önce Baba Tahir tarafından oluşturuldu. Ritim bakımından da, Avesta'nın Ganasında ve Kürt halk şiirinde kullanılan alfa- 82 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kürt Edebiyatının Ortaya Çıkışı --- Page Break --- betik hecenin aynısını kullandı. Kürt şiiri ve gazeteciliğinin gelişi- mi Kürt yöneticilerinin ve emirlik- lerinin gelişimiyle yakından ilişkilidir ve bu yüzdendir ki altı yüzyıl boyunca Hamedan ve Cezire'den az şiir ve daha da az şair çıktı. Aslında ritim, ritmik birimler ve şiirsel yazım bakımından klasik doğu şiirine yakın olan bu şiir- ler, özellikle de Arap ve Fars şiirine daha yakın olanlar diğerlerinden çok daha öne çıkmaktaydı. Bunların bir örneği VI. yüzyıl sonu Melayê Cizîrî'nin şiiridir. Yine, birçok doğulu şair gibi muhtemelen Kürt şairler de Arapça veya Farsça yazdılar ve biz bunları da Kürt edebiyat tarihinin bir parçası kabul etme hakkına sahibiz. Nizam Genjewayî şöyle diyor: "Annem bir Kürt lideri olduğundan annelik görevlerini tamamlayarak benden önce öldü." Ister "lider" sözcüğünü başkan şeklinde tercüme edelim, ister Raiyisa olan adına bakalım, her ikisi de Nizami'nin Kürt milletiyle bağlantısını teyit eder. Ama bu yazı Kürt diliyle yazılmış metinler- le hakkındaki tartışmalarla sınırlı. Melayê Cizîrî'nin külliyatı Hafız ve doğulu şairler gibi tipik olarak doğu- ludur. Şöyle der: "Sen! Ey saki! Bana bir kadeh şarap getir." Ona göre aşk başta kolay ve eğlen- celi görünür, sonra ise güçlükler baskın gelir. Onun aşk külliyatı, Allah'a tapın- mayla karışık, sevgiliye duyulan aşkla başlar ve bir sofistin delice düşkün- lüğüne varır. Onun şiiri aynı zamanda doğanın, özellikle de Kürdistan doğa- sının ayrıntılı betimlemesini, evrenin gerçekliği hakkında düşünceler ve varoluş konularını da içerir. Övgü, azarlama ve betimleme dahil doğu şiirindeki neredeyse tüm konulara değinilir. Yine, doğu şiirinde olduğu gibi, her mısra aynı sesle biter, aynı şiir ölçüsü ve biçimi kullanılır. Her ne kadar külliyat Kürtçe olsa da, yine de Farsça ve Arapça gibi diğer dillerden bölümler de barındırır. Bazı yazarlar Türkçe metin de koyarlar. Ehmedê Xanî'den (1650-1707) sonra Kürt şiirinin büyük kısmını oluşturduğu düşünülen politik Kürt şiirinin kökleri Melayê Cizîrî'nin yaşadığı döneme dayandırılabilir. Bu başlangıç Sah Şerif'in hüküm- darlığı altındaki Cizre mirlerini öven ve Botan'ı Kürdistan semalarında yükselen güneşle kıyaslayan şiirlerde görülebilir. Şöyle ki: "Botan Îramî’nin bağının gülüyüm Kürdistan gecelerinin çırasıyım ışığıyım."* Melayê Cizîrî, Kürtlerin güçlü bir edebiyata sahip olabilmeleri ve Fars edebiyatını rehber almamaları için, sivil bir fenomen olarak klasik ede- biyatın temellerini kurdu: "Şiirden inciler saçmak istiyorsan eğer Gel, Mela'nın şiirine bak, Şirazî'ye ne hacet"** * Gula baxê îremê Bohtan im Şebçiraxê şebê Kurdistanim. **Ger Lûlûyê mensûr ji nezmê tu dixwazî Der şihrê Melê be, te bi Şîrazî çi hacet? B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 83 Kürt Edebiyatının Ortaya Çıkışı --- Page Break --- Eğer Melayê Cizîrî'nin yaklaşımı Cizre'den Süleymaniye'ye varmış ve XVI. yüzyılda XX. yüzyıla uzanmış ise, o halde Avesta'nın yazım biçimi, Selab'ın yerel ritmi, şiirinde uyak bir- liği olmayışı, güzelliği ve retorik stili önemsememe hepsi bilmeden ya- pılıor. Bu olgu Sinê-Hewreman şiir yazı- mında devam etti. Klasik çalışmalar- daki bu serbestlik daha en başlarda duygu, tutku, mutluluk ve hüzün gibi romantik fenomenlerle başlamıştı. Bu Avrupa romantizmine benziyordu fakat oradan etkilenmemişti. Bu durum Melayê Preşan (X. yy), Xanê Qubadî (XVI. yy) ve Mewlewî'de (XIX. yy) çok belirgindir. Muhtemelen bu sofizm romantik bakımdan Melayê Cizîrî'ye bağlı olan Mehwî ile Mewlewî'yi bir araya getir- mişti. Bu sadece başlangıçtı, ama Kürt edebiyatı sonraki dönemlerde de Kürtlere ve Kürt diline karşı uygu- lanan zulme ve baskıya aldırmaksızın yoluna devam etti. Türk ve Ingiliz şiirinin de Kürt şiirine etkileri oldu ve buradan da romantik bir akım ortaya çıktı. Biçim bakımından Sinê ve Hewreman'a benzeyen bazı biçimlerin varlığı da barizdir. Her iki dünya savaşı sırasın- da, bölgede realist yaklaşım yaygındı. Günümüzde, bu yaklaşımların birço- ğu kimi yazarlar vasıtasıyla Avrupa edebiyatında da ortaya çıktı. Bu araştırma Kürt edebiyatının doğuşuyla ilgiliydi ama daha detaylara girmiş olsaydık Kürt düzyazısının da XIX. yüzyıldan bugüne dek gelişimin- den bahsedebilirdik. Ayrıca, çok eski ve çok çeşitlilik arz eden Kürt folk- lorundan da bahsedebilirdik, ki Kürtler bu alanda öncü olabilecek durumdalar. Kürtler hâlâ yaşıyor; yaşamları ve birlikleri sürekli olarak gelişiyor; dolayısıyla dilleri ve edebiyatları da Kürtlerin hayata karşı cesur mücade- lelerinin göstergesi olarak gelişiyor. 84 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Kürt Edebiyatının Ortaya Çıkışı --- Page Break --- Encamên Celebîniyekê Remezan Alan Mem û Zîn, çima ji mesnewiyeke alegorîk1 zêdetir tiştek e? An Mem û Zîn, çima li gor hinekan berhemek e ku terza jiyana kurd a dewlemend bi aliyên cihê yên çînî û exlaqî ve nîşan daye2; bawerî, fikrên siyasî û çînî yên nivîskarê xwe bi awayekî zelal derxistiye holê3; helbestkarê wê pêxemberê diyaneta me ya millî û ola me ya nîjadî ye4; tu berhem serî ji stîla wê ya edebî nebihurandiye5; tesîr li ser helbestkarên kurd ên realîst û romantîk kiriye6 ; kêmasiyên Platon temam kiriye7; bûye pergaleke rawe ya derbarê fikrên netewperweriya kurd8; weke meşaleyeke millî rê rohnî kiriye?..9 Ev berhem, çiqas hevalbendiya xwendin û şîroveyên pirole10 yên ku di dor de çerx didin, dike? Ew û nivîskarê wê, ku heya niha di edebiyata kurdî de xwediyê eleqeya herî mezin in, çima gelemperî bi ilmekî derveyî tên binavkirin? 1 Min vê tezê (Mem û Zîn, mesnewiyeke alegorîk e), di kovara Warê a Havîna 1997an de, di benda "Mem û Zîn ve Edebiyatýmýzdaki Yeri" de nîqaş kiribû û navê "olmayanýn estetiði /estetîka tuneyî" min li wan isnadan danîbû. 2 J.Kurdo: Kürt Kültürünün Kaynaklarý ve Uygarlýklar Beşiði Kürdistan, Özge, 1993, r.75. 3 Qanatê Kurdo: Tarîxa Edebyeta Kurdî, Özge, 1992, r.109. 4 Celadet Ali Bedirxan: Klasîkên Me, Hawar 2 -Hejmar 24-57 (1934-1943), Nûdem, 1998, r.813. 5 Mehmed Uzun: Bir Varoluş Mücadelesi: Kürt Edebiyatý-2 Özgür Gündem, 1992. 6 Medeni Ayhan: Kürdistanlý Filozof Ehmedê Xanî, ?,1996, r.108. 7 H. Mem: Xanî'den Platon'a Ýki Demet Çiçek, Enstîtuya Kurdî, 1998, r. 87. 8 Ferhad Şakelî: Mem û Zîn'de Kürt Milliyetçiliði, Doz, 1996, r.84. 9 Mûrad Ciwan: Ahmedê Xanî, jiyan, berhem û bîr û baweriyên wî, Doz, 1997, r.85. 10 Yanê ew şîroveya ku ji paşewarê zimanî û çandinî ya metnê re hirmet nagire. Bnr. Umberto Eco, Ýnterpreta- tion and Overinterpretation (Yorum ve Aşýrý Yorum) ji wergera tirkî ya Kemal Atakay, Can, Ýstanbul 2003, r.79. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 85 --- Page Break --- Wisa guman dikim piraniya ava vê kaniyê, ji bin latê "girîzgah"a Mem û Zînê diherike. Ji ber ku malzaroka van nirxandinan, ev beş e. Ez dibêjim qey em ji vir dest pê bikin û sînorên vê nivîsê ji vir xêz bikin dê çêtir be. * Helwesta rexnegiriya kurdî -ku eger tiştekî wisa hebe!- li hemberî "pariyên berê" an "tradîsyona klasîk" ji helwesta netewên din musamahatir e. Ji ber ku hê ji serî de, rengariyeke ku bi kêfa dilê mirov li ser red û bijartinê inşa bibe nîn e. Berhemên heyî, wekî "temsîlên dîrokî" yên zimanekî tên dîtin; an ew berhem ji bo afirandina nasnavekê tên emilandin. Di vê terkîbê de Melayê Cizîrî, Mela Ehmedê Batê, Xarîs Bitlîsî* an Feqiyê Teyran, di nav heman sîwana qudsî de ne û navbera epîstemolojiya dinyaya wan û ya me de mesafe û teferûatên piçûk (!) hene. "Hebûn"a wan, berhemên wan ên ku bi zimanekî bûne temsîliya nasnavekê, êşkuja kêmasiyekê ne. Ew, parçeyên temambûna pratîkekê ne. Lê ev refleksa ku êşê sivik dike, ev şîroveya ku temambûnê pêk tîne, dema dabaşa behsê tê li ser Xanî, "rasterast"tir e. Ji ber ku di Xanî de argûmaneke ku rê dide vê rasterastbûnê heye. Her çiqas tay- betiya ku ji vê argûmanê re mecratî dike, adetekî malê helbesta klasîk a Rojhilat** be jî, awayê teserûfa vî adetî, Xanî û berhema wî, ji nîqaşên edebiy- at û nasnavê re kiriye referansa herî populer. Wekî ku tê zanîn di nav cendekê helbesta Îranî û Osmanî de mesnewî, cûreyek bû ku çîrokên evînî, alegoriyên olî û tesewifî, mijarên dîdaktîk û destanî vedigot. Her çiqas qalibên kurt ên arûzê û beytên bêsînor jê re rehetî û serbestiyek bûn jî wekî hemû cûreyên klasîk, mesnewî jî pala xwe dida qal- ibekî. Ew qalib, bi beşên "girîzgah" (ku destpêk bû), bi "agaza qiseyê" (ku mijara esas di vir de dihat qisetkirin) û bi "xetîme"yê (ku dawî bû) dihat pê. Beşê girîzgah jî di hundirê xwe de bi jêrebeşên wek "tewhîd" (ku tekbûn û wehdeniyeta Xwedê dianî ziman); "mûnacad" (ku lavayî ji Xwedê dihat kirin); "na'd" (ku medhê pêxember dida û jê şefaet dixwest); "medhiye" (ku medhê wî kesê jê re berhem hatiye pêşkêşkirin dida) û "sebebê te'lîfê" (ku zelalî dianiya sedemê nivîsîna pirtûkê) dihat pê. Şîroveyên ku isnadî Xanî û berhe- ma wî dibin ev e ji van her du jêrebeşên dawîn peyda dibin. De baş e, di van beşan de Xanî çi gotibû ku gotinên wî li ser hindek fesaneyêd Bohtan ên ku bi hezl û bazî hatibûn terkîbkirin diket û hemûyê metnê pêgirtiyê xwe dikir?11 Ev yek, mîna pirseke bersiv-hêsan tê çavan, qey nebe ji bo hevokên ewil! Ji ber ku bandora jêrebeşan, hê di gava pêşîn de, bi navê wan dest pê *Qanatê Kurdo, berhema xwe ya ku li jorê navê wê bihurî de (r.122), ji bo vî helbestkarê sedsala 18an dibê- je bi navê Ûsib û Zelîxe, Leyl û Mecnûn du mesnewiyên wî hene. **Ji vê têgehê qest, bêtir helbesta Osmanî û Îranî ye. 11Ehmedê Xanî: Mem û Zîn, M.Emin Bozarslan, Hasat, Çapa 3an, 1990, r.458. Hemû jêgiranên vê nivîsê, hema bêje ji vê çapê hatine girtin. 86 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Encamên Celebîniye --- Page Break --- dike: "Derdê Me" û "Sebebê Nivîsîna Pirtûkê Bi Zarê Kurdî"! Yanê şonake- lamên medheke zarîf, derdên rastiyê! Û şemirandina erebî, farisî û osmanî ku li hember kurdî mu'tad bûn!.. Xanîyê ku ji ihsan û comerdiya piştevanekî dûr bû, dê berhema xwe pêşkêşî kî bikira?* An sernavekî ku ji "Derdê Me" îronîk- tir û berfirehtir hebû? Derd, bi pirsên vekişiyayî yên li dû hev, mezintir dibe: (Gelo) qedeha ku dê saqî bide dest, dê wekî camê Cem** ehwalan keşf bikit; qet mimkun e ji çerxê lewleb talih bibitin ji bo me kewkeb; bextê me ji bo me bibit yar; carek bibitin ji xwabê heşyar; (dê) derdê me bibînitin îlacê, dê ilmê me bibînitin rewacê; (an dê ev bext) heta weku dewrê minteha bit?12 Hêviya ku bi "ji bo carek jî be"re serî derdixe, bi tirsa "an heya wekî dewra dawî"re vedimire. Yanê di vê navheviyê de mêzîn û denge tune. Ji ber ku endîşe, piştî demeke kurt bi rewşa heyî re, bi rastiya salan re, dibe yek: Ger dê hebûya me serfirazek, sahibkeremek û suxennuwazek; hingê neqdê me dibû bi sîkke meskûk, nedima wihe bê rewac û meşkûk.13 Qewî gumanên min nîn in ku mijara rewacê ji 310 salan jî kevintir be***, ji ber ku parçebûna kurdan û dabeilandina xwendewariya wan a ji tere- fê zimanên îdarî14 yên dewrê, îhtimalên derî aqil nîn in. Îhtimal di dewra Xanî de û beriya wî, bi kurdî nivîsandin, wekî îro paletiya pûşê bû. Di rêza qîmetan de tayê ya "li jêr" girtin, elbet kohî û kenariyê bi xwe re tîne. Ji wî belkî Xanî êşek jî bi ser vê zorê ve kir: Meşkûk. Yanê şikbar û gumanbar xwuyakirin: Yanê xumamiya li ser qîmeta berhemê: Nerehetiya nîvcomayînê... De baş e sedemê van çi bû? Hesin ji kû de diqurifî û meşkûkî ji çi çêdibû? Her çiqas bi tecahûleke arîf (Ez mame di hîkmeta Xwedê da, kurd li dewleta dinê da, aya bi çi wechî mane mehrûm, bîlcimle ji bo çi bûne mehkûm?) * Em dizanin ku pêşkêşî kesî nekiriye, lê ji xwezayiya medhiyekê jî dûr nebû Xanî; bi awayekî îronîk xelkê xwe pesinand. Bi qusûrên wî re elbet! Her wekî di jimara 45 a Hawarê de Celadet Alî Bedirxanê ku li ser Mem û Zîn dest- pêk-nivîsek amade kiribû, teferûateke ku em qala "pesn"ekê bikin dabû me. Li gor wî ne diyar bû ku Xanî an yekî din wan sernavan li Mem û Zînê kiriye. Lê tiştê diyar ew bû ku ew sernav dirêj bûn. Mesela sernavê van her du beşên ku sînorê vê nivîsê xêz kirin wiha bû: "Eş'ari Medîheta Tewaîfê di Kurdan e, bi Şecaet û Xîretê û Ýzhara Bedbextî û Bêtalihiya Wan e Digel Hinde Şecaet û Hemiyetê" û "Sebeba Nezma Kitab e bi vî Ezmanî di Sûretê Şekwaya ji Dewranê û Giliya ji Ebnayî di Zemanê ko li Bal Wan Yeksan e Hinera Danayî Digel Eyba Nadanî." Bnr. Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943), Nûdem, 1998, r.1055-1060. 12 Ehmedê Xanî: h.b. r.52-54. ** Di mîtolojiya îraniyan de wisa jê tê bawerkirin ku qedeha Cem, pêşerojê eyan dikir, sir û nepenan eşkere dikir. 13 Ehmedê Xanî: h.b. r.54. *** Ji Xanî vir ve gelek caran qeyda vê bêrewaciyê hatiye girtin. Di kovaran de mirov bi rehetî dikare du sê nivîsên ku bala xwe dane vê pirsgirêkê bibîne. An tu kovar û weşanxane tune ku bi îdiaya em ê vê bêrewaciyê têk bibin, dernekeve. Beriya 73 salan (di 1932an de), Cegerxwîn, bi dengekî bilind û hazirî ta'ndayînê "Pir şerm e ko hewara me ta ebed nemînit" digot û gazî kurdan dikir ku ew Hawarê bikirin, alîkariya wê bikin. Bnr. Agir û Pirûsk, Avesta, 2003, helbesta "ji Kiryarên Hawarê re", r.150-151. 14 Benedict Anderson vê têgehê, di wateya "zimanê dewletê an yê îqtidarê" de kar tîne. Li gor wî ev ziman, piştî avabûna netew-dewletan ciyê xwe da zimanê gel ê îdarî. Mirina latîniyê jî rastî vê demê dihat. Bnr. Ýmagined Communities / Hayali Cemaatlar, Metis, ji wergera tirkî ya Ýskender Savaşýr, 1995, r.56-57. Me vê têgehê di wateya zimanê derdorê yê ji bilî kurdî de kar anî. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 87 Encamên Celebîniye --- Page Break --- û bi alîkariya qiyasekê (wan şehrê şohret bi şûr girtine, beldeyên hîmmetê bindest kirine; her mîrekî wan bi bezlê Hatem û her mêrekî wan bi rezmê Ristem [e]), di nav zeman de "efekta şikestinekê" hazir bikira jî Xanî, stûxwariya vî qewmî ku ji şecaetê xeyûr û ji minetê jî nefûr bû, belavî zemanekî ebedî kir:7 Lew pêk ve hemîşe bê tifaq in Daîm bi temerrid û şiqaq in15 Li gor wî nuqta şikestinê, di bêîtifaqî, rik û gelemşa berê (temerrid û şiqaqa daimî) de ye. Ji wî kurd tirba hev dikolin, ji xelkê re kelh û hîsar in û ji vê bêdewletiyê**** ew îro amanca tîrê qeza nin; warê wan xerabey di destê bûm in; ser û çavê wan milet-texê (lewitandiyê) xwîna behra Rum û Tacîk in.16 Êsîriya sedan salan, ji windabûna ruhê hevgirtî pêk dihat. Ger hebûwa îtifaqek (wan), bi hev ra bikirana înqiyadek (îtaetî hev bikirana); rûm û ereb û eceman temamî, ji xwe re dikirin xulamî; hingê dîn û dewletê jî tekmîl dikirin, ilm û hîk- metê jî tehsîl dikirin.17 Bêguman ev şîrove, xwendinên netewperwerî teşwîq dikin. Jixwe kirin jî. Bi vî beşî, Xanî di nav portreya pêşewayê netewperweriyê de rûnişt an ji xwendinên cûr be cûr re -ku destpêka nivîsê de qala hinekan hat kirin- bû zemîn. Lê çima tu kes bal nabe li ser beyta dawî ya ku dikare terza xwen- dina me ya derbarê Xanî biguherîne an li ber me deriyê "xwendineke duyemîn" vebike? Ew beş, ku bi hevokên şertê, dirêj dibû çawa diqediya: Temyîz dibûn ji hev meqalat Mimtaz dibûn xwedan kemalat18 (Wê wextê gotin ji hev difesirîn û xwediyên kemalê diyar dibûn) Qesta Xanî ji "meqalat"ê, helbest; ji "xwedan kemalat"ê jî helbestkar bû. Her çiqas wî di beşê "xetîme"ya ku nefs dihat şikestin û bexşîna qusûran dihat xwestin de, navê helbestkaran wek ey şairê saxir û nikûnser 15 Ehmedê Xanî: h.b. r.58. **** Di nav semantîka kurdî de du wateyên vê gotinê hene: Bê dewletî û kêrrnehatin. Lewma ji lawên ku kêrî tiştekî nayên re "lawê bêdewlet" tê gotin. Li vir mirov dikare her du wateyan bi hev re bibîr bîne. 16 Qismekî van şîroveyan di wergera Bozarslan de nîn e; ji ber ku Bozarslan li gor şertên wê demê mecbûr mabû ku 12 beytan sansûr bike. Van 12 beytan hûn dikarin li Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934- 1943)ê, li rûpela 1055an binêrin ku Nûdemê 1998an de li Stockholmê hemû jimaran di du cîldan de top kiribû. 17 Em bibêjin, Xanî bi tespîta bê tifaqiyê re, ji helbesta kurdî ya netewî re mijarekê xelat kir, dê şaş nebe. Zîra ji Hacî Qadirê Koyî yê ku perestişkarê Xanî bû bigrin, heya Cegerxwîn, Osman Sebrî û Qedrîcan û gelek helbestkaran, ev tespîta qedîm pir carî kaxizan reş kiriye. Di argûmanên siyasî de jî ciyekî wê yî giran heye. 18 Ehmedê Xanî: h.b. r. 58. 88 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Encamên Celebîniye --- Page Break --- (bêqîmet û sernixûn), wey sahirê saxir û fisûnker (qeşmerê beredayî û sihêr- baz), ey haîmê wadiya dalalê (serberdayiyê geliyê rê-şaşkirî), wey xawiyê da'weya kemalê (xapiyê daweya kemalê)19 hilanî jî be, qîmet dida wan û xwe. Ya rastî di wî beşî de wekî her helbestkarê Rojhilat ê klasîk, ji hezkirina belax- atê, ku makyaja wê helbestê bû, wan ta'rîfên fîşalkirî (werimandî) dikir; nexwe Xanî di sînorekî jixwebawer de rawestibû: Ger dê hebûya me xwedanek, alîkerem û letîfedanek; min dê elema kelamê mewzûn (bi wezin), alî bikira li banê gerdûn.20 Ez ê gaveke din derbasî çavkaniya wî sînorî bim. Ya rast tam di vê navberê de mirov bi çend gotinan qala peywendiyên helbesta klasîk a bi "îqtidar"ê bike, dê baş be. Ji bo çi helbestkarek dixwaze nêzîkî îqtidarê bibe? An berevaciyê îro ji bo çi helbestkar dixwaze naîlî teweciha îqtidarê bibe? Ev daxwaz gelo têk- iliyeke bivênevê ye? Li gor Walter G.Andrewsê ku derbarê wate û kevneşopa xezela osmanî de lêkolînek nivîsiye, erê! Gorî wî dev ji helbestkaran berde şexsekî serê xwe jî nikariya temenê xwe ji ciyê otorîteyê dûr derbas bikira, çimkî li ciyê ku têkilî şexsî bû, mesafe, kesp û destketiyên muhtemel dixist xeterê û "evd", nedibû xwediyê tiştekî ku derî kontrola hikûmdar e: Ne dibû xwediyê hukmekî, ne yê îtibarekî, heta ne yê serwet û debarekê...21 Xanî, aliyê wê hêza ku aqûbeta madî û manewî tayîn dikir, wecîztir îfade kiribû: (Ew hêz e) bi nezerekê qel- bêd zexel dikit belorî, pûlêd dexel dikit filorî; yên âlâ bi qehra xwe dikit edna, yên edna bi lutfê dikir âlâ; paşan digirt wekî esîran, azad diketin wekî feqîran; her roj hezarê bê newayan, her lehze bi lutfê, sed gedayan zengîn dikir bi destê hîmmet; (û hetta) bi îksîra teweciha wî ya mibarek ew qewl (gotin) hemî dibûn eş'ar (şi'r).22 Latîfî jî, ku şair û tezkîrenûsekî osmanî bû û ji Xanî 70 sal piçûk- tir bû, hêviya xwe ya ji îqtidarê wiha eşkere kiribû: "Litf û kerema hikumdar ê dewrê û destûra xwedîqudret ê demê, îmkana şertên afirandinê û berhem nivîsînê didin şexs, bi saya wê, kesê ku berhe- mekê tînê pê, ji derdê ebûrê(debarê) xelas dibe, ew kes digihîje rehetiyê û gotinên bisêhr û xeml diafirîne."23 Te bivê bila "xwedî kemalan" derxe holê, te bivê bila "îtibar" bexş bike, an te bivê bila bi litfa xwe re "derdê ebûrê" ji holê rake, Îqtidar, qibleya hêviyan e di helbesta klasîk de. Bi hemû wateyên xwe ve qibleyeke madî û manewî. Mesela em dizanin, ya Xanî ne madî bû, çimkî wî pere, ew kîsê ku 19 Ehmedê Xanî: h.b. r.480. 20 Ehmedê Xanî: h.b. r.62. 21Walter G. Andrews: Poetry's Voice, Society's Song / Şiirin Sesi, Toplumun Şarkýsý, ji wergera Tansel Güney a tirkî, Ýletişim, 2001, r.119. Ji bo wan mazmûnên ku di xazelan de "hikûmdar" û "evd" temsîl dikin, mirov hîn bibe, beşê "Otorite ve Gazel Geleneði" gelek guncan e. 22 Ehmedê Xanî: h.b. r.64-66. 23 Latîfî: Tezkire-i Şu'ara, r. 18. Ji pirtûka Walter G. Andrews, r.124. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 89 Encamên Celebîniye --- Page Break --- her kes jê re bûye maşûq û hebîb, ew kîsê ku ketiye şona ilm û felsefeyê24, reş dikir û piçûk didît. De baş e nexwe rengê hêviya wî ya manewî çi bû? Ku em dîsa metnê bişopînin û bibêjin, meşrûiyeteke ku meşkûkiyê tune dikir, qîmeta meqalatan ji hev temyîz dikir, bû! Yanê îhtiyaca pejirandin û tesdîqbûnê! Bi rastî jî di seranserê berhemê de, bi awayekî hevgirî, hemû tiştên baş (rewacdîtina berhemên bi kurdî, bilindbûna insanên bêpişt, têkbirina dijmi- nan, tesîskirina îtifaqê, bidestxistina ilm û hîkmetê...) bi hebûna cihanpenah, padişah, serfiraz, suxen-nuwaz, bext, text, tac, kulah, xwedan, letîfedan, alîk- erem, sahibkerem, şahê şehrewayekî tê girêdan. Yanê pêşwaziya mercdar (hypothétique proposition) wiha tê sazkirin: Çêbûna "A"yan, bi pêkhatina "B"yê, belê tenê bi ya wê mimkun e! Gelek eşkere ye Xanî, li Kirdeyekî tîp-mezin digeriya. Navê wî kirdeyî jî "Îqtidar" bû: Hêza ku xwedî derdiket, qîmet dida, qedrê qelemê dizaniya... Xanî vê yekê, bi rastiya dewrê re, bi ya ku zor didayê re dixwest. Bi mecbûriyeteke du serî re! Lê ev mecbûriyet, şexsê wî bi temamî li der jî nedihişt. Ew jî di nav de bû, lewma "teredûteke edebî" wî radipêça. Gerçî ew celebîniya dîrokî û civakî ya ku navê wê "derd" hatibû dayîn, zor dida Xanî ku tiştekî "nû" bike, mesela serê kevneşopa mu'tad bipelixîne, û ew zorî, di beşê "Sebebê Nivîsîna Pirtûkê Bi Zarê Kurdî" de dibû îtirafa ajotîbûneke ku bi wezîfeyê tac bûye,25 lê jesta vê fazîletê jî têrî nedikir. Di pirtûkê de endîşeyeke kûr a ku, ev kar dê li avê here, hebû. Ji ber ku ne di wateya tekane (hikûmdar) û ne di ya pirane (ewam) de bazarek hebû; ne jî kesekî ku mîtarê (ronahiyê) bike camê (ilm û felsefeyê). Xerîdarê (kiryar, mûşterî) qumaş nîn bûn, lewma xwediyê berhemê hewes kiribû ku bibe kîmyager* lê dema dîtibû ku ev ne mimkûn e û dilê wî jî raziyê hîleyê nabe, ji neçarî bibû seffar. Her çiqas pûlê wî (karê ku derxist holê) bê qîmet jî bû, ew yekrûn û saf û bê buha bû; çi ye bê hîle û xurde bûn, meqbûl bû ji bo muemela ewam; bêguman kurmancî bû sirf, zêr nebû ku bibên "sipîde maye"; zîv nebû ku bibên "kêm eyar e"; sifrê me yê sor e aşîkar; ji wî ev neqd "kêm buha ye" nebêjin; ew tenê ji sîkkeya şahê şehrewa bêpar e, lew wisa bê rewac û mexşûş e, lew bextesiyah û nemirad e..26 Ev çi ye? Ev, peşklêxistin û sabotaja heman kêmasiya mezin e ku kesp û destketiyan li avê dibe. Çarenûsa ku endişeyê daîmî û ziyanê zarurî dike! Xanî wisa difikiriya û lewma di beşê "Saqî Mey Têke Qedehê" de, ku ev beş ji bo agaza qiseyê xwegermkirinek e, bi haleruhekî ku vekişiyaye qada parastinê, dê wiha bigota: Lê hêvî dikim ji misteîdan (yên ku dê nû bixwînin), herfan 24 Ehmedê Xanî: h.b. r.62. 25 Da xelq (kesên ji rêzê) nebêjitin ku "Ekrad, bê marîfet û bê esl û bê binyad in; enwaê milet xwedan kitêb in, kur- manc (kurd) tenê tê de bê hesêb in" / Hem ehlê nezer (mitesewif, alim) nebên ku "kurmanc, işqê nekirin ji bo xwe amanc; bê behre ne ew ji işqebazî, vala ne ji heqîqî û mecazî". (r.60-62) * Di risteyên din de em dibînin ku Xanî vê bêjeyê di şona "sîmyager" de kar tîne. Ji ber ku qala fersendên ku bi hîle û xurde bi dest dikevin tê kirin. Sîmya, wekî kimyayeke betal, mebest dikir ku ji risas û sifrê, zêr û zîv çêbike. Di vir de ji kîmyager an sîmyager qest, bazar çêkirina zimanekî bê bazar bû. 26 Ehmedê Xanî: h.b. r.64. 90 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Encamên Celebîniye --- Page Break --- (xeletiyan) negirin ji mistefîdan (istifadekar); ev name eger xirab e ger qenc, kêşaye digel wê min dused renc (eziyet); nûbare ye tifl e nûresîd e (nûgîhayî), masum e efîf e xanezad e; ev meywe eger ne abîdar e, kurmancî ye ew qeder li kar e; umîda min ew e ji ehlê îrfan, ew dê negerin li min çû herfan; dê min teşnî nekin, wekî xeyûran dê isleh bikin li min qusûran.27 Ev e ji van du jêrebeşên Mem û Zînê, bi wê kêmasiya mezin a dîrokî re (bêdewletbûn), ev teredûta ha û jana encama wê, dipengizî. Janê jî bi ser ve dikim, ji ber ku Xanî, ji wê teredûtê, bi manewraya "kurmacî ye ew qeder li kar e" dixwest xilas bibe. Û dîsa bi êşa wî dengî re tingêna "qirtasiyeya me bê pena- han/rûpelên me yên bêpiştan" hevaltî dikir. Ew êşa ku berê xwe dida hêviyê! Heya niha derbarê vê kêmasiya mezin de gelek tişt hatine gotin, lê der- barê vê janê de hê nehatiye axaftin. Ew çarenûsa ku bi rexneya aktûel û gelem- perî ya Xanî re hevaltiyeke daîmî dike, hê nehatiye dîtin. Û çi ye em ji wê rêdana ku car caran fersenda axaftineke "derveyî" bexşî girîzgahê dikin28 bê xeber in, belaxata hebandinê di devê me de zûtir kelijî. Şona ku em Xanî fêm bikin, bi "emilandinên qismî"*, me wî ji xwe bêtir dûr kir. Jixwe niha wextê vê pirsê ye: Gelo şîroveyeke ku mûbalexeyên navbera zemanê me û yê wî kêm bike em ê peyda bikin an neşîdeyên hebandina evdan a ku nexweşiyeke vî zemanî ye, em ê terenûm bikin? Belê Xanî ne bi pergalên çandeke hevpar -Yûsif û Zelîxa an Leyl û Mecnûn-, bi ya çandeke lokal -Mem û Zîn- nivîsand; bi zanebûn xwe kişande bin sî û taliheke kohî û kenarî; celebîniya xwe û ya gelê xwe tevlî beşên medhiye û sebebê telîfê kir ku heta ji wê celebîniyê ji me re model û referansek ma... Lê digel van, berhema wî, dîsa jî alegoriyeke "işq"ê be eger; eger tenê ne bi Mesnewiya Mewlana û Leyla vû Mecnûna Fuzulî re, hê bi çend mesnewiyên din re di nav têkiliyeke intertekstî (navmetnî) de be!.. Tevahiyê nedîtin an li ber tevahiyê korbûn, sedemekî tevlîheviyê nîn e? Ji min re wisa tê ku digel kulîyada sitûr a derbarê wî, Xanî hê jî di nav dûrahiyeke ku li benda fêmkirinê de ye li me dinihêre. Belkî rojekê şeraba mehsera wî ya mutehhar, bi hemû wechan, "wate"yê ji me re eyan bike. 27 Ehmedê Xanî: h.b. r.74-76. 28 Mesela di sebebê telîf a Hüsn û Aşk de, ku sûreta wê ya alegorîk gelek dişibe ya Mem û Zînê, Şêx Xalîb eşkere dikir ku, li ser pesnên Hayrabad a Nabî û gotina dostên wî yên ku "ne qabil e ku tu jê re nazîrek binivîsînî" dest bi xebata xwe kiriye. Xalîb di wî beşî de serê tîrên rexneyên xwe dida tenişta qusûrên Nabî û dû re jî fikar û nêrînên xwe yên li ser helbestkariyê rêz dikir. Gorî wî helbestkarî, ne dubarekirina tiştên ku me dizaniya, "bînayiyeke derûnî" bû; zimanekî wahyî (vahy-i dîl) yê ku bêtir li halê ewliya û enbiyan dihat, bû. Lêgerîneke giyanî ya ku li pahra xwedî- behreyan diket. (Ji bo van agahiyan Bnr. Victoria R. Holbrook, The Unreadable Shores Love /Aşkýn Okunmaz Kýyýlarý, werger Erol Köroðlu-Engin Kýlýç, Ýletişim, 1998, r.116-118-123.) Niha em ê rabin, ev e hûn dibînin Şêx Xalîb, helbest û helbestkariyê li gor îro ta'rîf dike, hê jî nêrîna wî ya li ser van aktûel e, nexwe ew tenê ne helbestkarek e, rexnegir û estetekî pêşketî ye jî, em ê bibêjin? An em ê rexneya Xanî ya radîkal (bêxwedîbûn û bêtifaqiya kurdan), ji bo pêşerojê zindîkirina wî ya kevneşopê (ji destana Memê Alan mes- newiyek derxistibû) û daxwaza wî ya pêşketinê (ku li ser banê dewleta dixwest, alê ilm û irfan û hunerê ba dibûn) bi rêberiya xwendineke Pazwarî (ku Octavio Paz van, mîna elametên modernîzmê didît di Öteki Ses û Children of the Mire/Çamurdan Doðanlar de) binizilînin û em ê bibêjin, Xanî modernîstê me yê yekem bû? * Bi şîroveyên ku metnê diemilînin re şerkirin, mijara bendeke din e. Gulan-Hezîran 2005 91 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Encamên Celebîniye --- Page Break --- ELFABEYA XELÎL XEYALÎ Mamoste Qedrî Xelîl Xeyalî (1876-1926 ji Modka ye, ji qebîleya "Mûdan" e. Li cem Seîdê Nûrsî (1876-1960) ders girtiye û gelek di bin bandora wî de maye. Di dawiya sedsala 19an de çûye Stenbolê û li wê derê li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî xebat kiriye. Di sala 1908an de li Stenbolê di damezirandina komeleyên bi navên "Kurd Te'avun û Teraqî" û "Kurd Neşrê Me'arif" de cih girtiye. Ji bo perwerdekirina zarokên kurdan bi zimanê kurdî di sala 1910an de ji aliyê komeleya "Kurd Neşrê Me'arif" ve li Çemberlîtaşê yekemîn dibis- tana kurdî bi navê "Kurd Nimûne Ýbtidaîsi-Meşrutiyet" hatiye veki- rin. Xelîl Xeyalî di vekirina vê dibistanê de rolek mezin lîstiye. Di vê dibistanê de li gor elfabeya wî ya ku em ê jê behs bikin, perwerdeyî bi zimanê kurdî hatiye kirin. Di sala 1912an de li Stenbolê ji aliyê hinek xwendevanên kurd ve komeleya "Hêvî" hatiye damezirandin û heta Şerê Cîhanê yê Yekem dewam kiriye. Xelîl Xeyalî di damezirandina vê komeleyê de jî roleke girîng lîstiye.1 Armanca herî girîng ya vê komeleyê ji bo hêsankirina xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî amadekirina elfabeyeke kurdî bû. Xelîl Xeyalî di kovara bi navê "Rojî Kurd" de, ku organa weşanê ya vê komeleyê bû, li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî û standardkirina elfabeyek ku ji bo temamê zaravayên kurdî bi kar bê, çend gotar nivîsandine. Bo nimûne di hejmara sisêyan de di gotara xwe ya bi sernavê "Ziman" de pirsek wiha kiriye: "kurd îro muhtacê çi ne? Em ewan bêjin". Paşê jî tiştên ku îhtiyaciya kurdan bi wan heye di 10 madeyan de rêz kiriye. Di madeyên duyemîn, sêyemîn û heştemîn de wiha gotiye:2 2) Ser terzek nû elifbayek. 3) Ji bona temamê zimanê kurdîtiyê qamûsek (ferhengek mezin). 1 Silopî, Zinar Mes'eletu Kurdistan (Doza Kurdistan), Pêşkêşkirox: Îzedîn Mistefa Resûl, çapa duyemîn, Beyrut, 1997, r.33-35 2 Rojî Kurd, 1913, hejmar:3, r. 21-22 (Amadekar: Cemal Xeznedar). 92 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- 8) Ji bo zimanê kurdan serf û nehwek (rêzimanek). Çawa ku ji madeya duyemîn jî tê fêmkirin ji ber ku baweriya Xelîl Xeyalî bi diviyatiya amedekirina elfabeyek standard ya kurdî hebû, di sala 1909an de li Stenbolê yekemîn elfabeya kurdî ya bi tîpên erebî çêkiriye û navê wê daniye "Elifbayê Kurmancî". Seîdê Nûrsî (Kurdî) derbarê wî û elfabeya wî de wiha dibêje: "Ez mînakek neteweperwerî ji we re pêşkêş dikim ku ew jî Xelîl Xeyaliyê Motkî ye. Mîna her beşek miletperweriyê di beşa ziman de jî xelata pêşbaziyê a wî ye. Wî elfabe û serf û nehv (rêziman) a ku bingehê zimanê me ye çêkiriye. Vî zatê han nimûneyek miletperweriyê nîşan daye û ji bo zimanê me yê ku mihtacê temamkirinê ye bingehek daniye. Ez ji ehlê hemiyetê (ji miletperweran) re tewsiye dikim ku li pey rêça wî herin û zimanê me li ser wê bingehê ava bikin".3 Çawa ku ji gotinên Seîdê Nûrsî tê fêmkirin wekî niha di wê demê de jî rewşenbîrên kurdan ji bo standartkirina zimanê kurdî li ser elfabeyek standard nîqaş kirine. Di nîqaşên di vî warî de Se'îdê Nûrsî xwestiye ku elfabeya Xelîl Xeyalî wekî bingeh bê qebûlkirin. Nexwe di nîqaşên îro de jî divê ev elfabe neyê jibîrkirin, beranberiya wê bi elfabeyên din bê kirin, kêmahî û zêdehiyên wê bên dîtin û jê were îstîfadekirin. Loma di vê nivîsa xwe de me xwest ku em vê elfabeyê bidin naskirin û wê ji tîpên erebî veguhêzin ser tîpên latînî. Beriya ku em elfabeya wî qeyd bikin em dixwazin çend gotinan bibêjin: 1- Elfabeya Xelîl Xeyalî yekemîn elfabeya kurdî bi tîpên erebî ye. 2- Ev elfabe bi heman çapî di pirtûka Mehmet BAYRAK a bi navê "Açýk- Gizli, Resmi-Gayr-ý Resmi Kürdoloji Belgeleri" de hatiye weşandin.4 3- Hogir Tahir Tewfîq di xebata xwe ya bi navê "el-Elifbau'l-Kurdiyye Bi'l- Hurûfi'l-ErebiyyeWe'l-Hurûfi'l-Latiniyye"(ElfabeyênKurdîBiTîpênErebîûBiTîpên Latînî) de li gor çapa Mehmet Bayrak elfabeya Xelîl Xeyalî jî qeyd kiriye.5 4- Elfabe digel mînak û agahiyên cûrbecûr ji 27 rûpelan pêk tê. Naveroka rûpelan wiha ye: a) Rûpela yekemîn qapax e. Tê de navê xebatê (Elîfbayê Kurdî), navê nivîskar (Xelîl Xeyalî yê Motkî), navê çapkirox (Kurdîzade Ehmed Ramîz) û sala çapê (1325) cih digire. b) Di rûpela duyemîn de 34 tîpên elfabeyê hatine nivîsandin ku me van tîpan digel latîniya wan li jor da nîşan dan. c) Di rûpelên sêyemîn, çaremîn û pêncemîn de navê van tîpan û rewşa nivîsandina wan di ser û nav û dawiya bêjeyê de hatiye nîşandan. d) Di rûpela şeşemîn û heftemîn de li ser rewşa dirêjkirina tîpan, tîpên 3 Nûrsî, Seîd Ýki Mektebê Musîbet (Di nav "Asarê Bedî'iye" de), r.334 -335. 4 Tahir Tewfîq, Hogir. el-Elifbau'l-Kurdiyye Bi'l-Hurûfi'l-Erebiyye We'l-Hurûfi'l-Latiniyye, çapa yekem, Erbîl, 2005.Ji bo agahiyên derbarê Xelîl Xeyalî û elfabeya wî di vê kitêbê de binêrin r. 23-40. 5 Elîfbêya Kurdî, muherrir (nivîskar): Xelîl Xeyalî, Çapxana Hîvda , çapa yekem, Stenbol, 2004. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 93 Elfabeya Xelîl Xeyalî --- Page Break --- bênuqte, tîpên biyeknuqte, tîpên bidunuqte û tîpên bisênuqte hatiye sekinan- din. e) Nivîskar di rûpela heştemîn de li ser bilêvkirina tîpan li gor ser û cer û ber yên erebî ku ji wan re "hereke" tê gotin sekiniye. Mînak: Be, bi, bu; te, ti, tu. f) Di rûpela nehemîn de nivîskar behsa "tenwîn"a 'erebî kiriye û bal kişandiye ku di zimanê kurdî de tenwîn nîn e. Çawa ku tê zanîn tenwîn di dawiya navdêrên erebî de cih digire û wekî du seran, du beran an jî du ceran tê bilêvkiin ku jê dengê "..en", "..in", "..un" tê der. Bo nimûne tîpa ? =B yê gava di dawiya navdêrek erebî de cih bigire wiha tê xwendin: Ben, bin, bun. Di rûpelên di pey re mînakên cûrbecûr cih girtine. g) Di rûpelên 23 û 24an de di bin serenavê "Îbare" de nivîskar bi şiklê şiîrê hinek nesîhet kirine. Mînak: Ders bixwune, zimanê kurmancî ho be. h) Nivîskar di rûpelên 24, 25 û 26an de hinek duayên erebî nivîsan- dine. Ev duayên erebî di jêrenotan de ji aliyê me ve hatine wergerandin. i) Di rûpela dawîn de di bin serenavê "Rica "de wiha hatiye nivîsandin: "Behayê vê (elfabeyê) ji bo tebi'kirina (çapkirina) kutubê (pirtûkê) kurma- can e. Li pey vê, qiraet (xwendin) û serf (morfoloji=peyvsazî) û nehv (rêz- iman)a zimanê kurmancî jî dê tebi' bibe (were çapkirin). Feqet em muh- tacê arîkirinê ne. Bê arîkirin tiştik nabe. Hêviya me xeyret û cuwamêriya kurmacan e. Meqseda me ji zarokê kurmacan ra nîşandana rêya 'ilm û hunerê ye". 5- Çawa ku li jor tê dîtin tiştên ku ji aliyê me ve hatine nivîsandin di nav kevanê de hatine nîşandan. 6- Tevî jêrenotan ji aliyê me ve hatine bi karanîn.. 7- Tiştek balkêş jî ev e ku Xelîl Xeyalî bêjeya "kurmanc" wekî "kurmac" bi kar aniye. Ango cih nedaye tîpa "n"yê. Berê me got qey viya kêmasiyeke çapî ye. Lê me dît ku Cemal Reşîd Ehmed di kitêba xwe ya bi navê "Zuhûru'l- Kurd Fî't-Tarîx" de dibêje ku di dema Mîrektiya Erdelan de Mîrê kurd yê bi navê Xusrev b. Muhemmed di destnivîsek xwe de bêjeya "kurmanc" wekî "kurmac" bi kar aniye û ev destnivîsa han di sala 1984an de li Moskovayê hatiye çapkirin.6 Wê demê me fêm kir ku di nav hinek nivîskarên kurd ên berê de navê "kurmanc" wekî "kurmac" jî hatiye bikaranîn. 8- Elfabe ji aliyê weşanxana "Hîvda" jî bi tîpên erebî hatiye weşandin.7 Lê tê de hinek guhartin çêbûye û kêmayî tê de hene. 9- Elfabe ji 34 tîpan pêk tê. Ev tîp digel latîniya wan ev in: 6 Reşîd Ehmed, Cemal, Zuhûru'l-Kurd Fî't-Tarîx , Erbîl, 2003, I, 61. 7 Bayrak, Mehmet, Açýk-Gizli Resmi-Gayr-ý Resmi Kürdoloji Belgeleri, Enqere, 1994, r.462-505. 94 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Elfabeya Xelîl Xeyalî --- Page Break --- 95 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 ELÎFBAYÊ KURMANCÎ Muherrir (Nivîskar) Xelîl Xeyalî Motkî Tabi’ (Çapkirox) Kurdîzade Ehmed Ramîz Sal 1325 --- Page Break --- Ya Ellah, Ya Fettah, Ya Rezzaq Musemma (Navdar) Di serî da Di ortê da Di dawî da1 Esma (Nav) ا Aa Elîf ب Bb Bê پ Pp Pê 1 Ji ber ku li gor ser û nav û dawiya bêjeyan di rewşa tîpên latînî de guhartin çênabe û guhartina bi vî hawayî taybetiyek elfabeya erebî ye, sitûnên mînakan vala mane. 96 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 ا = Aa ب =Bb پ=Pp ت =Tt ث =Ss ج = Cc چ=Çç ح = Hh خ =Xx د =Dd ذ =Zz ر =Rr ز =Zz ژ =Jj س =Ss ش =Şş ص =Ss ض =Dd ط =Tt ظ =Zz ع =‘ غ =Ğğ ف =Ff ﭫ =Vv ق =Qq ك =Kk گ=Gg ل =Ll م =Mm ن =Nn و =Ww ه =Hh لا=La ي =Yy --- Page Break --- ت Tt Tê ت Ss Sê ج Cc Cîm چ Çç Çîm ح Hh Hê خ Xx Xê د Dd Dal ذ Zz Zal ر Rr Rê ز Zz Zê ژ Jj Jeyn س Ss Sîn ش Şş Şîn ص Ss Sad ض Dd Dad ط Tt Tê ظ Zz Zê ع ‘ ‘Eyn غ Ğğ Ğeyn ف Ff Fê ﭫ Vv Vê ق Qq Qaf ك Kk Kaf گ Gg Gaf ل Ll Lam م Mm Mîm ن Nn Nûn و Ww Waw ه Hh Hê لا La La ي Yy Yê --- Page Break --- Herfên Tevlî T D W D F H M ع V C G Z S T Q S Z Z R X J Ş L H ع ('Eyn) Ç P Y Y K S N Z ا (Elif) Hereke Ziber = e Zêr = i Pêş = u (Ser) (Cer) (Ber) Cezm= ه Şedde = ّ Medde=  Herfên med ا (Elif) : Ziberê (Serê) dirêj dide xwendin ي (y) : Zêrê (Cerê) dirêj dide xwendin و (W) : Pêşê (Berê) dirêj dide xwendin Herfên bê nuqte ه و م ل ك ع ط ص س ر ل ح ا A H L R S S T ‘ K L M W H Herfên bi yek nuqte ب =B ج =C خ =X ذ =Z ض = D ظ =Z غ = Ğ ز = Z ف = F ن = N Herfên bi du nuqte ت = T ق =Q ي =Y Herfên bi sê nuqte پ = P ث = S چ =Ç ش = Ş ﭫ = V ژ=J ي = Y و = W Herfan orte û giran didine xwunden û bi îşaretki () wiha ji hev têne ferqkirin 98 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Yek herf û yek hicaê hereke2 A Be Pe Te Ce Çe De Ze Re Ze Je Se Şe Se De Te Ze ع Ğe Fe Ve Qe Ke Ge Le Me Ne He We Ye İ Bi Pi Ti Ci Çi Di Zi Ri Zi Ji Si Şi Si Di Ti Zi ع Ği Fi Vi Qi Ki Gi Li Mi Ni Hi Wi Yi U Bu Pu Tu Cu Çu Du Zu Ru Zu Ju Su Şu Su Du Tu Zu ع Ğu Fu Vu Qu Ku Gu Lu Mu Nu Hu Wu Yu Tenwîna Erebî 2 Tevê van mînakan di eslê xwe yê erebî de yek tîp in. Lê çawa ku tê dîtin li gor bilêvkirina bi latînî ji bilî rêza yekemîn du tîp derdikevin holê. Ango herekeyên ser û cer û ber jî wekî tîpan xwe nîşan didin û tên nivîsandin. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 99 --- Page Break --- En Ben Ten Sen Cen Hen Xen Den Zen Ren Zen Sen Şen Sen Den Ten Zen ع Ğen Fen Qen Ken Len Men Nen Hen Wen Yen İn Bin Tin Sin Cin Hin Xin Din Zin Rin Zin Sin Şin Sin Din Tin Zin ع Ğin Fin Qin Kin Lin Min Nin Hin Win Yin Un Bun Tun Sun Cun Hun Xun Dun Zun Run Zun Sun Şun Sun Dun Tun Zun ٌع Ğun Fun Qun Kun Lun Mun Nun Hun Wun Yun İxtar Tenwîn di zimanê kurmncî da Tune û erebî da heye. Mîsal: Qelben Qelbin Qelbun ‘Elîmen ‘Elîmun ‘Elîmin Yek herf û yek hica bi herfê medd Ziber(Ser) Zêr (Cer) Pêş (Ber) Sivik Giran Sivik Giran A Ê Î O Û --- Page Break --- Ba Bê Bî Bo Bû Pa Pê Pî Po Pû Ta Tê Tî To Tû Ca Cê Cî Co Cû Ça Çê Çî Ço Çû Ha Hê Hî Ho Hû Xa Xê Xî Xo Xû Da Dê Dî Do Dû Ra Rê Rî Ro Rû Za Zê Zî Zo Zû Za Zê Zî Zo Zû Ja Jê Jî Jo Jû Sa Sê Sî So Sû Şa Şê Şî Şo Şû Sa Sê Sî So Sû Ta Tê Tî To Tû ع ا ع ى ع ي عو عو Ğa Ğê Ğî Ğo Ğû Fa Fê Fî Fo Fû Va Vê Vî Vo Vû Qa Qê Qî Qo Qû Ka Kê Kî Ko Kû Ga Gê Gî Go Gû La Lê Lî Lo Lû --- Page Break --- Ma Mê Mî Mo Mû Na Nê Nî No Nû Ha Hê Hî Ho Hû Wa Wê Wî Wo Wû Ya Yê Yî Yo Yû ه:'Elametê ser e, nayê xwendin3 Be Pe Te Se Ce Çe He Xe De Ze Re Je Se Şe Se De Te ع ه Ğe Fe Ve Qe Ke Ge Le Me Ne He We Ye Du herf û yek hica4 Ziber (Ser) Ziber (Ser) Sivik Giran Sivik Giran Ev Av Ber Bar Per Par Teb Tab Cem Cam Çek Çak Hel Hal Xef Xaf 3 Ev tîp gerçi nayê bilêvkirin lê di nivîsandinê de tê xuyakirin. Di bêjeyên ku îro li gor elfabeya Kurdistana Iraqê tên nivîsandin de ev tîpa ku nayê xwendin tîpa beriya xwe bi dengê "e" dide xwendin û bi tîpa piştî xwe ve nayê zeliqandin. Mînak: بَه رف =berf. 3 Çawa ku tê dîtin li gor bilêvkirina bi latînî gelek ji van mînakan wekî sê tîp derdikevin holê û bi sê tîpan tên nivîsandin. 102 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Dev Dav Rez Raz Zer Zar Jer Jar Ser Sar Şeş Şaş Sed Sad Tev Tav ع ر ع ار Ğeb Ğab Fel Fal Ver Var Qez Qaz Kel Kal Gef Gaf Mer Mar Nev Nav Her Har Weh Wah Yel Yal Zêr Pêş Sivik Orte Giran Sivik Orte Giran İn Ên În Un On Ûn Bir Bêr Bîr Bur Bor Bûr Pir Pêr Pîr Pur Por Pûr Cir Cêr Cîr Cun Con Cûn Tir Têr Tîr Tub Tob Tûb Çit Çêt Çît Çuk Çok Çûk Çih Çêh Çîh Hut Hot Hût Hik Hêk Hûk Hub Hob Hûb Xir Xêr Xîr Xun Xon Xûn Diz Dêz Dîz Duz Doz Dûz Riz Rêz Rîz Ruz Roz Rûz Ziv Zêv Zîv Zur Zor Zûr Jin Jên Jîn Jur Jor Jûr Sil Sêl Sîl Suk Sok Sûk Şir Şêr Şîr Şur Şor Şûr Tir Têr Tîr Tuq Toq Tûq ع ل عىل ع يل ع ر عور عوور Ğik Ğêk Ğîk Ğul Ğol Ğûl Fil Fêl Fîl Ful Fol Fûl Qir Qêr Qîr Qul Qol Qûl Kir Kêr Kîr Kur Kor Kûr Gir Gêr Gîr Kur Kor Kûr Lik Lêk Lîk Lur Lor Lûr --- Page Break --- Mir Mêr Mîr Mur Mor Mûr Nir Nêr Nîr Nur Nor Nûr Niv Nêv Nîv Nuk Nok Nûk Hin Hên Hîn Hur Hor Hûr Wil Wêl Wîl Wul Wol Wûl Yik Yêk Yîk Yun Yon Yûn Sê herf û yek hica5 Ehd Bext Çerx Heşt Xerc Cerd Zehf Meşk Peşk Hesp Birk Tirp Çilm Dirp Zirq Rind Kirm Pişk Lehd Hirç Wird Burc Hukm Fikr Kurt Xurt Muşt Kulm Xurc Kunc Qurç Kunk Ask Bask Pars Rast Mast Bîst Sîrt Şêzt Çîzt Mêrg Sênk Bûst Post Dost Xort Gurt Goşt. Xewn Dewr Şewq Fewt Heyf Gewr 'Ewr Hewş Kewş Heyf Deyn Zeyt 'Eyb Ğeyb Qeyd Meyl Lefzê şedde Rebb Xett Berr Qedd Sedd Şedd 'Edd Lefzê bi hemzeyê elîf Edeb İzin Sual Qur'an Mu'min Ru'yet ا و ي (Elif, Waw Yê) 'Elametê Hereke ne Lefzê du hicaî Badan Palan Talan Razan Şadan Kalan Valan Qalan Gavan Garan Beran Beraz Tebat Delav Serad Deman Qedar Kemal Telaq Tifaq Xirab Zirav Silav Firaq Kiras Miraz Qulat Kulav Kulan Xunav Beden Deber Henek Gelek Kelem Tifik Sivik Şimik Qijik Kiçik Sirik Çiçik Jinik Berik Terik Kerik Selik Qetik Şekir Serik Memik Pepik Pale Tawe Xaşe Maşe Sade Kawe Paçe Male Pere Mene Deve Şepe Çire Şile Qire Kire Kele Evî Bejî Devî Geyî Tilî Kirî Mirî Şilî Tirî Penîr Telîs Heqîq Ğerîb Hekîm Birîn Cirît Qirîn Kirîn Şirîk Xulîk Kurîk Avis Paxir Qalik Klik Bawer Bacîk Tacîk 5 Çawa ku tê dîtin li gor bilêvkirina bi latînî gelek ji van mînakan wekî çar tîp derdikevin holê û bi çar tîpan tên nivîsandin. 104 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Paxîl Yaşîv Aşîv Kadîn Tenûr Qebûl Kevok Hevor Melûl Bilûr Piçûk Dirov Kilor Kirûf Tulû' Ğurûb Poxik Şonik Tolik Koxik Gomik Poxîn Doxîn Bîrov Pîçûk Çîrok Tîrik Tîjik Kêrik Mêrik Şîrîn Arvan Berwar Kirdan Mujgan Şermok Axçîk Pîrejin Nêremok Şêremêr Tarîgan Kornigan Biraza Berbû Qenter Kereng Kêvjal Kîvroşk Dendik Çeltûk Petpîtok Çavînok. Lefzê sê hicaî Sermiye Germiyan Misliman Cendere 'Erebe Textirme Kelbetan 'Erbane Şiyandin. Îbare Xwedê 'elîm e Sevab bike Guneh meke Hêviyê mebir Limêj bike Rojî bigir Xêr bike Dilê keskî mehêle Kubarî meke Ji mezinan re hurmet bike Destê wan ramûse Edebê hîn be Perpîj mebe Hindik bêje Zehf godarî bike Mirovî kamil kamil û 'aqil be Rihet rûne Ders bixwûne Zimanê kurmancî ho be Dê û babê xwe hez bike Ji xeberê wan der mekeve Bextiyariya du 'alem di xwendin û nivîsandinê da ye Bê van tiştik nabe Diyarê xwe jî Evbeçîn Lewra muhebbeta welat ji îmanê ye Bi cennetê xwe jî xelaske B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 105 --- Page Break --- Ebced. Hewwez. Huttî. Kelemen. Se'fes. Qereşet. Sexez. Dezuxîlen.6 Fetebarkellahu ehsenu'l-xaliqîne.7 Rebbî yessir. Wela tu'essir. Rebbî temmim bi'l-xeyri. Rebbî zidnî 'ilmen we fehmen.Wela tezidnî zulmen we cehlen.8 Ettehiyyatu,el-Mubarekatu,es-Selewatu,et-Teyyibatu Lillahi. Esselmu 'eleyke eyyuhe'n-nebiyyu we rehmetullahî we berekatuhu. Esselamu 'eleyna we 'ela ibadillahi salihîne. Eşhedu ella ilahe illellahu we eşhedu enne Muhemmeden 'ebduhu we resûluhu. Ellahumme selli 'ela Muhammedin we 'ela ali Muhemmed. Kema selleyte we sellemte we barekte we rehimte we terehhemte 'ela İbrahîme we 'ela ali İbrahîme. Fi'l-alemîne inneke hemîdun mecîd.9 Amentu billahi we melaiketihi we kutubihi we rusulihi welyewmi'l-axiri we bilqederî xeyrihî we şerrihî minellahî te'ala welbe'su be'delmewtî heqqun. Eşhedu ella ilahe illellahu we eşhedu enne Muhemmeden 'ebduhu we resûluhu.10 Innî weccehtu wechiye lillezî fetere's-semawati we'l-erde henîfen muslimen wema ene mine'l-muşrikîn. Qul inne selatî we nusukî we mehyaye we mematî lillahi rebbi'l-alemîn. La şerîke lehu we bizalike umirtu we ene ewwelu'l- muslimîn.11 Qunût Ellahummehdinî fîmen hedeyte, we 'afinî fîmen 'afeyte, we tewellenî fîmen tewelleyte, we barik lî fîma e'teyte, weqinî şerre ma qedeyte. İnneke teqdî wela yuqda 'eleyke, we innehu la yezillu men waleyte, wela ye'izzu men 'adeyte, 6 Li gor hinek riwayetan ev navê hinek qebîleyan in ku ereban tîpên ku di elfabeya wan da hene ji van navan girtine. Bo nimûne tîpên "e, b, c, d" ji navê "Ebced" hatine girtin. Tîpêna "h, w, z" ji navê "Hewwez" hatine girtin. 7 Xwedayê ku afirînerê herî baş e, pîroz e. 8 Ey Rebê min, tu tiştan li ser min hêsan bike, zor meke. Tiştên ku ez bikim ji min re bi xêrê temam bike. Ey Rebê min, tu ilm û fêmkirina min zêde bike, zilm û nezaniyê li min zêde meke. 9 Saxîtî, pîroztî, dia û nimêj, başîtî û rindayî ji Xwedê re ne. Silav û rehmet û bereketa Xwedê li ser te be ey Pêxember! Silav hem li ser me hem jî li ser bendeyên Xwedê yên qenc be. Ez şahidî dikim ku ji bilî Xwedê qet îlahek heqîqî tuneye û ez dîsa şahidî dikim ku Muhemmed bende û qasidê wî ye. Ey Xwedanê me, çawa ku te li ser Îbrahîm û malbata wî selat û silav hanîne û te ew pîroz kirine û tu li wan hatî rehmê, her wisa li ser Muhemmed û malbata wî jî selat û silavan bînî. Ey Rebbê me, di nav hemû 'aleman de yê ku layiqê pesn û camêriyê be her tu yî. 10 Ez bi Xwedê, bi melaiketên wî, bi kitêbên wî, bi pêxemberên wî, bi roja axretê û bi qedera ku xêr be jî şer be jî ji Xwedê ye îman tînim 11 Bê guman min berê xwe rasterast daye wî Xwedayê ku ezman û erd afirandine. Ez ji wan kesên ku ji Xwedê re şirîkan çêdikin nîn im. Tu wiha bibêje: Bê guman nimêja min, 'îbadetê min , jiyana min, mirina min, tev ji bo Xwedê ne ku temamê aleman wî afirandiye. Qet kesek şirîkê wî tuneye. Emrê min bo vî tiştî hatiye kirin û yekemîn ji misilmanan ez im. 106 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- tebarekte rebbena we te'aleyte. Nestexfiruke we netûbu ileyke, we sellellahu ''ale'n-nebîyyî.12 Rica Behayê vê ji bo tebi'kirina (çapkirina) kutubê (pirtûkên) kurmacan e. Li pey vê, qiraet (xwendin) û serf (morfoloji=peyvsazî) û nehv (rêziman)a zimanê kurmancî jî dê tebi' bibe (were çapkirin). Feqet em muhtacê arîkirinê ne. Bê arîkirin tiştik nabe. Hêviya me xeyret û cuwamêriya kurmacan e. Meqseda me ji zarokê Kurmacan ra nîşandana rêya 'ilm û hunerê ye. 12 Xwedayê min, tu min hîdayet bike û min jî têxe nav wan kesên ku te ew hîdayet kirine. Tu efiyetê bide min û min jî têxe nav wan kesên ku te efiyet daye wan. Tu ji min re jî bibe dost û min jî têxe nav wan kesên ku tu ji wan re bûyî dost. Te çi daye min ji min re pîroz bike. Min ji şerê wan tiştên ku tu tînî holê mihafeze bike. Tu li her tiştî hikim dikî, lê li te nayê hukimkirin. Tu bi kê re dostaniyê bikî ew qet zelîl nabe û tu bi kê re dijminatiyê bikî ew jî qet 'ezîz nabe. Ey Rebbê me, tu ji berê ve pîroz î û mezin î. Em ji te efukirinê daxwaz dikin û di hizûra te de tewbe dikin. Selat û silavên Xwedê li ser Pêxember bin. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 107 --- Page Break --- Eger ez ê bibêjime we ku peyva kurdî GUL digel peyva farsî [gol] û ya tirkî GÜL hevresen e, bêguman hûn vê yekê tiştekî ecêb nabînin. Lê belê eger ez ji we bipirsim ka eslê van her sêkan çi ye, ji ku derê hatine, hûn ê bikaribin bersiva wê bidin? Da ku ez bersivê bidim, ez mecbûr im qala çend guhartinên dîrokî yên zimanê kurdî û yên zimanên arî bi giştî, bikim. Dibe ku li destpêkê hûn bawer nekin lê dîsan ez ê bibêjime we. Eger em li zimanên arî yên kevn mêze bikin, em ê bibînin ku bi Avêstayî peyva varedâ, heye û bi pahlavî ango bi zimanê farsî ji serdema berî îslamê wek vartâ yan vardâ dihate gotin. Belkî ev peyva hanê ji we re nas be; bi ermenî beramberî GUL dibêjin VART [ward]. Ê heçî erebî ye, ma nabêjin ward? Niha hûn ê bibêjin ku ez dîn bûme, ne wisa? WARD û GUL çawa hevresen bin? Yanî çawa eslê peyva erebî WARD û ya kurdî GUL yek be? Ez ê niha bibêjime we çawa! Ez bala xwendevanên delal bikişînim ser zazakî (yan dimilî) û hewramî (yan guranî). Ev kurdên hanê çi dibêjin ji bo GULê gelo? Bi zazakî yan dimilî dibêjin VIL û bi hewramî jî dibêjin WILÎ. Îcar beramberî yekemîn dengê peyva kurmancî GUL ku "Ge" ye, bi zazakî "V" heye û bi hewramî jî "W" heye. Baş e, bi erebî herfa pêşîn çi ye? Dîsan "W" ye - WARD. Mînakeke kifş û aşkera ya din jî heye. Bi soranî çawa dibêjin GOTIN? Li hindek deveran dibêjin GOTIN, li Mukriyan jî dibêjin KUTIN û li hindek deverên din wek Kerkûk û Silêmaniyê dibêjin WUTIN!! Eger ev her du mînak ne bes bin, bila çend nimûneyên din jî hebin: Rawirekî kûvî ango heywanekî kûvî heye ku kurdên bakur dibêjnê GUR û ku yên Hekarî û Behdînan û Soran jî dibêjnê GURG. Bi dimilî û Rûpelek ji Dengnasiya Dîrokî ya Zimanê Kurdî Michael L. Chyet 108 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- hewramî dibite çi? Bi dimilî (yan zazakî) dibite VERG û bi hewramî (yan guranî) dibite WERG. Îcar me çi dît? Careke din pîta "G"ya kurmancî beramberî "V"ya zazakî û "W"ya hewramî ye. Bi Avêstayî jî beramberî gurg VEHRKA dihate gotin. Parçeyek di nav hinavên mirovî de heye ji bo parzinîna ava leşî, ku şeklê wê wekî baqilekî mezin e. Bi kurmancî dibêjinê GURÇIK yan GULÇÎSK û bi Soranî jî GURÇÎLE. Bi dimilî dibêjinê VELKE, dîsan bi herfa "V" û bi hewramî jî dibêjin WILK; careke din bi herfa "W"yê. Hêjayî gotinê ye ku bi Avêstayî jî şeklê vê peyivê VEREDKÂ bû. Gelek mînakên din ji zimanên arî yên kevn hene. Bi kurdî peyvên wek GUMAN, GUHARTIN, GIHÎŞTIN (yan GIHAN) û GUNEH hene, ku bi dengê GU yan GI'yê dest pê dikin. Bi zimanên arî yên kevn, li şûna GU'yê çi dihate gotin? Êdî we tê derêxist, ez dibêjim! Li şûna GU-Man û GU-Neh bi farisiya kevn VI-mana û VI-nas diha- tine gotin. "Guneh" bi farisî ye, kur- dên Behdînan dibêjnê "binas". Bi derbasbûna sedsalan, dengê "V"yê yan "W"yê bûye "G". Ev guhartina hanê di zimanên din de jî heye. Bi îngilîzî çi dibêjin ji bo "şer" yan cengê? Dibêjin WAR, ne wisa? Baş e; bi fransî û bi spanyolî beram- berî WARa îngilîzî çi heye? Bi fransî dibêjin GUERRE û bi spanyolî jî GUERRA. Vêca careke din em dibînin ku peywendiyek heye di navbera herfa "W" bi yek ziman û herfa "G" bi zimanên din. Ê mînakeke din jî wisa ye; we navê WILLIAM bihîstiye? Navekî mêran e, wek navê serokê amerîkî BILL yan WILLIAM [CLIN- TON]. Beramberî vî navî bi fransî dibêjin GUILLAUME û bi spanyolî jî dibêjin GUILLERMO, dîsan bi ingilîzî "W" heye gava ku bi fransî û spanyolî "G" hebe. Xwendevanên delal, em hêvîdar in niha hûn êdî nafikirin ku em şêt û dîn in, gava em dibêjin ku pey- wendiyek heye di navbera peyva kurdî GUL û peyva pahlavî VARTA yan VARDAyê de; ku bi riya bazir- ganiya di navbera farisên sasanî û ereban de kete nav zimanê erebî û bûye WARD. Hûn peywendiyên di navbera G'ya GULê û V'ya VARDAyê de dibînin, ne wisa? Heta niha, me peywendiyek danîbû di navbera peyva kurdî GUL û peyva pahlavî VARTA yan VARDA, ku bi riya bazirganiya di navbera farisên sasanî û ereban de kete nav zimanê erebî û bûye WARD. We peywendiya navbera G'ya GULê û V'ya VARDAyê ji bîr nekiriye, ne wisa? Lê belê li dawiya peyva GULê "L" heye, her çend e ku li dawiya peyva VARDA du deng hene: "R" û "D" yan bi hev re "RD". Ev hinde çawa ye? Di zimanên hindo-arî yên kevn de, em dikarin gelek mînakan bibînin. Ez ê bi yeke sade dest pê bikim. Di zimanê Avêstayî de peyva AREDA hebû bi menaya "rex" yan "kêlek" yan "tenişt" yan "alî" û bi sanskrîtî jî peyva ardha heye bi eynî wê menayê. Digel derbasbûna wextê ev dengê RED bûye dengekî sadetir: Bûye -l- . We tê derxist peyva kurdî beramberî peyva Avêstayî AREDA çi ye? Bi rastî B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 109 Rûpelek ji Dengnasiya Dîrokî ya Zimanê Kurdî --- Page Break --- min a niha got, lê ez ê dîsan bibêjim: Di Kurmancî de alî jî heye û li Behdînan la jî heye. Bi Soranî her la heye. Belê, peyvên Kurdî alî û la digel peyva Avêstayî AREDA, hevresen in. Lê nimûneyek bi tenê, ne bes e. Eger ev guhartina hanê rastiyeke dîrokî be, ku R û D (yan -RD-) dibite L, bêguman em dikarin mînakên din jî berhev bikin, ne wisa? Ê di rastiyê de peydakirina mînak û nimûneyên din, ne karekî zehmet e. Li gura nivîsara Garnik Asatrian û Vladimir Livshits li hejmara pêşîn ya kovara ACTA KURDICA ji sala hezar û neh sed û not û-çaran eslê peyva kurdî GEL yan "garda" ye yan "grda". DIL tune? Belê dilê mirovî, yê ku dişewite hindek caran, ku soran dibêjinê DIL bi "lamî qelew" û ku faris jî dibêjinê "del". Eger em li beramberî vê peyvê yên di zimanên Hindo-Ewrûpayî de binêrine, em ê zû bibînin ku di piraniya wan de R û D li tenişta hev hene. Wek mînak, bi yew- nanî dibêjin "kardial", bi rûsî dibêjin "serdtse", bi ermenî dibêjin "sird" û bi latînî jî COR - CORDIS dihate gotin. Ê bi sanskrîtî jî "hrdaya" bû. Ma bala we nekişand ku di hemiyan de RD heye? Ê eger em bala xwe bidine fer- henga Pokorny ya dîroka zimanên Hindo-Ewrûpayî, em ê bibînin ku li rûpela hejmara pênc sed û heftê û nehan, reha van peyvan gişk wisa ye: [√kered-]. Îranolog ango şarezayên zimanên îranî yan arî ku zimanê kurdî jî vedigire, wisa hizir dikin ku eslê vê rehê bo zimanên arî "zrda" bû. Bi Avêstayî beramberî dil "ZERED" yan "ZEREDAIIA" hebû. Ê îro bi zaza- kî yan dimilî dibêjin ZERÎ. Niha hûn ê bipirsin "çima bi kurdî dibêjin Dil bi D û ne Zil bi Z?" ne wisa? Bi farisî gelek caran herfa D heye li şûna Z'yê. Wek mînak; li şûna ZANÎN dibêjin "dânestan", bi farisî û li şûna ZAVA dibêjin "dâmâd." Ê her wisa li şûna ZERÎ bi dimilî û ZERED bi avêstayî, faris dibêjin "del". Wisa diyar e ku kurdan şeklê farisî girtîye! Vêca em dikarin çi bibêjin? Em dikarin bibêjin ku ev pêguhorîna R û D bi L hem bo Kurdî û hem jî bo farisî rast e! Ê niha em ê tiştekî din jî zêde bikin: Em mêze bikin li çend lêkerên sade, ku em her roj bi kar tînin; wek HIŞTIN û MALIŞTIN yan MIŞTIN. Lêkera HIŞTIN yan HÎŞTIN yan HÊLAN û bi Soranî HÊŞTIN. Hinekî seyr e, ji ber [ku] li dema niho HIŞT dibite HÊL. Ma em nabêjin "Ez dihêlim" yan "Bavê min nahêle"? Hêjayî gotinê ye ku bi zimanê farisî jî lêkereke wisa heye ku "eştan" k li dema niho dibêjin "mihelam". Heçî zimanên hindo-arî yên kevn e, bi avêstayî beramberî HIŞTIN peyva harez hebû; bi R û Z'yê. Ê beramberî MALIŞTIN yan MIŞTIN bi menaya "gêzî kirin", ku li dema niho dibêjin "ez dimalim, tu dimalî" û her wekî din, bi avêstayî marez hebû, dîsan bi R û Z'yê. Vêca em hînî çi bûn? Em hîn bûn ku ne bi tenê R û D bûye L, lê R û Z jî -digel derbasbûna wextê - dibite L. Ma bala we nekişandiye ku em dibêjin ÇAR, lê ÇIL? Peywendiya di navbera wan da çi ye, gelo? Çar: Sanskrîtî çatur [çatvâra- etc.]; farisiya kevn çathvârah: Avêstayî çathvar-/çatur (çathru-); 110 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Rûpelek ji Dengnasiya Dîrokî ya Zimanê Kurdî --- Page Break --- farisiya navîn çahâr; partî çafâr; farisiya nûjen çehar; soranî çar/çuwar; zazakî çihar. Çil: Iraniya kevn çathrusat: Avêstayî çathwarasatem; farisiya kevn çathurthat~ çathursat; farisiya navîn çehel; farisiya nûjen çihil; soranî çil; zazakî çewres. Vêca em dikarin bibêjin ku RD û RZ û RS/Rth jî bi zimanên arî yên kevn dibine L bi kurdî. Eger hûn hêj dudil in hemberî vê peywendiya hanê ya di navbera R û D'yê de ya bi aliyekî û L bi alîyekî din, belkî ev yek dê we yên xweştivî îqna bike: Gelo hûn dizanin SALAR çi ye? Bi soranî jî dibêjin "sipa-salar". Yan jî bi gotineke din, we peyva SERDAR bihîstîye? SALAR û SERDAR, her du yek in! SERDAR kevntir e û digel der- basbûna wextê bûye SALAR. Niha em bizivirine pirsa xwe ya serekî, ku peyiva GUL bû. Me îdîa kiribû ku li wextê xwe peyv VARDA bû û ku digel bihurtina wextê VARDA şeklê xwe guhartiye û bûye GUL; her wekî maşot yan kurm ku şeklê xwe diguhêre û dibe belantîk yan pirpir- rok. Niha hûn jî bûne pispor û şareza, ne wisa? Niha hûn jî dikarin ji hevalên xwe re şîrove bikin ka çawa Va'ya VARDAyê bûye Gu'ya GULê û çawa RD'ya VARDAyê bûye L'ya GULê an ne? Bi vê çendê em gihîştine dawiyê. Ez hêvîdar im ku min dilê we nehiştibe û Xwedê her li aliyê we be . 28/04/05 Michael L. Chyetê emerîkî danerê ferhenga mezin ya kurmancî – inglîzî ye. http://www.geocities.com/mehn ame2005/65/nirxandin8.html B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 111 Rûpelek ji Dengnasiya Dîrokî ya Zimanê Kurdî --- Page Break --- Ev du-sê salên dawîn di çarçoveya têkiliyên bi Yekîtiya Ewropayê re û pê re jî li Tirkiyê pêşxistina demokrasiyê û heman demê bi tesîra guhartina rewşa siyasî ya dinyayê, Tirkiye mecbûr ma ku di qanûnên xwe de hinek guhartinan bike. Di vê çarço- veyê de ji aliyekî ve hinek qedexeyên li ser zimanê kurdî jî hatin rakirin. Lêbelê benda 42. a Yasaya Esasî, her gav wek şûrê Demoklîtos li ser serê zimanên derveyê tirkî digere. Heta ku ew maddeya 42. a Yasaya Esasî neyête guhartin û rakirin, ne mimkun e zimanên derveyî tirkî bi awayekî azad bêne karanîn û pêşxistin. Di maddeya 42. a Yasayê de wiha hatiye nivîsîn: "Nabe ku ji bilî tirkî tû zimanekî din di saziyên perwerdeyî û tedrîsatê de wek zimanê zikmakî ji bo welatiyên tirk bête hînkirin û xwendin." Asteng tenê ne ev bend e, wekî vê gelek yasa û qanûn û jêreqanûnên din jî hene! Di çarçoveya têkilî û beşdarbûna bi Yekitiya Ewropayê re, piştî polîtîkaya înkarkirin û asmîlasyonê ya heştê (80) salan, tenê hebûna zimanê kurdî kerhen hatiye qebûlkirin, ne ku mafê perwerdeyiya bi zimanê kurdî hatiye qebûlkirin! Dewlet ji bo ku pêşî li daxwaza mafê perwerdeyiya bi zimanê kurdî bigre û çareseriya xwe bi kurdan bide qebûlkirin, menewrayek bi destê hinek kurdan da kirin; armanca çalakiyên serlêdana daxwaznameyên ji bo "damezirandina qursên taybet ên zimanê kurdî" ev bû. Di encamê de mafê hînkarî û per- werdeyiya bi zimanê zikmakî, di şiklê qursên taybet de hate formulekirin. Di vê çorçoveyê de rêvebirnameyên ku hatin amade- kirin, bêhtir ji fêrkirina (hînkirina) kurdî, ji bo fêrnebûna kurdî çi astengî û zehmetî hebû têde hatibû darijtin. Encama pratîka du salên qursan jî nîşan da ku formulasy- Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin û ji Dibistana Seretayî Bigre Heta Unîversîteyê Bibe Zimanê perwerdeyiyê Seîd VEROJ 112 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- on û çareseriya di şiklê qursên taybetî de nedirust e û ji ber vê yekê ne mimkun e bi vê awa- yê hînkirina ziman jî bi ser bikeve. Di Nava Zimanên Dinê de Ciyê Zimanê Kurdî Zimanê kurdî1 , di nav rêza malba- ta zimanên Hîndo-Ewropî de şaxeke aryanî, wate îranî ye. Ew zimanên herî kevnare yên ku di nav malbata zimanên Hindo-Ewropî de cî digrin qismek ji wan ev in: sanskirîtî, pehlewî, medî, hîtîtî, avestayî, farisî, kurdî, ermenî, peştuyî, belucî, osetî, tacîkî, derîû wd. Kurdî,îro jî dibin- yadû bingeha xwe de gelek taybetmendiyên zimanên îranî yên kevn nîşan dide. Li gor dîtina gelek kurdnasan, dîroka kur- diya ku îro tê zanîn, kêmtirîn digîje zimanê Zend-Avesta û Medî. Kurdî yek ji zimanên zindî yên hemdem e û kêmtir ji aliyê sîh û pênc milyon (35 milyon) mirovî ve tê axiftin û nifusa kurdîaxêvan li ser erd- nîgariyeke (cografyayeke) fire belav bûye. Bi awayekî bêkêmanî û durust diyarkirina erdnîgariya zimanê kurdî pirr zahmet e. Bi tevî vê yekê jî, kêm- zêde, em dikarin erdnîgariya dîrokî ya zimanê kurdî wiha diyar bikin: Zagros û der û dora wî wek navend bête qebûlkirin, ji aliyê rojhelatê ve ji Xoresan û Efxanîstanê bigre ji aliyê rojavayê ve heta bi Sêwazê, ku li rojavayê hinek bajar û bajarokên wek 1 Di vê nivîsê de gotina kurdî, ji berê de heta îro, di wateya hemû devok û zaraveyên zimanê kurdî de tê karanîn; kurdî, hemû lehçe û devokên zimanê kurdî diguncîne. Qonya û Anqerê ne têde be, ji bakur ve digîje Ermenîstana Qafqasan û ji başûr ve li başûrê Îranê dest pê dike û bakurê Iraq û Suriyê digre nava xwe.2 Ziman, berhemeke civakî yê dîrokî ye. Ji derveyî civakê, ji derveyî tê- kiliyên mirovan ji ber xwe ve yan jî bi serê xwe axiftin û ziman nîn e. Ziman, bes bi têkiliya navbera mirovan peyda dibe û zindî dimîne; ziman berhema têkiliya navbera mirovan e. Ji ber vê yekê ziman, xwedî têkiliyeke herikbar e, zindî ye, her dem tê de guhartin çêdibe. Ji lewre, di nav pêvajoya dîrokî de ji ber hinek sedemên cografî, siyasî û aborî di nav zimên de cihêtî peyda dibe. Bi pêdaçûna demê re ev cihêtî dibe sedemê peydabûna devok û diyalektan. Her wekî zimanên din, di zimanê kurdî de jî diyalekt û devokên cuda hene. Şerefxan Beg di Şerefnameyê de zimanê kurdî bi ser çar diyalektan parve dike: kurmancî, lorî, kelhurî û goranî.3 Li ser babeta dabeşkirina diya- lektên kurdî lihevhatineke esasî tune be jî, Dr. Maruf Xeznedar, dabeşkirina mamoste Tofîq Wehbî esas digre û diyalektên zimanê kurdî wisa dabeş dike: 1. Kurmancî (a.kurmanciya serû, b. kurmanciya xwarû/soranî) 2. Goranî-Zazayî 3. Lorî. Ev her yek diyalekt jî li ser gelek devokan têne dabeşkirin.4 2 Bn. Badilli , Kemal. Rêzimana Kurmancî bi Îzahkirina Tirkî. Weş Med. 3 Şerefxan, Şerefname, r. 20, weşanên Deng,1998, çapa duyemîn, Îstanbul. 4 Xeznedar, Maruf, Mêjûyî Edebî Kurdî, Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr, 2001 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 113 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- 1. Kurmancî: Dibe du beş. a. Kurmanciya serû (jorî): Ji aliyê pir- raniya kurdên Tirkiyê, temamê kur- dên Qafqasya û Suriyê, kurdên bakurê Kurdistana başûr û Kurdistana rojhe- lat û kurdên Xoresanê ve tê axiftin. Heman demê xwedî devokên wek behdînî, silîvî, şêxbizinî, zilî, milî, botî û beyazidî ye. b. Kurmanciya xwarû (jêrî)/soranî: Ev diyalekt bi pirranî li başûrê Kurdistana Başûr; bajarên Hewlêr, Kerkûk (Germiyan), Silêmanî û li Kurdistana Rojhelat; li bajar û herêmên wekî Mukriyan, Erdelan (Sineyî), Kirmanşa, Nexede û Mahabadê tê axiftin. 2. Goranî-Zazayî (Kirmanckî, Dimilî, Kirdkî): a. Goranî: Ji Sineyê dest pê dike û Kirmanşa ber bi rojavayê ve heta tê digîje sînorê Iraq û Îranê de tê qisekirin. Devokên wekî hewramanî, zengeneyî, kakeyî (maço), bacelanî5 li ser vê diyalektê têne qebûl- kirin. b. Zazayî (Dimilî/ Kirmanckî/ Kirdkî): Di nav kurdên Kurdistana Bakur de piştî zimanaxêv- ên kurdiya kurmancî, mezintirîn diyalekta ku tê axaftin e. Ev diyalekt ji aliyê rûniştevanên hinek qeze û wîlayetên wek Çewlîg, Dêrsim, Diyarbekir, Xarpêt, Sêwaz, Ruha, Bedlîs, Mûş, Êlih, Semsûr, Erzingan û Erziromê tê axiftin. 3. Lorî: Bi giştî li rojhelatê kurdis- tanê tête qisekirin û îro jî bi navê Loristan eyaletekî li Kurdistana Îranê heye. Li ser devokên jêrî tê dabeşkirin: feylî, kirmanşahî, bextiyarî, lekî, kel- hurî, mamesanî.6 5 Jêdera berê. 6 Jêdera berê. Nivîsandina Zimanê Kurdî bi Sê Elîfbayên Cuda, Encama Parçebûna Kurdistanêye 1. Elîfbaya Erebî: Karanîna vê elîfbayê, piştî belavbûna îslamiyetê ya di kurdistanê de dest pê dike û heta îro gelek caran guhartin têde hatine kirin. Guherînên herî bingehîn jî di destpêka sedsala bîstan de ji aliyê Xelîl Xeyalî yê Modkî û Ziya Gokalp ve di sala 1909an de têne kirin, ku elîfbaya kurdî ya bi tîpên erebî li ser sî û çar wêneyan (şiklan) tê danîn.7 Pişt re jî gengeşiyên li ser elîfbaya erebî ya kurdî berdewam dikin. Wisa diyar e ku bêhtir li ser tîp û dengên elîfbayê gengeşî hatiye kirin. Mesûdê Silêmanî li ser vê babetê di rûpelên Rojî Kurd 8 de wiha dibêje, "Ji bo sî û sê tîpan (herfan), ji xwendevanan re hînkirina ji du sedî zêdetir şeklan, dê xwendevan û mamosteyan gelek biwestîne û gelek zehmet be. Jixwe cehaleta me jî ji vê yekê tê!... Çareseriya vê yekê jî ev e, ku divê di destpêka per- werdehiyê de ji bo her tîpekî (herfek) tenê şiklek bête qebûlkirin."9 Ji bo vê yekê jî elîfbayek ku ji çil (40) tîpan pêk tê pêşniyar dike. Di nav rûpelên Rojî Kurd de ji bo piştgiriya vê lênêrînê, wekî dî jî pêşniyarin hatine kirin. Her wiha ji aliyê "Cemiyeta Dirustkirina Herfan û Belavkirina Îlman" ve li ser elîfbayê pêşnêrînek bo Rojî Kurd tê kirin ku wiha dibêje, "Wisa diyar e ku sedemê herî girîng ê paşvemayina me misilmanan, kêmbûna herfên (tîpên) meye. Heta vê gavê li ser vê meseleyê 7 Jêdera berê. 8 Rojî Kurd, hej: 1, r. 29, Weşanên WAR 9 Rojî Kurd, hej: 1, r. 29, Weşanên WAR 114 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- pêşnêrînên cuda hatina pêşkêşkirin. Hinekan gotine bila Elîfbaya Latînî û Ermenî bête qebûlkirin û hinekan jî vê xeter dîtine û gotine bila elîfbaya Erebî bête ecibandin ku ji aliyê hemû alema îslamî ve tê qebûlkirin. … Peyvên kurdî û şiklê telafuzkirina wan, bi tîpên derveyî elîfbaya erebî nivîsandin, dê kurdî xera bike. Ev e, ji ber vê û sedemên bingehîn ên wek vê, ji bo miletên misilman qebûlkirina tîpên biyaniyan ne durist e; xetere ye."10 Di navbera salên 1910 û 1932an de yanî heta ku HAWAR dest bi weşanê dike li ser elêfbaya kurdî pirr gengeşî (nîqaş) çêdibin. Îro elîfbaya kurdî ya bi tîpên erebî li Kurdistana Başûr û Rojhelatê bi nizîkayî li dor deh-panzdeh mîlyon kurdî ve tê bikaranîn û berhevbûnek pirr zêde bi nivîsîna elîfbaya kurdî ya erebî peyda bûye. 2. Elîfbaya Latînî: Pêvajoya belavbûna Dewleta Osmanî û jê veqetîna miletên bindest, têkiliya bi fikrên rojavayî re, tesîrek zêde li rewşenbîrên kurd jî dikir û peyder- pey bi wan re fikrên netewî geş dikir. Heman demê di nav kurdan de jî çalakiyên rewşenbîrî û rêxistinî yên netewî dest pê kiribû. Piştî têkçûna tevgera Qoçgirî (1919) û rêxistina Azadî (1925) potansiyelek dînamîk a kadroyên tevgera kurd bêgav man û vekişiyan Binê Xetê, yanî çûn rojavaya başûrê Kurdistanê. Di nav van kadroyan de merivekî wek Celadet Bedirxan hebû ku bi reh û rîçikên xwe ji malbatekî kurdperwer û têkoşer hatibû perw 10 Rojî Kurd, hej: 1, r. 57, Weşanên WAR erdekirin. Her çiqas tevgera siyasî têk çûbû jî xebatên roşinbîrî yên ku bihatana kirin gelek bûn. Celadet Bedirxan li ser vê bingehê bi tevî Roger Lescot dest bi xebata li ser ziman û elîfbaya kurdî ya latînî dikin. Piştî xebateke dûr û dirêj, cara yekemîn Kovara "HAWAR" bi elîfbaya latînî li Kurdistana Suriyê tê weşandin. Elîfbaya Latînî ya kurdî ji aliyê kurdên Kurdistana Bakur û rojavaya Başûr û pirraniya kurdên dîasporayê ve tê bikaranîn ku jimareya wan nizîkî bîst mîlyon e. Heke hinek pirsgirêkên piçûk ên elîfbaya latînî hebin jî, pirsgirêkên elîfbaya erebî ya bo kurdî jê gelek zêdetir in. Li dinyayê tu elîfba nîn e ku bersîva hemû dengên di wî zimanî de bide. Di elîfbayê de kêmbûna şiklan, dê xwendin û nivîsandina ziman hêsantir bike. Ji ber vê yekê, elîfbaya Celadet Bedirxan ji bo nivîsandina hemû diyalektên kurdî qîm dike. Tu kêmasî di elîfbaya latînî ya Celadet Bedirxan de nîn e ku pê diyalektên cuda yên zimanê kurdî neyête nivîsandin û her wiha ji ceribandin û zanîna me ya li ser her du elîfbayan (Latînî û Erebî) jî baş tê îspatkirin ku dîyalekta soranî bi karanîna elîfbaya latînî, dikare ji erebî xweştir bête nivîsandin û xwendinê. 3. Elîfabaya Krîlî: Elîfbaya Krîlî ya bo kurdî, ji destpêka 1920an vir de ji aliyê kurdên Qafqasyayê ve hatiye karanîn. Di destpêka Şorişa Oktobirê de her çiqas rê li ber nivîsandina kurdî hatiye xweşkirin û yekemîn Kongreya Zimanê Kurdî li nav sînorên Yekîtiya Sovyetê hatiye pêkanîn jî, pişt re ew rê bi belavkirin û nefîkirina B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 115 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- nifûsa kurdan ve hate tengkirin û di nava zeman de jî hate xetimandin. Bi tevî hemû neyîniyan, Elîfbaya Krîlî bo kurdî hatiye karanîn; berhemên hêja hatine afirandin. Romanên sereke yên kurdî jî, bi vê elîfbayê ji aliyê Erebê Şemo ve hatin nivîsandin. Piştî vana, divê em li ser elîfbayê xaleke girîng a din jî diyar bikin ku her du kitêbên pîroz ên êzidiyan; Misfhefa Reş û Cilwe bi elîfbayeke tay- bet hatine nivisîn. Her wiha bi elîf- baya suryanî û îbrî jî hinek nivîsên kurdî hatine nivisîn.11 Ji aliyê karanîna elîfbayên cuda ve rewşa me ya şênber li jorê hatiye diyarkirin. Bêguman hemû berhemên kurdî yên ku bi elîfbayên cuda hatine nivisîn dewlemendiya kelepora ziman û çanda kurdî ne. Redkirina vê mîrasa sed salan ne tiştekî aqilane ye. Lêbelê berde- wamkirina karanîna elîfbayên cuda jî qutbûnekê di navbera xwendevan û pê re jî di navbera gelê kurd de peyda dike. Mînak: Bi giştî em kurdên Kurdistana Bakur nikarin ji berhemên elfîbaya erebî ya ku li Kurdistana Başûr û Rojhelatê tê karanîn jê îstifade bikin û her wisa ew jî nikarin ji yên me îstîfade bikin. Ji ber vê yekê, xebat û hewlên yekîtiya elîfbaya kurdî li ser kurdan ferz e. Bêguman, ne ji ber rehetiya kurdên bakur,lêbelêbigiştîkurdologênbiyanîû rewşenbîrên xomalî Elîfbaya Latînî ji bo zimanê kurdî elîfbaya herî bikêrhatî û hêsan dibînin. 11 Dr. Maruf Xeznedar, Mêjûyî Edebî Kurdî, Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr, 2001 Zimanê Kurdî, Zimanekî Zayendî ye Bêguman pirsgirêkên rêzimanê kurdî gelek in, ne tenê karanîna elîf- bayên cuda ne. Beriya her tiştî ji ber ku zimanê kurdî zimanek zayendî ye, peyvên wî yan nêr in yan jî mê ne. Di diyalektên kurdiya kurmancî û dimilî (kirmanckî/ kirdkî/zazakî) de hemû peyv di halê xweser de jî zayenda (nêrîtî û mêyîtî) xwe didine xuyakirin lêbelê di kurdiya kurmancî de ev ne wisa ye; bes di nav hevokê de piştî karanînê zayend dixuye. Îcar di kur- manciya xwarû (soranî) de nêr û mêyêtî rabûye, nîn e. Di soranî de tunebûna zayendê, ji ber tesîra farisî ye. Di zimanên zayendî de mimkun e ku di diyalektên cuda de mêyîtî û nêrîtiya hinek peyvan bi hev biguhêre. Dema ku nivîsîna bi zimanê kurdî bi pêş bikeve ev cudahî dê ji holê rabin yan jî kêmtir bibin. Meseleya rastnivisîna zimanê kurdî û yekkirina elîfbaya kurdî muşkule- yeke me ya sereke ya netewî ye û wisa diyar e ku ji bo çareseriyê demeke dûr û dirêj pêdivî ye. Îro di navbera rast- nivîsîna kurdiya kurmancî û dimilî (zazakî, kirmanckî) de hem ji aliyê forma peyvan û hem jî ji aliyê sentaksê ve zêde pirsgirêk tune, pirsgirêka herî girîng di navbera rastnivisîna kurman- ciya jor (ya ku bi latînî tê nivîsîn) û kur- manciya xwarû (soranî) de ye, ku ev jî karanîna elîfbayên cuda ne. Divê ji bo çaresireya karanîna elîfbayên cuda, rastnivîsîn û formên peyvan û prob- lemên din "Kongreya Zimanê Kurdî" ya domdar bête lidarxistin ku hemû zimanzan û kurdologên ji hemû diyalektên kurdî tê de beşdariyê bikin. 116 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- Pêdiviya Amadekirina Ferhengeke Giştî ya Kurdî Pirraniya zimanên li dinê ji gelek diyalekt û devokên cûrbicûr pêk têne. Pirrî caran axiftvanên van diyalekt û devokan bi zehmetî ji hev û din têdigi- hên, yan jî tênagihên. Ji ber vê yekê, pêdivî bi zimaneke sidandard û hev- par ê navendî heye. Li vê derê pirsa "kîjan diyalekt dê bibe bingeha zimanê hevpar?" dertê holê. Di der- barê bersivandina pirsa "kîjan zarave dê bibe bingehê zimanê hevpar?" de, du xalên girîng hene: "Ya yekemîn, rêvebiriya siyasî ya wê herêmê; ya duyemîn jî îtibara kulturî ya wê diyalektê ye."12 Her weha di vê çarçovê de îro hikumet û parlemana Kurdistana Federal xwedî selahiyet û mesuliyetiyeke dîyarker e. Ku ev ne mimkun be, li gor me, rewşenbîr û kurdnas û nivîskar bi alîkariya çape- meniya kurd dikarin bikevin bin barê vê wezîfeya netewî. Wê demê divêt desthelatên siyasî guh bidin hêza rewşenbîrî ya kurd û pê re dê ziman jî ber bi navendîbûn û standardîzebûnê ve biçe û zimanê neteweyî çêbibe. Ji ber ku kurdî hîn nebûye ziman- ekî neteweyî-navendî, bêguman di hemû diyalektan de karanîna for- matên peyvan ên cûrbicûr tiştekî nor- mal e. Em bivên-nevên di zimanê axiftinê û heta bi yê nivîsînê de ev cudahî dê demeke dirêj berdewam bike. Navendîbûna ziman û pêkhatina zimanê perwerdeyiyê karanîna for- matên cuda yên peyvan kêm dike û 12 Walter Porzîg, Mûcîzeya Ziman, r. 20, çapa tirkî, weşanên wezareta çandî, Anqera. nivîsîna ziman bi pêş dixîne. Ji bo vê, çêkirina ferhengeke zanistî ya kurdî û têde diyarkirina rastnivîsîna formatên peyvan, ji bo bicihkirina zimanê stan- dard ê kurdî dê bibe gaveke pirr girîng. Her wiha di diyarkirina for- matên hevpar ên peyvan de, divê rêbaza ku bête diyarkirin de, ne ku tunekirina diyalektan berevajî wê, jiyandin û li hev nêzîkkirina diyalek- tan û karanîna formatên nêzîkî hev, divêt ji aliyê hemû kurdan ve wek bingeh bêne qebûlkirin. Ger jinavhi- lanînek hebe, windabûna goraniyê (Hewramanî) ya li jêr fişara soranî windabûnek ji aliyekî giyanê neteweya kurd e. Lewre, ger em rabin desthelatiya diyalektekê li ser diyalek- tên din îlan bikin an jî bi wê fehmê tevbigerin; dewlemendiya zimanê kurdî di çarçova diyalektekê de hepis bikin, zimanê kurdî ji dewlemendiya devok û dîyalektan bêpar tête hiştin. Helbet ev dê nebe karekî rasyonel, hingê li pêş me di heyama îroyîn de karê ku em nika dikarin bikin yekkiri- na elîfbayê, standardîzekirina for- matên peyvan bi awayê ku diyalekt nêzîkî hev bibin û her wiha, wek bel- geyeke esasî; bi amadekirina fer- hengeke giştî ev yek bête temamkirin. Têkilîyên bi yê dî ra Danûsendinekî Xwezayî Peyda Dike Îhtiyaciya mirovan çi qas bi hewayê heye, ew qas jî bi danûstendin û têk- iliyê heye. Lewre mirov hebûneke civakî û dîrokî ye. Ziman, berhemê herî girîng ê dîrokî û civakî ye. Her wiha girîngtirîn objektê raman û navgînê B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 117 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- têkiliya mirovan e. Têkiliya mirov û civakan, hem bi nava xwe re û hem jî bi derveyî xwe re dibe. Bêgu- man têk- iliyên bi civak û kulturên derve re, bi tevlî xwe di ziman de danûstendinê peyda dikin. Di vê têkiliyê de peyvên zimanekî yan jî nirxên çandekê derbasî yên dî dibin, hem didin hem jî jê werdigirin. Di vê çarçoveyê de di nav zimanê kurdî de hebûna peyvên biyanî tiştekî pirr normal e. Lêbelê carînan di zimanekî de hebûna peyvên biyanî bêhtir ji danûstendineke xwezayî, di encama polîtî- kayên asîmlasyonîst de peyda dibin, ku wê demê armanc pûçkirin û tunekirina wî zimanî ye. Pûçkirin û tunekirina zimanekî, wek netew pûçkirin û qirkirina axiftvanên wî zimanî ye û ev jî nijadkujî ye. Zimanê Kurdî di Wêje û Nivîsandinê de Dewlemendî û hejariya zimanekî yan jî pêşveçûn û paşvemayina ziman ekî, bi struktura wî ve girêdayî nîn e, bi pirrbûna nivîsîna wî zimanî ve girêdayî ye. Pêşkevtina nivisîna ziman jî, ji aliyekî ve bi girêdayî ter- cîha karanîna zimên a hêza desthelat û navendî ya siyasî ye. Gelek zimanên mirî hene ku struktura wan ji zimanên zindî dewlemendtir e, lê mixabin îro ji xeynî navê wan tu şopek li dû wan nîn e. Kurdî, zimanekî dîrokî yê zindî ye. Yekgirtin û standardîzebûna zimanê kurdî, bes dikare bi navendîbûna rêxistiniya siyasî û civakî ya kurd mim- kun be. Ev pêdaçûn, tenê ne ji bo zimanê kurdî ye, hemû zimanên neteweyî yên dinyayê bi vî awayî pêk hatine. Ji binî de çareserkirina hinek pirsgirêkên bingehîn ên zimanê kurdî bes di vê çarçoveyê de mimkun dibe! Bi taybetî di sedsala dawîn de zimanê kurdî, digel encama hemû zordestî û astengên polîtîkaya dewle- tên wekî Tirkiye, Iraq, Îran û Suriyê mesafeyek baş girtiye; xwedî kevne- şopeke edebî û berhevbûna nivisînekî girîng e. Di rewşa îro de li gor belgeyên li ber destê me, ji dest- pêka serdema dehemîn (X.) û vir ve bi kurdî gelek berhemên giranbiha hatine nivîsandin. Li vira tenê em ê navê hinek ji wan nivîskaran bînin bîra we: "Baba Tahir (937-1010), Baba Serhengê Dewdanî (935-1007), Şa Xoşên (1015-1074), Baba Naûsî Caf (1084-1161), Siltan Sehaq (Îshaq) (1272-1388), Abîdînê Caf (1320-1394), Şa Îbrahîm Ebût (1324-1407), Baba Yadgar (1359- 1480), Mela Perîşan (1356-1421), Êl Begî Caf (1492h-1553h), Elmas Xanî Kenduleyî (1702-1776).13 Elî Herîrî (1010-1077), Elî Termoxî (……), Feqiyê Teyran (1302-1375), Melayê Batê (1471-1494), Melayê Cizîrî (1570-1640), Ehmedê Xanî (1592- 1653), Murad Xanê Beyazidî (1773- 1832), Şêx Marufê Nodî (1753- 1838), Nalî (1800-1856), Hecî Qadirê Koyî (1814-1890), Şêx Riza Telabanî (1842-1910), Wefayî 1838- 1902), Bêxud (1851-1907), Zîver (1875-1948), Pîremêr (1868- 1950),…. * 13 Dr. Maruf Xeznedar, Mêjûyî Edebî Kurdî, Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr, 2001 118 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- * Bo agadariya fire bnêre li pirtûka Mêjûyî Edebî Kurdî (cild: I-II-III-IV) ya Marûf Xeznedar û Tarîxa Edebiyata Kurdî ya Qanadê Kurdo. Navên li jor hatin nivîsandin, qis- mek ji nivîskarên navdar ên heta dest- pêka sedsala bîstemîn in. Bêguman em dikarin gelek navên din jî li ser wan zêde bikin. Ji nav berhemên van nivîskaran, bi taybetî li ser Mem û Zîna Ehmedê Xanî pirr gengeşî (nîqaş) çêdibe û divê çêbibe jî. E. Xanî bi nivîsandina Mem û Zînê, wek zimanekî zindî, ji nû ve afirandina zimanê kurdî re xizmeteke mezin kiriye. Mem û Zîn, cara yekemîn ji aliyê komela Tamîm-î Marif û Neşriyata Kurd ve di sala 1919an de çapa wê ya matbaayê tê kirin. Heta wê gavê destnivîsên wê dihatin belavkirin. Li ser çapa Îstanbulê, çapa duyemîn a Mem û Zinê di sala 1947an de li Helebê tê kirin. Mem û Zîn li Kurdistana başûr cara yekemîn di sala 1954an de tê çapkirin û di sala 1960an de yekemîn çapa soranî ji aliyê Hejar ve li Bexdayê tête kirin. Di sala 1968an de M. E. Bozarslan digel wergera wê ya tirkî û bi tîpên latînî Mem û Zînê ji nû ve çap dike. Mem û Zîn, di dîroka edebiyata kurdî de ji du aliyên bingehîn ve xwedî cî û giraniyeke pirr muhîm e: yekemîn ev e, ku ji aliyê gelek lêkolîn- er û nivîskaran ve wek kanona sereta ya edebiyata kurdî tête dîtin; ya duyemîn jî, heman demê wek destpêk û serkaniya fikra neteweyî ya kurdî tête dîtin û qebûlkirin. Bêguman dê ji her aliyî ve nîqaşên li ser Mem û Zînê berdewam bikin. Li gor dîtina me, Mem û Zînê wek serkaniya fikra neteweyî nîşandan ne rast e. Fikra neteweyî têgihîştineke siyasî ya dema nû (du sed salên dawî) ya Ewropî ye. Mesele ne tenê netewetiya kurdan e, dema ku Mem û Zîn hatiye nivîsandin, di nav gelên rojhelatê de (di nav civa- ta faris, ereb, tirk û yên din de jî) fikra netewî ya bi forma îroyîn nîn e. Eger netewetî tenê pêkhatineke kulturî be, gelo çima em netewetiya kurd ji Baba Tahir, Şerefxan yan jî Melayê Cizîrî û wd. nadin destpêkirin? Bêguman heman demê netewetî cûrekî girîng ê sîyasetê ye. Zimanê Kurdî di Perwerdeyî, Hînkarî û Ragihandinê de Di dîrokê de heta destpêka sedsala bîstan, saziyên herî girîng ên perw- erdeyiya bi zimanê kurdî medrese bûn. Di destpêka sedsala bîstan de li Îstanbulê bo perwerdeyiya bi zimanê kurdî çend hewildan çêdibin lê ji ber astengiyên desthelata siyasî bi ser nakevin. Cara yekemîn di 23yê Gulana 1931ê de li Kurdistana Iraqê zimanê kurdî wek zimanê perwerdeyî bi fermî tê qebûlkirin. Hikumeta Iraqê di daxuyaniya xwe ya derbarê yasayê de wiha diyar dike: "Madde 9: 1. Iraq taahut dike ku li lîwayên Mosil, Erbîl, Kerkûk û Silêmaniyê qezayên ku nifûsa wan bi esasî kurd bin, dê li wan deran zimanê fermî erebî û kurdî be." Her çi qas ev yasa di pratîkê de bi temamî nehatiye tetbîqkirin jî, ji bo per- werdeyiya bi zimanê kurdî pêngaveke girîng bû. Li ser vê bingehê di sala 1958an de beşê zimanê kurdî di nav Unîversîteya Bexdayê de tête damezi- randin. Her weha piştî Şorişa Oktabrê di nav sînorên Yekîtiya Sovyetê de jî di destpêkê de perwerdeyiya bi zimanê B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 119 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- kurdî çêbûye û ji bo vê yekê pirtûkên dersdayinê jî hatine çapkirin. Kurdên dîasporayê jî li ser ziman û edebiyata kurdî xebatên gelek baş kirine. Bi taybetî jî piştî derbeya leşkerî ya 12ê Îlona 1980an li Tirkiyê, gelek kurdên Kurdistana bakur bêgav man ku welatê xwe terk bikin û li dewletên Ewropî û Îskandînavî bibin penaber. Her hiwa gelek rewşenbîr û kadroyên Kurdistana rojhelat jî piştî Şorişa Îslamî ya Îranê, ew jî bêgav man ku penaber bin bo welatên Ewropî û her wiha gelek ji kurdên Kurdistana başûr û rojhelatê başûr jî. Di encamê de potansiyeleke girîng a kurdên diyaspo- rayê çêbû. Ji nav wana pirrî kesan li ser beşên cûrbicûr formasyona perw- erdeyiya akademîk wergirtine û di vê çarçoveyê de jî li ser ziman û edebiyata kurdî xebatên baş hatine kirin û di gelek welatan de ji bo hînkirin û perw- erdeyiya bi zimanê kurdî dibistan hatine sazkirin û pirtûkên dersan hatine çapkirin. Li ser ziman, edebiyat û dîroka kurdan lêkolîn û lêgerînên bi têr û tijî çêbûne û berhemên hêja derx- istine holê. Her weha gelek berhemên bîyanî jî bo zimanê kurdî hatine wergerandin. Piştî serhildana sala 1991ê, li Kurdistana başûr hemû dezgeh û saziyên dewleta Iraqê hatin ruxandin û serkirdayetiya kurd di şûna wan de dezgeh û saziyên xwe ava kirin. Ji sala 1992an vir ve zimanê kurdî li Kurdistana başûr bûye zimanê perw- erdeyî û hînkariyê. Îro li Kurdistana başûr çar unîversîte bi zimanê kurdî perwerdeyî dikin û heman demê zimanê kurdî bûye yek ji zimanê fermî yê Dewleta Federe ya Iraqê. Di qada ragihandinê de jî nizîkî nîv sedsalî ye ku zimanê kurdî tête bikar- anîn. Li ser damezirandina Radyoya Yerîvanê 50 sal derbaz bûn û her wiha li ser damezirandina Radyoya Dengê Kurdistanê jî 42 sal derbaz bûn. Bi derengî be jî, îro zimanê kurdî di qada weşana televîzyon û înternetê de jî ciyê xwe girtiye. Di salên nodî de MED-TV. li ser setelaytê dest bi weşanê kir û piştre jîKURDİSTANTV.ûKURD-Satûevdemên nizîk de jî ZAGROS TV. dest bi weşanê kirin. Her di Kurdistana başûr de çendek televîzyonên herêmî jî weşanê dikin. Her weha li Tirkiyê qenala TRT-4 û li Îranê jî qenala SAHAR bi çarçovekî teng û bernameyên sivik, di hefteyek de du seet weşana bi zimanê kurdî dikin. Ziman û Netewetî Xebatên li ser zimanê kurdî, bi tevî peydabûna hizra netewî ya kurd dest pê dike. Û ev jî digîje destpêka çarye- ka sedsala bîstan. Ew dem destpêka pêvajoya peydabûna tevgera kulturî û sîyasî ya kurd e. Ziman û çapemenî di pêvajoya netewebûnê de du unsurên bingehîn in. Pêkhatinaçapemeniyanetewîûpêşketi- na ziman, edebiyat û nivisînê unsurên herî girîng ên çêbûna zimanê neteweyî ne. Ziman, pevgirêdaniyeka herî girîng a navberakesûcivakêyeûunsurekeesasî yê nasnameya kulturî û netewî ye. Her zimanê ku alîyê wî yê dîrokî heye û mirov di destpêkê de hîn dibe, ji bo axaftevanên wî, zimanê zikmakî ye. "Zimanê ku herî zêdetir tesîr bi çêbûna şexsîyetan dike, zimanê ku li destpêkê hîn bûye, yanî zimanê zikmakî ye."16 16 Walter Porzig, jêdera berê:, Mucizeya Ziman(Dil Denen Mucize), weşanên wezareta çandî, Anqere 120 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- Li gor peymanên navnetewî, bê kêmanî mafê perwerdeyiya bi zimanê zikmakî heye. Ziman, bi peydabûna hizra(fikra) netewetiyê re derdikeve radeya potansiyeleke sîyasî û dibe mijar û navgîna siyasetê. Ev jî berhemê hizir û sîyaseta neteweyî ye. Sîyaseta netewî azadî û pêşketina ziman, bi dewletbû desthelata sîyasî dibîne. "Ziman, bi tevî dewletan zêde dibin; an ku dewlet bi zimanan zêde nabin."17 Divê Li Tirkiyê Zimanê Kurdî Wek Zimanekî Fermî Bête Qebûlkirin û Dewlet Ji Bo Pêşxistina Zimên Alîkarî Bike Di nav sînorên îro yên Tirkiyê de kêmtirîn panzdeh(15) mîlyon kurd hene û ji beriya hatina tirkan ve ew li ser vê cografyayê dijîn û xwediyên esasî yên vê axê ne. Lê mixabin, îro li ser axa wan mafê wan ê xwerêvebir- inê tune, li ser navê xwe ne xwedî des- thelateke polîtîk in û her wiha mafê wan ê kulturî û zimanî jî nîn e. Lewre ziman bi xwe berhemê kulturî ye û kultur jî bi ziman tête îfadekirin û ji neslekî derbasî neslên din dibe. Bi zimanê serdest perwerdekirina zarokên kurd, şiyana (karîna) têgi- hîştin û serkeftina wan dadixe. Di vê rewşa hanê de zimanê perweredeyî yê serdest şûna zimanê wan ê zikmakî digre û zimanê wan ê zikmakî dimirîne. Ev jî, li gor tarîfên peymanên navnetewî jenosîd e, nijadkujî ye. Bêguman îro meseleya zimanê kurdî, heman demê meseleyeke siyasî 17 Hobsbawm, Neteweyan û Netewetî, r. 83, Weş. Ayrıntı ye. Bivê-nevê dema mafê kulturî û zimanî bêne gengeşîkirin, ji aliyekî ve siyaset jî dikeve nav. Ji ber vê yekê, em ji bo çareseriya mafê zimên pêşniyarên lijêr dikin: -Divê peyvên "lehçe û devokên herêmî" ji "biryarnameya karanîna lehçe û devokên herêmî" bête derx- istin û her ziman bi navê xwe di yasayê de bête nivîsandin. -Divê zimanê kurdî wek zimanê fermî yê duyemîn bête qebûlkirin û ji dibis- tana seretayî bigre heta bi unî-ver- sîteyê bibe zimanê perwerdehiyê. -Divê zimanê kurdî di hemû saziyên fermî û teknîkî de bête karanîn. Divê perwerdehiya bi zimanê kurdî, bi dibistanên seretayî û navendî neyête sînorkirin, her weha li unîversîteyan jî bête xwendin. -Divê zimanê perwerdehiyê, ne li gor pirraniya hejmara xwendevanan, li gor pirraniya hejmara rûniştvanên (akincihên) wê herêmê bête diyarki- rin. Ji bo kurdên rûniştvanên li rojavaya Tirkiyê jî, li gor hejmara xwendevanên kurd, li dibistanê der- sxaneyên taybet bêne vekirin. Digel vana, dîsa jî bi tenê geşkirina zimanê me tu car divêt li dewletên serdest neyête spartin. Zindîkirin û pêşx- istina zimanê me bi xwestin û helwesta me ve girêdayî ye; divêt her kes; ferd, malbat, komik, komel, rêxistin, partî, medya; hemûyê dezgeh û saziyên kurd rewşa zimanê kurdî munaqeşe bikin û bi hemû şiyana xwe zimanê xwe di her warê jiyanê de kar bînin. Divê pirsa zimên, wek meseleyeke dîtin û her wiha divê êdî baş bête zanîn, ew siyaseta ku li ser navê kurdan bi zimanê desthelatan tê kirin ji bilî asîmîlekirin û nîjadku- jiya kurdan bi kêrî tu tiştekî nehatiye û dê tu car nayê jî!... B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 121 Divê Kurdî Wek Zimanê Fermî Bête Qebûlkirin --- Page Break --- Bu yazı Türkiye'de son altı yıllık süre içerisinde Kürt dilinin kullanıl- masına izin verilmesine ve Kürt dilinin yaygınlaştırılmasına yönelik çabalara ilişkin kısa bir değer- lendirme niteliğinde olacaktır. Yazının temel tezi böylesi bir değer- lendirmenin sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi için Kürtler'in ve Kürt sorununun devlet söyleminde nasıl kurulduğunun ve bu söylemin Kürtler tarafından hangi ölçüde içselleştirilip hangi ölçüde reddedildiğinin bir arada ele alınmasının gerekli olduğudur. Buna ek olarak Kürt soru- nun özünde tarihsel boyutu olan siyasal ve kültürel bir sorun olması gibi, Kürt dilinin statüsü sorunun da bu tarihsel boyutla yakından ilişkili siyasal ve kültürel bir sorun olduğu ve son altı yıllık dönemde Kürt dilini savunanların tam da bu boyutu göz ardı edip sorunu genel olarak yasal haklar çerçevesinde değerlendirmiş olduklarıdır. Bu yazıda aynı zamanda bu yaklaşımın handikapları göster- ilmeye çalışılacaktır. Her söylem bir iktidar ilişkisi içinde oluşturuluyorsa eğer Kürtler'e ilişkin resmi söylemin nasıl bir ikti- dar ilişkisi içinde oluştuğuna bakmak bu söylemin nasıl bir politikaya araçsal kılındığını anlamak açısından büyük bir öneme sahiptir. Türkler ve Kürtler1 arasındaki ilişkinin sorunlu 1 Bu kavramların aslında ima ettiği gibi homojen kavramlar olmadıklarının farkındayım. Burada elbetteki karşı karşıya gelen bir bütün olarak Türkler ve Kürtler değildir daha ziyade iktidar yapılarıdır. Ancak bu karşılaşmada Osmanlı/ Türkiye tarafındaki iktidar sahipleri için Kürt'lerin iktidar'da bulunanları kadar bir bütün olarak halk kitlesi de bir sorun haline gelmişti. Kürtlerin iktidarı çözüldükten sonra bu halka karşı nasıl bir politika izleneceği başta gelen tartışma konuları arasındaydı. Bir Dili Savunmak Hüseyin Zorava 122 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- bir nitelik taşımaya başlamasının tar- ihi 18. yüzyıl sonu Osmanlı modern- leşmesi ile başlatılabilir. Şüphesiz bir çok sömürü ilişkisini kendi içinde barındırmakla birlikte özünde çok etnili, çok dinli ve çok dilli bir 'impa- ratorluk' olan Osmanlı Imparatorluğu Avrupa devletlerinin iktisadi ve askeri bir güç olarak yükselmesi döneminde Avrupa ile birlikte yaptığı savaşlarda üst üste yenilgiler aldı. Buna ek olarak ticaret yollarının değişmesiyle birlikte 17. yüzyıldan itibaren bozulmaya baş- lamış olan klasik toprak düzeni iyice yozlaştı ve savaş ganimetlerinden de yoksun kalınınca Imparatorluk iktisadi açın- dan giderek zayıfladı. Imparatorluğun bu durumdan kurtulmak için kendine Avrupa’da yükselmekte olan merkezi ulus devlet modelini benimsedi. Özellikle vergi sisteminde ve ordu alanında başlayan merkezileşme çabaları aynı zamanda reform ve mod- ernlik kavramlarıyla ifade ediliyordu. 19. yüzyılın ortalarına gelindiğinde merkezileşen yeni devlet için gerekli bürokrasi ve bu bürokratları yetiştire- cek modern okullar da yavaş yavaş kuruluyordu. Merkezileşme ve modern- leşme çabaları zaman içinde kendini kurumlaştırma önünde en büyük engel olarak Imparatorluğun kozmopolitian yapısını görmeye başladı.2 19. yüzyılın ortalarından itibaren merkezi otoritenin kendine bağlı beylikler 2 Elbette ki bütün bu anlatılan gelişmeler itirazsız gelişmemişlerdir. Yaşanan sıkıntıların nedenlerine dair farklı nedenler ileri sürülüp, bunlardan kurtulmaya yönelik alternatif projeler geliştirilmiştir. Ancak sonuç- ta baskın çıkan proje merkeziyetçi-ulusalcı proje olduğu için değerlendirmeleri onun üzerinde yapıyoruz. ve eyaletler üzerindeki etkisini arttırıp buraları doğrudan merkezden yönet- mek üzere buralara merkezin bürok- ratlarını atamasına ek olarak yeni bir politika da gündeme geldi. Imparatorluğun merkeziyetçi poli- tikalarının merkez dışındaki yerlerde daha etkili olabilmesi için, buralarda anlaşılması gerekmekteydi. Devlet öncelikle Kürt Beyliklerini ortadan kaldırdıktan son- ra yeni bir idari tak- sime girişti. Artık herhangi bir beyliğe bağlı olmayan bölge toprakları vilayetler şeklinde örgütlenerek merkezi otoriteye bağlandı. Merkezden atanmış memur ve bürokratlara ek olarak bu vilayetlerde yeni okullar açıldı ve eğitimin dili Türkçe haline getirildi. 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar bu süreç güçlenerek devam etti. Ittihat ve Terakki Partisi'nin 1912 yılındaki kongresinde 13. yüzyıldan beri res- men kullanılmakta olan Kürdistan ismi de resmen yasaklandı ve Kürtler'in yoğun olarak yaşadığı bu coğrafya Vilayet-i Şarkiye olarak adlandırılarak süreç büyük oranda nihayetine erdirilmeye çalışıldı. Osmanlı/Türk merkezileşmesi yaşanırken ve Osmanlı haritalarında Kürdistan olarak geçen coğrafya Şark haline gelirken Şark üzerine nasıl bir söylem üretildiğine bakmak gerekmek- tedir.'Şark'Osmanlımodernleş-mesinin ulaşmadığı, okuma yazma bilmeyen dağlıların, düzen duygusundan yoksun olduklarıiçinhertürlüdüzenlemeyekarşı çıkan ve isyan eden eşkıyaların mekanı olarak yeniden tanımlandı.3 3 Ki o günden bugüne bu tanımlamada herhangi bir değişiklik yoktur. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 123 Bir Dili Savunmak --- Page Break --- Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte tüm politikaların ve anlayışların pekiştirildiği bir dönem başlamıştır. 'Şark', medeniyetten uzaklığın, vahşil- iğin, yabanilliğin, dinsel geriliğin mekanı olarak kodlanırken, Türklük modernlik, çağdaşlık, olarak tanım- landı. Bu durumda Şarklılığın panze- hiri Türklük olarak kurulmuş oldu. Bu genel politikanın içinde özel olarak Türk diline biçilen rol tüm bu üstün değerlerin ve fikirlerin taşıyıcısı olmak idi. Türk dili bu çağa ait olmanın geleceğe ait olmanın, çağın bütün fikirlerine vakıf olmanın dili olarak kuruldu. Bu noktada tüm bu söylem ve poli- tikalar içinde Kürt dilinin nasıl tanımlandığına bakmak gerekmekte- dir. Öncelikle Kürtler'in varlığı inkar edildiği için Kürt dilinin varlığı da yok sayılmıştır. Devlet'in Kürtler'i inkar ederken kullandığı ana söylem aslın- da bunların kendilerinin Türk olduğunu unutmuş dağlılar olduğuy- du. Bu dağlı imgesinin seçilişi tesadü- fi değildir. Çünkü Türklüğü unutma dağda, medeniyetten uzak bir ortam- da gerçek- leştiği için bu insanlar ancak medeniyete yeniden kazandırılarak yeniden Türk ve aynı anlama gelecek şekilde 'medeni bir insan' olabilirlerdi. Devlet Kürt dilin- in varlığını inkar ederken dağda kalan 'Türkler'in zaman içeri-sinde kendi dillerini unutarak Farsça ve Arapça'yla4 karışmış tuhaf ilkel bir 4 Farsça ve Arapçanın da ilkellik tanımıyla birlikte ele alınması Kemalizm'in medernilik anlayışı ile uyum içindedir. Çünkü Kemalist pedagojide Arapça, kargacuk kurgacuk, Türk'ün seciye ve karakterine uygun olmayan, öğrenilmesi zor gerici bir dildir. dil kullanır hale geldiklerini iddia etmiştir. Zaten dil olarak adlandırdık- ları şeyin kendisi toplam birkaç yüz kelimeden ibarettir ve onun da çoğun- luğu Türkçe'dir. Kürt dilinin bu tarz bir değerlendirmesi gelecekteki başka yasaklamalar için de zemin hazırlan- mıştır. Kürt diline ilişkin böylesi fikir- leri savunmanın zorlaştığı dönemlerde ve durumlarda Kürt diline getirilen yasağı meşrulaştırmak için bir dilde yayın yapılmasına izin vermek için o dilin 'dünya medeniyetine katkıda bulunmuş olması gerektiği' kıstası getirilmiştir. Kürtçe medeni- yete katkı yapmamış bir dil olduğu için yasaklan- mıştır. Ancak Kürtler'in devlete karşı yürüttüğü mücadele bir çok noktada devletin klasik yaklaşımını sorunsuz bir şekilde sürdürebilmesini imkan- sız kılmıştı. Son yirmi yıllık mücadele zarfında hem Kürtler'in hem de Kürt dilinin varlığını reddetmek imkansız hale gelmişti. Bir Kürt sorununun en azında Kürtler'den kaynaklı bir soru- nun var olduğu kabul edilmiştir. Sorun resmi düzeyde bir güvenlik sorunu olarak lanse edilse de 1990'ların başında Kürt realitesi dönemin başbakan'ı Süleyman Demirel tarafından tanındı.5 Kürt sorunuyla ilgili bir çok kitap yayın- ladı. Ister Sol, ister Islamcı isterse lib- eral çevreler bu sorunla ilgili olarak bir şeyler söylemek, kendilerinin soruna yaklaşımlarını belirtmek zorunda kalmışlardı. 5 Gerçi sonradan bu tanınmanın çok hayra alamet olmadığı ortaya çıktı ama önemli olan tanınan Kürt sonunda ortadan kaldırılmak istense de böyle bir tanın- manın gerçekleşmesiydi. Bir Dili Savunmak 124 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Şüphesiz ki muhalifleriyle ya da muhafazakarlarıyla Türkiye'deki aka- demik camia Kürt sorunu ile Türkiye'de yaşanan temel sorunlar arasında bir bağ kurmaya kesinlikle yanaşmadı ve ele alabildiği çok sınırlı birkaç durumda da Kürt sorununu ya 'bölge halkından' ya da uluslar arası- moda deyimle küresel- gelişmelerden kaynaklı bir sorun olarak değer- lendirdiler.6 Ancak farklı nedenlere de dayandırılsa bir Kürt sorununun varlığı kabul ediliyordu. Ancak son altı yılda başlatılan barış ve uzlaşma söylem ve sürecinde Kürt sorunu devlet tarafından yeniden Şark sorunu olarak tanım- lanmaya başlandı. Süreci başlatan Kürtler'in genel beklentisine göre devlet eski inkarcı politikasından vazgeçecek, Kürt kültür ve kimliğini tanıyacak ve böyle demokratikleşme- si önündeki en büyük engellerden biri kalkmış olacaktı. Böylesi bir yak- laşım, aynı dönemde başlayan Türkiye'nin Avrupa Birliğine giriş sürecine de büyük bir katkı sunacaktı.7 6 Türkiye'de özellikle son on yılda sosyal bilimlerdeki literatürün Türkçe'ye kazandırılmaya başlanması ile birlikte mevcut sorunlara ilişkin daha kapsayıcı ve açık- lama gücü daha yüksek teorik bakış açıları geliştirilme fırsatı olanağı ortaya çıkmış oldu. Osmanlı ve Türk mod- ernleşmesinin ekonomik, siyasal, toplumsal ve kültürel bütün boyutlarını bir arada ele alan, resmi tarih anlayışının dışında bazı yaklaşımların gelişimine tanık- lık edilse ve bunlar akademik çevrelerde belli bir dolaşı- ma girse de Kürt sorunu bir türlü bu yeni teorik yak- laşımlar ışığında adı konularak tartışılamadı. Bugün hala böyle bir imkan bulunmaktadır ve böylesi bir görev hem bu yeni teorik yaklaşımlara derinlemesine vakıf olmuş hem de bölgenin tarihini ve sorunlarını bilen geniş ufuk- lu genç araştırmacıları beklemektedir. 7 Ancak Avrupa Birliği sürecindeki tartışmalar da göstermiştir ki Avrupa'nın da soruna yaklaşımı devletinkinden çok farklı değildir. hem yatılı kız Buyaklaşımlauyumlubirşekildesorunu sadece hakların verilmesi sorunu olarak ele aldılar ve savundular. Hatta kurucu Lozan Antlaşması'nınbileKürtçekonuşmayıveyaz- mayı serbest bıraktığını, Türkiye'nin kendi uygulamalarıkurucuanlaşmasınıihlalettiği- nidilegetirdiler. Ancak tüm bu demokratikleşme ve modernleşme söylemi içerisinde Kürt bir kez daha geriliği ve modern öncesini tem- sil edecek şekilde yeniden kurulmuştur. Kürt dili bu geri oluşun en önemli neden- lerinden biri olarak gösterilmiştir… 1930'ların tezine yeniden dönülmüş Türkçe yeniden modern, çağdaş, demokratik fikirlerin taşıyıcısı olarak ortayaçıkmıştır.Dolayısıylabölgehalkının tüm bu fikirlerle ve yaşam biçimleriyle buluşması önünde engel olan Kürt dilin- den kurtulması gerekmektedir. Devlet bu anlayışını yaşama geçir- mek için pratik adımlar da atmıştır… Bir örnek vermek gerekirse kız çocukları için baba beni okula gönder kampanyaları başlatılmıştır. Milliyet gaze- tesinde yayımlanan ve bu kızlara ait olduğu iddia edilen mektuplarda, kızlar babalarına Türkçe bilmedikleri için rahat yaza- madıklarını ve bu yüzden çok utandık- larını yazmaktadırlar.8 İsimleri oldukça anlamlı bir biçimde Pınar, Buket, okullarının açılmasına hem de devlet tarafından bölgede ilköğretimin yaygınlaştırılmasına Avrupa destek ver- mektedir. Avrupa da Kürt siyasal ve kültürel boyutlarını görmemek de ve sorunu basitçe sosyo-ekonomik geri kalmışlık sorunu olarak adlandırmaktadır. Devletin bölgede Türkçe'yi yaygınlaştırmak adına ilkokulda Türkçe ders sayısını arttırmasına ve bunu da AB ülkelerinde anadilde ders sayısı Türkiye'dekinden fazladır, biz bunu eşitlemeye çalıştık şeklinde meşru- laştırmasına Avrupa Birliğinden herhangi bir tepki gelmemiştir. Avrupa Birliği için de son tahlilde sorun bir entegrasyon sorunudur ve Türk dilinin yaygınlaşması bu entegrasyona büyük katkı sunacaktır. 8 18-20 Nisan tarihli Milliyet gazetelerinde bu tür mek- tupların örneklerine rastlanabilir. Bir Dili Savunmak B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 125 --- Page Break --- Işıl9 olan kızlar. Devlet burada Kürt dilinin var- lığını reddetmenin dışında bir şey gerçekleştirmek istemektedir… Yazı- nın önceki kısımlarında da belirtildiği gibi Kürt dilinin varlığını reddet- menin imkansız olduğu durumlarda onu hiyerarşik olarak Türkçe'den daha aşağı bir yerde konumlandır- maya ve Kürtçe'nin bizzat o dili konuşanların nezdinde küçük ve yetersiz görülmesini sağlamaya çalış- maktadır. Burada önemli olan bir diğer nokta da şudur… bu kızlar Türkçe bilmedikleri için dil bilmiyor sayıl- maktadırlar. Daha doğrusu Türkçe bilmemekle okuma yazma bilmemek arasında doğrudan bir bağ kuruluyor devlet bu yaklaşımıyla daha baştan Kürtçe eğitim karşısındaki tavrının ne oldu- ğunu ortaya koyuyor. Okula gitme- dikleri için Türkçe bilmeyen bu kızların hangi dili konuştukları da belli değildir. İletişimi hangi dille sağladıklarından hiç bahsedilmemek- tedir. Devlet bir dil olarak Kürtçe'den bahsetmekten ısrarla kaçınırken o dili belli özellikleriyle görünür kıl- maya çalışıyor. Adı her neyse o olan bu dil, okuma yazma önünde engel teşkil etmekte, devletin çağdaşlığı, modernliği buralara getirmesine mani 9 Örnek olarak gösterilen kız isimleri arasında bir tane bile Gülistan, Berivan, Zozan hatta Leyla, Ayşe, Fatma bulunmamaktadır. Bu kızlar Türkçe bilmese-ler (ya da daha doğru bir deyimle dağlık bölgede kala kala ana dil- leri olan Türkçe'yi unutmuş olsalar) bile, isimleri Cumhuriyetin bu bölgede yaşayanlar Kürt değildir tezini doğrularcasına modern Türkçe isimlerdir. olmakta, böylece de bölgenin ülkenin geri kalanına entegre olmasını güçleştirmektedir. Dolayısıyla bu dil aynı zamanda tüm saydığımız olum- suz gelişmelere sebebiyet verdiğin- den bölgede yaşanan bütün sorun- ların da baş nedenlerinden birisidir. Bölgede yaşanan sorunlar, kadınların erkekler tarafından ezilmeleri, cehalet, yoksulluk, işsizlik, istikrarsı- zlık şeklinde sıralanmaktadır. Devletin tüm bu sorunlardaki payı buralara eğitim götürme işini ihmal ederek bu gelişmelere zemin hazırla- maktır. Ancak sicili bu kadar aklanan devlet bu kadarlık bir suçlamayı bile kabul etmemekte kendisinin buralara, eğitimi, çağdaşlığı -aynı anlama gele- cek şekilde Türklüğü- götürmesi önün- deki en büyük engel olarak, etnik terör ve kimlikçi faaliyetlerle (dil talebi gibi) bölge halkını ülkenin geri kalanından koparmaya çalışan hareket ve anlayışlar ile feodal yapıyı görmektedir. Tüm bu söylem ve politikaların temel tezlerinden biri Kürt dilini kul- lanarak ve Kürt kalarak gelişmenin, modernleşmenin ve çağdaş bir insan olmanın mümkün olmadığıdır.10 Kürtlere ve Kürt diline ilişkin böylesi bir söylem ve politika geliştir- iliyorken, Kürt dilinde yayın ve eğitim yapılması önündeki yasal engellerin kaldırılması için mücadele etmek anlamlı ve yeterli görün- memektedir. Çünkü devletin yaklaşımı bir bakış ve anlayış meselesidir. Bu 10 Burada çağdaşlık ve modernlik kavramlarının da tar- ihsel olarak nasıl kurulduklarına ve hangi iktidar ilişki- lerini meşrulaştırmak için kullanıldıklarına bakmak gerekmektedir. Bir Dili Savunmak 126 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- bakışın ve anlayışın kendisiyle hesaplaşmaksızın bunların bir yansı- ması olan yasalarla ilgilenmek gerçekçi ve sonuç alıcı bir siyaset olarak da görünmemektedir. Kürt dili için mücadele edenlerin ne yatılı kız okullarının açılmasına, ne Kürtler ve dilleri ile ilgili olarak çizilen portreye itiraz etmemesi bu anlamda manidardır. En azından bu Kürtler için de Kürtler'in geri kalması onların modern olamamasından ve bölgenin içi dinamiklerinden ve bölge halkının kültürel özelliklerinden kay- naklanmaktadır. Bu durum ciddi bir hafıza yitimine işaret etmektedir. Çünkü bu durum Kürtlerin ve Kürt dilinin mevcut anda yaşadığı tüm sorunlarda devletin aslında çok da merkezi olan rolünü yok saymak- tadır. Ne Kürtler'in inkarı söz konusu olmuştur ne de bu inkarın Kürtler ve kültürleri üzerinde yarattığı tahribat. Ve en önemlisi Kürt halkının tüm bu uygulamalara karşı geliştirdiği direnişin kendisi bir çırpıda hafızadan silinmeye çalışılmaktadır. Sorun basitçe yasal mevzuatın düzenlenmesine indirgenerek tarih- siz kılınmaktadır. Bu nedenle de ne devletin geliştirdiği politikalara karşı durulabilmektedir ne de kendileri tarafından dile ve kültüre ilişkin alternatif projeler geliştirilebilmekte- dir. Kürtler de bu yasa merkezli anlayış yerine toplum ve siyaset merkezli bir anlayışı geçirmedikçe böylesi bir alternatif proje geliştirile- meyecektir de. Kürt dilinin gelişimi önünde şüphesiz ki yasal engeller vardır. ancak bugün bu yasal engellerden çok yasaklamaların ardında yatan mantığın bizim zihinlerimizde de meşru hale gelme tehlikesinin belir- miş olmasıdır. Bunu aşmak için Türklüğü ve Türkçe'yi hiyerarşik olarak Kürtlüğün üstünde kuran anlayışın deşifre edilmesi ve bizzat Kürtler tarafından Kürt dilinin itibarının iade edilmesi gerekmekte- dir. Devlet tarafından 'dilsiz' olarak tanımlanan bu halk ağıtlarını, direniş şarkılarını, isyanlarını, aşk şarkılarını devletin hor gördüğü hatta dil olarak bile kabul etmediği bu dille yarat- mışlar ve yaklaşık dört yüz sene eğitim kurumlarında kürtçe eğitim yapmışlar, Feqiyê Teyran'ın Dilo Rabe şiirindeki gibi felsefelerini de bu dille yapmışlardır. Yapılması gereken her şeyden önce Kürt dilinde yayın ve eğitim yapılması önündeki engellerin kaldırılmasını savunan- ların bunları bilmesi ve öğrenmesi gerekmektedir. çünkü en nihayetinde Kürt dilinde yayın ve eğitim yapılması önündeki en büyük engeller bizim zihnimizde bulunmak- tadır. Bir Dili Savunmak B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 127 --- Page Break --- Ulus ve Roman1 ,ev pirtûka hêja, di derbarê edebiyat û modernîteyê de hatiye nivîsîn. Bi saya bîblografyaya xwe ya dewlemend, di ser ilmên netewî, netewperwerî, destpêka romanê, bandora edebiyatên kolonyal, rola çapa kapîtalîst re baskên xwe fireh kiriye. Tenê ne vê yekê jî kiriye, di heman demê de barê "yekemîn" ê dîro- ka romana kurdî jî daye ser milê xwe. Weşanxana Pêrî pesinandinê heq dike ku pirtûkeke wisa çap kiriye. Ji ber ku li asîmanên edebiyata kurdî em kêm caran rastî berhemên teorîk û akademîk ên bi vî rengî tên. Lêbelê ev dîmenên xweş, li ber wergera wê ya pûtepênedayî, jêrenotên wê yên tevlîhevbûyî, navên berhemên ku bi xelet li tirkî hatine barkirî, mîzanpaja wê ya belavbûyî dikevin bin ewrên reş. 1 Haşîm Ahmedzade, Ulus ve Roman, Fars ve Kürt Anlatýsal Söylemi Üzerine Bir Çalýşma, wergêr Azad Zana Gündoðan, Weşanên Pêrî, 2004. Ji van jî cihê, stû li ber qedera ku wergerên derbarê kurdan bi tirkî çêdibin jî xwar kiriye pirtûkê. Di xwe de şêwaza, 'kurdî bê çapkirin dê neyê xwendin an eleqeya ku heq dike dê nebîne', hildigire. Çapkirina bi tirkî ya berhemên ku ji aliyê akademîsyen û kurdologan ve têne nivîsîn, her dem wek nexweşiye- ke popûlîst û bêbaweriyeke bêmahne hatiye çavê min. Qey tirkî çiqas tê xwendin? Ez ji bêdengiya giştî ya li hember vê pirtûkê derdix- im ku tirkiya wê jî ewqas nehatiye xwendin. Di derbarê vê pirtûka ku berê xwe tenê nedaye roman, mod- ernîte û netewe- tiyê, herwiha li ser sazkirina dîroka edebiyatê, rêgeza danberhevî, xwendina femînîst û sedemên sosyo-polîtîk ên dereng- ketina romana kurdî jî serî êşandiye, dev ji eleqeyeke nivîskî berde, mix- abin ez rastî sohbeteke zindî jî neha- Careke Din Edebiyata Netewî Remezan ALAN 128 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- tim. Wisa dibêjim, ji ber ku di nav civateke edebiyathez de heger miqa- bilê nirxandinên wê yên bi coş, bersiv bêdengiyek be, hingê, navê vê yekê, 'ev pirtûk nehatiye xwendin' e. Dema hal ev be, derbarê weşanxanan de ev gazindên ha jî pêwîst dibin: Gelo heya kengê dê endîşeyên aborî refleksên we tayîn bikin û hûn ê kengê tekûzbûna zimanê ramyarî yê kurdî ji xwe re bikin derd?2 * Pirtûk ji heft beşan pêk tê. Di beşê yekemîn de nivîskar cih daye rêgeza ku dê kar bîne, li ser teoriyên derbarê netewperweriyê û şertên civakî û siyasî yên ku roman afirandiye, rawestiyaye. Di vî beşî de Ahmedzade, li pey nasnava netewî, texeyûla nijadî û serencama romanê dikeve û dixwaze nîşan bide ku ev analojiyên ha hemû yekdemîn in. Dema vê yekê dike jî ji B.Anderson bigre heya E.Saîd, A.Smith, E.Gellner, E.Hobsbawm û her du mamosteyên xwe S.Corse û R.Micallef, bîblografyayeke gelek fireh dide ber xwe. Di beşê duyemîn ê ku navê wî "Romana Genel Bir Bakýş / Awirekî Gelemperî li Ser Romanê" de jî dîsa bîblografyayeke gelek dewlemend heye. Ji Bakhtin bigre heya Lukacs, Ricoeure, Goldmann, Watt û 2 Par, di çarçova "Duyemîn Rojên Edebiyatê li Diyarbekrê" de li Amedê bû Celîlê Celîl. Di nav soh- betê de, "Ji bilî xebatên we yên zargotinê, hemû pirtûkên we li vir bi tirkî çap bûn. Her ku hûn hatine jî va çend car e di atmosfera vî bajarî de hewayekî kurdî nîn e, dibêjin. Gelo di vê yekê de pariyek bi gunehê we jî nîn e? Bi kurdî çapkirina pirtûkên xwe yî derbarê dîrok û lêkolînê de hûn çima ewqas hesas nîn in?" min gazincan jê kiribû lê min jê vê bersivê girtibû: "Ez çi bikim, weşanxane wisa dixwazin." MacKeon, ji gelek nivîskaran refer- ans hene û ev referans bi awayekî danberhevî û rexneyî (car caran) li hev hatine siwarkirin. Di vî beşî ku rêça romana "yekem" û pirsgirêka "cûre /genre" hatiye şopandin de, em fersenda xwendina hin nivîskarên ku di tirkî de hê nehatine xwendin jî bi dest dixin. Lê bi fikra min ev her du beş, xetereya bîblografyaya xwe ya tekûz jî dawet kirine. Çi ye ew xetere? Dan- hevî ye. Mixabin ev her du beş, pari- yek jî ji pêdiviyên tezê, di nav jêgirti- nan de fetisîne; rêgeza ku nivîskar ji xwe re kiriye rêber heşifiye; li ser cewher toz girtiye... Wek tezekî piştî qebûlkirina van pirtûkan, li ber çapê, xwezî aliyên wan ên dîdaktîk û mirûztahliya wan a metodolojîk hinek bê kesaxkirin. Belkî hingê, piçekî din bi xweşî bihatana xwendin. Lêbelê divê bê teslîmkirin ku li dû van beşên ansîklopedîk, bi bêşê sêyemîn ê ku şertên dîrokî û civakî yên zayîna romana farisî (Şoreşa Esasî ya 1906-1911an, avabûna endûstriya çapa, tevgera wergerê û tesîrên wê...) pêşkêş dike re zindî dibe pirtûk. Tiştê enteresan ew e ku di vî beşî de em rastî modernbûneke nasyar a ku karakterê wê li vî parçeyî jî monolîtîk e, ziman- kuj e, zordest e û ji destûra "farisî biaxive!" hez dike, tên. Dîsa jî divê bibêjim ku beşê çaremîn ku qala zayîn û derengketina romana kurdî dike ez sewkî vê nivîsê kirim. Ji ber ku di nav vî beşî de pirseke girîng a ku çend caran hatiye dubarekirin û bersiveke ku neketiye qalibê xwe heye. Pêşî em ji pirsê dest Careke Din Edebiyata Netewî B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 129 --- Page Break --- pêbikin:Edebiyatekenetewiyayekgirtîya kurdanheye?Anhikumraniyakurdîyaku negihîştiye qebûlkirineke huquqî-siyasî, ji bokurdanedebiyatekenetewîhasildike?3 Ahmedzade bi awayekî mafdar dibêje ku ev pirsa bêhuzûr beriya 60 salan ji aliyê Nikitine ve hatibû gotin: "Gelo li hemû Kurdistanê, ji bo nivîskarên kurd zimanekî edebî yê hevbeş tê karanîn?" Wek Nikitine, bersiva Ehmedzade jî "na" ye. Û sedem jî, di "parçebûn"ê de, di xêza herî kûr a nasnava kurd de tê dîtin. Li gorî wî, kurd, çi ye ku di nav dîrokê de ji aliyê sazî û dezgehên siyasî, çandî û civakî yên cihê cihê ve hatine tayînkirin, tu carî çand û nasnaveke tekane neafirandine, an wê fersendê bi dest nexistine. Parçebûna wan, mevcudiyeta yekîtiya wan a siyasî û çandî tune kiriye. Û sedemên wek neserfi- raziya netewperweriya kurd a ku nas- naveke siyasî ya hevbeş neafirand û di dewramodernîteyêdebêparbûnakurdîya ji pêşketin û standardbûnê, ji bo "edebiyata kurdî" şayeseke vekirî û diyarkirî zehmet dike. Ji ber vê yekê edebiyata kurdî ya li herêmeke Kurdistanê, li ser herêmeke din, bêyîbandorekeberbiçavdiperise.4 Heya li vir destnîşankirinên ku pir kes dikaremohraxwelibinbidehene.Lêpirs- girêk ev e: Gelo ev destnîşankirin heya dawiya pirtûkê bi awayekî hevgirî tên parastinanna.Jibovê,mirovnikarebibê- je"erê".Jiberkuhêdişîroveyayekemîna diderbarêzimandezerardigihevandest- nişankirinan.Çiyeewşîrove:Zimantu 3 Haşim Ahmedzade, heman berhem (h.b.), r.155. 4 h.b. r.156-157-164. Belkî bi xêra werger û transkirîpsiyonên van salên dawîn peywendî û bandor di nav hin berheman de çêbû. carî bi serê xwe nasnava edebiyatê nikare tayîn bike. Heger ne wisa bûya me yê nikarîbûya cihê cihê qala ede- biyata amerikî, ingilîzî, kanadayî, û awustraliyan an qala edebiyata welatên ereban bikira.5 Belê bi vê şîroveyê dest bi gengeşiyê dike Ahmedzade, lê di pey re jî şîroveyên wî li gor vê pirsê didomin: Pîvana ku edebiyata kurdî ya netewî diyar dike, ger "ziman" nebe, çi ye? Di vê çata rê de xwediyê çûneke fesîh e Ahmedzade. Ji şert û mercên taybetî yên kurdan xeberdar e. Lewma nêrînên Îzedîn Mustefa Resûl û Mehmed Uzun ên ku ji "tema" û "hesta aîdiyetê" hereket dikin red dike û wekî Maruf Xeznedar, edebiyata kurdî, bi berhemên ku kurdî hatine nivîsîn çarçove dike.6 Yanê ew jî digel hinek serêşiyan, sînorên "edebiyata kurdî"bi berhemên ku bi zaravayên wî hatine nivîsîn tayîn dike û vê yekê jî ji bo xeba- ta xwe wek hewcedariyeke metodolojîk dibîne.7 Lê divê bê gotin ku ev hewcedarî, rengên destnîşankirinên li jor diheşi- fîne. Ji ber ku kurdî, navê zimanekî standart nîn e û edebiyata kurdî ya ku di texeyûla netewperweriya kurd de li ser zemînekî yekgirtî bejin dide jî, mix- abin, edebiyata zaravayan e. Ahmedzade, bandorên vê parçebûna ku li ser ede- biyata netewî keleman derdixe pêş têra xwe bibîr tîne, lê teferûatên vê bobela- ta ku navlêkirinê bêîmkan dike qewî napetîne. Wisa ba- wer im sedemê ku destê Ahmedzade ji vê yekê sar dike, danberheva vegotina 5 h.b. r.155. 6 h.b. r.164-167. 7 h.b. r.164. 130 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Careke Din Edebiyata Netewî --- Page Break --- farisî û kurdî bêtir, kêmasiyeke wê bîblograyaya dewlemend e. Ew, ji Belated Modernity and Aestetic Culture8 a Gregory Jusdanis agahdar bûya, ku ev berhem îcadkirina ede- biyata netewî jî digre nav xwe, dê manevrayeke hêsantir bi dest bixista ka gelo edebiyata kurdî edebiyateke netewî ye an na. Wisa dibêjim, zîra ev berhem, di nav çêbûna kanonê de dînamîkên edebiyata netewî dida ber pirsan.9 Di nav wan pirsan de çi digot Jusdanis ji bo edebiyatê? Edebiyat, rojnivîska netewekî ye, çîro- ka rabirdû, niha û pêşeroja wî ye. Wek yekûnekî kanona edebiyatê ya ku çîro- ka netew qiset dike, baweriya insanan li ser hîsa hemwelatiyê netewekî yek- bûyî mîzan dike û tecrûba piştevaniyê li wan hêsan dike.10 Di van jêgirtinan de ji bo edebiy- atê du pêwistî xwe didin dest: 1- Bênavberiya ku ji rabirdûyê tê, berê xwe dide pêşerojê, 2- Ragihandineke ku tecrûbeya piştevaniyê hêsan dike. Ez wan her du encaman derdixim, ji ber ku edebiyat heger rojnivîskek be, ku serboriya netew di zimanê wî yê zikmakî de qeyd dike, hingê, lazim e ku xwediyê bênavberiyeke domdarî be. Û dîsa serboriya netew, ew ser- boriya ku mahneyek dide nasnava wî, lazim e ku bi zimanekî wisa bê 9 Nêzîkî çar sal berê, xwediyê van hevokan jî bi riya berhema Jusdanis, derbarê diryana li pêşiya edebiyata kurdî de bendek nivîsandibû û kurdan dawetî nîqaşekî kiribû. Ji bo kurdiya vê nivîsê li hejmara 13an a Warê, ji bo wergera wê ya tirkî jî li hejmara 196an a Birikimê binêrin. 10 Gregory Jusdanis, h.b. r.76-79. qeydkirin ku netew jê fêm bike. Em dizanin ji bo kurdan ev bênavberî - du /sê demên istisna ne tê de- tu carî pêk nehatiye. Û cardin em dizanin ku sedemê vê bênavberiyê tenê ne der- veyî ne; bi qasî qedexekirinên dijminên ezelî, rênedayîna kurdî ya ku kurdan di dora tecrûbe û çîrokên wan de li hev necivand jî rol lîstiye. Ji ber vê yekê parçebûn, yanê dereng- mayîna dîrokî, ya ku avakirina dewletê ji dest revand, di nasnav û edebiyata kurdî de xeta herî trajîk e. Edebiyat, qey nebe edebiyata nete- wî, dema civakê bi riya çîrokan şênber dike û di nav xûy û ezmûnên cemaetî de ferdên wê nêzîkî hev dike, ji carê caran bêtir hewceyî ragi- handineke ku bi rehetî tê fêmkirin dibe. Mixabin kurdî ji ber bênavber- iya dîrokî, vê fêmkirinê di xwe de nehewandiye. Ne ji bo kurmancekî bi riya edebiyata soranî û ne jî ji bo soranekî bi riya edebiyata kurmancî, li ser çîroka netewê, tu pêvajoyên hînbûyînê der nabin. Edebiyata kird- kî (zazakî), ji bo kurmancekî, hele ji bo soranekî, bi tema- mî nebe jî bi giştî edebiyateke "dadayî" ye. Ev ede- biyat, edebiyatên "dinyayeke zimanî" ya din in; heta bêje ji bo hev "mînor" in. An ew, bi hînbûyîna wê zaravê re, encax "bi dest dikevin". Li gor min, pirsgirêka edebiyata netewî ya ku Ahmedzade di ser zara- va û cografyayên parçebûyî re anî ziman û dû re jî wê pirsgirêkê bi ehliyeta nivîsîna zaravayeke kurdî çareser kir, tam di vê noqteyê de hewceyî rêberiya pirtûka Jusdanis e. Hem dê bê teqdîr- kirin ku gotina B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 131 Careke Din Edebiyata Netewî --- Page Break --- "edebiyata kurdî ya netewî" ji rastiyekê bêtir, niyetek e. Lewma jî ev gotin / îfade, îdeolojîk e. Di nav pêvajoya stan- dartbûna kurdî de bi vî aliyê îdeolojîk re hesabdîtinek dê çêbibe. Jixwe di navenda pirsgirêkê de ev teferûat heye. Çi ye ku kurdî standard nebûye - an bi sê awayî standard bûye11- di xwe de taybetiya edebiyata zaravayan didomîne. Standartbûn, her çiqas wekî ku Jusdanis jî gotî, di avakirina ziman û çandeke yekceleb de bilindkirin û mezinkirina zarava û nasnava cemaetekê12 jî be, şûrê herî kêrhatî ye ji bo tunekirina parçebûnê. Pêwistiya kurdan bi vê yekê heye û di Ulus ve Roman de binê vê pêwistiyê, çend caran bi xetên stûr hatiye xêzkirin. Lewma Ahmedzade, di dawiya pirtûkê de dema romanên farisî û kurdî dide berhev, careke din xwe nagire û van gotinan dibêje: Romana kurdî ya ku di standartbûna zimanan de ji kar û qezencên dewleta netewî bêpar ma, nebû xwediyê derfetên sîstema per- werdeyiya yekbûyî, rojnamegeriya sazbûyî, medyaya girseyî, endûstriya çapemenî û ji hemûyan jî bêtir hebûna piyaseyeke pirtûkan, ên ku romana farisî xwedî dikirin.13 Belê em ji vê bêparbûnê hayedar in. Û derbarê vê bêparbûnê de çend hevokên me hemûyan hene. Lê Ulus ve Roman, bi cehda xwe ya ku ji sînorê van çend hevokan derbas dike ve, bi daneheva xwe ya ku asoya fikrên me fireh dike ve hêjayî pesinandinê ye. Hêvî dikim ku bi xebatên nû re berdewam be. Îlon 2005 11 Amir Hassanpour, ji bo kurdî, zimanekî xwediyê "du" standardan dibêje. Qesta wî elbet kurmancî û soranî bû; ez ji halê hewremanî bêxeber im lê îro mirov dikare bibêje ku kurdî zimanekî xwediyê "sê" standardan e; ji ber ku kirdkî jî di van salên dawîn de têra xwe bi rêk û pêk bû. 12 Gregory Jusdanis, h.b. r.78. 13 Haşîm Ahmedzade, h.b. r.355. 132 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Careke Din Edebiyata Netewî --- Page Break --- PUXTE Ev vekolina ya hatîye kirin derbarê Tîrêjê hozanvan, ku dihête nîyasîn ji rêberêt (ruwad) hozana bergirîya nwî, vekolîn van babeta bi xwe jê digrêt, jîyannama hozanvanê berhemêt wî naveroka hizra bergirî di hozanêt wî da. Di vî vekolînêda bo me dîyar dibit ku berhemê hozana wî pêtir li ser hozana bergirîye, ev jî ji ber egera nîzikbûna wî bû ji milletê xwe, çi dihate serê milletê ew jî pê zamdar di bû. Lewma her dûjminkarîyek hatîye kirin dijê milletê wî, ew da bi xame û hizr û bîrêt xwe bersing lê kir û bere- wanîyê jê ket, ji ber vî çendî bo me dîyar dibit ku giyanê bergirî kirinê di berhemêt wî da bi şîweyekî berfireh hatîye pêşkêşkirin. Li dûmahîka wî vekolînê da ji çend encamek hatîye dîyar kirin. *:Akademî, Kovarê Korê Zanyarê Kurdistan, jimare 1, 2702 kurdî , 2002 zayînî, Kurdistan, Hewlêr, L139 – 165 PÊŞEK Edebê Kurdî Cîhaneka berîne û hozan jî pişke ka mezin û serekîye di pêk anîna wîda. Hozana Kurdî bi dirêjî ya mêjûya xwe taybetî û babetê cûrecûr hebûne. Guhrînkarî gelek cara di wan babeta da hatine kirin ji layê rûxsarî û naverokê va. Wate: Hozana Kurdî tûşê guhrînî bûye, eger li serde- mekî hozana Kurdî tenha babetê dil- darî û evînî û sofîgeri bi xwe girtîbit, yan hindek cara digel babetêt sitayîş û meynoşî amojgarî… dihate têkelkirin. Car hebûye hozana Kurdi ji bo derbirî- na hesta netewayetî û niştimanî, yan diyarkirina arêşêt civakî û hindek cara jî ji bo xizmetkirina doza rewaya gelê Kurd ji pêxemet azadî û rizgarî hatîye nivîsîn. Hozana bergirî, ji yek wan babetaye ku hozanvan hewil dayebi rêka wî xizmeta bizava rizgarîxweza gelê xwe biket.Xamêt xwe di wî rêbaza pirozda HİZRA BERGİRÎ Dİ HOZANA “TÎRÊJ ” DA* Dr. Ebdullah Yasîn Amîdî Transkirîpeya ji Tîpên Erebî: Mamoste Fehmî B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 133 --- Page Break --- bikar anîye.Ev çend jî xuya dibit di berhemêt Xanî û Hacî û Salim û Bêkes û Cigerxwîn …hwd. Ji ber vî çendî em dikarin bêjin ku hozana bergirî ji pişkeka mezin û dewlemende di pêkhatina hozana Kurdî da. Tîrêj ê hozanvan jî xamê bergirîkirin ê bi destê xwe girtîye û xwe di cîhana hozana bergirî da taqî kirye û piranîya hozanêt vî ew bihên jê dihêt.Lê heta niha sê dîwan bi çap gihandîye û çi vekolînêt zanistî der- barê hozanên vî nehatine encamdan. Nemaze hozanêt bergirî ji ber vî çendî min ev babet hilbijart.Hêvîdarim bişêm mafê babetê bidemê û ronahî berdime ser vî layenê giring di naverokêt hozana wîda. JİYANA TÎRÊJ Navê wî “Naif”e kûrê Heso’ye li sala 1923 li gundê “necîm”ê qeza Qamişlo parêzgeha Cezîr ê hatîye dinya yê.Ji malbatek xizan û hejar û dest kûrt bû. Demê temenê wî bûye (6–7 )sal babê wî mal xwe vedguhêzête “simetêk” ê li wî cîhê akincî dibit li cem Mela Îbrahîm ê Gûlê dest bi xwendina Qur’ana pîroz û çend pirtûkêt ayînî diket li dûv amojkarêt seydayê xwe pêngava dihavêt û diçe1. Li sala 1937 ê li ser daxweza seydayê xwe pêgirîkirin bi amojkrî û axeftinêt wî diçête qûtabx- ana hûkmî (fermî) li bajarê Amûd ê û pênç salan berdewam dibit li ser xwendinê.Belê ji ber mercêt aborî neşya berdewambit li ser xwendinê. Belê li wîr pêwendî û têkilîyên wî bi çend mirovêt welatparêz û niştiman- perwer mina Cigerwxîn, Qedrîcan Hesen Hişyar, Nuredin Zaza xwurt dibin2. Evan navdara karêtkirneka mezin hebû li ser jiyan û hejandina hesta wî ya netewi û pêtir fêrê kur- dayetiyê bû. Bi hizra min her ev egere bû, ku Tîrêj paldayê li sala 1938 biçête ti nav rêzêt Komala Serbixweya Kurdi (XOYBÛN) ji ber hindî pêtir ji carekî hatiye girtin û zindankirin3. Her wekê me li serî diyarkir, ku ev hevbendî û têkilîya ti navbera wida û wan rewşenbîr û zana û nivîsar û hozanvan da, bo egera hîndî ku evîn û heskirina vehandina hozana ti dilê wî da xwurt bit.Diyare ev rêk li dev Tîrêj baştîrîn û pîroztirîn rêk û rêrewe diwî serdemî da xebat û bizava xwe ya nişti- manî pê bidomînit.Nexasme piştê Tîrêj şeyayê “gelek ji serkirde û navdarêt kurd binasit wekê Hemze Begê Muksê ku êk ji pêşekdarêt şoreşa Şêx Seidê Pîran li sala 1925”4 ev çendî bû egera xwurtbûna pêtir pêwendi kirin bi wan kesan evêt rolekî mezin û giring ditîye di rêverina şoreş û serhildanêt Kurdan da.Ev cûre nîyasin (naskirin) hevbendî karêgerîyeka êkser li ser Tîrêj kiribû. Ev jî bûye egera bilindbûna astê wî yê şoreşgerî û handerekî bi hêz û mûkum bû, ku berdewambit li ser vehandina hozana paşerojê da. Diyare evan hemu egeran ji pêk va Seydayê Tîrêj handaye ku ti gencîtîya xwe da dest bi vehandina hozan biket. Nexasma piştê xelqê Amûdê biryar da ku endamêt “Yana Kurdistan” û Komela “Xoybûn” bihnêrne dev (Kamiran Bedirxan) li Beyrutê li sala 1943, ta ku dêvçunekî li ser belavkirin û hinartina rojnama “Roja Nû” biken. Ewa dihate weşandin ji layê Bedirxan va bi zimanê kurdî5. Tîrêj ber bi dîdar û çev peketina “Bedirxan” şad dibit, hest bi vehandina hozanekî kirîye sekrê hizr û bîrêt wî Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da 134 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- hatîye peqandin û dir û yaqut û gewher vehandine şewq û teysandina wan bûye ronahî û fener û çira bo her çar parçêt kurdistanê. Nexasma bo Kurdistana Bakur. Naveroka wî hozanê li ser babetê rewş û xeml û belavkirina rojnama “Roja Nû” bû. Ev cure hozan cihê dilxweşîya “Kamiran Bedirxan” bû. Çunke ev êkemîn hozan bû, Tîrêj bivehênit û pêşkêş biket. Bê guman razîbûn û pesindkirina hozanê ji layê Kamiran va dilniyayî û bawer bi xwe kirin xiste di nav hizr û hiş û boçunêt wî da. Êdî ev destpêk bû paldereka bi hez û xwurt ku Tîrêj dest bi vehandina hozana biket bi şîwekî berdewam bê rawestan.Hejaye bêjin îdî ji hingî wira heta niha ((naznavê xwe kire “Tirej” da ku wekê tîrojkêt rojê ronahî bixête ser edebiyat û filklor û mejuya kurd da))6 Belê diyare Seydayê Tîrêj ne her bi v îçendî razî dibit beklê xebat û çalakîyêt wî karêt sîyasî û civakî jî vedigrin.Bo nimûne “Komela Xoybûn” daxaz ji çend endamêt xwe kir, êk ji wan Seydayê Tîrêj bû, ku biçne devera Mardîn, ji pêxemet belavkirina hindek çapkirîyêt nû, Evêt dihatin çapkirin ji layê komelê va7.Ji bo hîşyarkirin û agahdarkirina akincîyêt wan devera li ser rewş û ser û berê kurdan di wî serdemî da.Belê wusa diyar bû ku ev belavkirin cihê nerazibûna hêzêt Turkî bû, ji ber hindî rabûn bi dêvçûn û vekûlînê li ser wan kesan evêt rabin bi encamdana vî karî.Ji ber hindî ku Tîrêj giyanê xwe rizgar û qurtal biket ber destêt hêzêt Turka, (neçar dibit cil û bergêt jinka bipuşêt û li berxwe biket, bi vî fêlî şeya hêzêt Turk bi xapînit û gîyanê xwe bi parezit û ji bajêrê “Mardîn”ê derkevitin.)8 Belê digel hindî da Tîrêj xaf û sist nebû belkê her berdewam dibit ser endametîya xwe di nav rêzêt Komala Xoybûn da heta sala 1946 anku piştê rizgarbûna hûkûmeta Surya ji desthila- ta Frensa. Lisala1954ê Tîrêj (bidestêdezgehêt serkutker dihête girtin û diêxne di nav zindanêda.Herwusadiwanekawîyadest- nivîsî jî hate girtin û talankirin.Ev çende bûye egera hindî ku ew dîwan nehête çapkirin û belavkirin.)9 Ev girtin nebû egera hindî ku Tîrêj ji qad û meydana xebatê dûr bikevit.Çunke piştê ji zindanê hatîye berdan ewê (êkser qesta rêkxistinêt neteweyî û ramyarî kird bû êk ji endamêt çeleng di nav rêzêt P.D.K. Ewa li 14 heziranê sala 1958 li Suryê hatîye damezrandin.Ev partî harîkarîya wî kir ku berdewamî bidet nivîsîn û berhemêt xwe yên edebî belav biket.10 Tîrêj mirovekî hîşyar bû ji bilî hindî ku hozananekî jêhatî û xwedan hel- west û şeyanêt wê bê sinûr bûn. Herdem digel milletê xwe yê kurd dijî. Agahdarê rewş û ser û berê her çar parçeyêt Kurdistanê bû.Çunke demê şoreşa eylulê li 1971 ê dest pêkir.Ewî xwe bi şoreşê va girêda.Ji nîzik agah- darê deng û basêt şoreşê bû. Her wusa gelekî daxber bû bi kesayetîya serkirdê şoreşê Barzanî Nemir û şîweye rêber û rêvebirna wî bo şoreşê.ev çende jî di nav berhemêt wî da dîyare.11 Êk ji egerêt hindî ku Tîrêj xwedan hizr û bîrêt berfireh û dewlemend bû.Ewe kû wê “mefayek baş û mezin ji xwendana pirtukêt Kurdî û Erebî dîtîye”12 Ev bûye egera hindî ku Tîrêj asoyekî berfireh hebit û pêtir melevan û hostayî pêda biket di biwarê vehand- ina hozanada û gelek babetêt di jî… hwd. Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 135 --- Page Break --- Hejîye di dumahîya nasnama jiyana wî da bêjin ku Tîrej heta niha saxe û jiyana xwe li devera “Heseke” dibete ser û yê berdewame li ser bizava çalakîyêt xwe nemaze di biwarê vehan- dina hozana da û bi taybetî hozanêt bergirî û şoreşgeri BERHEM Û NİVÎSÊT TÎRÊJ Mebest ji vî xalî eve ku berhemêt hozanvanê berçev biken û bideyne nasîn. Çunke heta niha ev hozanvane xebatker weku pedivî dinav civakê Kurdî da ne gelekî ber nîyase (naskirî) .Belkê tenê ji layê hindek nivîser û edeb û dost û rewşenbiran va dihête nîyasîn û agahdarê behrem û bizavêt wîne. Bi hizr û texmîna min ev jî dizvirête hindî ku berhemêt wî bi tîpêt latînî hatine çapkirin û piranîya xelqê me şehrezayê xwendina wî şîweyê nivîsînê nînin. Lewma me bi ferî (zarûrî) dît ku ron- ahîyekî berdine ser wan kitêb û dîwanêt wîyêt hatine çapkirin û belavkirin û zanyarî û pêzanîyêt raste- qîn û pêdivî ji derbareyê diyar û aşkira bikeyn. 1. DÎWANA XELAT: Dihête hêjmartin ku êkemîn behremê seydayê Tîrêj e. Bo çara êkî li sala 1952 da hate çapkirin lê nehate belavkirin, ji ber vî çendî di egera çap- kirina wî dîwanê da hate zindankirin. Piştê ji zindanê derket bo çara dûyî (dûyemin) hate çapkirin bê ku navê çapxanê û sala çapkirnî li serbit. Her wusa Dîwana Xelat bo cara sê (sêhemin) ji layê bingehê “niştiman” va li sala 1991 li stokholm li Swed hatiye çapkirin.Ev dîvan ji 213 lapera pêk dihêt û bi vî awayê xwarê dabeş kirîye. a. Serpêhatîya evînê 2. hozanin b. Beşê marş û ristan 21. hozanin c. Beşê gazin û şînan 10. hozanin d. Beşê evînê 36. hozanin e. Çend ristên çandî û çirok 9. hozanin 13 Hejê gotinêye ku hemî hozanêt dîwana xelat klasîkî ne û babetêt cûre cûr bi xwe va girtine û ji hest û sozeka paqij û bîgerd hatine vehandin û kêş û serwadarin. 2. DÎWANA ZOZAN: Ev dîwan li sala 1990 li şamê hatîye çapkirin.Dilawer Zîrek pêşgotin jê ra nivîsîye. Qewarê wî navçêye û ji 145 lapera pêk dihêt.êv dîwan li ser çar pêşka hatîye dabeşkirin. a. Sîpan û perwîn :hozaneka dirêje û bi şîwekî destankî hatîye darîjtin ji lapera (1 – 32) ye. b. Birê evînî:44 hozanêt dildarî û evînî ne.Ji lapera 33 ê dest pê dike heta lapera 61. c. Helbestên perwerî û xweşxwe- wan :Ji 37 hozana pêk dihêt her ji laperê 62 heta laperê 125 e. d. Birê şînî:Ji 7 hozana pêk dihêt û ji lapera 126 heta laperê 145 e. 14 3. DÎWANA CÛDÎ: Ev dîwan li adara sala 1997 ê li Bêrûtê li çapxana Amîral hatîye çap- kirin.Ji 175 lapera pêk dihêt û van babetêt li xarê dîyarkirî bi xwe va digrêt. 136 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- a. Sîyamend û Xecê : h o z a n e k a destankîye ji laperê 11 dest pêdiket heta laperê 36. b. Bîr û civakî û perwerî :Ji 35 hozana pêk dihêt ji laperê 39 heta laperê 116 va digrêt c. Birê evînî :Ji 16 hozana pêk dihêt û her ji laperê 119 heeta laperê 142 bi xwe va digrêt. d. Birê dîyarî û şînî : Ev beş ji 12 hozana pêk dihêt û her ji laperê 145 heta 175 bi xwe va digrêt. 4. KİTÊBA SERPÊHATÎYÊN KURDA Ev kitêb ji 50 laperêt qebare navencî pêk dihêt û ji layê kovara "Zanîn – 1 – Sûrya – Qamîşlo ” hatiye weşandin. Babetê vî kitêbî derbarê çîrok û ser- pêhatîyêt folklorîne. Nexasme evêt di nav Kudrêt Sûryê da hatine ruwêdan û qewmandin. Ji bilî van berhema Tîrêj kitêbek bi navê “Wergiranîyek Bo Peydabûna Pêxemberê (s.x)” nivîsîye.15 Ev kitêb wekê “Mevludname” ye. Bilî heta niha wekê destnivîsî maye û nehatîye çap- kirin. Tîrêj her bivî çendî narawestêt beklê çev rê jî dihêtekirin ku di paşero- jê da hindek berhemêt dîtir çap biket. Çunke ev hozanvan mirovekî dilsoje û xemxwure beramber doza milletê xwe. Xamê wî yê rengîn her di wî mijarê da xebatê diket û dihête bi karanîn. NAVEROKA BERGİRÎ Dİ HOZANÊT TÎRÊJ DA Tîrêj di hozêt xwe da dergehê gelek babeta qutaye û zîrekî û çalakî xwe di nav da berdaye. Mafê her babetekî her wekê wî viyayê dayê, mîna babetê hozana bergirî û dildarî û evînî, wesf, niştimanî, sitayiş û şanazî, civakî û sîyasî, pend û amojkarî, meynoşî û … hwd. Lê ya dîyare ku behra pêtir xwe di biwarê hozana bergirî da dîtîye hepsê xwe têda bezandîye çunke piranîya hozanêt wî derbarê zilm û sitemkarîya li ser netewê Kurde. Egerêt bindestîya wan têda dîyar diket. Her wusa rêka xebata rasteqîn û dirust pêş çev diket.Ji pêxemet rizgarîya Kurdistanê.Dîsan gelek cîhetê li ser yekgirtin û tebayî û canfidayî diket û bi zimanekî şirîn û zelal û rewan wan bîr û hizra xwe pêşkêş diket. Belge û girov bo vî hel- wêstê Seydayê Tîrêj gelekin.Çunke ew bi xwe gewherê hozana li duv boçûna xwe bo xelqekî diyar diket, demê dihête ziman û dibêjit: … Marûmetaşi’rêçiyenedixizmetamilletdabî Ronahîyaşi’rêçîyepensêwelatkutêdanebî. Çibkimjiwîşi’rarizîdanegresewdaûmejî Derdê dil û can nakujî çaxê ku cewher têda nebî.16 Her wekê me daye xuya kirin ku piranîya hozanêt wî dem danekin ji hizr û bîrêt bergirî, ev çend ji aşkira dibit. Dema mirov avirekî (nêrînekî) li her sê dîwanêt wî “Xelat – zozan – Cûdî ” bidet û xwe berdête di nav lapetêt wan da, di wekê çevê rojê ronî û dîyar bit ku Tîrêj bi paye û peyseka êkê bi hozanvanekî bergirî dihête qelemdan.Çunke bi rastî behra pêtir ji hozanêt wî her wekê di wan diwana da hatîn, derbareyê babetê bergirê ne ji bo selmandina vî axiftinî, pêdivîye berev hozanêt wî biçin û naveroka wan şirove bikeyn da ku nîyaz û mexseda B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 137 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- me ji nivîsîna vî babetê berçev bibêt. Di hozana “em li pê doza xwe ne” gelek hizrêt bergirî û berxwedanî dîyar diket û derdibirît, mîna hindî ku bi zimanê pêşmergeyê ku çevengî xoragerî û berxwedana milletiye pesna xwe diket û daxweza jiyaneka serfiraz diket. Em li pê doza xwe ne Em hemî pêşmergene Em li xwe pir ewlene Serfirazî dixwazim17 Gazî dijmin diket ku êdî zilm û zor- darîyê ji wî qebûl naken, gel yê hîşyar bûye û hemyan xwe bi çekên zanîn û xwendinê zengîn kirye. Em ne ben û kolene Ey sîtemkar ey teres Ma heya kengê ne bes Milletê Kurd tev şîyar bûn Pêk va jîr û xwendine18 Di ser hindî ra ji milletê hemyan destê xwe daye yek uxebat û bizavê diken û li ser rêbaza azadîyê berde- wamin.Gelê Kurd ji bergirî û berxwedanê farî nebûne û vî rêkî bernadet û li ser lîve nabit û paşeroj her bo milletêye, dema dibêjit: Roj helat va çûye şev Gel hemî dest daye hev Ew diken kar û xebat Tev l i pê doza xwe ne Milletê Kurd namire Qet ji vî rê nagere Her wekê Tîrêj dibê Ax û dewranê me ye 19 Tîrêj di hozana “ey welat”da soza naxê xwe beramberê xweştivî û hejêki- rina niştimanê derdebirêt, ji pêxemet azrandina hest û soza mirovê Kurd ku vweştivî û evînîya welat , evînîya çîya û dol û nehal û bax û bostanêt welat li dev wan bi hêz û mukum biket û astê evîn- darîya welat l inik van bilind biket. Her wekê ew soz û peymanê beramber vî evîndarîyê didet, ku dest bidete darê tiv- ingêkuêdîçukaxwejisererdê neraket.Ji bo bergirî kirinê ji serwerîya welat: Destliserdarêtivingimçokjerdênabirim Pasîpanûleşkerêarmancûnîşanêteme Eywelatezcanfidayêdeştûzozanêteme Canfidayêavûdolûbaxûbostanêteme Sond û peyman bî li ser min dê te parêzkim welat Xwînanarincîbirêjimmerdêpîwanêteme 20 Her wusa hozanvan berhev û amadeya xwe dîyar diket ku di rêka welat da gîyane (canê) xwe bisojit, lê yê amade niye li hemberê hêç tiştekî mezin yan biçuk dest ji bihusteka axa welat berdet.Her wusa ewî çendî xuya diket ku di rasta welatê da herdem yê hîşyare û bi hêze ubi şiyanêt xwe dê welat parêzit, demê dibêjit: Can bisojim dê bi pêt û agirê cenga welat Agirê zerdeşt bê ez bi xwe perwanê te me Bosteki ez ji te nadem bi welatê Hin û Çîn Tu bihuşta millet ez sûr û gerdanê te me Dê bibrim ez bi şûr û xenceran destê çepel Hîmê bintar û esasî birc û eywanê te me 138 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- Dê bi hêz û hunera xwe ez dê te parezkem welat Ala rengîn jor ve hildem ez li ser banê te me 21 Dîsan ti hozana “ vegerin welat” da Tîrêj bangewazîyekî arasteyê xortêt xwendevan diket. Daxwezî jê diket ku piştê nedene welatê xwe nehêline jêr destê dijmina her wusa gazî rêberêt welat diket ewên xwedan bîr û bawer û helwistê camêrane ku ew jî welat bê cih nahêlin û dûr nakevîn.Çunke gelek metirsî di def welat valakirinê da dihên. Belkê daxwezî diket ku hemî pêk va rêbaza xwe biken yek, dabeşin beram- ber dijminê pîs û çepel rawestin bi rêka bergirî kirinê ji welat derbiçin. Vegerin welat vegerin welat Xortên xwendevan peyayên demokrat Hemû bibin yek komel û civat Vegerin welat vegerin welat Welat we hiştin bi destê neyar Têne wan bi qamçî bi qute dar Kanê mêrên qenc û heyf û mixabin Welat we berda bi destê dijmin Mane perîşan keç û kal û jin Vegerin welat vegerin welat Rêberên welat bîrwer û xwende Vala nehêlin bajar û gund 22 Di hozana bi navê “guh bidêr” da rastexwo hozanvan bangewazîya ser- hildanê arasteyê milletê Kurd diket û hêvîya serbixweyî û di wir êxestin ji jîna bindestê dagirkeran jê dixazit. Çunke jîna jêrdest û tepeserî ne ya hejê wane.Dijmin di jîyaneka pir xweş û pêşkevti da dijin, beramberê wan jîna mirovê Kurd derdeser û paşvemayî û paşkeftîye. Ji ber hindî hêvî xweze kku Milletê Kurd xwe ji wî derdeserê rizgar biket û awirekî li xwe bidet û li xwe bizvirêt. Lewma dibêjit: Milletê Kurd rabe ser xwe bes ji bin xeşmê dere Jîna bindestê bizane ne hêjaye du pere Bircê dijmin herwekê eywana kesra tevneger Van û avayên te hêja rengê axûrê kere23 Gelek cara têbinî dikeyn ku hozan- van gazinde û tehna arasteyê milletê xwe diket. Ev jî şîwekî siruştîye mebesta wî ewe ku hesta wan bişarênêt û derkê bi kêmasiyêt xwe biken.Belê digel hindî da rêka qurtal bûn û serkeftinê pêş çavê wan diket bi mexseda hindî ku bo xwe bikne bername û li ser biçin.Ji pêxemet azadî û jîneka serfiraz her ji ber hindîye şûrê Rûstem wek remz û hîmayek bo çek hilgirtinê diyar diket û berevanî kirin ji hebû xwe bi wê amîrê karîger ku take rêkek serbixweya milletê pê bidest va dihêt demê dibêjit: Vaye dijmin bû xwe danî leşker û top û tiving Bê tu xwe diyê halet û nîr û ebûr û neştere Ger dixwezî tu xwe azad ke ji bin destê neyar Bigre şûrê Rûstem dakeve meydana şere Tu bi vî rengî bixwezî serxwebûnê ey millet Dest helanîn fereca xêrêye besa me ji te re24 Di hozana “ey keça kurd” da Tîrêj hoşdarîyekî didete keça Kurd ku ew jî rabite ser xwe û milê xwe bidete milê gencê Kurd û xwe bavête meydana xebatê. Wek xwûşk û bira pêk ve hel- metî berin ji bo rizgarkirina welat kar B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 139 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- bikin.Dîyar diket ku çi cûdahî nîye di navbera jin û mêra û keç û kûra da di qada xebatê da.Ti vir da têbinî dikeyn ku hozanvan rolê keça Kurd pêş çev diket û giringîyeka zor di detê ew jî ku bi çavekî pir bawer temaşa diket.Çunke di nav ciakê me da bi çevkî nizm û nivî dinêrine afreta Kurd ku şiyanêt wî dis- înûrdarin û neşêt wekê genca rabite ser xwe û berevanîyê ji welatê xwe biket. Belê Tîrêj vî dîyar da xerap bere- vajî diket û wê diênite rêza xortê Kurd di hemî barekê jîyanê da demê dibêjit: Ey keça Kurd rabe ser xwe Tu çima bê rûmetî Tu li dinyayê binêre Kes nemaye daketî Milê xwe bide milê xortan Her wekê xwişk û bira Tev biken kar û xebatê Hûn ji bo wî milletê Şêr bi xwe şêre keça Kurda Ger çi jin û çi mêre25 Her wusa dxwezê ji diket ku wan qeyd û zincîra evêt pê hatîye girêdan veket û wan têtel û rewşêt civakî evêt hatine sepandin û danan li ser xwe raket.Ev jî rêka xwe bigrêt ber, çunke xortên Kurd li Kurdistana İraq û İran xwîna xwe dirêjin ji bo rizgarkirina welat. Ji ber hindî ew jî dikarêt bi gelek şol û bizav û çelengiya rabit demê welat tûşê hêrişêt dagirkera dibit: Bişkîn van qeyd û zincîra Bib hevalek serketî Va li İran û İraq Çeng û halan û şere Xewin dirêje wa ji canê Xortên Kurd yên bi hev ketê Her wekê Tîrêj dibêje Serfirazîya me ye Em xwedî mafin bizanin Yê ku ayil tim ketê26 Di hozan “ey xort” da ewê dis- elminêt ku her xortêt jîr û xwendevan û ûmîd û hîvîyêt millet geş diken. Lewma daxwezî jê diket ku xwe bi zanist û zan- yarî çekdar biken ji bo hindî dabeşîn beraber dijmina rawestin. Çunke zanist wergirtin ji layê hemî hozan- vanêt bergirî va cûreke xebat û bergirî. Lewma dibêjite xortêt Kurda, nivîstin û di xewda man di berjewendî û qazanca milletê da nîye. Xwe metkirin û bê deng beramber dagirkera veqetyane ji kar- wanê jiyan û pêşkeftinê, ji ber hindî hişyar û hişyarbûne va beramber wan rudanêt diltezîn evêt dihêne serê mil- let, erk û karê genc û xortêt xwendevan û rewşenbire, çunke ew pêtir ji her kesekî dişên planêt dijmina helweşînin û ji nav biben. Hêvîya jê diket ku rabne serxwe, xwe rapêçin tivingê hilgirin li xwe bizvirin dinya hemî keftîye di nav xebatê da, her milletek daxweza serbestîya xwe diket kes nemaye bê dewlet, bê keyan û qewarê netewî, bê al û beyrax, bê desthilat, tû jî xwe bighîne astê wan, eger di paşveminî: Xortê jîr û xwendevan çare û ûmida millet Rabe ji xew tu carek serê roja me derket Xwe rapêçe birader ji bo kar û xebatê Kes nemaye di xewda cîhan pêk va li hev ket Li çar kenar û hawir şer û helan û cenge Karwanê rêya jînê binêr va bi rê ket 140 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- Li şûna wara nemînî dem pir xweşe birader Di vî wextê nemane tu kes be al û şewket27 Di dûmahîka hozanê da êkser tehn û luma arasteyê xorta diket û wî çendî xûya diket ku çav li rêberêt milletan biket evêt pêkuleka mezin kirî heta ku xwe ji bindestî qûrtal kirî û nav û dengê wan li cîhanê belav bûyî.Çunke ya dîyare di mêjûya mirovayetîyê da eger bi şer û xebat û têkoşan nebit çi maf nahêne dan bo daxwezî ji diket ku ew jî wekê wan milletan xwe bi hêz biken. Fêris û egît û xortên mêrxwezin, cen- gawerbin. Eger hat û hewe bendewar û belengaz, jêrdest û bê ser û semyan, bê ber û sekî xumal û … hwd.Çunke niha derfet ya peydabûyî û vî halê jî ji dest neden. Ger ranebî ser xwe welat bi pêşva naçî Ewrêberênmilletan tevwektenebihîmet Welatê xwe bi zorî ji bin destan deranîn Ketîn rûpelê tarîx bi mirazî bi şuhret Heta ku em wusabin dê tim halê me ev be Perîşan û belengaz jar û bê ser û sikket Tû guhdêrê li Tîrêj pesn didet ji bo te Dest hilîne bi merdî xweş biji ev dem û wext 28 Di hozana “dayê min berde” da dîyar dibî ku kur desturê ji dayka xwe dixwazit ku derfetê bidetê pişikdarî di şerê man û nemanê da biket. Harikarîya wî biket ji bo berhevkirina hemî pêdivîyêt şer ji rext û fişek, tiving û xencera, cil û bergan hwd…Da xwe karket û rapêçet wek leşkerekî pêt û gurc.Paşê berev senger û çeperêt şerefmendîyê biçet.Razîbûn û reza- mendîya dekî li ser vî çendî, nîşana hindî didet ku êdî ew piştrast debit ku dilê dayka xwe kir êdî çevrêya zivirîna wî nabit û dilê wî di dif ra nabit, eger hatu û mergê xwe gorê dayka mezin (kurdistan) ê kir, dîyare ew dayka ku welate tişketa hêja û pîroztire: Dayê min berde ezê herim şer Bavê milê min tiving û şeşber Têx ber pişta min kuling û xencer Dayê min berde ezê herim şer Rextê tivingê bavêm ser mila Ezê singa xwe bidim ber gula Li benda minin kozik û çeper Dayê min berde ezê herim şer 29 Di çend dêrekêt (cîhêt)dî da wî çendî xuya diket ku bi hêvî û lavelav û duakirinê welat ji jêrdestê dagirkera rizgar nabit. Ji ber hindî didete zanîn ku tenha bi rêka şer û xwîn û reştin û qurbanî danê diêşin cih û şunwarêt bab û babkalan ji jêrdestê dijmin û dijminkaran rizgar û serfirazken: Emê rizgarken ci kal û bava Serxwebûna me nayê bi lava Dijmin ji welat divê bikin der Dayê min berde ezê herim şer 30 Hozanvanêt bergirî her zu hest bi wî rastîyê kirîye ku êkbûn û êketî û tebayî di nav rêzêt milletê da, bo me karek gelek pêdivî û fere.Çunke em xwedan millet û axin û mêjû û bajar- vanî û … hwd. Ji ber hindî Tîrêjê jî ev babet bi germi behs kirîye. Di hozana “bibin yek” da hêvîyan dixwezit ku mil- letê Kurd êkgirtîbit.Êk helwist û birayêt êkbin.Hevrêk û dijayetîya êk û B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 141 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- dû nekin.Hemu pêk va desta bixne nav destê êk û bi dil û gîyan xebat û bizavê biken û bergirî û berevanî ji mafêt xwe biken.Çunke kêşeyek û giriftarîyeke heta niha milletê Kurd pêva dinalêt û destber û mîsoger nebûye. Ev jî ji arêşêt her tirsank û aloze ku dikevête bersing û rêya bizava rizgarîxweza Kurdî.Ji ber vî çendî hozanvan dakuk û cextî li ser vî babetî diket.Dihête zanîn ku êketî û tebayî dihête hêjmartin êk ji dîyartirîn binemayêt pêk anîna netewi, netewî jî hesteka derûnîye di nav civakê da bi dirêjîya mêjûyê peyda dibit. Neteweyî di rastîyêda hesteke berev êkgirtina milletê diçêt di yek yeka ramyarîya seranser da. 31 Bi vî şîweyê neteweyî li dev hozanvanê kêşa jiyan û bûna mirovîye.Ev ji layekî va, ji layekî di va mefa wergirtine ji demê (dem) ku wekê fakterekî giring rolê xwe di xebata bergirîkirinêda dibînit û nabit beyhude bihête ji nav birin û bûrandin.Belkê divêt pêtirîn mifa (feyde) jê bihête wergirtin.Hozanvan her dû layena, vate:”êketî” û “dem” wekê dû cemserêt (kutup) pêkva gire- day û kar têkirinê li êk û dû diken bikar dînin.Lewma vî çendî di danête berçevêt milletê da, ta ku pêgirîyê pê biken û her çi zuwîtir peyre biken demê dibêjit: Destan bidin hev dû bese êdî bibin yek Kok hatiye ber kaşo divê ku em bibin şek Bi çoganê berxwedan lêxin mednê tu yefşê Dem ku here naye zû derenge çerxa felek Tev bi bîr û bawerî ji dil werin xebatê Dijmin bela we îro ji hev nexe yeka yek Dema millet bi yek wekê lehya girane Tu tişt li ber xwe nagre tev pêl û girgirê nanek Bi kerwanê demê ra bibin heval û hogir Li ber we kes xwe nagre ne axa ne jî beg Li meydanê bi qûrin wek şêr û pilinga Nevîyêt GuhderzûRustem Sasanalêbermek32 Nav û kesayetîya pêşmerge di nav roka hozana nûye ya Kurdî da, tew- erekî herî giringe û ber fireh girtîye ber.Tîrêjê hozanvan bi çavekî pir ûmîd û geşbîn dinêrête pêşmerge û ji gelek layena va pesna wan diket.Çunke hozanvan bi bawerîyeka bê bend û sînor rizgarîya Kurdistanê di şerê çek- darîyêda dibînit.Wî çendî jî di çevêt pêşmergan da dibînit.Lewma gazî wan diket ku her ewin senger û çepera bernaden û narevin wekê teht û çiya bûne kelem û sitrî li bin pêt dijminan.Xwe cîh diminin û nahêne hejandin û livandin.Sonda wan bi wî şîrê wekê xwînê ewê di zarokîye da daykê dayê êdî ew çi cara paşva namînin û rêka karwanî rasteqîn bigirne ber, her çend dunya hemî jî li wan bibête neyar: Ez narevim narevim Pêşmergim ez narevim Wek hîm û tehtê çiyê Tu car ji cih nalivim Bi zarotî dîya min Şîr daye min bi xwinê Dinya li min bi yek bî Ji ya xwe danakevim33 Her wusa di hozana “pêşmergey me” da wî çendî dîyar diket ku di şerê bergirîkirinê da hemî gel bi hemî tex û çînêt civakî va pişikdar dibin. Lê ew kesê ji hemîyan pêtir di wî rêkî da rolê xwe digirêt pêşmergeye, lewra hozan- van bi dirêjîya vî hozanî pesnêt serw- 142 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- erîyê û şekomendîya wî diket û daxwezî jê diket ku rexta bavête ser milêt xwe û çekê şer vê raket û tola Kurda ji dijmina veket.Çunke ew bo wî mebest û nîyazî hatîye berhev û perw- erdekirin her wekê dibêjit: Rabe tivingê hilî pêşmergey me Rexta bavê ser wî milî pêşmergey me Tu bi şer û ceng û gelî pêşmergey me Tola me Kurda helî pêşmergey me Bê şer û ceng û xebat Nabî azadî ev welat pêşmergey me34 Dîsan hozanvan di wî bawerîyêdaye ku “pêşmerge” ku hemî şeyan sexletîyêt baş û çak li dev wî kom dibin Bi mirovekî pêt û çak û çav netirs û mand û nezan hatîye nîyasîn. Bi mêrx- asî û egîdî û fêrsî û siwar çakî li hevberê dijmina radwestêt di dîroka bergirîya milletê Kurd da xwedan gelek helwêstêt merd û aza û dastanêt qare- mananeye her ewe jî cîhê ûmîd û hêvîya gelê Kurd.Her ev ûmîde ji baştirîn palder bû ji bo mana gîyanê berxwedanê li dev dev gelê Kurd dema dibêjit: Mêrxasî karê te ye pêşmerge me Dijmin neyarê te ye pêşmerge me Ev dem û dewra te ye pêşmerge me Welat li hêvîya te ye pêşmerge me Çevê me li benda te ye pêşmerge me Çar û ûmîda te ye pêşmerge me35 Di nav wan babeta da ku naveroka hozana bergirî pêk diênin, babetê şehêdêye ku babetekî zil û berçev û dîyare.Hatina vî babetê bi vî şîweyê dizvirêteve bo mêjûya xewneluya jiyana milletê Kurd ku bi dirêjiya mêjûyê bi egera dirende û hovîtî û zilm û zordarîya dujmina bûye egera hindî qûrbanîyêt wî di hemî serdemekî da her di berdewambin. Amajî bi gîyanê paqijê serkirde û rêberêt şoreş û ser- hildana diket ku li pêxemet niştiman û gelê xwe giyanê xwe kirîye qûrbanê wî rabirdûya pir qaremanî û bê bevil û bê wîne diênîte bîra xelqê ji bo hindî ku wan ji han bidet wî rêkî berneden û li ser biçin. Çunke şehîdbûn li dûv dîtina hozanvanê bilind terin qunaxa ji qunaxêt xebata şoreşgerîyê û ew biha mezinêye ku mirovê xebatger bi dil û vîyan û xweştivî û hîşyar ve serderê di gel da diket û lewra dibînin di hozana “şîna hevalekî” da hozanvan tê da hizra bergirî û berxwedanê didete hevalê xwe yê şehîd ku tola xwîna wî li neyara veket, ku ev bi xwe dirêje pêdana rêbaza bergirî kirnîye.Her wekê dibêjit: Ji tabûtê bi derkeve ey birader Xwe rapêçe di rextan de ji bo şer Bi dest bigre tivinga deste baş Bikuj mêr lazime ku lordê baş Tu heyfa şêx seîd carek hilînî Ku navê te bi qencî her bimînî Welat vêka ji dest dijmin dinalî Hevalê min xwemed êr û tu alî36 Ênca dîte ser hindî ku sondê bixwit bi navê yezdanê pak û bi wî xwîna sor û paqij ku tola wan ji dûjminê sîtemkar veket, ew jî bi kar anîna amrazê bergirî kirnê ku hemî cûrêt tivinga helbigirêt û welatê paqij û valaket ji wan dûjminêt pîsêt mirar: B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 143 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- Dixwum sondê bi navê pakê yezdan Di wî xwîna te ya paqij û dil û can Ku em heyfa te nahêlin tu cara Li dinyayê di zikê pîs û neyara Eger ne bi devê Berno û Kemal Welatê me ji wan qet nabe xalî Hesabê me digel wane çi kûre Daxweza me welat rêya me dûre37 Hozana bergirî li ser astê cîhanê dû rêrewa digrête ber, êk:handan û azran- dina hesta xelqêye ku pêtir û xwirtir û gîyanê bergirî û berxwedanê li cem wan qayîm û mukum biket.Ya dûyê destnîşankirina kawdan û karesatêt diltezîne evêt dikevine di rêka wan da.Tîrêjê hozanvan sererayê hindî ku bi têr û teselî layenê êkî pêş çav diket, belê ji layenê dûyî xafil nebûye û pişt guhve nehavîtîye, çunke di rastê da herdû rêrew wek dû cemserêt pêkva girêdayîne ku nabit çi ji wan bihêne feramoş kirin. Belkê riswakirina kir- yarêt namirovaneyêt şerxwaz û dûjminkar, êke ji armancêt serekî li dev hozanvanê bergirî. Ji ber hindî dibînin Tîrêj bi dû dilî di hozana bi navê “xaza xerdela” da dest- nîşana wan muanat û nexweşî û êş û azara diket, evêt dûjminkar pê radibin ji pêxemet fêrkirin û ji navberna mil- letê Kurd. Nexasme demê rêjima Bexda li sala 1988 rabû bi bûrdumankirina bajarê Helebçe û hindek deverêt dîyêt Kurdistana Îraqê, bi kimyabarankirinê te da ewî diselminit ku êdî milletê Kurd ji kîmyabarankirin û havêtina xaza xerdelê û tank û top û hemî cûrêt çekê qedexekirî natirsêt û xwe nadete paş û her çi bihête di rêka wan da, ew desta ji doza rewaya milletê xwe bernaden û her dî berdewambin ser bergirî û berxwedanê heta ku mafêt xweyêt sirûştî û rewa wekê hemî milletêt cîhanê bi dest va diênit: Kurdjimeydanêtucarêpiştênedînareve Neditirseewjikîmyaûxazaxerdela Dijminqetwînaşekîneewbiqûtûqûtêtucara Nebitangûtopûbalafirûtozaqumbela Bûyeedetjêreherdemkûştinûtalanûceng Deştûzozantênexemlandinbixwînaşêrgela KurdistanqetnabeyêweeysîtemkarênÎraq Mexelêşêrûpilinganabewarêçeqela Cengûşerherdemlidûnyayêhenewêtimhebin Lêkeswekwenekirditurejmûkomela 38 Seydayê Tîrêj bûrdumankirina Helepçe ya birîndar hevberê kareseta Hîroşîma diket û bi dengê bilind gazî zarok û keç û kurêt Kurdistanê diket û dibêjitê her çend qûrbanî di zor bûn, belê xem naket tengavê jê duv kurtin uher dî roja me helit: Ey Helebçe birîndar Hîroşima Kurdistan Ji bo keç û kurên xwe Tu îro bûy goristan39 Bi vî çendî me hindek layen ji naverokêt hozana bergirî li cem Tîrêj şîrove û şelovekirin û ew hizr û bîrêt bergirî evêt têda hatin, me berçav û pêşkêşkirin. Ev jî meşteka ji xerwarekî, çunke her wekê me li destpêkê gotî ku piranîya hozanêt wî ji bo babetê bergirî hatîye vehandin.Ji ber hindî gelek di pêdivêt ku perde ji ser hemî layenêt dî bihête ladan û rakirin, Çunke bi rastî di hersê dîwanêt wî “Xelat – 144 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- Zozan – Cûdî” da bi dehan hozanêt dîyêt bergirî tê da hene. ENCAM Piştê ev vekolîn bi dumahî hat, ez giheştime van encamêt li xarê hatîye dîyarkirin. 1. Edebê bergirî nemaze “hozan” rolekî serekî di bizav û xebata bergirî û berxwedanê da dîtîye, di nav edebîyatêt cîhan da her di kevn da û heta niha. 2. Derbarêt Edebiyatet Kurdî, dîsan ev cûre hozan her digel destpêkê da peydabûna edebê nivîsî da serhil- daye û gelek hozanvanêt Kurd amaje pê kirîye. 3. Tîrêj wekê hozanvanekî nû, berhemêt xwe bi vî cûre hozanê nexşedar kirîye û ew rêrew girtîye ber, bi armanca xizmetkirina doza gelê xwe. 4. Wusa bo me dîyar bo ku navero- ka babetê hozanêt bergirî li cem Tîrêj bi şîweyekî dîwanderî (xetabî) hatîne arastekirin ji pêxemet: a. Hîşyarkirina hizra netewî di anv civaka Kurdî da. b. Azrandin û şarandina hesta wan. c. Êkgirtin û tebayî ti nav rêzêt mil- letê da. d. Dîyarkirin û destnîşankirina rolê herkesekî ti qada xebatê da. e. Nêrxandina bihayê dilêrî û mêrx- asî û qaremanî û xwe gorî kirin. f. Xebatkirin ji bo bi destev ênana mafê çarenûs. g. Dîyarkirina nexweş û muanayêt millet li demê berevan û bergirîkirinê da, çunke ew hozan bi şîweyê marş û sirûdêt leşkerî hatine encamdan. PERAWÊZ Û JÊDER 1.Dîwana Cûdî, Tîrêj, Çapa Yekemin , Çapxana Emîral, Beyrût ,Libnan ,Avdar. 1998 L7. 2.Ebdilrehman Mizûrî Şa’îr “Tîrêj” ehed’ ûn qîmem eş – şî’ril el - Kurdî 3.Jêderê berê L27 4.Ev pêzanîye di namekî da ku Tîrêj hinart bû kefte berdestê me. 5. Jêderê berê hejê gotinêye ku ser hindî ra ku Seydayê Tîrêj endam bû di nav komela “Xoybûn” dihête hêjmartin êk ji endam û damezranerêt “Yana Kurdistan Ya Werziş” li bajarê Amûdê. 6. Ebdilrehman Mizûrî, El – Şa’ir “Tîrêj” Kovara Serhildan, L26 7. Ev pêzanêt di nameka taybetî da, hat- ibûn kefte berdestê me. 8. Jêderê berê 9.Dîwana Zozan – 2 ,Helbest , Tîrêj , Sala – 1990 Di vir da cîhê serincdanîye ku Tîrêj piştê ji zindanê hatîye berdan û azadkirin xwe ji ber çevan berz diket û xwe diparêzit ew jî qesta nav hoza erebîyêt (cûbûr) diket û akincî dibit heta sala 1973 da li dev wan dimînit paşê berev bajêrê “Heseke” diçêt li wi rê akincî dibit. 10. Di nameka taybetî da giheşte destê me. 11. Jêderê berê 12.Îsmail Badê, careka dî hozanvanê milletperwer Tîrêj, kovara metîn jimare 20, 1933 , L41 13.Ehmed Qeranî,xemên bilbilê dilşad, kovara metîn, jimare 10, 1992, L 46 û 47 14. Îsmail Badê, kovara metîn jimare 20, L43 15.Ev pêzanîne di nameka taybetî da gehiştine destê me. 16.Xelat, Diwana Yekem,Tîrêj, Swed, stockholim, 1991, L8 17. Jêderê berê L95 18. Jêderê berê 19. Jêderê berê 20. Jêderê berê L65 21. Jêderê berê B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 145 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da --- Page Break --- 22.Zozan,DîwanaDûyem,Tîrêj,sala1990, L72 23.Xelat, Tîrêj, L81 24. Jêderê berê 25. Jêderê berê L66 26. Jêderê berê 27. Jêderê berê L48 28. Jêderê berê 29.Zozan, Dîwana Duwem, L70 30. Jêderê berê 31.Ahmed Macîd es – Samîra’î, et – teyar’ûl qawmî fi şî’ril Îraqî el – hadîs mun- zul harbil alamîyetî sanîyetî 32.Cûdî, Dîwana sîyemin, Tîrêj, çapx- ana, Çapxana Emîral, Beyrût ,Libnan ,Avdar. 1998 L65. 33.Zozan, Tîrêj 34.Xelat, Tîrêj, L61 35. Jêderê berê L62 36. Jêderê berê L127 37. Jêderê berê L128 38.Dîwan, Zozan, L116 39. Jêderê berê L 2 Hizra Begrgirî di Hozana Tîrêj da 146 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Ta zemananê verî ra, Babîl ra nata, seba ke miletî yewbînan ra fam bikê, têkilîye yewbînan de ronê hertim hewcedarê tercumeyî bîyê. Tercume netîceyê mucadeleyê însanan yê famkerdiş, zanayîş û muhakemek- erdişê fikr û xeyal û tesewur û heme tecrubeyanê teberê xo de yo. Yan zî o rayîr o ke însan xebat û mucadeleyê xo yê waranê se fikr, zanyarî (bilim), huner û tecrubeyan de, bi ey mîyanê milet û cematanê bînan de vila biko, yan zî înan reyde bare biko. Coka zî tercume berê dinyaya fikr û xeyalanê ke ma hol nêşinasnenê, ma rê keno a. Tercume, o çîyo ke ziwanêk de îfade beno, eynî çîyî na rey ziwanêko bîn de, seke her hetan ra teqabulê ey biko, newe ra îfadekerdiş o. Eke tercume nêbîyênî, tu milet bê tecrubeyanê xo hayî ro tecrubeya miletanê bînan * Na meqale Kovara Vate humar 24 ra ameya girewtiş. nêbîyînî û averşîyayîşê medenîyetê dinya zî hende asan nêbîyînî. Reyna bi sayeyê tercumeyî, mîyanê kultur û medenîyetanê cîya-cîyayan de pirdî virazîyayê; însanan û miletan zêhn, edet, keşf û fikranê yewbînan ra îstî- fade kerdo û wina zî edet, kultur û fikrê muşterekî seba heme însanîyetî vejîyê meydan; însanî zaf çîyan de eynî hîş, saman û sermîyanê fikrî, zanyarî û tecrubeyan de resayê pê. Hetêkê tercumeyî zî o yo ke, sayeyê tercumeyî de, ziwanî bi xo zî aver şîyê; kewtê binê tesîrê yewbînan û bi no qayde kapasîteya ziwanan hîna hera bîya; ziwanan qabîlîyet, meharet, fam û ferasetê neweyî yê îfadekerdişî qezenc kerdê; çekuyê neweyî, qalib û termî dayê ra yewbînan û yewbînan ra girewtê. Her ke tercumeyî vêşî bîyê, ziwanan de zengînîya vatişî û îzehk- erdişî ameya meydan. No derheq de, nêzdîyê ma de TERCUME Û AVERÞÎYAYÎŞÊ ZIWANÎ DE ROLÊ TERCUMEYÎ* Roşan LEZGÎN Ruhê Kurdîzade Ehmed Ramîz Begî rê B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 147 --- Page Break --- nimûneyê holî estê: Averşîyayîşê ziwanê tirkî û reyna Tirkîya de averşî-yayîşê huner û edebîyatê mod- ernî bi sayeyê tercumeyî dest pêker- do. Wezîrê Perwerdeyê Milî yê Tirkîya yê wextêk (1938-1946) Hasan Âli Yücel, yew kampanya dano destpêkerdene û xo resneno zafê entelektuelanê ê wextî, telîfêko baş dano ra înan û wazeno ke çiqas klasîkê miletanê bînan estê, açarnê ziwanê tirkî ser. Na kampanya ra pey o ke ziwanê tirkî aver şino û reyna Tirkîya edebîyat, huner û gelek wareyanê bînan de aver şina. Reyna, Elî Esxer Muhemmed Xanî zî vano "Îranê modernî de fikro rexneyî, sey zaf fikranê bînan mehsûlê tercumeyî yo." (1) Ewro zafê welatanê dinya de "terc- ume" sey dîsîplînêko xoser qebul beno û unîversîteyan de se derse wanîyêno. Derheqê tercumeyî de; metod, teknîk, uslûb û hawayê terc- umeyî de heta nika dinya Homayî kitabî û meqaleyî nusîyayê. Herçiqas tercume bi xo sey wareyêkê zanyarî bihesibîyo û no derheq de zaf çîyî bêrê zelalkerdene zî reyna merdim şeno vajo ke terc- ume tam nêameyo îzehkerdiş. Çunke tu metnêk eynî sey metnêkê bînî nîyo û seke ziwano verên de ameyo nuştiş, wina, motamot bi o qayde ziwanê açarnayîşî (çeviri dili) de saz nêbeno; coka her metno ke açarnîyêno, met- nêko birîndar o. Eke yew biwazo metnêk açarno yan zî gureyê açarnayîşî biko helbet ganî (1)Zemîme Heftegîyê Hemşehrî, Tehran, şomare: 39 agahdarbîyayîş zî qîm nêkeno, ganî her di ziwanan zî hol bizano û bi xo zî wayîrê qabîlîyetê açarnayîşî bo. Nê zî bes nîyê, açarnayox(*) ganî mana, îfade, dazanayîş û îlmê ke mîyanê metnî de yê, waqifê înan bo û ziwanê ziwanî ra zî hol fam biko. Senî ke zafê ziwananê dinya bi sayeyê tercumeyî aver şîyê, helbet do ziwanê ma zî bi sayeyê tercumeyî aver şoro û wina aseno ke zaf ra tay binesazîyêk (**) (altyapý) ziwanê ma de zî sererast bîya ke ma êdî şenê tayê eseran biaçarnê ziwanê xo ser. Heto bîn ra, her nesl mîsyonêkê xo esto. Xebatêk, mefhûmêk -tîya de ma vajin ziwanêk- qonaxêk ra teslîm gêno û heta qonaxêna aver beno, heta ke teslîmê neslê ameyoxî keno. Her gure de wina bîyo, wareyê ziwanî de zî wina yo. Û helbet her neslî goreyê îhtîya- canê xo ziwan xebitnayo. Nika no ziwano ke ma pê qisey kenê, ma aîdê ey ê; dapîr û bapîranê ma pê qisey kerdo; bi nê ziwanî bermayê, huyayê, têkilîya xo pê viraşta... Welhasil no ziwan bi no hal ameyo û resayo heta bi ma. No ziwano ke nika esto, kapasîte û çekuyê ey qîmê înan kerdo. Eke nêkerdênî, ka ê nê ziwanî aver berê. Labelê nika ma, sey ecdadanê xo verara koyanê berzan de, zozanan de nêciwîyênê; ma herikîyayê * Bê ke ez hay ro ci bî, na meqale de kerdoxî (özneler) xovero nêrkî nusîyayê. Dima ra mi zî qet dest nêda ra înan. Nê ke ez bi xo hetê cînsîyetî ra tena nêrkî fikirîna, ney! Beno ke zêhnîyetê fikirîyayena ma (ziwan ney) nêrkî yo, coka. Labelê wendox eşkeno formê nêrî seba makî (açarnayoxe) zî fam biko. ** Tîya de qestê mi standardbîyayena ziwanê ma yo. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 148 Tercume û Averþiyayîþê Ziwanî de Rolê Tercumeyî --- Page Break --- bi şaristanan û heyatêko newe vera ma de yo. Koyî, zozanî, weyekerdişê pesî û malî uca mendî. Eke nika koyan de şarê ma estbo zî zafê ma êdî şaristanan de ciwîyênê. Tîya, heyatê ma yê verênî ra zaf-zaf aver heyatêna esto ke ma tede yê; herinda şiwanîye û gawanîye de, herinda toxumeştene û citekerdene de, kar û gureyê tewir bi tewirî, xeyal û fikrê zaf neweyî estê; dîsîplînê cîya bi cîyayî vera ma de yê û ma mecbûr ê ke înan de werzin û ronişin. Û şaristan de, no ziwan qîmê vatiş, îfade û îzehkerdişê her çîyî nêkeno. Ma çiqas bi ziwanê xo qisey bikin zî, reyna, zaf cayan de ziwanê ma lal maneno. Eke ma yew dîsîplîn, fikr yan zî tesewurî ziwanêkê bînî de biwanin, ma senî zî bikerin ma nêşenê ê dîsî- plînî ziwanê xo de bifikirîyê; la wexto ke ma ziwanê xo de biwanin, o çax seke o çî ziwanê ma de îcad bîyo, ziwanê ma de xeliqîyayo, ma bi asanî ziwanê xo de ê çîyî fikirîyînê. Tena lazim o ke açarnayîş de rîayetê ûsu- lanê tercumeyî bibo! Coka zî nika barêko giran milê neslê ma ser o yo. Eke nika ma nê gureyî nêkerin, çend wext vîyêro, -beno ke- no gure hîna zehmet bibo. Çunke hema tesîrê fikirîyayîşê bi ziwanê ma însananê ma de esto, la çiqas wext şino têkilîya şarê ma ziwanê ma ra visêna û na zî yena a mana ke ziwan mîyan ra darîyêno we. Seke ma cor de zî nîşan da, mîyanê zaf miletan de averşîyayîşê medenî- yetan bi tercumeyî dest pêkerdo. Tercumeyî reyde, tebîî yo ke wen- doxê ziwanê açarnayîşî, îlm û mana û dazanayîşê ke ziwanêkê bînî de nusîyayê, şinasnenê; xeyal û tesewurê neweyî vernîya înan de şewle danê, la esas çîyo tewr muhîm zî ziwan tim xebitîyêno. Tercume tena o nîyo ke ma ziwanêkê xerîbî ra manayêk açarnenê ziwanêkê şinasî. Çunke her ziwan bi sîstemê îşaretanê (göstergeler dizge- si) kulturêkê xoserî reyde, bi xulq û tebîetan, bi ûsul û edeb û terbîyeyan, bi hawa û edetan, bi şeklê nîşandayîşê refleks û reaksîyonanê miletî, bi eyb- dîyene û qîymetdayene; bi erjanê komelkîyan (toplumsal deðerler), xulasa bi heme şeklê ciwîyayena miletî reyde têzere de yo. Planê pey (arka plan) ê her metn yan zî qiseyk- erdişî de nê çîyî tim hereket de yê. Coka tercume eslen tena açarnayîşê ziwanêk yan zî çekuyanê ê ziwanî nîyo. Tercume de, açarnayîşê yewe bi yewe çeku yan zî cumleyanê ziwanêk ra vêşêr, ganî metn û mana biaçarnîyê. Na nêna a mana ke tu ehemîyetê çeku û cumleyan çin o. Mavajin, ziwanê tirkî de cumleyêka winasî esta: "Açgözlü Hasan Bey, Dimyat'a pirince giderken evdeki bul- gurdan oldu!" Cumleyêka winasî eke ma çeku bi çeku biaçarnin wina ya: "Hesen Bego çimvêşan, seba rizî şi Dîmyat la savarê eyo ke keye de bi, dest ra şi!" Bi no şekl, manaya ke cumle de ya vîndî bena. La eke ma wina biaçarnin, çîyo ke a cumle de, ziwano orîjînal (kaynak dil) de îfade beno, manaya ke ziwanê açarnayîşî de teqabulê ey kena zaf ra tay dana: "Hesen Bego çimvêşan, nane gêra la lete zî dest ra şî!" Reyna, her ziwan de tay qalibî estê. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 149 Tercume û Averşiyayîşê Ziwanî de Rolê Tercumeyî --- Page Break --- Mavajin, tirkî de: "Adýnýzý lütfeder misiniz?" Yan zî fariskî de: "Êsmê şerîfet?" Eke ma çeku bi çeku biaçarnin; "Şima nameyê xo lutf kenî?" û "Nameyê to yo bi şeref?" Ziwanê ma de qet manaya na cumle zî bi no şekl çin a. La eke ma wina biaçarnin, tam îfadeyo ke teqabulê nê persî keno vejîno meydan: "Nameyê to bi xeyr?" Û cewabê nê persî zî wina dîyêno: "Xeyrê Homayî ro to bo, nameyê mi..." No qalibo peyên ziwanê tirkî yan zî fariskî de çin o. Û tercume de lazim o ke hem sîstemê herikîyayena ziwanê orîjînalî hem zî ê ziwanê açarnayîşî û qaydeyê gramerê (dlilgisi) her di ziwanan hol bêrî zanayene.Ganîzanyarîyaziwanî(dilbil- im) û teorîya edebîyatî (yazın kuramı) zî bêrî zanayene. Tercume bi qasê rexnekerdoxêk hişyarî û analîzkerdena metnî zî wazeno. Tercume de her kes wareyê xo de nê gureyî biko hîna hol beno. Mavajin, şaîr şîîre biaçarno, doktor metnanê tibbî biaçarno, tarîxnas metnanê tarîxî biaçarno hîna hol beno. Merdim şaîr nêbo zî, eke werzo şîîre biaçarno, ganî şîîre ra hol fam biko; wareyanê bînan de zî wina yo. Heto bîn ra, zafê metnan tena mîyanê sînorê xo yê objeyî (nesnel) de ney, teberê sînorê xo yê asayeyî de zî bi zaf çîyan wa eşkera yan zî nimite têkildar î. Lazim o ke açarnayox nê hetan ra zî haydar bo. Reyna mîyanê ziwanêk de zî xeylî "ziwanî" estê: Ziwanê edebîyatî, ziwanê sîyasetî, ziwanê felsefe, ziwanê zanyarî... Û zafê nê ziwanan zî mîyanê xo de qisim bi qisim cîya benê. Mesela edebîyat de: Ziwano epîk, ziwano lîrîk... Û her nuştox bi xo zî ziwanê xo yo orîjînal (özgün) o tena aîdê xo esto. Nê zî mîyanê ziwanî de "ziwan" ê. Metn bi ziwan nusîyêno helbet û her metnêk zî ziwanê xo esto. Tayê metnan de nuştoxî bi xo mana sergirewta (kapalı), nimita verdaya û tu eserêko hol estetîkê xo wina viran nênawneno ra wendoxî. Heto bîn ra, Seke R. Barthes zî îzeh keno, tayê nuştoxî bi ziwano ke ma dest de hazir o, pê razî nêbenê; qîmê xo pê nêanê. Na babete de R. Barthes nuştox- an keno di qismî: Nuştox û katib (yazar ve yazman). Û vano, "Ziwan nuştoxî rê amac o, katibî rê wasita yo..." (2) Zafê nuştoxan tim wazenê ziwanêko newe virazê; manaya rasteraste (düzanlam) ra wetêr, wazenê manayêna (yananlam) zî bidê ra çekuye. Mavajî, "Mîyanê şewa tarî de kewtî rayîr û şî." Na cumle bi no qeyde bena cumleyê- ka sade. Labelê gama ke merdim vajo "Mîyanê şewe de kewtî rayîr û tarî-tarî şî", êdî na bena cumleyêka tilismêne. Cumleya peyêne cumleyêka edebî ya û zêhnê wendoxî de tesîrêko îmajin (imgeli) virazena; xeyalê wendoxî de berê vîrardişanê cîyayan kena a. Yanî tîya de, açarnayox ganî ziwanxebit- nayîşê nuştoxî ra zî haydar bo û açar- nayîş de rîayetê naye zî biko. Açarnayox, eke metnêkê edebî açar- neno, helbet lazim o ke bi qasê nuştoxê metnî,êmetnîrafambikoûwinabihesib- no: Eke nuştoxî tena bi ziwanê min bizanêne, eynî bi nê erjan (2) Barthes, Roland, Yazý ve Yorum, Metis Seçkileri, Îstanbul, 1990, r. 83-84 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 150 Tercume û Averşiyayîşê Ziwanî de Rolê Tercumeyî --- Page Break --- û bi nê tewirî gelo ka nê metnî senî binuso? Labelê eynî kirîter seba met- nanê teberî hunerî de wina nîyo. Mavajin metnêko îlmî yan zî huqûqî... Nê çîyî zî goreyê termînolojîyê xo açarnîyênê. Gama ke metnêk ziwanêk ra açarnîyêno ziwanêna, lazim o ke tahm, boye, reng, şekl, estetîk, teşbîhî û îmajî, mana, îfade û dazanayîşî ... yê ke ziwanê orîjînalî de yê, ziwanê açarnayîşî de bi hawayo ke teqabulê înan bikê newe ra bêrê sazkerdene. Tercume newe ra nuştiş o. La hema wina ser ra nuştişê çîyê hazirî nîyo û çîyo ke esto, newe ra tadayîş û nuştişê ey zî nîyo. Tercume nuştoxîya nuştoxî ya. Belkî zî, şaîrîya şaîrî... Tercume motamot sey metnê orîjî- nalî nîyo. Û tercume bin ra bi komeçekuyanê cîyayan zî nêno nuştiş. Tercume pa xaye û amacanê xo wa, pa qaydeyanê mexsusê xo wa, çîyêko cîya; teberê qaydeyanê tewiranê bînan ê nuştişî de, fealîyetêko taybet yê edebîyatî yo (3). (3) Esero ke mi nuştişê na meqale de ey ra îstî- fade kerdo: Göktürk, Akşit, Çeviri: Dillerin Dili, YKY, 2. baskı, Îstanbul, 2000. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 151 Tercume û Averþiyayîþê Ziwanî de Rolê Tercumeyî --- Page Break --- Gelî sitî û mîrzayên hêja, Wêjehezên birêz, Ku hûn niha derkevin kolanên vî bajarê (Amed) ku em lê ne û ji 10 kesan bipirsin, ka bê tu peywendiyên wan bi wergerê re çêbûye an na, bi kêmanî dê nîvê wan bikaribe çend peyvan li ser wergerê bibêje. Li van deran wergerandina ji zimanekî bo yekî din karekî rojane ye; şagirtên dibistanan ji dê û bavê xwe re, kesê ku leşkerî kirine ji gundiyên xwe re her wergerê dikin. Ez qet jibîr nakim bê çawa rojekê wek şagirtê dibistana seretayî ya sinifa çaremîn min di navbeyna gundiyan û beytar de wergêrî kir. Pezê gund bi nexweşi- yeke epîdemîk ketibû û pêdivî bi bey- tar hebû, lê kesên ku bi tirkî zanîbûn li gund kêm bûn, lewra ez wek şagirtekî dibistanê ku bi tirkî zanîbû, çûbûm bajêr, min beytar anîbû gund. Hemû gundî li me vehewiyabûn. Hîngê ez bi xwebawerî di navbera wan û beytar de bûbûm wergêr. Ew gundiyên ku li dora me vehewiyabûn û ji kêfa çavên wan di-biriqîn hîn jî li ber çavê min in. Werger mîna avakirina pirekê ye, ku ew du parçeyên erdekî yên bi çemekî, yan jî deryayekê ji hev hatine qetandin, dîsan bi hev ve girêdide; komên mirovan yên li her du aliyên avê dîsan digehîne hev. Wêjeya werge- randî daxwaza dan û standina çand û zimanên cihê diyar dike. Bêguman çarenûsa wergêran û wergerê bi ya zimên ve girêdayî ye. Rewşa zimanekî wek kurdî, ku bi dehsalan qedexe bû û hîn jî ji bilî Başûrê Kurdistanê wek zimanê per- werdeyî û alavên ragihan- dinê bi fermî nayê bikaranîn, rê li pêşketina wergerê jî digre. Ji hêla din ve ji bo ku zimanek bikaribe bi pêş bikeve, der- fetên xwe îfadekirinê bibî- ne, geşbû- na wergera ji bo wî zimanî merc e. Werger mirov neçarî fikirandinê Pira di Navbeyna Ziman û Çandên Cihê de: Wergera Wêjeyî -Ne peyv bi peyv, lê belê wate bi wate- Husên Duzen 152 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- dike ku mirov di rewşeke normal ya bikaranîna zimanê xwe de ewqas li ser wê ranaweste. Bi ketina nav rihê zimanekî biyanî re mirov bedewî û îmkanên zimanê xwe jî keşif dike. Di rewşin dîrokî ya zimanan de, werger wateyeke taybetî werdigre. Henrich Böll di cihekî de qala rewşa wêjeya almanî ya piştî Şerê Cîhanê 2. dike û dibêje ku hemû wêjeya almanî ya piştî şer wêjeyeke li zimanekî nûh gerînê bû: "Min zanîbû jî, bê min çima gelek caran ji dêvla ku ez bi xwe binivîsim, min bêtir dixwest ez wergerînim: Ku mirov tiştekî ji zimanekî din tîne qada zimanê xwe, ew dibe derfetek û dihêle ku mirov erdekê di bin lingên xwe de bibîne." Bi destûra we be, niha ez dixwaz- im çend peyvan jî li ser hin tecrubeyên xwe wek wergêr pêşkêşî we birêzan bikim: Ev bû çarek sedsal ku ez li Almanyayê dijîm. Di van salên dirêj de gelek caran pirsek ji min hatiye kirin: "Kurdî û tirkî, ma her du ne zimanek in? Ma ne 2 zaravayên mîna almaniya bilind û zaravayên eyaleta Baweryayê ne?" Di despêkê de, di bersîvdana vê pirsyarê de, min karê xwe dijwar dikir: Min ji xwediyê pirsyarê re dûr û dirêj qal dikir ku kurdî ji şaxa îranî ya malbata zimanên Hînd-Ewropî ye, lê belê tirkî ji koma zimanên Ural-Altayî ye û rêz- imana wan ji hev pirr cihê ye. Lê gelek caran min ji awirên guhdaran fam dikir ku têgihîştin ne hêsan bû, lewra piştî demekê min riyeke kintir dît, ji reaksiyona guhdaran diyar dibû ku ew bibandortir bû; gava ku pirsyar li ser cudahiya navbera tirkî û kurdî ji min dihat kirin, min digot: li gor zimanzanistiyê cudahiya di navbera kurdî û tirkî de, mîna ya di navbera macarî û almanî de ye. Di rewşeke wisa de, wergera min a pêşî ji pêdiviyekê pêk hat. Kurteçiroka yekemîn ku min ji kurdî wergerand bo almanî "Navê min Xoşnav e" ya Bavê Nazê bû. Nivîskar qala despêka dibistana zarokekî kurd dike: Bavê vebêjer, wî ji bo xwendinê ji gund dişîne bajêr. Ew wek şagirt li dibistanê dibîne ku "Zimanê dibis- tanê" ne "Zimanê malê" ye ku bi wî li gelek çîrokan guhdarî kiribû. Hêrs dibe, dixwaze vegere malê. Gava ku di sinifê de mamoste bi "zimanê dibistanê" dipirse bê navê wî çi ye, ew ne pirsê fam dike, ne jî sedemê kenê zarokên li dora xwe. Ji bo ku ew û mamoste ji hev fam bikin zarokê li tenişta wî di nav wan de dibe wergêr. Piştî bi salan vebêjerê kurteçirokê bi xwe li gundekî dibe mamosteyê sinifa yekemîn. Ew di despêka dersê de wek mamoste xwe bi şagirtan dide naskirin û yek bi yek li navê wan dipirse. Gava dor digihê yekî ji wan, ew şagirt bêdeng dimîne û bersîva li ser navê xwe nade. Mamosteyê ku bi zimanê "malê" jî dizane, bi kurdî dipirse: "Navê te çi ye?" Hîngê çavên şagirt mişt hêsir dibin, bi dev li ken û lêv ricifî dibêje "Navê min Xoşnav e". Di wê kêliyê de mamoste xwe di Xoşnav de dibîne. Di dawiya salên 80yî de, di bin bandora wê pirsa li jor ku gelek caran ji min dihat kirin de, pêdiviyeke min hebû ku ez vê kurteçîrokê wergerîn- B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 153 Wergera Wêjeyî:Ne peyv bi peyv, lê belê wate bi wate --- Page Break --- im almanî û pêşkêşî xwediyên pirsyarê bikim. Ev bû despêka amadekirina antolajiya min "Deh Vebêjerên Kurd". Pişt re weşanxaneya swîsrî Unionsverlag daxwaz kir ku ez romana Mehmed Uzun "Siya Evînê" wergerînim almanî. Di wergera navê romanê de dijwartiya ji zimanekî Rojhilata Navîn bo yekî Ewropî xwe derxist pêş: Peyva "sî" di çand û zimanê kurdî de wateyeke erênî dide, sî mirovan ji germa rojê ku gelek havî- nan ji 40 dereceyî derbas dibe, diparêze. Lê li welatên sar wek Almanya ev wateya peyva "siyê" nenas e, ew bêtir tê wateya tiştekî neyênî. Lewra min û lektorê li ser guhertina nav li hev kir, ku em wek wergera tirkî ji dêvla "Siya Evînê" bikin "Di bin siya evîna wendabûyî de". Di vê romana Mehmed Uzun de peyva "koçberiyê" cihekî navendî digire, ji ber ku protagonistê romanê Memduh Selîm ji neçariyê terka welatê xwe dike û ji welatekî, koçberî yê din dibe. Peyva koçberiyê û hemû têgihanên (mefhûmên) pê ve girê- dayî, koka xwe ji latînî digrin. Bi latînî "migrato" tê wateya "gerê" jî û "koçê" jî. Piştî qedandina wergera romanê gotûbêjeke bi nameyan di navberan min û lektora weşanxaneyê de çêbû. Min dixwest ku ez bêtir nêzîkî orjî- nalê bimînim û wê wek "koçberî" wergerînim, lektorê jî çêtir didît ku wek "gerê" bê wergerandin. Di vir de jî diyar bû ku wergera ji zimanekî wek kurdî bo zimanekî wek almanî hin zanyariyên teybetî ji wergêr dixwa- zin. Wek ku wergêra alman Renate Schmidgal jî dibêje: "Kî tekstekî ji zimanekî wergerîne yekî din, divê ew ji zanîna zimanê ori- jinal û yê dayika xwe bêtir tiştinan bizanibe. Mebest ne ew e ku mirov peyvan wergerîne peyvin din, hevokan wergerîne hevokin din. Hunerê werg- erê bêtir ew e, ku mirov rihê tekst fam bike, ritma wî, melodiya wî his bike û wan bi zimanê xwe ji nû ve derbirîne. Ji bo wergerandinê, divê mirov xwedî meha- reteke li derveyî zimên be" Kurdî, wek zimanekî qedexebûyî, ji bo domkirina hebûna xwe her di ber xwe daye. Mixabin ez jî ji wî nifşî me, ku di zaroktiya xwe de bûm şahid bê çawa şagirtên dibistanan ji bo ku bi kurdî diaxivîn, lêxistin dixwarin. Komara Tirkiyê piştî Şerê Cîhanê yê Yekemîn hemû kesên ku tesadufî di nav sînorên wê de man, tirk hesi- bandin û bi hemû alav û derfetên xwe hewl da, ku ji derveyî zimanê tirkî hemû ziman bên qedexekirin. Bêguman kar û xebatên wergerê jî li cihekî wisa nikarîbûn bi pêş de biçû- na. Piştî avakirina Komara Tirkiyê, gelek ronakbîr û xebatkarên çanda kurdî ji neçarî derbasî Suriyê bûn. Di despêka salên 30î de Mîr Celadet Bedirxan û çend kesên din li Şamê kovara Hawar derxistin ku tê de hîmên alfabêya latînî hatin danîn û li gel gelek berhemên edebî gelek wergerên ji zimanên din jî hatin belavkirin. Wer xuya ye ku tu demê daxwaza kurdan a dan û standina bi zimanên din re, nehatiye rawes- tandin. Wek mînak di kovara Gelawêj de, ya ku di sala 1939an de dest bi weşana xwe kir û heta 1949an dom 154 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Wergera Wêjeyî:Ne peyv bi peyv, lê belê wate bi wate --- Page Break --- kir de 114 kurteçîrok hatin belavkirin. 82 ji wan (Wilde, Balzac, Cehov, Tolstoy, Ehrenburg û yên din) wergerên ji zimanên din, 32 yên nivîskarên kurd bûn. Divê bê gotin ku wergera Încîlê ya kurdî bi navê Peymana Nû hîn di sala 1872an de li Stenbolê hatibû çapkirin. Piştî damezirandina Yekîtiya Soviyetê kurdî li wir jî derfeta xwe derbirînê dît, ku li gel romana bi kurdî ya yekemîn (1935) gelek mînakên wergerê jî derketin holê. Îroniya jiyanê ye ku xebatên herî berbiçav ên wergerê jî li derveyî welat, bi pirranî bi destê wan kesên ku piştî cûnteya leşkerî ya 1980ê ji Tirkiyê reviyan çûn Swêd û gelek welatên din hatin kirin. Di van 25 salên dawî de bi sedan berhemên wêjeyî ku di nav wan de ji klasîkan bigirin heta pirtûkên zarokan cih digirin hatin wergerandin. Piştî guhertina hin qanûnên Tirkiyê gelek ji wan berheman derfet dîtin ku li Tirkiyê jî bên belavkirin. Di heman demê de gelek kesan dest pê kir ku bi kurdî binivîsin. Û gelek jî ji zimanên din hatin wergerandin bo kurdî. Ji tirkî bo kurdî û kurdî bo tirkî her diçe hejmara wergeran bêtir dibe. Wêjeya kurdî xwedî gelek berhe- mên devkî ye. Berhevkirin, şirovekirin û wergera wan bo zimanên din zaf gi- rîng e ku jê re gelek xebat û îmkanên diravî pêwist in. Li gel ku pêşketinên li jor mirov dilxweş dikin jî, hîn gelek astengî li ber zimanê kurdî hene. Ya girîngtirîn ew e ku ji Iraqê pê ve, li tu deverên din, kurdî hîn wek zimanekî fermî nehatiye pejirandin. Mixabin li dewle-teke wek Tirkiyê ku nêzîkî 20 milyon kurd lê dijîn û dixwaze bibe endama Yekitiya Ewropa jî rewş ev e. Bikar- anîna kurdî di hin waran de hîn jî qedexe ye. Rewşeke wisa rê nade ku weşanxane an wergêr nêzîkî kurdî bibin. Lewra xebatên ku di warê wer-gerê de dibin, bi sînor in. Lê ji bo geşbûna wergerên edebî azadbûna zimên pêwîst e. Eger rewş wisa dom bike dê tenê wergêrên ji nav gel, zarokên xwende ji dê û bavê xwe re, kesên ku leşkerî kirine ji gundiyên xwe re wergêriyê bikin. Hejmara wergeran divê bêtir bibe. Wergêr û xebatên wan divê bê bedel nemînin. Di konferansên wêjeyî de divê her beşekî li ser babe- ta wergerê hebe. Her du projeyên ku ji aliyê endamên PENa tirk mîrza Tarık Günersel (Antolojiyeke Helbetvanên Rojhilata Navîn) û sitî Jaklin Çelik (Antolojiyeke Kurteçirokên Vebêjerên Rojhilata Navîn) ve hatibûn pêşniyarkirin divê pêk bên. Zimanê van her du berhe- man dikarin bi 6 zimanan (kurdî- tirkî-ermenkî-farisî-îbrî-erebî) bin. Herçî kurdî ye hîn ji gelek îmkanên bingehîn bêpar e ku ji bo wergerê bêyî wan nabe, wek mînak ferhengên bi rêk û pêk û berî her tiştî jî amadekirina ferhengeke îdiom û got- inên pêşiyan li ber xebatkarên çanda kurdî sekiniye. Werger, ew tişt e ku mirov amade ye li peyvên kesên din guhdarî bike, ji bo ku piştre mirov yên xwe bibêje. Kî berhemên edebî werdigerîne, wan di B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 155 Wergera Wêjeyî:Ne peyv bi peyv, lê belê wate bi wate --- Page Break --- ser sînoran re vediguhezîne aliyê din, ew karekî li dijî mirinê, ji bo jiyanê dike. Ev xebat ji bo mirovan û wê xewna wan a kevin, a ji bo azadî, wek- hevî û xwişk û biratiyê ye. "Wergerandina zimanan, tê wateya derketina ji derveyî çîta teng a netewî û bi cih û war bûna li deverên mezintir." (K. Dedecius) Divê her bê gotin ku mebesta wergera wêjeyî ne wergera peyvan e. Mebest her naveroka çand û hisên çandên cihê ye. Ji bo vê yekê jî hunermendên wergêr pêwist in. Di van salên dawiyê de pirseke balkêş derket pêş ku her tê gotûbêjkirin, gelo bê werg- era wêjeyî zanist e, yan huner e. Pêwendiyên di navbeyna orjînal û wergerê de wek întertextualîtêt ji nû ve hat tarîfkirin û pê re jî geşkirin. Cudatiya hunerê ji zanistî ew e, ku ew ne objektiv e û rewşeke dawî ya nor- mal wernagire. Bêşik werger bêyî agahdariyên zimanzaniyê, bêyî alavên xebatê qet nabe, lê bêyî daxwazeke ji hundirê wergêr, bêyî îlhamê xebata wergerê pêk nayê, lewra mirov dikare bibêje ku werger tiştekî di navbeyna zanistî û hunerê de ye. Bê çiqas pêdivî bi wergera wêjeyî heye, ewqas bi wêjeya werg- erê jî heye. Lewra Novalis ji bo wergêran gotiye "nivîskarên nivîskaran". Saint Hieronymus, wergêrê yeke- mîn yê ku Încîl ji zimanê îbrî werge- randiye bo latînî, hîn di sedsala 5an de ev peyv gotibûn ku îro jî hîmê wergerê yê bingehîn in: Non verbum e verbo, sed sensum exprimere sensu. (Ne peyv bi peyv, lê belê wate bi wate) Bi Kurtahî: * Wegera wêjeyî zimên geş dike; zimanên ne standardîzebûyî bi wer- gerên ji zimanên din dikemilin. * Wergera wêjeyî ji disiplînek zanistî bêtir hunerek e. Agahdariyên li ser wê ji encamên zanistî bêtir azmûnên wergêran in. * Werger divê ne peyv bi peyv, lê wate bi wate bê wergerandin. * Divê kurdî wek zimanekî fermî bê pejirandin * Kesatiya wergêr û zanînên wê/wî yên tevahî, rewşa xwendina wê/wî ji bo encama berhemên wergerandî zaf girîng in. * Ji bo zimanên ne fermî an qedexebûyî wêjeya devkî cihekî navendî digre. Karê wergera wêjeyê divê vê wêjeyê li derveyî karê xwe nehêle. Amed, 24.03.2005 156 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Wergera Wêjeyî:Ne peyv bi peyv, lê belê wate bi wate --- Page Break --- Kur'ân'da Maide suresinin 48. ayetinde "Allah isteseydi sizi bir tek millet halinde yaratırdı" denilirken, Hucurat suresinin 13. ayetinde de şöyle denilmektedir: "Ey insanlar, biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Sonra birbirinizi tanımanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık". Bu ayetlerden açıkça anlaşılıyor ki Allah bütün insanları tek tip olarak bir mil- let halinde yaratmak istememiş, onları değişik milletlere ve mil- letleşme yolunda muhtelif kabilelere ayırma eylemini bizzat kendisine dayandırmış ve bu değişik millet ve kabilelerin mutlaka birbirlerini inkar etmeyip tanımalarını istemiştir. Bu tanıma çerçevesine milletlerin kim- likleri dahil olduğu gibi, kimliklerinin kimliği olan dilleri de dahildir. Bir lak- abı da "Said-i Kürdî" olan Said-i Nursî, ayette geçen "birbiriniz tanımanız için" kaydını "birbirinizi tanırsanız birbirinizi sever ve dost olursunuz" açılımıyla pekiştirmekte ve " bir- birinizi inkar ederseniz birbirinize karşı kin besleyip düşman olur- sunuz" uyarısında bulunmaktadır. Demek ki sevginin, kardeşlik ve dostluğun kaynağı farklı millet ve kabilelerin birbirlerini karşılıklı tanı- maları, kin ve düşmanlığın kaynağı da birbirlerini inkar etmeleridir. "Arabın Arap olmayana, Arap olmayanın da Arap olana takva (kötülüklerden sakınıp iyilikler yapmak)dan başka hiçbir üstünlüğü yoktur" diyen Hz. Peygamber'in yakın çevresini oluştu- ran sahabîlerin kendi etnik köken- leriyle anılmalarında bir sakınca görülmediğini görüyoruz. Örneğin Bilal daha çok "Habeşî", Suheyb "Rûmî", Selman "Farisî" ve Alusî'nin Rûhu'l-Meanî adlı tefsirinde naklet- tiğine göre ilk Kürt sahabî olan Caban da "el-Kurdî" kimliğiyle tanınmıştır. Yani "Müslüman veya Arap olmak dururken neden bunlar kendi ulusal KUR'ÂN VE SÜNNET IŞIĞINDA IRKLAR VE DİLLER MOZAİĞİ Mamoste Qedrî B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 157 --- Page Break --- kimlikleriyle anılıyorlar?" şeklinde herhangi bir müdahale veya inkar yoluna gidilmemiştir. Zira iş ırkçılığa vardırılmadığı sürece ulusal kimlikle anılmakla Müslüman olmak birbirine zıt şeyler olarak görülmemiş, fakat herhangi bir ırka mensup olanlara öbür ırklara karşı "bir cihana bedeldir" deme hakkı da ver- ilmemiştir. Böylece üstünlüğün ölçütü ırk olarak değil, gerek anılan ayetin devamında gerekse yukarıdaki hadiste belirtilen "takva" olarak gös- terilmiştir. Yani kim kötülüklerden sakınıp daha çok iyilik yapıyorsa üstün olan odur. Diller mozaiğinin yer aldığı Kur'ân'da Rûm suresinin 22. ayetinde şöyle deniliyor: "Dillerinizin bir- birinden farklı oluşu Allah'ın ayet- lerindendir (O'nun büyüklüğünü gösteren mucize ve harika alametler- dendir). Ayete dikkatlice bakılacak olursa şunu açıklıkla görebiliriz: Madem her dil Allah'ın bir ayetidir, o halde herhangi bir dile yapılacak olan müdahale doğrudan doğruya Allah'ın bir ayetine yapılmış müdahale anlamına gelmektedir. Bir dili ortadan kaldırmaya yönelik her türlü girişim doğrudan doğruya Allah'ın bir ayetini ortadan kaldırmaya yönelik girişim olarak kabul edilmekte ve bir dile yönelik inkar Allah'ın bir ayetine yönelik inkar olarak kabul edilmek- tedir. Rahman suresinin 2. ayetinde belirtildiği gibi; "Allah insanı yarat- mış ve ona kendini ifade etmeyi öğretmiştir". O halde altını çizerek vurgulamak istediğimiz öğretmek kavramından çok net olarak anlaşılıy- or ki insanın kendini ifade etmesi ancak anadiliyle yapacağı eğitim ve öğretimle mümkün olmaktadır. O halde insanları dillerinin bu iki yaşamsal etkinliğinden mahrum ederek kendilerini ifade etme hak- larını gasp etmek doğrudan doğruya Allah'ın insana tanıdığı bir hakkı gasp etmek demektir. Allah'ın diller arasında ayırım yapmadığını gösteren somut örneklerden biri de kutsal kitapları gönderirken bütün dünya insanlarına aynı dille gönder- memesi, belki her millete gönderdiği kitabı o milletin diliyle indirmiş olmasıdır. İbrahim suresinin 4. ayetinde bu gerçeğe şöyle dikkat çek- ilmektedir: "Biz hiçbir peygamberi kendi kavminin dilinden başka bir dille göndermedik". Örneğin İsrailoğulları'na gönderdiği Hz. Musa'ya indirdiği Tevrat'ı İbranice, Kürtlerin ve Farsların yoğunlukta oldukları bir coğrafyada Peygamber seçtiği Zerdüşt'e indirdiği Avesta'yı Avestaca, bütün insanlar için gönder- ilen ancak ilk muhatapları Araplar olan Hz. Muhammed'e indirilen Kur'ân'ı da Arapça indirmiştir. Böylece Tevrat İbranice'nin, Avesta Kürtçe ve Farsça'nın, Kur'ân da Arapça'nın günümüze kadar kendi- lerini muhafaza etmede büyük rol oynamışlardır. Öyleyse bir dile müda- hale o dile kaynaklık eden kutsal kita- ba müdahale anlamını da taşımak- tadır. Hz. Peygamber'in hayatı ve sözleri incelendiğinde, onun da kimsenin diline müdahale etmediği, yeri geldiğinde sözlerinde Arapça'nın 158 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 KUR'ÂN VE SÜNNET IŞIĞINDA IRKLAR VE DİLLER MOZAİĞİ --- Page Break --- dışında diğer bazı dillerden de sözcüklere yer verdiği görülecektir. Yaptığımız araştırmada Hz. Peygamber'in hadislerinde Farsça ve Kürtçe arasında müşterek olan çok sayıda sözcüğün geçtiğini tespit ettik. Aşağıda bu konuda bir kesit vermeyi yararlı görüyoruz: Sözcük Anlamı Geçtiği Hadis Kaynağı Îwan Çardak X1 Tennur Tandır X2 Simsar Komisyoncu X3 Kûb Küp X4 Sirqîn Tezek X5 Nermik Yumuşak X6 1 Zemahşerî, el-Faik Fi Ğarîbi'l-Hadîs, Kahire, 1971, I, 460. 2 Buharî, "Salat": 51. 3 Muslim, "Buyû'": 19. 4 Ebû Davûd, "Eşribe": 4. 5 Buharî, "Vudû": 66. 6 İbnu'l-Esîr, en-Nihaye Fi Ğarîbi'l-Hadîs, Kum, 1347, V, 39 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 159 KUR'ÂN VE SÜNNET IŞIĞINDA IRKLAR VE DİLLER MOZAİĞİ --- Page Break --- Kurtedîroka Medreseyên Kurdî Em beriya ku li ser jiyana rojane û hînkariya li medreseyên Kurdî rawestin, divê em kurtedîroka wî lêbikolin. Bêgûman, li ser damezrand- ina ewil medreseyên Kurdî tu çavkaniyekî rêk û pêk tune ye; lê mirov dîsa jî dikare hin babetên ya li ser medreseyên Kurdî raxe ber çavan. Wekî tê zanîn, medrese, peyvekî Erebî ye. Peyva medrese, di nav Kurda de jî wekî mana xwe ya Erebi, ango bi mana ‘dersxanê’ tê karanîn. Her çiqas di dîroka Kurda de damezrandina medresan bi tevayî ne eşkere be jî wisa diyar e ku, piştî qebûlkirina dînê Îslamê, ango ji dema Hezretî Omer heta nîha, jî bo hînkariya dînê Îslamê be jî medreseyên Kurda hebûne. Kurd jî wek gelên misilman a Rojhîlata Navîn hînkariya xwe ji destpêkê ve di medreseyên xwe de domandine. Di derheqa damezrandina medreseyên Kurdî de, nêrînên cûr be cûr yên lêkolînvanan û bi taybetî yên meleyên Kurda henin. Bi gor nêrînekî meleyên Kurda û hin lêkolînvanan, ewil medreseyên Kurdî di dema Seleheddînê Eyyûbî de hatine vekirin. Bi gor vê nêrînê, hînkariya bi zimanê Kurdî ewil car di dema Seleheddînê Eyûbî de pêkhatiye. Mixabin di der- haq vê yekê de agahdariyek fireh, ango belgeyên nivîskî ku gêhîştiyê îro, di destê lêkolînvanan de tûne ye. Lê em zanin ku, Seleheddînî Eyyûbî bî eslê xwe Kurd bû û herweha leşkerekî pola ya dînê Îslamê bû jî. Ew di dema hûkumdariya xwe de bi sedan medrese vekiriye. Bê gûman di nav van medreseyan de yên Kurda jî, yên gelên din jî hebûn. Ji alî din, hin lêkolînvan û meleyên Di Medreseyên Kurda de Jiyan û Hînkarî Fehim Işık B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 159 --- Page Break --- Kurda, dîroka damezrandina ewil medreseyên Kurdî, dighînin dema Baba Tahîrê Uryan. Bingeha vê nêrîna xwe jî, bî Ansîklopediya Îslamê ve girêdidin. Bi rastî jî di Ansîklopediya Îslamê de, agahdariyek li ser Medreseya Hemedanê û li ser Baba Tahîrê Uryan heye. Di Ansîklopediya Îslamê de li ser Baba Tahîrê Uryan tê gotin ku, ew li Medresa Hemedanê dest bi xwendina xwe kiriye. Leqabê “Uryan” jî wê demê pêve hatiye danîn. Ew, şevekî sar û cemed de rût û tazî dikeve avê û sibetirê jî dighîje merte- ba welîtiyê. Ji ber vê cesareta wî, leqabê wî yê “Hemedanî” jî bûye “Uryan”. Wekî tê zanîn “uryan” peyvekî Erebî ye û bi mana “rût û tazî” tê karanîn. Bi gor îddîayê Ansîklopediya Îslamê, Baba Tahîrê Uryan piştî vê bûyerê Kurdayetiya xwe bi paş ve dihêle. Ango bi devê Baba Tahîrê Uryan di Ansîklopediya Îslamê de tê gotîn ku, ew piştî ku dighîjê merteba welîtiyê wiha dibêje: “Êvarê Kurd nîvim, ketime xewê / Sibê Ereb hişyar bûm” Belê, di dema Baba Tahîrê Uryan de ango beriya Seleheddînê Eyûbî Kurda li bajara Hemedanê medreseyek vekirine. Lê zimanê hînkariyê vê medresê nayê zanîn. Bi gor Ansîklopediya Îslamê, di vê medresê de esasên dînê Îslam bi nija- da Ereba ve hatiye girêdan. Ango her kesê misilman eger ku bixwaze bibe welî, divê Ereb be an jî xwe Ereb bih- esibîne. Bê guman Seleheddînê Eyûbî jî, piranî xîzmeta Ereban kiriye û ew jî misilmanî û Erebî wek hev dîtiye. Lê medreseyên dema Selehaddînê Eyubî de merteba welîtiyê bi nijada Erebî ve nehatiye girêdan. Bi gor van nêrînên cûr be cûr, eger em bi gor nasnameyê nijadî herin, ewil medreseyên Kurdî li dora salên 950-960an, ango di dema Baba Tahîrê Uryan de li bajarê Hemedanê hatiye vekirin. Lê em bi gor zimanê hînkariyê herin ewil medreseyên Kurdî di dema Seleheddînê Eyyubî de hatîne vekirin. Hînkariya Li Medreseyên Kurda Medrese, esasen ji bo belavbûna dînê Îslamê hatine damezrandin. Piştî Hîcretê, medresa ewil a Îslamê li bajarê Medîne hatiye vekirin. Misilman, cara ewil li Medresa Medîneyê hînê dînê xwe bûne û dînê xwe li tevayî dinê belav kirine. Lê roj bî roj şîklê medresan, naveroka hînkariyê guheriye. Ilmê fen û riyaziy- atê, ilmê mantiq û felsefeyê, ilmê astronomî, ilmê ziman ketiye navero- ka hînkariyê a medresan. Ev yeka di medresa Kurda de jî tê dîtin. Lê di medresa Kurda de kêmasiya herî mezin cûr be cûriya naveroka hînkariyê ye. Wekî gelên din, navendekî giştî a medreseyên Kurda tûneye. Jî ber vê yekê jî naveroka hînkariya medreseyên Kurdî dûrî hev in. Her mîrekî Kurd li herema xwe medresên xwe ava kirîne; naveroka hînkariyê jî her heremek bi gor xwe çêkirîne. Lê di hemû medreseyên Kurdî de dersên ziman û parastina welatparêzî, qasî hînkariya dînî cîhê xwe girtiye. Her çiqas naveroka hînkariyê ji hev dûrbin jî, ji kitêbên li medreseyên 160 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Di Medreseyên Kurda de Jiyan û Hînkarîk --- Page Break --- Kurdî hatine xwendin diyar e ku, di medreseyên Kurda de cîhê ziman û welatparêzî qasî hînkariya dînê Îslam girîng e. Her feqiyekî Kurd lî beram- berî dînê Îslam, Kurdayetî û esasên zimanê Kurdî jî bî hev re fêr bûne. Wek medreseyên qewmên din di hemû medreseyên Kurda de jî hînkarî bî Qur'anê û bi elîfbaya Erebî dest pê dîke. Piştî Qur’anê, Mewluda Melayê Batê, Nûbar û Eqîda Imanê ya Ehmedê Xanê, Tesfîra Kurmancî û Zurûfê ku bi Kurdî hatine nivîsandin dibin kitêbên sereke ya xwendina medresan. Belê, gramera zimanê Erebî, gelek terkîbên naskirî ya meleyên Ereba jî di medreseyên Kurda de heye. Lê heta ku îmkan hebe hînkariya medreseyên Kurdî, bi ziman û kitêbê Kurdî ye. Di nav Kurda da jî bo însanên zana, “Jî 12 îlma muntehî” tê gotîn. Ev goti- na, jî naveroka hînkariya medresan tê. Di medreseyên Kurda de, ev 12 ilmê li jêr rêzkirî dihatin xwendin: Xet, qîraet, tecwîh; Serf, Nehw; Fiqih; Hedîs; Tefsîr; Eqaîd, Kelam; Mentiq, Felsefe; Fesahet, Belaxet; Siyer, Tarîx; Riyaziyat; Usulê Fiqih; Usulê Hedîs. Feqiyên ku di medresan de dest bi xwendinê dikin, heta ev 12 ilma xilas nekin ji merteba feqîtî dernakevin. Piştî 12 ilim kuta dibe, feqî dibin “muhtehî” û derin li warekî din dest bi meletiyê dikin; ango dibin pêşnimêj. Li vir tiştekî girîng heye, ku piraniya Kurdên ji dîroka medreseyên Kurdî ne hişyar in ev yeka li nav hev dixin. Her meleyê ku pêşnimêj in nikarin medrese vekin, lê dikarin şagirta bidin xwendin. Van meleyên muhtehî ku li mizgefta xwe şagirtan hînî Qur'anê dikin, navê dersxana wan ne medrese ye. Ji dersxana wiha re “hicre” tê gotin. Li her gundên Kurda ku 15-20 mal têde hebin, li tenişta mizgeftê hîcreyek jî heye û piranî zarokên gund di van hicreyan de dixwînin. Hînkariya medreseyê, bi piranî pîştî hicreyan destpê dike. Şagirtên zîrek ku di hicreyan de hînî Qur'anê dibin, dest bi hînkariya medresan dikin. Hînkariya medreseyê derece bi derece nin. Ango mirov dikare ev rêza, ji hînkariya dibistana ewil heta bi fakulteyê bi rêz bike. Ji bo vê yekê jî feqiyên li medresa dixwînin heta 12 ilim xilas dikin, ango dibin muhtehî, gund bi gund heta welat bi welat digerin. Ev gera feqiyan, hem ji alî têgihîştîna felsefî û siyasî de û hem jî têgihîştîna coxrafî de gelek girîng e. Şertê Jiyanê û Astengiya Li Medreseyan Her tişt pêwîst e bi gor şertên dema xwe bê şirovekirin. Bi vî nêrînê, medreseyên Kurdî jî pêwîst e bi gor şertên rojê xwe bê şirovekirin. Bê guman mirov bi çi çavî jî binhêre wê kêmasiyên medreseyên Kurdî bê dîtin. Li medreseya Kurda kêmasiya herî mezin tûnebûna navendekî giştiye. Her medrese ji yê din ser- bixwe ye û kêm medreseyê Kurda bi girêdayî hev in. Ji bilî vê yekê, disîplî- na li medreseyan jî ji bo feqiyan astengiyekî girîng e. Feqî ne tenê li hember mele, herweha li hember gundiyan jî bê deng in û belengaz in. Roj bîst û çar saet di medreseyê de dimînin û tenê roja îniyan dikarin li der dora medreseyê an jî li wargehekî Di Medreseyên Kurda de Jiyan û Hînkarîk B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 161 --- Page Break --- nêzîk medreseyê seyranê bikin. Her karê medrese jî li ser stûyê feqiyan e. Her ku hînkarî pêşve diçe şertên medreseyê jî zor dibin. Ji ber vê yekê kêm feqiyan medreseyê bi dereca “muntehî” xilas dikin. Zarok, ji ber şertên dijwar, demek şunda ji xwend- inê eciz dibin, vedigerin an jî direvin mala xwe. Ji alî din di her medreseyekî Kurda de piranî meleyek heye û mele di serî de ders dide çend feqiyên zîrek. Piştî ku evan feqiyana dersê xwe hîn dibin, ew jî ders didin feqiyên din. Van feqiyên ku ders didin şagirtên din, piranî yên pêşî hatine medreseyê, ew in. Belê, sermeleyê medreseyê yeko yeko ders nade hemû feqiyan; tenê ders dide çend feqiyan û piranî kontrola hînkariyê dike. Medreseyan de xwarîn û vexwarî- na feqiyan jî astengiyek e. Xwarina feqiyan bi piranî ji gundiyan tê berhevkirin. Ango gundî bi dorê, xwa- rina feqiyan amade dikin. Navê vê xwarinê “ratib” e. Di hin medreseyan de jî şêx an jî mîrê gund û heremê rat- ibê feqiyan amade dikin û her roj didin wan. Ji alî din her sal dema gen- iman feqî li gundên der û dor digerin û ji gundiyan zikat jî berhev dikin ku îdara xwe pê bikin. Diyar e ku, ji xeynî alîkariya gundiyan tu heyiyekî medreseyan tune ye. Ev jî pirî caran têrî feqiyan nake. Bi taybetî medreseyên mezin de feqî bi piranî nîvtêrî dijîn. Tiştê dixwin ji, rojên înî ne têde, piranî sawar û xwarinên bê rûn û goşt in. Lê roja îniyan xwarin baştir in. Piranî ji bi rûn û goşt in. Şikestina Medreseyên Kurdî Wekî tê zanîn medreseyên Kurda şikestina ewil di dema şerê yekemîn a cîhanê de xaribû. Lê ev şikestina tesîra xwe ne tenê li Kurdan, li hemû qewman kiribû. Birçîtî û belengaziya şer, wek qewmên din li Kurda jî xistibû û ji ber vê yekê gelek medreseyên Kurda nikaribûn feqiyên xwe xwedî bikin û mecbûr mabûn medresa xwe girtibûn. Lê li hember ev şikestina jî medreseyên Kurda heta salên 1950an li gelek bajar û gundên Kurda bî tesîr bûn. Tê zanîn ku piştî îlankirina Komara Tirkiye, sala 1924an de “Qanuna Tevhîd-î Tedrîsat” derket û berpirsiyarên Komarê xwestin hînkariya hemwe- latiyan tev li ser esasên Komarê bê meşandin. Lê ev qanuna herweha hînkariya bi zimanê Kurdî jî qedexe dikir. Ji ber vê yekê Kurd berxwedan, medresên xwe negirtin. Ev yeka herçiqas bo medreseyên Kurda şikestinek be jî, Kurd hînkariya li medreseyên xwe domandin. Bi taybetî li gundan, herweha li bajaran bi awayekî nêhînî be jî medreseyên Kurda karên xwe meşandin. Lê ji bo medreseyên Kurda şikestina herî mezin vekirina dibistanên bi navê “îmam xetîb” bûn. Piştî ku di sala 1951an de, dema îktîdara Partiya Demokrat de îmam xetîb vebûn, ewil car Kurdên li bajara dijiyan, îmam xetîban wek dibistanekî dînî dîtîn û zarokên xwe şandin van dibistanan. Hukûmeta ku bi îddîaya demokratî hatibû ser hukim, bi dijwariyekî mezin ajot ser medreseyên Kurda. Dest bi tekke û zawiye û medreseyê Tirkan nedan; heta li hin ciyan alîkariya van tekke û zawiye û Di Medreseyên Kurda de Jiyan û Hînkarîk 162 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- medreseyan kirin. Lê gelek medreseyên Kurda girtin. Piştî 1951an li bajarê Kurda yek medreseyên Kurda vekirî nema. Medreseyên li gundan jî her ku çû feqiyên wan kêm bûn, tesîrê wan nema. Di Medreseyên Kurda de Welatparêzî Piştî îlankirina Komara Tirkiye jî gelek bajarên Kurda de medreseyên bi nav û deng hebûn. Medresa Bêdlîsê, Medresa Çolemergê, Medresa Wanê ku Bedîûzzeman Saîdê Kurdî vekiribû, her weha medresa bi nav û deng ya Mele Xelîlê Sêrtê ku li Sêrtê bû, tev hînkariya feqiyan bê westan dimeşandin. Herweha medresaya Kurda ya li herema Hezro, Farqîn û Amedê jî bi nav û deng bûn. Berî damezrandina Komarê dema Osmaniyan jî, Medresa Cizîrê, Medresa Şêx Mehmûdê Berzencî, Medresa Şêx Ebdulselam Berzanî, Medresa Şêx Hesenî Nuranî, Medresa Seyîd Haşîm ku kalikê Şêx Saîd e, medreseyên bi nav û deng bûn. Ev medreseyên me bi navkir û sedan yê wek wan, tev li hember zor û zilma sazûmankaran berxwedane. Herweha di edebiyata medreseyan de, zilma li ser kurda jî hatiye eşkerekirin. Gelek mele û şêxên Kurda qesîde û beytên bi Kurdî nivîsandine û di berhemên xwe de welatparêziya xwe li paş dînê xwe nehêlane. Wekî mînak, Bedîûzzeman Seîdê Kurdî, di sala 1908an de jimara yekem a Nûçenama Hevkarî û Pêşketina Kurdan (Kürt Teavün ve Terakî Gazetesi) de miqaleyek dinivîsîne. Bedîûzzeman di miqala xwe de ji bo Kurda sê cewheran dijmêre û weha dibêje: “Yek Îslamiyet ku hezar hezar xwîna şehîdan bûhayê wî dane. Ê didiwa însaniyet, ku lazim e em xwe nezera xelqê de bi xizmeta aqilî, ciwamêranî û însaniyetê xwe nîşanî dinê bidin. Ê sisiyan mîlliyeta me ye, ku meziyetê da me; ê berê, ku bi qenciya xwe sax in, em bi karê xwe , bi hîfza mîlliyeta xwe rûhê wan qebra wan de şad dikin.” Bedîûzzeman piştî vana jî sê neyarê Kurda dijmêre: Xizanî, cehaletî û nakoki û jihev belavbûna mîr û eşîrên Kurda. Ji vê mînakê jî diyar e ku, dîndariya Kurdan ne li paş mîlliyeta wan e. Kurdên ku dîndariya wan herî diyar in û niha ji bi hezaran nijadperestên Tirk ku wan ji Kurdbûnê bêpar dikin û li pêy bîr û raya wî wek terîqekî dimeşin, ango Bedîûzzeman Seîdê Kurdî, di miqala xwe da ji bo Kurda sê cewher dijmêre û yek ji wan dîn e, yek însaniyet e, ya din jî Kurdbûn e. Belê, medreseyên Kurda herweha bûne wargeha welatparêzî jî. Parastina ziman û çand û edebiyata Kurdî ya li medresan jî ji ber vê meziyetê ye. Ev meziyet e kû di serîhildana Kurda de cîhekî girîng dide medreseyên Kurda. Wekî tê zanîn ku Medresa Seyîd Haşîm ku kalikê Şêx Seîd e, bûye navenda berxwedana li hember Muradê Çaremîn. Herweha Medresa Şêx Evdirehmanê Baban li hember Osmaniyan, medreseyên Şêx Ebdulselam Berzanî û Şêx Mehmudê Berzencî jî li hember Îngîlîzan bûne navenda berxwedanê. Ji alî din serokê Di Medreseyên Kurda de Jiyan û Hînkarîk B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 163 --- Page Break --- serîhildana Kurda ya bi nav û deng jî, her yek xwedî medreseyên giranbûha nin: Wekî Mele Mistefa, Şêx Seîd û Qazî Mistefa... Welatparêziya li medresan û parastina ziman û çanda Kurdî, wekî li jor jî me got di medreseyê Kurda de cîhekî girîng digre. Bê guman sedemê vê yekê jî henin. Berî her tiştî, di Rojhilata Navîn de qewmê bê dewlet an jî bê dezgeyên dewletî tenê Kurd bûn. Hemû qewmên din, heta bi qewmên ne misilman, dibistanên wan ên taybetî, dezgeyê wan ên dewletî hebûn. Hinek ji vana xercên xwe didan dewlêtên hukûmdar û karên xwe bê têkilî dimeşandin. Ji ber vê yekê, bi taybetî qewmên ne misilman ango Rum û Ermenî û Cûhî di xwendin û tacirî û ilmê de jî gelek pêşve çûbûn, pêşketîbûn. Kurd di vî warî de ne wek qewmê din bû. Her çiqas di dema Osmaniyan de nasnamê wan neyê inkarkirin jî, tû caran Kurd û dewletên hukûmdar bi hev nekirine. Bi taybetî dû sed salê dawî de gelek şerê Kurda û sazumanên hukûmdar çêbûne. Di dema Osmaniyan de jî, piştî damezrandina Komara Tirkiye jî, şerê Osmaniyan û Îngîlîz û Tirkan bi Kurdan re kêm nebûye. Tenê li dû sed salên dawî de nêzîkî çil caran şerê Kurda û sazumanên serdest çêbûne. Ev yeka tesîra xwe li hemû jiyana Kurda kiriye. Medreseyên Kurdî jî tesîra xwe ji vê yekê dîtiye. Ev bêçaretiye ku Kurd li nasnama xwe xwedî derketine; wî parastine. Ew, di medreseyên xwe de ne tenê dînê xwe herweha ziman û çand û edebiyata xwe jî fêr bûne. Li ziman û çand û edebiyata xwe jî xwedî derke- tine. Lê li vir tiştekî balkêş heye ku, Kurd bi salan xwe di medreseyên xwe de ji derve re girtine. Nehîştine ku ilmê Roava bighîje medresa Kurda. Bê guman tesîra ev yeka di destpêka sed- sala bîstan de şikiyaye. Lê heta destpê- ka sedsala bîstan dijminahiya îlmê Roava jî hatiye kirin. Ev ji kêmasiyek e eşkere ya Kurda ye. Medresa Kurda de cîhekî taybetî a Ereban heye. Ew jî ji tesîra zimanê Qur'anê tê. Zimanê Qur'an bi Erebî ye û pîroz e. Kurd jî wek hemû qewmên misilman qedrê vê yekê girtine û deriyên xwe bi piranî ilimdarên Ereb re vekirine. Lê piştî sedsala bîstan ango piştî Şerê Yekemîn a Cîhanê, Kurd jî ji vê kêmasiyê xilas bûne û deriyên xwe ji ilmê Roava re vekirine. Di Medreseyên Kurda de Jiyan û Hînkarîk 164 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Le hewlê roşinkirdinewey hemû ew peywendiyaney ke jin be ziman û raman û dahênanî kurdîyewe debestêtewe, pêwîstman bewe debêt bizanînî: Yekem: peywendî nêwan ziman û bîrkirdinewe be şêweyekî giştî û gerdûnî çone û karîgerîyan le ser yek- tirî çende? Dûwem: pêwendî nêwan strektûrî zimanî kurdî û sîstemî bîrkirdinewey kurd çone? Sêyem: Destewajekanî jin û afret le zimanî kurdî da çi îmajêkîyan heye? Çarem: têrrwanîn mirovî kurd sebaret be jin be hoy îmajekanî zimanewe çon şeqlî girtuwe? Be watayekî tir, le bîrkirdinewe û ramanî mirovî dahênerî kurd da be hoy îma- jekanî jin li ziman da ramanî ewî beramber be tuxmî mêç on dariş- totewe? Pêncem: Jinî dahênerî kurd çon zimanî kurdî bikar birduwe, aya bekar- birdinêkî nerîtî bûwe yan le berjew- endî çon û be mebestî destkarîkirdinî ew îmajane karî kirduwe? Bo welamdanewey em pirsyaran le rûy metod û têrmînolojîyewe pêwîst- man be hendê destewaze, pênase û rûnkirdinewey derûnnasî ziman, komelnasî û kelturnasî debêt. Renge helbijardinî derwazeyekî felsefîş bo bestinewey bûn û sîstemî bîkirdinewey mirov pêwîst bêt. Tîorîyekanî Peywendî Nêwan Bûn û Bîr û Ziman: Yekêk le here nasrawtirîn derbir- rinî felsefî ke peywendî ew sê destewa- jeye derdexan, gûte benawbengekey feylesûfî eqlanî ferensayî Rînîye Dîkart e, ke gotûyete: “min bîr dekemewe ke wate min heme”. Eger çi Dîkart bîrekanî xoy le gumanêkî tewawewe serçaweyan girtuwe û pêy wabûwe hemû zanyarîyek deşê saxte bêt, welê Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdîda Mehabad QEREDAXÎ B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 165 --- Page Break --- derbarey peywendî nêwan bûn û bîrkirdinewe, bew gûteye gumanêk nahêlêtewe û rrehayane em pey- wendîwe rûn dekatewe û derdebirê. Belam aya bîrkirdinewe be tenhayî detiwanê bûn biselmênê, yan pêwîstî be amrazêkî karîgerî weku zimane bo bercestekirdinî ew bîre û duwacarîş selimandinî xudî kesî bîrkerewe? Yan be şêwazêkî tir bilêyn, aya ziman pêşî bîr dekewêt, yan paş w île dayik debêt? Aya ziman û bîrkirdinewe peywendî û peywestbûnyan be yektirewe ta çi radeyek bo selimandinî bûn pêwîste? Lîv Vîgotskî, yekêk le here zana dîyarekanî biwarî darûnnasî zimane û yekêk le koleke pitewekanî biwarî sosyolojîyaye le Rûsya û paşxanî zanistî ew mêjû, felsefe û edebîşe, be têra- manêkî wirdewe le peywendiyekanî nêwan ziman û bîrkirdinewe dedwê û şîkarî derûnî bo dekat. Be pêy Vîgotskî geşesendinî jîyrî mirov û sîstemî bîrkirdinewey peyweste bew çalakiye komelayetîyanewe ke le rêgey zimanewe encamyan dedat. Ewe zimane ke debête hoy peresendinî bîr û firawanbûnewey awez, zimanîş dîyardeyekî komelayetîye û le encamî peywendî û çalakîya kome- latîyekanewe peredestênê. Ziman berdî binaxey bîrkirdineweye. Yekêkî tir lew zanayaney biwarî derûnnasî ke le merr peywendî ziman û bîrkirdinewe tuêjîunetewe, derûn- nasî emrîkayî Cîrom. S. Bruner e. Bruner pêy waye ziman û bîrkirdinewe dûwaneyekin lêk- ciyakirdineweyan esteme. Peywestbûnî em duwaneye lay Bruner te ew radeyeke kez iman wek ew amraze debînêt ke bîrkirdinewey xawenekey dîl yan azad dekat. Bîrkirdinewey rexnegirane lewewe serçawe degrêt ke zimanî bekarhênerekey bîrî ew kesey le uru- jênerekanî derewe azad kirduwe. Azadbûnî bîr ke be hoy amrazî zimanewe dête behrem wa dekat têr- rwanînî rexnegirane û serbexo û asb- trakt beafrê. Ziman xoy sîstêmêkî sîm- bolî heye û fakterêkî karîger û eqlanîye bo geşesendinî bîrkirdinewe û sîstemî bîrkirdinewe. Bêguman zanînî waş hey eke pêy wabêt ziman û bîrkirdinewe pey- wendîyekî binaxeyan be yekewe nîye. Nimuney ewaneş zananî bîyolojî û derûnnasî nasraw Can Pîalşêt e. emyan tewaw be pêçewaney Brûner û Vîgotskîyewe le barey peywendî nêwan sîstemî ziman û sîstemî bîrkirdinewe dedwê û pêy waye karkirdey derekî û urujênerekan û peywendiye komelayetîyekan, hîç karîgerîyekî binaxeyan be ziman û lewîşewe be bîrkirdinewe nîye, bekle geşesendinî ziman proseyekî alozî nawewey mêşkî mirove û strektûrî bîrkirdinewey mirov bêberîye le ziman. Pîlşêt têrwanînêkî bîyolojîyaney heye bo dîyardey ziman û bîrkirdinewe û pêy waye ziman rolêkî lawekî, yan rolêkî destî duwî heye û karîgerîyekeş lawekîye le ser bîrkirdinewe. Ew pêy waye yekem car bîrkirdinewe heye û be proseyekî bîy- olojîyane da têperbûwe û hatuwete arawe, înca ziman derkewtuwe bo rageyandin û derbirînî ew bîrane. Le naw ew zana nasrawaney biwarî ziman û derûnnasî ziman da, Noam Çomskî emrîkayî le barî pey- wendîyekanî nêwan ziman û bîrkirdinewe da le derbirînêkî çirr û derûnnasane da ziman wek awêneyî Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdî da 166 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- derûn debînêt. Le layî ew, ziman be hoy nawerokî mezn û fûlîyewe debête amrazêkî dahênerane. Jîrî û hoşyarî mirov be hoy zimanewe geşe dekat û bo witar û akarî rûnakbîrane teyarî dekat. Bertîl Marbêrg, profîsorî Swêdî biwarî derûnnasî ziman pêy waye tenha zimane mirovî kirdote mirov. Têgeyiştin û têgeyandin be bê amrazî ziman debête mehall, mirov natiwanê eger le çekmê negeyîşt hestî pêy bikat û dahênanêkî lew biware da û pey- wendîdar bew çekme bikat. Be pêy Malbêrg, mirov ta deselatî be ser ziman da zîatir bişkê û zimanêkî tokme û tewawî hebê zîatir tewawêtî û mirovatî xoy deselimênê. Ew pêy waye mirov be zimanêkî natewaw û lawazewe, mirovêkî natewaw û lawaz e. Ewey lem tîorîyane û deyan tîorî tirîş ke peywendî nêwan bîrkirdinewe û ziman rûndekenewe, derdekewêt ke strktûrî ziman binaxe bo sîstemî bîkirdinewe dadenêt, diwacar ziman ew deselatey hey eke corî têrrwanîn destnîşan bikat. Ke wate lew dest- pêkewe le bunyadî zimanî kurdî degerên ta bizanîn çon karîgerî le ser sîstemî bîrkirdinewe û corî ramanî kurd kirduwe. Strktûrî Zimanî Kurdî û Sîstemî Bîrkirdinewey Kurd: Bew pêyey komelgey kurd komel- geyekî nerîtîye û peywendîyewe komelayetîyewekanî ta emroş be amraze sakarekanî keltûrî xêl, tayfe û eşîretewe peyweste, bêguman be pêw- erekanî komelnasîş bo strktûrî xêll, sîstemî xêll bawksallarîye, boye wek peywendîyekî srûştî keltûr û ziman, strktûrî zimanî kurdî bawksalarane debêt. Bew manayey le keltûrî xêllda çi sîmbolêk dedrêt be dîardekan, zimanî kurdî ew kodane werdegêrête ser witarî kurdî û akarî kurdî û duwacar bîrkirdinewe û têrrwanîn û ramanî mirovî kurd be rehatî şêwe degrêt. Bo ewey rûntir lew peywendîye bidwêyn le pênasey lînvîstîkewe bo nawerokî ziman degerêyn û debêt billêyn ziman birîtîye le komelêk kod, ke pêkewe lojîkêk pêk dehênin û bekarhêneranî ew zimane ew lojîke dekan be binaxey bîrkirdineweyan. Zanekanî biwarî meerîfe cext le ser peywendî tund û tolî nêwan ziman û bîrkirdinewe deken. Kodî nalojîkî le her zimanêk da, debête hoy bîrkirdinewey nalojîkî bekarhên- eranî ew zimane. Ziman keşêkî çirî pirr le kod û sîmbole we, lew keşe da dîyardekan tenha birîtî nîn le naw, bekle le mana û wata. Ewaneş derkê yekdûy bûn û tenha yek lêkdanewe hel- bigrin, yan çend dîwuy çend rehendeyî bin û lêkdanewey cîawaz helbigrin. Le ziman da sîmbolekan pênasey dîyardekan deken, hemû bûnêk û dîyardeyekî konkrêt yan abstrakt le ziman da majey xoy heye. Ewey lem babete da cêy bayexe û mebeste, ew îmaj û kodaneye ke le zimanî kurdî da dîyardey jinêtî û pîyawêtî, jinbûn û pîyawbûn, jin û pîyaw le tiwê xoyanda heldegirin û le rêgey ew îmajanewe demewê bîrkirdinewey yan ramanî mirovî kurd peywest be jin rûnbike- mewe û şîbikemewe, be taybetîş dahênrawî kurdîda rengdanewey ew Îmaje bixeyne ber tîşkî serincî rexnegi- rane. Le zemane ciyawazekan da, ew amajaney ke pênase deden be jin, yan dîyardey jinbûn, jinêtî û htd, yan ew Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdî da B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 167 --- Page Break --- kodaney ke le beramber wajey pîyaw yan dîyardey pîyawbûn û pîyawtî dadenrên, cîyawazin, be hoy ciyawazî rrade û astî geşesendinî zimanekan ke astî geşesendinî komelge û keltûr be hemû peywendîyekan û dîyardekanîyewe hokarî ew geşesendi- nen. Geşesendinî zimanekanîş rolîyan bînîwe le gorînî têkfirîn û riwangey komelge beramber be jin û jinêtî, piyaw û piyawtî û .. htd. Le Zimane nasrawekanî Rojhelatî Nawerast, erebî, îbrî, tirkî, farisî û kurdî sîmbolekanî ziman û dîyarde keltûrîyekan ta radeyekî şayan be raman nizîkin le yektirewe û têr- wanekanîş be hoy peywewndî ziman û bîrkirdinewe, nizîk debin le yektirewe. Songeyekî berçawî ew nizîkîyeş ew serçawe hawbeşeye ke keltûrekanî hemû ew deverey awdawe, ewîş ayîne. Têrwanînî baw û sepaw têrwanînêkî ayînî û aynzaîye û rrehaye, be çawyakey ayîn debînderê û dexwêndirêtewe, be pêwerekanî ayîn û keltûrî xêll kodekanî ziman bo dîyardekan, mirovekan, peywendîye mirîyekan, peywendîye komelayetî, sîyasî û abûrîyekan şekill degirêt. Tenanet eger mirıveke pêyş wabêt zimanî ew le karîgerî keltûr, be man- ayekî tir le îmajekanî ayîn bo dîardekan dûre, belam be hoy ew peywendîye nizîk û sirûştîyey ke le nêwan ziman û bîrkirdinewe da heye, sîstemî ramanî ew be kodekanî ayin kontrol kirawe. Jinî Kurd Le Sîstemî Bîrkirdin- ewey Kurdîda Êsta demanewêt le rêgey kodekanî ziman le destewazekanî jin û afret, ke sînonîmî yektirîn û mêûney mirovî kurd degeynin, beramber be wergêrane keltûrî û kome- layetîyekanîyan û amaje bawekanî ew wajane, lewe bigeyn ke têrwanînî mirovî kurd peywest be jin çi pey- wendîyekî legel zimanda heye û çon raman û bîrî dahêneranî kurdî bew kode bawane rrahênawe. Be watayekî tir ziman û bîrkirdinewe ke yek ewîtir behrem dehênê û peywendîyekî dînamîkî berhemhêneriyan heye, çon têrwanêkyan le barey jinbînîyewe be mirovî dahênerî têkstî kurdî dawe. Ewey bo hemûyan rûne keltûrî xêll uşey jin werdegêrête ser çend ama- jeyekî namo. Le baramber wazey jin, amajey lawaz, bêdesthelat, pasîv heye, le beramber destewajeuy jinêtî kodî koleyetî yan paşkoyetî danrawe. Hemû dîyardekeş, wate dîyardey jinbûn, girêdirawî manay (şeref û namûs û heya û abrûwe), manayî em çiwardestewajeyeş ke le binaxewe hîçyan kurdî nîn û sê destewajeyan erebîye û ewîdîş farisîye, wate şeref, heya û namûs erebî û abrû Farisîye, le cestey da kobûnetewe û le sîstemî bîrî kurd da emane îmajî jinyan pêkhê- nawe. Jin le ziman û kelturekanî netewekan û gelanî dewruberî da ew îmajey hebûwe û be hoy karîgerêtî ziman û kelturî ew gel û netewaney ke le songey dagîrkirawî kurdistanewe, le mêjû da û ta êstaş serdest bûn be ser kurdewe, hawkarêkî nêgetîv bûn lewey ziman û ramanî kurdîş be rradeyekî têxtirûş lewan jin wek ceste û cestey jin bew kodane qefil bidat. Be hoy rêge- girtinêkî be mebest le geşesendiNî zimanî kurdî le layen dagîrkeranîyewe, geşesendinî keltûrîş û sîstemî bîrkirdinewey kurdîş le geşesendinêkî 168 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdî da --- Page Break --- sruştî xirawe. Le zimanî kurdî da(her- weha le erebîşda) pîstirîn cinêw ewa- nen ke peywestin be jin, jinêtî û ko endamî zanyendî jinewe. Garîgertirîn cinêw ke be pîyaw birdê û demarî bigrêt ew cinêwanen ke tîayda sîksî jinekey, kiçekey, xuşkekey, yan dayikî xirabête rû. Le jîyanî rojane da û le bekarhênanî asayî zimanda nawî afret le piley hawserda ewendey bikrêt dûrdexirêtewwe le bekarhênanêkî rrastewxo û heta bikrêt le rêgey kodekanewe be narrastewxoyî basî dekirêt. Bo nimune le birî hawserekem çend kodêk bekardebirêt “xêzanekem, malewe, mindalekan yan dayikî min- dalekan”. Çunke îmajî afret kodî xeter û heramî le xogirtuwe, pîyawî kurd be giştî û dahêneranî kurdîş be rêjeyekî zor xoyan le bekarhênanî rrastewxoy uşe xeter û herameke parastuwe û deparêzin û ew îmajane bekardeben ke dûrawdûr deyanbatewe ser manayî hawser. Em doxe le bekarhênanî zimanda jin xoyş bekarî debat, “xêzanî filan kesm lebatî hawserî filan kesm” bekarhênanekî zor berfirawanî hey eli naw jinanda. Em bekarhênane ke le strektûrî zimanda çespîwe, sîstemî bîrkirdinewy kurdî be pîyaw û jinewe girêdawe bew lojîkî zimanewe ke le dîyardey jin û pîyaw û peywendîyekanî nêwanyan dedwêt. Em bekarhênaney ziman bew kodanewe ke peywestin be jinewe tenha le ziman û leberkarhê- nanî têorîda namênêtewe belge werdegêrdirête ser akarîş. Ziman bîrkirdinewe, derbirîn, akar surrî jîyanî kelturî ême pêkdehênin û leber- hemhênanewey yektirîda karan. Jin, ke le zimanda debête ew kode û zimanîş binaxey bo bîrkirdinewey mirov, îdî têrwanînî baw lew komel- geyeda bo jinbînî leser ew kollekeye binîda denrêt. Em têrwanîne nek tenha pîyaw, belku xudî jinîş heyetî û pey- westî pêwey û le jîyanî rojaneda karî pêdekat. Wate ew sîmbolane le rêgey zimanewe akarekanî jiyanî rojaney jin û pîyawî komelge araste deken. Jin Le Dahênanî Kurdîda Meydanî dahênanî kurdî be rêjeyeKî firezor pîyaw û be rêjeyekî firekem jinî le xogirtuwe. Amrazî dahê- nanî nûsînî û edeb be hemû jan- rekanîyewe, cige le ziman ştêk dîke nîye. Ke wate nawerokî nûsînîş ke birîtîye le bîrkirdinewe be hoy zimanewe ke strktûrîkî bawksalaraney rrehay hebuwe, nawerokêk debêt le peywendîye kelturîye baw û sepa- wekanî nêwan nêr û mê kurdewe serçawe degrêt û heman ew kodane bekardebat ke le zimanda bo jin kirawe. Wate jinînî dahênerî kurd, heman ew jinînîye baw û sepawe buwe ke be lojîkî ew kodane dinyabîninî bekarhênerekeyan araste kirduwe. Ziman be giştî û le hemû kel- turekanda amrazêkî qorixkiraw buwe bo çînî baladest, çînî baladestîş le kel- turî û komelgekanî dinyada pîyawan bûn, boye ziman amrazêkî pîyawane buwe û eger jinîş kemuzor bekar hênanêt be lojîkêkî pîyawanewe pêy duwawe. Zimanê kurdîş em pey- wendîye deygirêtewe û be zeqtirîş. Bekarhênerî zimanî kurdî le wutarî rojane û têorîşda, bêcige le dahênanî têkstî nûsrawîş amrazêk buwe bo pîyaw. Her ew be tenya behremend buwe le bekarhênanîda û mafî qisekirdin leser gişt, guzarekanî le B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 169 Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdî da --- Page Break --- dîyardekan hî pîyaw buwe, bew pêyaş detiwanîn bilêyn sîstemî bîrkirdineweş kontrolkirawe pîyaw buwe û be şêweyeKî rreha bekarî birduwe. Têkstî nûsraw, ke dîyartirîn ew serçawaneş kitêbe pîrozekanî ayîne zemînî û sruştî û asmanîyekan bûn, amrazgelêkî karîger bûn ke deshe- latîyan be bekarhênerekeyan bew kodane daxistuwe. Bênewe ser zimanê kurdî, be heman şêwe amrazî çînî baladestî komelge buwe. Çunke le mêjûşda û heta emroş çînî baladest pîyawan bûn, zimanî kurdî û wêje û edebiyatî kurdîş ke ziman taqe amrazêkî buwe, wêje û edebiyatêkî bawksalarane buwe. Le ramanî dahênerî kurda jinîynî heman ew kodane destnîşanî kiruwe ke ziman amajey pêdawe, ta çend salêkî lemew- berîş be bê helwêstwergirtin û beşêweyekî rreha ew kodane bekar- biran. Pîyawî dahênerî kurd heman ew amajaney le têkstî dahênrawî xoyda bekarbirduwe ke le zimanda cêgîrbûwe û hewlî gorrînî ew kodaney nedawe. Belam nûseranêkî rrîzverr hemîşe hebûn û hewlî cêlejkirdinî koderre- hakanî zimanî kurdî ke bramber be jin û afret hatûn, dawe. Le naw ew nûser- aneda ke her le seretakanî karkirdinî le naw zimanda be derk û hoşyarîyekî tewawe karî bo gorînî ziman û be hoy ewîşewe bo gorînî sîstemî bîrî mirovî kurd dawe, lew xaleda ke peyweste be jinbînîyewe, Şêrzad Hesene. Karkirdinî jîraney Şêrzad Hesen le naw zimanda û hewlî berdewam û corawcorî ew bo gorrînî îmajekanî jin û afret le naw zimanî kurdîda lem biwareda deykat be pêşrew ke ta maweyekî zor pêşrewêkî bêhawta bûwe û ta radeyekî zor be tay- bet lenaw janrî çîrokî kurdîda betenha karî bo kirduwe. Zimanê kurdî wek amrazêkî taqaney dahênanî têkst ta çend salêkî lemewber bekarhênanêkî zor nerîtîyane bekarbirawe, belam hewlêk bo cêlefkirdin be kodekan lem salaney duwayda lay çend dahên- erêkewe hebûwe, le biwarî şîhirda be taybet. Ke le dahatûda bo em beşe têorîye be nimûnewe qisekirdin leser ew nûser û têkstaneş be pêwîst dezan- im. Wek amajem pêda jin le biwarî dahênanî kurdîda firekemin, hoyekî serekîş lew kemukurîye degerrêtewe bo ewey taqe amrazî dahênanî têkstî nûsraw zimanî kurdîye û zimanî kur- dîş wek le serewe rûnkirayewe ziman^kî rreha û strktûrêkî nêrsalarî hebûwe û amrazêkî qorixkirawîş bûwe be destî çînî baladestî kurdewe, çînî baladestîş pîyaw bûwe. Ew rêje firekemey jinanîş ke hatûnete nêw biwarî edeb û wêje û dahênanewe, sereta tenha ew zimaneyan şikbirduwe ke strktûrêkî pîyawane û bawiksalarane hebûwe û be heman kod û îmajekanewe bekaryan birdûwe. Be hoy ew pey- wendîye dînamîkî û zîndûweş ke le nêwan ziman û bîrkirdineweda heye, dahênerî mêîney kurdîş sîstemî bîrkirdinewey heman arastey bîrkirdinewey pîyawî hebûwe. Îmajî pîyaw le zimanda ke be watakanî behêz, aza dilêr û jîyr hatûwe, ewîş heman ew îmajaney dawe be pîyaw le wêne û wênakirdinekanda. Be heman Şêweş îmajekanî lawaz, nask û soznakî be hoy dawe û be bê destkarî bekarî birdûn. Belam legel behêzbûnî derkekanî jinanî dahêner, hewlî gor- bînî kodekanî zimanîş dawe. Le naw jinanîşda dekirê Ehlam Mensûre wek 170 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdî da --- Page Break --- nimûneyekî pêşrew bihênrêtewe ke le bekarhênanî zimanî kurdîda hewlî berdewamÎ hebûwe bo cêlêjkirdin be kode samanak û xeterekan ke baram- ber be jin danrawin. Zimanî nûsînekanî Ehlam Mensûre her le seretawe û le ko çîrokî “pird”ewe ew hewley be berces- tey têda debînra û berdewamîş bû. Bo ew mebesteş be taybetî bo jinî dahêner biwêrî û rastgoyî legel sirûştî mirovaney xoda giring bûn. Dîyar ele naw edebîyatî kurdîda çi wek dahênerî pîyaw û çi wek dahênerî jin nimûney tirîş jin nimûney tirîş hen, ke le dahatû- da be nimûne le berhemekanyanewe basîyan dekem. Bo em base tîorîyey emro tenha dû nimûnem le janray çîrokewe helbijard, ke be boçûn û lêk- danewey rexnegiraney min herdû nimûneke lem janreda kesanî pêşrewin. Encam: Be selmandinî peywendî karîgerî nêwan ziman û bîrkirdinewe be hoy tîorîyekanî zimanewe wîstim bigeme ew bawerey ke strktûrî zimanî kurdî î bîrkirdinewey mirovî kurd pey- wendîyekî tewawîyan pêkewe heye. Lew peywendîyeşda betaybetî le îmajî jin û afret le zimanî kurdîda û çonêtî karîgerî ewan leser rramanî mirovî kurd be taybetî le dahênanî kurdîda rrawestam û em encamanem wedesthat: • Zimanî kurdî be hoy baladestî kel- turî xêlewe strktûrêkî bawksalaraney heye. • Zimanî kurdî şêwey dawe be têr- wanînî baw û sepaw bawksalarî. • Sîstemî bîrkirdinewey kurdî be hoy ew kelture bawksalarî û zimanî bawksalarîyewe, bîrkirdineweyekî rre- haye û rêjeyî narwanête dîyar dekan. • Jinbînî mirovî kurd peywendîdare bew kodaney le zimanî kurdîda be jin dirawe sîmbolekanî afretîş le zimanî kurdîda heman lawaz û pasîve ke be hoy kobûnewey çemkî heya û namûs û şeref le cesteyda berceste kirawe. • Dahêneranî kurd çunke taqe amrazî dahênanyan ziman bûwe û zimanîş ew strktûre bawksalarîyey hebûwe, jin le dahênanekanyanda heman wêney baw û sepawî hebûwe. • Jinî dahêner boye firekem helkewtûn le naw kelturî kurdîda, çunke taqe amrazî dahênan ke zimane le layen çînÎ baladestewe dahênrawe û qorix kirawe. Ke jin be kemîş bekarî hênanêt be Bê gorrankarî bekarî hênawe. • Dû nimuney pêşrew le biwarî çîrokî kurdîda ke kodekanî zimanyan destkarîkirdûwe le peywendî be destewajekanî jin û afret û peywendîye cenderîyekanda, le naw pîyewanî dahênerda Şêrzad Hesen û le naw jinanî dahênerda Ehlam Mensûre. • Zimanî kurdî û bekarhênanî le layen dahênerî pîyaw û jinî kurdewe lem çend saley diwayîda be arastey gorrînî kodekan û bêlayenkirdinewey ziman karî leser kirawe. Wutey Kotayî: Bo ewey bîrkirdineweyekî rêjeyî le dahênanî kurdîda berceste bêt, pêwîste zimanî kurdî û strktûrî zimanî kurdî bigorrdirêt le rrehawe bo rêjeyî. Bo ewey mirovekan behay sruştî xoyanyan hebêt le jiyan û le dahênanî kurdîda, pêwîste îmaje tirsnakekan ke B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 171 Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdî da --- Page Break --- nalojîkyane bîr araste deken bigor- rderên. Bo ewey miro jin le dahênanî kurdî- da wek objêktêk tiyê birwanrê pêwîste sereta ziman bêlayen bikirêtewe. Bo bêlayenkirdinewey ziman hoş- yarî le pêş hemû şitêk dîkewe dêt. Nûserêkî hoşyar hewlî bekarhênanêkî eqlane ziman dedat û bekarhênanêkî hoşyaraney zimanîş bêlayenkirdinewetî le ciyawazî û helawardiNî tuxmîy û bînînî siruştî dîyardekan û mirovekan. 172 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Jin û Ziman, le Raman û Dahênanî Kurdî da --- Page Break --- Bi çavekî matematîkî dema ku mirov li sedsalan binêre, sedsala 21an 5 sale ku dest pê kiriye. Lê dema ku li rastiya dinyayê, civatan û neteweyan binêrî, ji nû ve avabûna dinyayê şirove bikî, sedsala 20-an di salên 1990-yî de qediya û bi lezûbez emrê xwe çirand, tiştên nû yên ji derveyî sedsalên buhurî qewimand, derbasî sedsala pêşiya xwe bû. Em sedsala 20-an bidin aliyekî, di 15 salên dawiyê de li dinyayê guhart- inên gelek mezin ji aliyê netewan de hatin rojevê û gelek miletên ku xwediyê dewlet nebûn, bûn xwediyê dewlet: Di jiyana dinyayê ya siyasî û dîplomatik de rolek lêhîstin. Mirov dikare bibêje beşek milet dema ku di bin bandora miletên din de bûn, xwedî rolekî aborî nebûn. Piştî bûn dewlet, ji bo dinyayê ji aliyê aborî de dewle- mendiyek qewimandin. Wek mînak: Kurdsitan, Kazakîstan, Turkmenîstan û Azerbaycan û wd. Ev ceribandina 15 salan jî, ji aliyê dewletbûna miletan de derxist holê ku di şertên azadî û serbixwe de pêşketina miletan û civatan xwediyê derfeteke dîrokî û mezin e. Miletên serbixwe û azad zêdetir dikarin ji mirovatî û dinyayê re bibin alîkar. Dema ku milet azad û serbixwe nebin, dewletên dagirker û kolonyalîst dewlemendiya wan miletan an nasnakin, an qiymeta dewlemendiya wan miletan nizanin, an dewlemendiya wan miletan bi çavekî talankarî derdixin û bi kar tînîn, an jî ji bona ku ew dizanin ku welatên wan miletên kolonî û bindest, di dawiyê de dê ji destên wan derkevin. Ji bona vê yekê jî dê senaryo, plan û xebata xwe li ser bingeha dewlemendiya miletên bindest û kolonî ji bona bê qedandin, çê dikin. Di ev 15 salên dawiyê de gelek aşkere ye ku ji aliyê neteweyan de guhartineke gelek girîng pêk hat. Di guhartina dinya ya nû de rewşa miletên ZİMAN-ÇAND-DÎROK-WELAT: NETEWE/NETEWETÎ Û ZİMANÊ KURDÎ Îbrahîm GÛÇLÛ B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 173 --- Page Break --- bindest û kolonyalîst rûyê dinyayê guhart û ji nû ve di avabûna dinyayê de miletên bindest, bûn dînamîkeke bingehî. Li cem demokratîzebûn û lib- eralîzebûna dinyayê, guhartina di rewşa miletên bindest de, ew xetiman- dina ku ji aliyê Dema Şerê Sar ve çêbûbû, ji holê rabû. Pozîsyon û opsîy- ona miletên bindest, zor da ku ew sînor û dîwarên di navbeyna du sîsteman de hene, bixelin/birûxin. Pêwendiya mile- tan bi awayekî nû, di çarçava atmosfera dinyayeke zêdetir demokrat de xurttir bibe, ji nû ve blokên nû ava bibin, hat holê. Her miletekî gor sîstemên peji- randîbûn, ji bona xwe dîplomasiyek û di derece yekem û duyem de miletên pê re pêwendî çê bikin pejirandin, gorî rewşa nû ya avabûna miletan pêy- wendiyên xwe ji nû ve sîstematîze û plan kirin. Tê gotin ku lîberalîzebûna sîstema aborî û demokratîzebûn, bûn sedem ku Dema Şerê Sar ji holê rabe û ber bi yek- sîstembûnê biçe. Lêbelê ev tespîta rastiyeke bingehî û tayinkirî vedişêre. Ev rastiya jî, opsîyon û pozîsyona nû ya ku ji bona miletan derketiyê holê ye. Heger di van 15 salên dawiyê de 20 milet negihîştina azadî û serxwebûna xwe û dewletên xwe ava nekirina, ew sîsteme kolonyalîst a ku dixwast mile- tan di destê xwe de bigre, rê û derfet nedida ku pêwendiyên azad, berfireh û serbixwe di navbeyna blokan, sîsteman û miletan de çê bibe. Ji bona vê yekê rewşa Tirkiyeyê mînakeke gelek balkêş û diyar e. Tirkiye, îddia dike û dibêje ku ez dewleteke demokrat im û aboriya min jî li ser bingeha piyaseya azad dimeşe. Ez dixwazim pîvanên lîberalîzmê jî pêk bînim. Lêbelê ji bona ku Tirkiyeyê, Miletê Kurd xistiye bin bandor û hege- monya xwe, welatê kurdan Kurdistan dagir kiriye û kiriye kolonî, ji dema Şerê Sar xelas nabe. Hemû siyaset, dîplo- masî û pêwendiyên navneteweyî yê Dewleta Tirk, di çarçova pîvanên Dema Şerê Sar de didomînin. Li Tirkiyeyê xalê şer û îdareya awarte, ji kurdan û ji cîranên xwe re dijminatî didomîne. Di peywendiyên navneteweyî de nasyon- alîzma şowen û nîjadperest pêşî li pêwendiyên wan digre û an jî pêwendiyên wan sînor dike. Di pêwendiyên Tirkiyeyê û Yekîtiya Ewrupayê de Miletê Kurd û Qıbrıs gelek aşkere ye ku astengiyekê derdixe holê û Tirkiye, di van pirsên bingehî de helwesta şowen û nîjadperest dimeşîne. Ev jî diyar û îspat dike ku di pêwendiyên miletan, blokan û sîste- man de, azadî û serxwebûna miletan kêşeyeke/pirsgirêkeke gelek girîng e û heta serekî ye. Helbet dema ku miletan bête behskirin, di hebûna miletan de ziman hêjayiyeke bingehîn e. Ji bona vê yekê ez dikarim bibêjim ku rewşa miletê kurd ya îro, rewşa miletê kurd ya kolonî, di pêşiya demokratîzebûna Tirkiyeyê û dinyayê de astengiyek e. Lewra li dinyayê miletek jî ne azad û ne serbixwe be, ev yeka sîstema demokratîk, hêjayiyên mirovaniyê qirêj dike û derbeka mezin li çandên dinyayê dixe. Ji bona ku zimanê kurdî, li Tirkiyeyê, li Suriyeyê û li Îranê, ne zimanê perwerdeyî ye, xezîneya çandî ya dinyayê, ji zimanê kurdî sûd nagre, dewlemendiya ku ziman û çanda kurd bide çanda dinyayê, jê bêpar dibe. Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî 174 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Ziman/Zimanê Kurdî û Netewe Netewe/Milet, civateke dîrokî ye û di pêvajoyeke dûrûdirêj de peyda dibe. Wek her alim, sosyolog, zanyarê siyasetê û civatan jî dipejirînin, ziman jî hebûnek, hêjayiyek, unsureke ku milet çê dike û milet diqewîne. Lêbelê ez gelek aşkere dikarim bibêjim ku civatek xwediyê ziman nebe, hem bi civatên din ve xwediyê cûdabûyineke nabe, hem jî ev civata di nav pêvajoya dîrokî de nabe miletekî xweser û cihê jî. Gorî bîr û rayên min, di civata dîrokî ya milet de ziman, ne bes unsurekî bingehî ye. Ez dibêjim ku ziman, her tiştê miletekî ye. Bê ziman tu caran civat nikare bibe milet. Ziman, di destpêka çêbûna civatan de peyda bûye. Lewra beriya ku civatek bibe milet/netewe jî, xwediyê ziman bû. Di nav jiyanê û pêvajoyeke gellek dirêj de, unsurên din yên netewebûnê peyda bûn. Ziman jî di nav pêvajoyeke dirêj de, gorî jiyana xwe ya pirralî, jiyana çandî, jiyana edebî, jiyana aborî, civakî, cîranî, pêwendiyên navcivatan, bi pey- dakirin û afirandinên xwe yên pêk hatî pêş ket, dewlemend bû û formeke nû girt. Di destpêkê de dema ku ziman peyda bû, gorî rewşa civata nehevbeş, parçekirî, girtî û paşvemayî, ziman jî hevbeş nebû. Lê gorî nehevbeşbûna civatê jî, xwediyê gelek zarav û devokan bû. Zarav û devok jî di dewle- mendiya ziman de bûn unsurên binge- hî. Dema ku em ji miletê kurd jî behs dikin, em ji zimanê kurdî behs dikin. Lewra em baş dizanin ku dema zimanê kurdî nebe, ji neteweya kurd behs kirin jî mimkûn nîn e. Bi kurtî dikarim bibêjim ku civatek û an jî miletek dema ku ji ziman bêpar be, wê demê nabe civat û miletekî cihê: Heger zimanê civatê nebe, wê demê ew tê wê manayê ku miletek an asîmîle bûye, an ji holê rabûye û an jî tevî civat û miletekî din bûye. Di avabûna dinyayê de mirovatî, ji vê pêvajoyê û rastiya dîrokî jî dûr nîn e. Ez dikarim bibêjim ku dinya bi wateyekê jî, “goris- tana ziman, civat û miletan e.” Ev pêvajoya bi gelek metodan hatiye meşandin. Yek metod ev bû ku zimanê nexurt di nav zimanên cîran de heliyan. Metodeka xirab ya nemirovane jî, civat û miletên xurt yên mîlîtarîst, bi zorê civat û miletên cîran xistin bin hegemonyaya xwe, bi zorê taybet- mendiyên wan civatan û miletan ji holê rakirin. Ev metoda, metodeke neînsanî, bar- bar û talankirinê ye. Ez dikarim bibêjim ku emperyalîzm û kolonyalîzm, li ser vê bingehê û bi vê metodê ava bû, sîstematîze bû. Miletê kurd û zimanê kurdî jî, ji bona ku ji holê rabe û asîmîle bibe, 4 dewletên kolonyalîst (Dewleta Tirk – Îran-Iraq û Suriye) nêzikî sedsalekê bi sîstematîk û plan xebat dikin. Ji bona ku miletê kurd, ji çêbûna xwe miletekî zexm û xurt e, zimanê kurdî zimanekî ku di kategoriya zimanên dîrokî, awru- payî û di dereca yekem a xurt de ye, miletê kurd neheliya û zimanê kurdî hebûna xwe parast û jiyana xwe domand. Miletê kurd û zimanê kurdî, li hem- berî êrişên kolonyalîst, şowen û nîjad- perest ewqas xurt derket ku mêjiyên kolonyalîstan serûbinî kir. Dewletên kolonyalîst û miletên serdest, li hem- Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 175 --- Page Break --- berî xurtbûn û tehemûla miletê kurd û zimanê kurdî şaş man. Encama vê, dem bûn ku dewlet û miletên ku kurd xistibûn bin hegemonyaya xwe, gellek hovane û êrîşkar û dijwar bûn. Ziman/Zimanê Kurdî û Çand – Dîrok – Welat Ceribandin û çêbûna miletan û mirovatiyê, encameke gelek vekirî derxistiye holê ku ziman çand çêdike, çand, bêziman nabe. Vekiriye, dema ku ji çanda miletekî bê behs kirin jî, tê wê maneyê ku em di dereca yekem de ji ziman wê behs dikin. Tu çand tuneye ku bi nasnameya neteweyî naye naskirin. Ew nasna- maya çanda neteweyî, bi zimanê wê miletî îfade dibe. Heta dema ku ji çanda cîhanî jî tê behs kirin, ber hevoka “netewe”, hevoka “nav” tê pêşiyê. Ew jî nîşan dide ku çanda mirovatiyê jî, bi “netewe” tê binavkirin. Lewra çanda “navneteweyî”, hem çandeke têkel e û hem ji çandeke ji hevûdu veqetî ye. Di encamê de, çanda navneteweyî jî, ji aliyê her civat û neteweyekî ve bi zimanê wê civatê û neteweyê xwe tîne ser zimên û xwe ji nû ve dikewîne. Ji bona vê yekê dema ku ji netewekî tête behskirin, ji zimanê wê tê behskirin. Lewra çanda netewî bi ziman çêdibe. Mirov dikare bibêje ku çanda neteweyekî bi ziman tête navandin. Ev rastiya dîrokî û civakî ji bona miletê kurd jî derbas dibe. Ev yeka jî vatiniyan (wezîfeyan) derdixe pêş me. Rewşenbîrê neteweyekî û an jî hûnermendê neteweyekî bi zimanê xwe nenivisîne û hûnera xwe bi zimanê xwe diyar neke, ew hûner û afi- randinên rewşenbîran, aîdî wê neteweyî nabe. Rewşenbîrekî kurd dema ku bi zimanê xwe helbest, roman, kurteçîrokan, şanoyan û wd. berheman neafirîne, nabe rewşen- bîrekî kurd. Bes dibe rewşenbîrekî ereb, tirk, faris û an jî rewşenbîrê neteweyekî din. Dîroka miletekî, bûyerên jiyana wî miletî ya dûrûdirêj û bûyerên ku civat kiriye netewe ye. Helbet di dîroka miletan de, du konsept, an jî du babet hene: Babetek dîroka nenivîskî ye. Babetek jî dîroka nivîskî ye. Lêbelê di navbeyna dîrokzanan de lihevkirinek heye ku dema ji dîroka miletekî bê behskirin, ji dîroka wî miletî ya bi nivîskî tê behskirin. Heta dema dîroka nenivîskî, ji jiyana civatan a derveyê dîrokê tê şirovekirin. Dîroka niviskî, şik tune ye ku bi ziman, bi zimanê xwendin û nivîsand- inê pêk tê. Ev yeka jî encamekê derdixe pêş me ku dîrok, bi maneyeke din ziman e. Wê demê mirov dikare bibêje ku netewe bi maneya dîrokeke dûrûdirêj û niviskî jî, ziman e. Heger kurd jî wek civatekê miletek be, wê demê miletbûna kurdan, di maneya dîrokî de jî ziman e. Welat, cî û axa ku civat li ser dijî ye. Dema ku civat û milet nebe, ji welat naye behs kirin. Lewra ax û erd bi jiyana mirovên li ser wê dijî maneyekê qezenç dike. Hevoka “welat” jî, bi mirovan, ji komjiyana mirovan, bi civatan û bi miletan hatiye holê û maneyek qezenç kiriye. Di welat de hesta xwedîbûn û xwedîderketinê heye. Ev hesta ji bona ku di heywanan de tune ye û bes di mirovan û civatan de heye, jiyana civatan û çêbûna welêt, bi hev re derdikeve holê. Gorî merhelên 176 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî --- Page Break --- cihê ku civat têda dijîn, wek mînak beriya kapîtalîzmê û qewimandina milet/netew, hest û hîssa ji welat û ji axa li ser ku mirov dijî re xwedî der- ketin, mimkûn e ku bi maneyeke din bû. Di jiyana civatan de, di navbeyna ziman û welat de nêzikatiyek heye. Dîroka zimên û welat bi hev re dest pê dike. Ziman û welat, li ser hevûdu ban- dorê çê dikin, bi hev re dibin laşek û ber bi miletbûnê diçin. Li vir pirseke girîng heye, gelo ziman li pêş e, an welat li pêş e? Herdu ûnsur bi hev re girêdayîne, lêbelê di opsiyon/xalên/babetên cihê de, li pêşbûn û li paşbûna ziman, welat tê guhartin. Mirovek û an jî grubek mirov, bi girêdayî sedemên gelek cihê, wek mînak girêdayî sedemên aboriyê, girê- dayî sedemên şerên navxwe, girêdayî siyaseta dewlet û elîta desthilatdar, dikare ax û welatê xwe terk bike, biçe jiyana xwe li ser welatê civat/miletekî din bidomîne, an jî qedera xwe bi miletekî din re li ser axa wî miletî bike hevbeş. Di wan şertan de jî, welat nadomîne lê ziman li ser axeke din didomîne. Tê wê maneyê ku dema ku welat bê guhartin jî, ziman jiyana xwe didomîne. Kurdên Anadoliyê, 250-300 sal in ku ji Kurdistanê koç kirine, her çiqas bi maneya welatê miletekî, welatek ji xwe re çênekirine, lêbelê ziman û çanda xwe domandine. Ev rastiya, ji bo Kurdên li Awrupayê jî rastiyek e. Di vê pirsê de, jiyana miletê cihû (yahudî) minakeke gelek balkêş e. Cihû di enca- ma zorê û siyaseteke taybetî de mecbur bûn ku ji welatê xwe dûr bikevin. Di dema koçberiyê de welatê Cihûyan tune bû, lê zimanê Cihûyan û çanda Cihûyan li çar aliyê dinyayê jiyana xwe dido- mand. Ev ceribandina miletê cihû, derdixe holê ku civat û milet di demekî muwaqet de dikare girêdayî sedemên dîrokî welatê xwe wenda bike û bê welat bimîne jî. Lê civat û milet tu deman bê ziman nabe: Heger civatek û an jî miletek bê ziman bimîne, wê demê ji nasnameyeka cûda ya civatekî û miletekî naye behskirin. Civat û milet dikarin bên helandin, dev ji zimanê xwe berdin û tevî civat û miletekî din bin. Wê demê jî civat û milet nas- nameya xwe diguhare û bi nasnameya civat û miletê ku ew helandiyê tê binavkirin. Hemû ceribandin û serpêhatiyên civat û miletên din jî derdixe holê ku dema ku civat û milet zimanên xwe wenda nekin, li ku dijîn bila bijîn, di jiyana civat û miletan de ziman, unsurekî sereke û yekem e. Ji vê yekê jî derdikeve holê ku heger jiwelatê miletekî jî bê behskirin, ev tê vê man- ayê ku em ji ziman behs dikin. Gelek aşkere û qetî dibêjim ku dema ku çend alternatîf pêşkêş bibin, gerek daxwaza sereke ziman be. Lewra ziman, çand û dîrok û heta dikare welat çêbike. Lê ax û welatê razber(soyut) û çand û dîrok, nikare ziman çê bike. Ziman, çand û dîrokê çê dike, heta welat jî çêdike. Ziman/Zimanê Kurdî û Netewetî/ Welatparêzî û Kolonyalîzm Netewetî/welatparêzî, bi îfade û maneyeke gelek prîmîtîv, ji welêt re xwedî derketin e. Netewetî, ji ziman, welat, çand, dîrok, folklor, edebiyat, B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 177 Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî --- Page Break --- şano, kurteçîrok û ji hemû hêjayiyên din yê civatê û bi taybetî jî yên miletê re xwedî derketine. Netewetî, xwe bi xwe dernakeve holê. Netewetî, di demeke taybet a dîrokî ya miletan de peyda dibe. Bi kurtî netewetî, formekî taybetî, hel- westa demeka taybet e. Dema ku civat û milet tujî xeteriya civateka din dibin û an jî rûbirûyê êrîşa hêjayiyên xwe yên neteweyî bibin, netewetî wek reflek- seke xweparastinê derdikeve rûyê jiyanê. Heger li hemberê civatekî û an jî miletekî xeteriyek, bi taybetî jî êrîşeke bi plan, êrişeke ku wî miletî ji holê rake nebe, wê demê netewetî wek hew- cedariyeke pêwîst, organîk û tebîî der- nakeve holê. Mirov dikare bibêje ku di vê merhelê de împeryalîzm û kolonyalîzm diqewime. Jiyana mirovatî, civatên cîhanê û miletên dinyayê bêgengeşî îspat kiriye ku di navbeyna netewetiyê û kolonyalîzmê de hevgirêdaneke jîyanî û dîrokî heye. Mirov dikare bibêje ku netewetî û kolonyalîzm, hem bi hev re cêwiyên civakî ne û hem jî dijminên cêwî ne. Ji bona vê yekê, dema ku di nav civatan û miletan de ji xurtbûna netewetiyê tê behskirin, ew tê wê man- ayê ku ew civat û milet di bin xeterî û tehlûkê de ye. An jî ew civat û milet di bin destê miletekî din de bindest e: welatê wan civat û miletan hatine dagirkirin, hêjayiyên miletbûnê ji bona ku ji holê rabe, hewildaneke biyanî û kolonyalîst heye. Dîsa dema ku xurtbûna netewetiyê hat behskirin, ew tê wê maneyê ku emperyalîzm û kolonyalîzm wek sîstem dijiye û li serê miletan belayeke/tehlûkeyeke diyar e. Di dema ku em wek mirov, civat û miletê kurd tê de dijîn, emperyalîzm û kolonyalîzm wek sîstemekê, wek pergalekê li ser serê me xeteriyek e. Dema ku civatek û miletek hate bindestkirin, an jî welatê wan civat û miletan hate dagirkirin û kolonîkirin, armanca ew milet û dewleta serdest û xwediyê desthilatdariya kolonyalîst ew e ku wê civatê û miletî tevî xwe bike, ji her alî ve (ji aliyê ax, ziman, çand, û wd.) dixwaze wek milet ji bona xwe zêdayîkê û fêdeyekê çê bike. Miletên serdest û dewletên kolonyalîst/împeryalîst, heger bixwazin miletekî ji holê rakin, tevî laşê xwe yê miletî bikin, ji zimanê wê civat û miletê dest bi karên xwe yên xirab dikin Lewra dema ku civatek û miletek ji zimanê xwe dûr nekeve, ji aliyê ziman de asîmîle nebe, çanda wê miletî naye helandin, dîroka wê miletê naye jibîrkirin, welat û axa wê civat û miletê tevî axa miletên serdest nebe, ew axa naye îlhaqkirin û entegrekirin. Ev pêvajoya kolonyalîzmê/ împeryalîzm e, armancên van sîste- man jî derdixe holê ku ziman di jiyan û qewimandina civat û miletan de di dereceya yekem de xwediyê hêjayiyek, giraniyek û xaleke serekî ye. Dema ku em ceribandina Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê jî bînin ber çavan û şirove bikin, ev rastî gelek bi hêsanî derdikeve pêşiya me. Dewlet û miletê tirk, xwediyê qerektereka kolonyalîst in. Miletê tirk serdest e. Miletê kurd, bindest û kolonî ye. Welatê miletê kurd Kurdistan, hatiye dagirkirin û kolonîze kirin. Ev pêvajoyê bi taybetî, piştî demazirandina Komara Tirkiyeyê bi înkara miletê kurd û bi siyaseta asîmîlekirin/helandina miletê kurd bi 178 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî --- Page Break --- xurtî dest pê kir. Dewlet û miletê Tirk ji bona ku di vê siyaseta xwe de serkeftî bibe, axiftina zimanê kurdî qedexe kir. Dema ku li pêvajo û pêwendiya miletê kurd û dewlet/miletê tirk yê kolonyal binêrî, dîroka qedexekirinê, dîroka qedexeki- rina zimanê kurdî ye. Lewra ji qedex- ekirina axa Kurdistanê, ji aliyê huquqî de behskirin, ne hewce ye. Dema ku tu ji vê qedexeyê behs bikî, gerek dewleta tirk gerek hemû kurd koçber bikira û bikuşta û an jî Kurdistan bi tevayî vala bikira. Ew hem ji aliyê civakî de û hem jî ji aliyê teknikî de mimkûn nebû. Ji bona vê yekê dewleta tirk xelkeke esasî girt derstê xwe, ji bona ku zimanê kurdî ji holê rabe, rê û rêbaz, huquq, dezgeh û siyaset meşand. Çimkî dewle- ta tirk jî baş dizanî ku dema ku zimanê kurdî ji holê rabe, miletê kurd jî ji holê radibe. Wê demê êdî ji welatê kurdan Kurdistanê, ji çand, edebiyat û dîroka kurdan behskirin, xwediyê îmkanekê jî nedibû. Ev pêvajoya giştî ya kolonyalîzm/ împeryalîzmê û pêvajoya taybetî ya kolonyalîzma tirk derdixe holê ku di forma netewetiyê de, di pêvajoya tevgera netewî de û di xurtbûna hest û netewetiya rasyonalîst û realîst de, ziman rolekî yekem û mezin dilîze. Heger ji holê rakirina miletan de dawîanîna zimanê wê civatê pirseke sereke be, wê demê li hemberî vê yekê, di pêvajo, xurtbûn û pêşvebirina netewetiyê de ziman rolekî girîng dê bilîze. Ji bona vê yekê, di pêvajoya netewetiyê de ji ziman re xwedî der- ketin, ziman pêşxistin û bi ziman welatparêzî kirin gelek girîng û unsurekî ku tu dem mirov û miletek dev jê bernede ye. Dema ku netewetî bi zimanekî xerîb bê meşandin, ev tevger tevgereka kêmnetewî dibe. Ev rastiya ji bo kurdên bakurê Kurdistanê û ji bo Tevgera Netewetî ya Bakurê Kurdistanê jî derbas dibe. Zimanê Kurdî û Netewetiya Li Bakurê Kurdistanê û Kêm(neqis) netewetî Dîroka Tevgera Netewetî ya Kurd gelek dûr û dirêj e. Gorî bîr û raya min, tevgera nasyonalîst a kurd/Kurdistanê beriya Ehmedê Xanî dest pê kiribû. Lewra di dema Ehmedê Xanî de, bi tay- betî jî dema ku berhema dîrokî ya mezin û ya edebî ya Ehmedê Xanî Mem û Zîn bê şirovekirin, li wir gelek bi hêsanî tê tespîtkirin ku nasyonalîzma kurd/Kurdistanê formek girtiye. Bi tay- betî jî, piştî salên 1840-î gehîştiye mer- heleya rêxistinî û tevgereke kîtlewî û serîhildanê. Ev rastiya jî derdixe holê ku 165 sale ku ji Tevgera Miletê Kurd tê behskirin. Di demên bihurî de unsur û hestên Tevgera kurd/Kurdistanê çiqas xurt bûn û wek unsurekî sereke li hemberî zimanê kurdî helwesta nasy- onalîstên kurd çi bû, lêgerîn û lêkolîneke girîng, kûr û fireh dixwaze. Di vê nivîsara xwe de ez nakevim vê xebatê û nûha hewcedariyek jî nabîn- im. Lêbelê di sedsala 20an û bi taybetî jî dîroka nêzik ya Kurdistanê (45 salên dawî) û Tevgera Kurdistanê de rewşa ziman çibû, ez dixwazim li ser vê demê rawestim. Dema ku ji Kurdistanê yan jî ji Tevgera Kurdistanê tê behskirin, pêwîste mirov ji çend konseptên cihê behs bike. Lewra rewşa Tevgera Kurdistanê/Kurd li başûr, li rojhilat, li rojava û li bakur xwediyê taybet- B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 179 Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî --- Page Break --- mendiyên cihê ne. Ez li vir dixwazim li ser Tevgera Bakurê Kurdistanê rawes- tim. Helbet dema ku ez li ser Tevgera Bakurê Kurdistanê rawestiyam jî, ez Tevgerên beşên din û taybetmendiyên tevgera beşên din didim ber çav; heta bi awayekê jî wan qiyas dikim. Tevgera Netewî, tevgereke gelem- perî û ji gelek unsurên bingehî pêk tê. Tevgera Netewetî tê wê manayê ku ji ziman, çand, edebiyat, dîrok, folklor, welat re xwedî derketin e û ji bo azadî û serxwebûna welêt xebat kirin e, ji bo ku mafên netewî yên gaspkirî ji nû ve bêne wergirtine. Ji bona vê yekê, di tevgera netewî de ciyê her kategoriya civat û miletê heye. Her kategorî jî, gorî taybet- mendiyên xwe rola xwe dilîzin û vatiniya xwe tînin cîh. Lê rastiyeke bêmunaqeşe jî heye ku di tevgera netewî de unsurê siyasî di dereca yekem de rolekê dilîze. Lewra pirsa miletên bindest û kolonî, bi girêdayî kolonyalîzm/împeryalîzmê pirseke siyasî ye. Tevgera bakurê Kurdistanê jî, wek tevgerên din yên miletên dinyayê, nêzikî çil (40) sal e ku di çarçava forma siyasî de dimeşe. Sinifa siyasî ya kurd, xwediyê desthilatdariya sereke ye. Ji bona vê jî, helwest û çanda siyasetvan û sinifa siyasî ya bakurê Kurdistanê gelek girîng bû. Helwesta siyasetvan û sinifa siyasî ya kurd, li hemberî zimanê kurd û çanda kurd, pozîtîv nebûye. Hezar mixabin, sedem çi dibe bila bibe, rewşenbîr û siyasetvanên bakurê Kurdistanê, zêde qiymet nedane zimanê kurdî: siyasetvanên bakurê Kurdistanê bi giranî bi zimanê tirkî, siyaset kirin, kar û xebatên rêxistinî bi tirkî birêve birin, bi gel re pêwendiyên xwe bi tirkî meşandin. Rewşenbîrên bakurê Kurdistanê jî, berhemên xwe (roman, helbest, şano, kurteçîrok û wd.) bi giştî bi zimanê biyanî (tirkî) afi- randin. Helbet bi taybetî jî helwesta siyasetvan û rewşenbîrên bakurê Kurdistanê bû sedem ku helwesta kêm- netewetî derkeve holê. Dîsa ji bona ku rewşenbîr û siyaset- vanên bakurê Kurdistanê qiymet nedan zimanê kurdî û bi tirkî tevger gerandin, Tevgera Bakurê Kurdistanê bi gelek taybetmendiyên xwe di bin bandora çanda tirk de ma. Zimanê kurdî ew qas biçûk û bêqiymet hate dîtin û ji aliyê hinek serokên tevgera kurd ve gellek bi hêsanî hat parastin ku dewleta kurd ava bibe jî, dê vê dewletê bi zimanê tirkî bimeşinîn. Ferqa di navbeyna tevgera bakurê Kurdistan û Tevgera başur û rojhilata Kurdistanê jî ev e. Ji bona vê yekê ez di vê baweriyê de me ku têgehîştina netewetiya bakurê Kurdistanê, têgehîştina kêmnetewetî ye. Ev kêmnetewetî jî, ji bona ku miletê kurd mafên xwe yên şexsî û grubî wer- bigre, mafê xwe bi xwe îdarekirinê bigre destê xwe, bibe federe û an jî dewleta serbixwe, dezgehên xwe yên desthilatdarî yên siyasî û temsilkirinê ava bikin têrî nake. Gerek Tevgera Bakurê Kurdistanê ji vê nenxweşiyê xelas bibe. Ev yeka jî bi helwesta siyasetvan, sinifa siyasî ya bakurê Kurdistanê û rewşenbîran pêk tê. Ziman – Huquqa Xwezayî (Tebiî) û Navnetewî Wek min li rêzên jorîn jî diyar kir, piştî ku însan/civat peyda bûn, hew- 180 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî --- Page Break --- cedariya ji hevûdu fêmkirina însanan derket holê. Bi vê hewcedariya hevûdu fêmkirin û bi hev re pêwendî çêkirinê, pêvajoya ziman dest pê kir. Her ku civat pêşketin, ziman jî pêş ketin, di ziman de guhartin çêbû û zimanan for- mên nû qezenç kirin, dewlemend bûn. Pêvajoya zimanan vê guhartinê gihîş- tande merhela ku em têde dijîn. Tiştekî gelek aşkere heye ku mirovatiyê pişt re ziman qezenç nekir, bi peydabûna însan û civatan re ziman derket holê. Ji bona vê yekê jî ziman, hêjayeke gellek tebîî ye. Ez ne di vê baweriyê de me ku heta dema kolonyalîzm û împeryalîzmê, qedexeki- rina ziman hatibe fikirandin û tune qebûlkirina zimanê miletekî bê peji- randin. Di civatên tebîî de helwesta ku zimanekî qedexe bike, an jî zimanekî tune qebûl beke, hîç şik nîye ye ku wek dînîtî dihat şirovekirin. Qedexekirin û tune qebûlkirin ziman, di dema kolonyalîzm û împeryalîzmê de, yanî di dema rasyon- alîzmê (aqilçitiyê) de dest pê kir. Hezar mixabin, pêvajoya rasyonalîzmê bi xwe re rasyonalîzm jî xist nav mûneqeşeyê; gelek aşkere diyar bû ku dema rasyonalîzmê de heman demî karên nerasyoalîst kete jiyana civat û miletan: mafên civatan û miletan hatin sînorkirin, welatên wan hatin îşxal kirin. Helbet piştî ku sîstema ku mafên miletan û civatan ji holê radike derket holê, yanî di dema kolonyalîzm û împeryalîzmê de tevgereke beremberî vê, tevgereke huquqî, civakî, siyasî ya navneteweyî qewimî, şikil û form qezenç kir. Di her welatekî ku hatibû îşxalkirin de, tevgerên siyasî yên neteweyî wek li dijî kolonyalîzm û împeryalîzmê, ji derveyê îradeya mirovan derket rojevê, bi îradeya mirovan naverokek qezenç kir û bi rêx- istinî bû. Di huquqa tebîî de tu munaqeşe tune ye ku her civat û her milet xwediyê maf e ku hêjayiyên xwe, ziman, çand, edebiyata xwe biparêze û pêş bixe; welat û civata xwe, xwe bi xwe îdare bike. Huquqa navnetewî ya ku li ser bingeha edalatê û wekheviyê formeke giştî qezenckirî jî, parastin û pêşxistina mafên tebîî yên civatan û miletan wek exlaq û pîvan pejirand. Di nav demê de, di peymanên navneteweyî de parastin, pêşxistina mafên civatan û miletan hat diyar kirin. Ez naxwazim van peymanan bi tevayî di vê nivîsînê de pêşkêş bikim. Lê divê ez bal bikşînim ser çend pey- manên bingehî. Ji bo mafên tebîî yên civat û miletan peymanên bingehî ev in: 1- Beyannameya Navneteweyî ya Mafên Mirovan, 2- Beyannameya Neteweyên Yekgirtî, 3- Peymana Mafên Mirovî yên Awrupayê ye. Di van peymanan de mafên şexsî û grubî yên miletan ketiye bin parastina huquqa navneteweyî. Girêdayî van peyman û beyan- nameyên navneteweyî, gorî maf û kêşeyên taybetî jî, peymanên nû yên navneteweyî hatine pejirandin. Wek mînak: 1- Peymana Li Dijî kolonyalîzm û Nîjadperestiyê. 2- Peymana Li Dijî Cûdaxwaziyê, 3- Peymana Helsînkî, 4- Peymana Ziman û Çanda Miletan Diparêze û wd. in. Tirkiye jî, ev peymanan pejirandiye û îmza kiriye. Heta ji bo Tirkiyeyê pîvan û krîterên Yekîtiya Awrupayê (YA-ê) jî, li ser van peymanan zêde- B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 181 Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî --- Page Break --- bûyinek çêkiriye. Hezar mixabin dîsa jî, li Tirkiyeyê hebûna miletê kurd tê înkarkirin. Hemû hêjayên(nirxên) miletê kurd qedexe ne. Zimanê kurdî jî zimanê perwerdayî nîn e. Bes di pêva- joya endametiya YA-yê de hat peji- randin ku bi kurdî qurs bên meşandin. Lê dema ku ev qurs jî hatin pejirandin, ji zimanê kurdî nehat behskirin û bi awakî fermî zimanê kurdî jî nehat peji- randin. Di şertên Tirkiyeyê de ji bona ku zimanê kurdî bibe zimanê perwerdayî, unsurekî herî girîng Tevgera Bakurê Kurdistanê ye. Li Bakurê Kurdistanê Zimanê Kurd Çawa Dikare Bibe Zimanê Perwerdayê? Helbet mirov ji bo vê pirsgirêkê/ kêşeyê gelek tişt dikare binivîsîne. Lê beriya vê yekê, divê pirsgirêkê îfade bikin û ji bona pirsgirêkê çarçoveyeke ku mirov jê hereket bike, tespît bikin. Ziman unsurekî girîng û sereke yê miletê kurd e jî. Ji bona ku zimanê kurdî bibe zimanê perwerdayî, pêwîst e ku miletê kurd ji aliyê fermî ve bê pejirandin û bi girêdayî vê pejirandinê dema ku mafên miletê kurd yên miletî bi tevayî hatin pejirandin, wê demê wekî li Başurê Kurdistanê, zimanê kurdî jî, dibe zimanê perwerdayî. Gelek aşkere ye ku perwerdayiya zimanê kurdî, girêdayî, azadî û riz- gariya miletê kurd û Kurdistanê ye. Yanî perwerdayiya bi zimanê kurdî, divê di nav projeya mezin ya azadiya miletê kurd û rizgarbûna kurdistanê de bê projekirin. Dema ku ew projeya mezin, ji aliyê kurd û rêxistinên wan ve hate peji- randin, wê demê divê pêwîstî jî bêne cîh. Ji bona vê yekê gerek her kurdek û her dezgeheke kurd li her ciyî zimanê kurdî bi kar bîne. Ev pêwistiyên şexsî û rêxistinî, ji bo ku ji aliyê pratîkî de bêne diyarkirin, pêwîstî bi Kongereyeke Zimanê Kurdî heye. Ji bo kongreyeke wisa, ez jî amade me ku projeyên xwe yên taybetî pêşkêş bikim. Amed, 20-25. 09. 2005 Çavkanî: BÎR, Hejmar: 3, 2005 182 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ziman-Çand-Dîrok-Welat: Netewe û Netewetî --- Page Break --- 15-20 sal berê mi nikarîbû bawer biki- ra ku dem û sal dê derbas bibin û çerxa sedsaliya nû de axaftin ser radyoya kurdî, ser rola wê ya dîrokî bona hiş- yarbûna hîsa neteweyî, dê ewqas bi xurtî û fireyî ser zarê rewşenbîrên kurdan û nek tenê rewşanbîran, wa bi rojane û hizkirî bimîne, gelek cara çîrokên ser radyoyê dê bikeve ber guhê min. Nava gera mi ya pirr caran li herêmên Kurdistanê, çi li Îranê, çi li Îraqê, Tirkiyê û Sûriyê, ji bona lêkolîn û civandina matêryalên êtnolîn- guîstîk, ez rastî gelek kurdên dilovan diha- tim. Wan hema navê Yêrêvanê dibihîst, beşera wan xweş dibû û bi dilxwazî xeberdanê ser rady- oya kurdî dest pê dikir. Zivistana îsalîn, sibata sala 2005an ez li bajarê Amedê bûm. Nava mehekê da ez rastî gelek kurdên dilovan, xwedî şuhret û mêvandar hatim. Axaftina yekî (bira ew camêr bibûre, ku li wê demê min cem xwe not nekiriye û navê wî ji bîra min çûye), gelekî bala min kişand. Wî çîroka bavê xwe ji min ra got: RADYOYA KURDÎ LI YÊRÊVANÊ Û BINGEHDANÎNA WÊ (Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê) Prof. Celîlê Celîl Prof. Celîlê Celîl B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 183 --- Page Break --- -Hespekî bavê min hebû, kubariya bavê min bû. Em dewletî nebûn, lê bavê min bê hesp nikaribû bide- biriya. Dema axaftinên radyoya kurdî li salên pêncî dest pê bû, kêm kes xudiyê radiyoyê bûn, ewên radyoya wan hebûya jî bi dizî di malê xwe da dengê kurdên Yêrêvanê dibihîst. Rokê bavê min ji bajêr bê hesp, peya vegeriya malê. Kêfa wî li cî bû. Hespê xwe firotibû û radyoyek kirrîbû, wekî mala xwe da her roj bêminet stran û axaf- tinên kurdî bibihîse. Min gelek serpêhatiyan li ser rad- yoya Yêrêvanê bihîstibû, gotinên wan awqas kûr şopa xwe ser hîsa min nehiştibûn, çiqas ev serpêhatiya hespê va girêdayî. Hesp bona mêrê kurd nek tenê miraz bûye, ber xizmeta malê bûye, lê ew serfirazî û serbilindiya her mêrekî kurd ê jêhatî bûye. Heger ew camêr bona radyoyê dest ji hespê xwe kişandiye, dêmek radyo çiqasî girîng û kêrhatî bûye ji bona wî, bona xelqê me yê bindest û mêrane. Ew bûyer ez mecbûr kirim ser dîroka avakirin, despêka karê rady- oyê binivîsim. Min xwest, ew roj û salên buhurî, ku parçekî jiyana min bûne û bûyerên ku bi radyoyê va girêdayî bûne hîn di bîra min da geş, bi ronakî mane, bidim ser kaxez. Ez divêm ew sal û bûyer parçekî jiyana min bûne, ji ber wê, ku dema radyoya kurdî weşanên xwe dest pê kir, barê amadekirina xeberdanêd kurdî, bingehdanîna wê spartin bavê min Casimê Celîl, pêlweşîna radyoyê ya her rojî bê tevbûna neferên mala me bêdeng û agahî derbas nedibûn. * * * Sala 1955an nû dest pê bibû. Wê demê Ordîxanê birayê min li unîver- sîta Yêrêvanê, fakulta edebiyetê li korsa sisêyan dixwend. Ez jî li heman unîversîtê li fakulta dîrokê korsa yekê bûm. Xuşka min Cemîle li dibis- tana muzîkayê xwendekar bû. Xuşka min ya biçûk Zînê jî heşt salî bû, nû diçû dibistanê. Dêmek ji her çar zarokan em hersêk îdî têra xwe mezin bûn, ku girîngiya wê bûyerê baş binirxandana û pê ra heyacan bûyana. Xeberdanên radyoya Yêrêvanê bi resmî li yekê kanûna paş Yanvarê (Sermawez) sala 1955an dest pê kir. Beriya wê hinek bûyer hebûn ku hêja ye meriv bîne bîra xwe, ji ber ku ew bûyer belkî ne rasterast, lê dîsa bi karê destpêkirina weşanên radyoyê va dihatin girêdan. Piştî wefata Stalîn bahara sala 1953an bayê dêmokratiyê û azadiya axaftinê ya hênik di komarên Sovyetê da fitla xwe gerand. Bêdengiya tarî û bi xof, ku bi dirêjiya salan li Sovyetê per û baskên xwe vedabû, şikest. Serokê Partiya Komûnîstiyê yê nû Nîkîta Xruşçev guhastinên girîng di jiyana xelqê Sovyetê da dest pê kir. Di nava van guhastinan da pirseke girîng, ew rastkirina şaşiyên ku Stalîn û hevalbendên wî himberî mafê gelên biçûk hatibûn berdan. Di rêza van gelên biçûk da kurdên Sovyetê jî cî girtibûn. Tevlî sirguna parçekî kurdên Azerbêcan, Gurcistan û Ermenistanê mafê gişî kurdan ên ku nivîsandin û xwendinê bi zimanê kurdî ketibû ser rada sifirê. Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê 184 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Ji bona eşkerekirin û rexnekirina zixtiya ser bîrûbawariya merivan, mafê nivîsarvanan bi ziman ên xwe, ev hemû pirs di civîn û konferansan da dihatin gengeşekirin. Bûyera mezin di vê çarçovê da, pey konfer- ansa komunîstiyê ya XX. ew konfer- ansa nivîs-arvanên giştiya Sovyetê ya duduyan bû li Moskovayê. Ji bona endametî û cîgirtinê li konfe- ransê ji hemû komaran û herêmên Sovyeta berê, ji nava hemû gelan delege/nûner dihatin bijartin. Di delegasyona nivîsarvanê ermeniyan da ji nava rewşenbîrên kurd, wek nûnerê edebiyata kurdî Casimê Celîl hatibû hilbijartin. Delege sala 1954an bi tirênê rê ketin ber bi Moskovayê. Heftêk-dudu beriya rêketinê nişkê va dilê bavê min xayîntî pê ra kir. Pizîşk bona çûyîna Moskovayê garntiya ewlekariya tendurustiya wî nedida. Bavê min her du nigên xwe kir solekê û bi berk got, “Na, ez ê herim, çi dive bira bive. Ji kurdan divê nûnerê edebiyata wî di vê konferansê da amade be.” Û çû. Bona alîkirinê Ordîxan wek rêber bi xwe ra bire Moskovayê. Konferans bi coşeke mezin derbas bû. Di konferansê da gelek nivîsarvanên dinyayê yên bi naskirî amade bûn. Konferans di karê xwe da ser ket û gelek jî deng da. Deh roj şûn da delege vegeryan cî û warên xwe. Delegasyona ermeniyan jî bi kêfxweşî û bi kela karkirina nû vegeriya Yêrêvanê. Her yek ji mala xwe ra, nefer û hevalê xwe ra diyariyan ji Moskovayê anîbû. Barê bavê min mezin û giran bû. Baş e ku Ordîxan pê ra çûbû. Ji dikana taybetî ku ji bona nûnerên konferansê hatibû vekirin, bavê min radyoyeke mezin bi navê “Mîr” (Aştî) ji malê ra kirrîbû. Hingê radyo, wek nika biçûk û bê têl, bi batarye nebûn. Giraniya “Mîr” 15 kîlo hebû, dirêjayî 70 cm. Bilindayî jî nîv mêtro bû. Ordîxan ew giraniya bêfesal xêr û silamet gîhande malê. “Mîr” şabûna bavê min bû, ew mocên dewletên dorhêla me çiqas hebûn: Welatên ereb, Tirkiya, Îran, Îraq digirt. Dengweşanekî tirkan hebû, wî bêtir ser disekinî. Çiqas di bîra min da maye ew ji Erziromê bû. Gelek cara ser wê pêlê muzîka kurdî Foto 1: Xaniyê Radyoya Yerîvanê B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 185 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- dibihîst. Stran gelek xweşî wî dihatin, ji ber ku yên kurdan bûn û zarotiya xwe da bihîstibû, bi xwe dis- tra, navê wan hildida, digo “Eva Zilfaniya me ye, eva Kinê ye, eva Domam e…” Pê ra hêrsa wî radibû, destê xwe maseya ku radyo ser bû dixist, ji ciyê xwe qiloz dibû, gavek- dudu nav malê digeriya, paşê dîsa vedigeriya ber “Mîr” rûdi- nişt, guh- dariya stranan dikir. Awaz û stranên kurdan bûn, lê bi tirkî distiran. Eva bû sedema hêrsa bavê min. Bûyera duduyan: Dostekî bavê min yê kevn hebû, Ahmedê Mîrazî. Her duyan ji hev gelek hiz dikir. Divê ez ser kesatiya Ahmedê Mîrazî bi kurtayî bisekinim. Belkî ji xwende- vana ra navê wî camêrî îdî nas e. Ew xudanê pirtûka “Bîranînên Min” e, ya ku bi latînî jî çap bûye.1 Ahmedê Mîrazî (Jê ra Ahmedê Şewêş jî dig- otin), merivekî xwendewar bû. Hê beriya ku Bolşêvîk bêne ser text, ew Mîrze û dengbêjê Cangîr Axa yê bi navûdeng, serokê êla êzdiyan a mezin “Zuquriya” bû.2 Piştî koçberiya êlê ber bi Ermenistanê koçber bû. Ahmedê Mîrazî salên pêşin li bajarê Tibîlîsiyê rûdinişt û xizmeta wî bona belavkirina xwende- wariyê li nav êzdiyên Tiblîsê berbiçav bû. Li salên sîhî, wî jî tevî çend rewşenbîrên kurdan, wek dijminê hukumeta Sovyetê gunehbar kirin, demekê li hepisxanê hiştin. Gunehbariya wî ew bû ku, dengbêj û mîrzayê serokeşîrê Zuquriyan Cangîr Axa bûye. Di dadgehê da axaftina bavê min wek şade ser bêbingeh gune- hbarkirina rewşanbîrên kurd ên zîn- dankirî, bandora xwe ser dadgeran hiştibû. Paşwextiyê, sala 1982an, di civîna rêzdariya 75 saliya bavê min da, ser bêtirsî û mêraniya bavê min li dadgehê bi dengê bilind Heciyê Cindî di peyva xwe da anî ser ziman.3 Dadgehê da ser Ahmedê Mîrazî, hinek kes ku wek şade anîbûn, gelo ewana 1 Çîroka wê nivîsarê jî heye. Bi daxaza çend rewşenbîrên me di civîna nivîsarvanên kurdan de, ser vê kitêbê hinek rexneyên zêde û bêbingeh kiribûn, wî ev pirtûkê bona sererastkirinê ji bona amadekirina çapê spartibûn hinek hevalan, ewan jî bi meqesa devdirêj û tûj pêde ketibûn birrîbûn, jê parçeyekî biçûk hiştibûn. 2 Êla Zuqurya, dema şerê cihanê yê pêşîn li jorî gola Wanê dihêwirî. 3 Wî jî wê demê bêbingeh girtibûn. Foto 2. Casimê Celîl. (Bingehdarê radyo ya kurdî. Sala 1958) 186 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- çi dikarin ser wî da bibêjin, ji tirsa xwe, xwe dabûn aliyek, tevî ku pir baş wî nas dikirin, gotibûn, em wî baş nas nakin. Bavê min di hindava wî da baş xeber dabû û aminbûna wî ji bona dewleta Sovyetê dabû xuyakirin. Ahmedê Mîrazî bi xwe paşê, dema min îdî unîvêrsîtê xilas bikira, çend caran ez bi mêvanî birim mala xwe li gund û li ser wan bûyer- an ji min ra gilî dikir. Gava ji dadgehê wî û kurdên girtî berdabûn, Ahmedê Mîrazî ser bavê min pirsî bû, “Ew kurê kê ye, ji kîjan gundî ye?” Paşê nêzîkî bavê min bibû û eniya wî paç kiribû û gotibû “Şîrê te li te helal be!” Ji wê demê dostaniya bavê min û Ahmedê Mîrazî dest pê bibû. Tê bîra min, şiklê bavê min rex cî-nivînê xwe, ser dîwêr xistibû. Dostaniya wana heta mirina Ahmedê Mîrazî ya bêwext jî dom kir. Bavê min bihîstibû ku di muzêya edebiyat û hunera ermeniyan da lab- oratorek heye, ku dengê huner- mandên ermeniyan bona arşîvê dinivîsin û dengê kevn jî bi têknîka nû cardin ruhdar dikin, ew çûbû li wê û nasiya xwe bi wan ra dabû. Bala wî kişandibû ku cîhazek heye, ku dengê meriyan ji mîkrofonê digirte ser sêlikan, bi taybetî li ser sêlikên ji plastîkê nerm. Rokê bavê min çû gundê Ahmedê Mîrazî û wî bi xwe ra anî mala me.4 Ahmedê Mîrazî du sê rojan mêva- nê mala me bû. Çend rojan ser hev du sê saet ew her du diçûn wê labora 4 Mala me ji muzeyê ne dûr bû. Muze, nêzîkî Meydana Lênîn bû. Nika jê re dibêjin “Meydana Azadiyê”. Ew muze hê di ciyê xwe de ye. torê û dengê Ahmedê Mîrazî ser sêlikê plastîk dinivîsîn. Wexta ez îro jî dengê wî xweşmêrî dibihîsim û hune- ra stranvaniya wî ku hemû nexşên awazên berê tê da cî digirtin, dikeve ber guhê min, ez zendegirtî dimînim. Nika kêm dengbêj mane ku stranên kurdî wa bi hayacan bistrên. Ew sêlikana hê di mala me da, arşîva bavê min da têne parastin. Bûyera sisêyan: Ser bûyerekê jî divê ez bisekinim, ji ber ku dema nêzîk da, gava ku radyoyê xeber- danên kurdî dê dengê xwe biweşan- da, ew bûyer ser destpêka karê rady- oyê ciyê xwe yê siyanet girt. Dema şer û li salên pey wî, siyase- ta Partiya Komûnîstan li meydana rewşenbîriyê ew bû, ku bi destê rew- şenbîr û zanayan di nava gel da ser rastbûna siyaseta partiyê û dewletê propaganda hêle bê kirin. Ser wê gele meriv sîstematîk diçûne gundan, zozanan û li ser têmayên cûrbicûr axaftinên propagandayê dimeşandin. Navendeke taybetî bi navê “Zanistî” bingeh danîbûn û rewşenbîr, zana lê endametî dikirin û bi program di bin banê wê da karê xwe dimeşandin. Karê siyaseta partiyê propagandîstên wî yên taybetî dimeşandin, lê propa- ganda ji bona xurtkirina civaka neteweyên Sovyetê, bihêzkirina biratiya gelan komala “Zanistî” dimeşand. Endamekî komala “Zanistî” bavê min bû. Wî karê xwe di wê komelê da xurt kir di salên piştî şerî. Navaroka axaftinên wî, ew dîro- ka kurdan, pirsên dostaniya ermenî û kurdan, ji karên rewşenbîrên kurd B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 187 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- bû. Têmayeke wî ya hizkirî, ew axaftina ser ronakbîrê ermeniya yê destpêka sedsala 19. Xaçatûr Abovyan bû. Navê Abovyan him ji bona kurdan, him ji bona ermenî û rûsan navekî bi qedir bû. Xaçatûr Abovyan bû bingehdarê zimanê ermeniya nû, zimanê “Aşxarabar”.5 Navê Abovyan ji bona kurdan jî hizkirîbû, ji ber ku wî dema jiyan û kareseta rewşenbîriyê li Ermenistanê, peywandiya dostaniyê tevî kurdan bestibû. Gele kurd dostê mala bavê wî, apê wî bûn. Hizkirina wî himberî kurdan di nivîsarên wî da jî dihatin xuyakirin. Abovyan xudiyê du miqaleyên giranbuha ye ser kur- dên êzidî û gelê kurd bû. Ji nêzîkiya naskirina kurdên musulman û kur- dên êzidî firsendeke baş jê ra anî berdest, ku ew lêkolînên xwe ser çavkaniyên eslî damezrîne. Ew karak- têra kurdan, mêvandarî, mêrxasî û helaliya kurdan di peywendiya dostaniyê da di nivîsar- ên xwe da bi nimûneyên gelek balkêş îsbat dikir û berwe dida û mak (tevsîr û îsbat) dikir. AxaftinaserjiyanûkarêX.Abovyan,ser nivîsarên wî derheqa kurdan da ew mijareke hizkirî bû ji bona bavê min. 5 Wî xwendina xwe li bajarê Dorpatê, li Estonya bi zimanê almanî girtibû û ji ber jêhatî û çelengiya xwe, bîr û baweriya pêşketî ji aliyê gele profêsoran hizkirî bû. Wî bi karê xwe piştî vegera li Ermenistanê ser riya xwe ma û îzbat kir ku dêmokratekî pijyayî û bêderiz e. Romana wî ya dîrokî "Birînên Ermenistanê" binge- ha xwe de programa pêşvaçûna civaka ermeniyan vedikir. Bi bawariya wî azadiya ermeniyan ji bin nîrê tirkan û farisan di dostaniya wî ya tevî Ûrisan bû. Ev xal ji aqilmendên gele rewşenbîrên ermeniyan hatibû pejirandin. Ji ber wê jî li Rûsyayê navê wî ji aliyê rewşenbîrên ûrisan yên pêşverû ve gelekî bi nirx bû. Dema gerê xwe li gundên kurdan, ew ser vê mijarê taybetî disekinî. Rêwîtiya wî ber bi gundên berpala çiyayê Elegezê, ber bi gundên Sîçanlû û Baysiz ên ku nêzîkî zozanan bûn û xwerû bi kurdên êzdiyan va dagirtî bûn, jê ra riya herî xweş bû. Navbera her du gundan geliyek hebû, lê ew nebûye asteng ji bona peywendiyên six (berdewam) di navbera her du gundan da, bi taybetî ku daniştvanên van gundan ji êlekê bûn, êla Hesinya û merivatiya wana jî bona hal-zewacê berdewam bû. Sala 1954an bavê min çû Sîçanlûyê. Wê derê du merivên xuya wek rewşenbîrên berbiçav kar dikirin. Yek Taharê Emer bû, dirêk- torê dibistana gund û yê dinê Egîtê Têcir bû, serokê kilûba gund. Hevkariya wan her du camêran ber xizmeta perwerdeyî û rewşebîriya gelê gund bû. Sîçanlû navê gundê berê bû, navê nû Avtune bû. Çîrokeke pêkenînê bi wî navî va girêdayî ye. Gava navê gundên kurdan ji yên berê yên xerîb diguhastin, biryar hebû navê gundên kurdan bikin bi kurdî. Li jêrê, ber bi deştê, ber pêsa Elegezê gundekî êzidiyan hebû ku jê ra digotin, “Kelekut”. Gundekî bê av bû, wek qijlê bû. Xelkê wê derê zû diçûne zozanan, payîzê jî dereng dadigeryane gundê xwe. Gorî biryara guhastina navê gundan Kelekut divêt navê wî bibûya Avtune (ji ber ku av di gund da tunebû), lê navê Sîçanlûyê bibûya Zivistan, ji ber ku zivistan li wî gundî, ku ciyê wî hema-hema zozan bû, zû dihat û berf jî dereng radibû. 188 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- Karmendên dewletê navê her du gun- dan tev li hev kiribûn û navê Sîçanlûyê danîbûn Avtune, navê Kelekutan jî Zivistan. Navê Avtune tiştekî pêkenînê bû, paradoksek bû, ji ber ku dora gund tijî kanî bûn, cewikekî têrav jî ser gund ra derbas dibû. Havînan ava wî cewî awqas xurt dibû, ku ser ra derbasbûn dijwar bû. Vê carê pey axaftina resmî, gundî mêvanê xwe ji nêzîkayê nasî jiyana gund kiribûn û hurmetekî hêjayî mêvandariya kurdan nîşan dabûn. Gund bi xwe bi cografiya xwe û xelqê gund ve bi rabûn û rûniştandina kalûbava ya sade, gelekî balkêş bûn. Ji wê demê dostaniya bavê min tevî gund û tevî van her du rewşenbîran xurt û berdewam ma. Em bi malê va jî bûn dil- gîrê vî gundî û bineliyê wî. Havînan ew der ciyê havîngeha min bû. Kurdîtiya xwe, zanîna gel bi stran şayî û çîrokên xwe min ji gundê Sîçanlû xurt kiriye. Şayî, stran û dîlanên kurdan li wî gundî kêm nedibûn. Li kewşana disti- ran, li bêderê distiran, di malan da dis- tiran. Zirekî ji kurdîtiyê di vî gundî da kêm nebibû. Taharê Emer bilûrvanekî hunerbilind, Egîtê Têcir stranbêjekî dengşîrin, di kilûba gund da ji qîz û xortên nûgihîştî koma stran û dîlanê çêkiribûn. Bûyereke din jî heye, ku di mala me da qewimiye û hêjayî bîranînê ye. Sala 1954an bû, tê bîra min, wê salê dibis- tana deh salan min ser hev da danî, bavê min rokê sinduqeke mezin dabû pişta yekî, anîn malê, digot eva “Magnîtafon” e dengnivîsok e, dengê meriya digre, dinivîse. Ew ji me ra tiştekî xerîb bû. Tiştekî waha cara pêşîn bû ku li dikanan dihat firotin, cinsiyeta wê “Dinêpir–4” bû, malbata dengnivîsoka pêşin, ku li Sovyetê bona firotanê berdabûn. Girbûna wê ji rady- oya bavê min “Mîr” hinekî dadi xwar. Qalpaxa ser vedibû û du sêlikên mezin rex hev bûn, şirîta dengnivîsokê ji aliyek disûrî aliyê dinê. Mîkrafonek bi qasî du kulman ber dadanîn. Pêşiyê bavê min dengê xwe ser nivîsî, fîqê xist, guh lêda. Rojên pêşin çend dengbêjên derdora Yêrêvanê danî dengê wana digirt. Kêfa wî bi wê dengnivîsokê gelek dihat. Rojê bîst caran ji hevalên xwe yên ermenî ra têlêfonê vedikir, stranê kurdî dadanî, ku guh lê bidin. Hevalên wî jî rewşenbîr, nivîsarvan û karkerê dewletê bûn, yên ji Welêt, ber qetla Romê revîbûn, xilas bibûn. Ewana ji Mûşê, Kopê (Bilanix), Sasûnê, Taronê, ji Qersê û ji ciyê mayîn bûn, ku zarotiya xwe tevî kurdan derbaz kiribûn û kurdî jî baş zanibûn. Wan tirê bavê min radyo daniye û pêlên ji welatên dûr gir- tiye, pêl dipirsîn, bavê min bi ken ji wan ra digot ewa radyoya Casimê Celîl e. Di nava stranên ku me ser şirîtê girt- ibû dengê Seîdê Siloyê rehmetî jî hebû. Ew xwendekarê înstîtûta polîtêknîkê bû di koma xweefrandariyê ya înstîtû- tê ya muzîk û stranan da, ji ber ku dengê wî xweş bû, çend stranên kurdî va pêş da hatibû. Di nava festîvala komên xweefrandar da dengê wî û stranên wî ciyê pêşîn girtibû. Stranên wî di roja dawiyê ya festîvalê bi rady- oyê dan. Cara pêşîn bû ku straneke kurdî bi radyoya Yêrêvanê li Komarê belav dibû. Wê rojê me ji radyoyê stranên wî bi qedandina tevî koma sazbendan girte ser dengnivîsokê. “Dinêpir-4” û dengê Seîdê Silo, bi rêberiya çepikên sedan guhdarvanan ê bi gur û dirêj hîn di arşîva bavê min da têne parastin. Çima van bûyeran min bîr anî? Ji B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 189 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- ber ku gundê Sîçanlû, Ahmedê Mîrazî, “Dinêpir-4” di karê radyoya kurdî da, bi taybetî piştî vebûna wê, dewreke xwe lîstin. *** Sal îdî dihate 1955an. Sê biryarên dewletê yên girîng divêt di jiyana kurdan da cî bigirtana. Biryar hebû, wekî rojnama “Riya Teze” weşana xwe cardin berdewem bike. Îdî des pê kiribûn kadroyên xwendewar, bitecrûbe û zana ji bona karê rêdak- siyona rojnameyê dibijartin. Biryara dudu- yan, ew vekirina para xeber- danêd bi zimanê kurdî li radyoya Yêrêvanê bû. Ya sisêya, ew biryara Partiya Komûnîst a Ermenistanê bû, wekî li nehiya Telînê, ku nîvî zêdetir gundê kurdan bûn, serokê wê divê kurd danîna. Berpirsyarê rojnameyê Mîroyê Esed hate navkirin, lê ji bona berpirs- yariya Radyoya Kurdî Casimê Celîl kifş kirin û wek katibê partî yê pêşin li nehiya Telînê Xalid Çetoyêv bijartin. Rojnama Riya Teze û radyoya kur- dan ji 1ê yanvarê (Berfanbar/ Kanûna Paşîn) karê xwe dest pê kirin. Mala Radyoyê li ser meydana Lenîn bû, 200-300 mêtro ji mala me dûr bû. Axaftinên bi zimanê kurdî pêşiyê, rojê panzde deqîqe bû, zûtir- ekê kirin nîv saet, saetek, paşê jî saet û nîvekê. Balkêşiya radyoya kurdî cem radyoguhdaran zêde ser stran û miqamên kurdî bû. Stranên kurdî him xweşî kurdan dihatin, him jî xweşî ermeniyan. Wana kesera welêt ji wan stran û awazan distandin. Du axaftar hebûn yek bi dengê jinan, ew Nûra Polatovayê û dengê mêran Ordîxanê Celîl bû. Ji radyoyê ra stran û awazên kurdî lazim bûn. Desta pêşîn ji stranvan û muzîkaran, ew koma sazbendan a Şamilê Beko bû. Şamilê Beko li nav kurdên Ermenistan û Gurcistanê zurnevan, sazbendekî bi nav bû. Ew bi koma xwe digeriya li gundên kur- dan, nehiya û bajaran, bi resmî kon- sêrta dida. Şamilê Beko bi desteya xwe ya sazbendan hîn di salên sîhî li fêstîvalên komara Ermenistanê pêş da dihat û xelatên baş jî digirt. Awazên pêşin di radyoya kurdî da yên Şamilê Beko bûn. Di heman demê da ji bona rad- yoya kurdî Egîtê Têcir û Taharê Emer piştevan derketin. Taharê Emer bi hostevanî bilûrê dix- ist. Awazên kurdî bi dengê bilûrê bi qedandina Taharê Emer û stranên xweşik bi dengê Egîtê Têcir di “Fonda Zêrîn” da li radyoyê hatine qeydkirin. Dengê Egît û awazên bilûra Tahar ew dengê zozanên kurdan bûn, dengê ba û xuşexuşa ava kaniyan bûn. Hê-hê awaz û dengê stranên wan, guhdaran heyr û hijmekar dihêlan. Karê wan bona xizmeta radyoya kurdî diha mezin bû, gava wan ji gundê Sîçanlûyê qelfeke qîzên kurdan ên 14-16 salî bi xwe re anîn Yêrêvanê bona dengnivîsandinê. Sazbend û stranvan, hemû proveya xwe li malame,malaserkuçeyaTipagrîçnêrîNr. 3. dikirin. Proveyan dikirin, paşê dengê stran û awazên zurnê, meyê, fîqê û bilûrê me li dengnivîsoka “Dinêpir-4” da qeyd dikir. Bûyerên balkêş gelek hene, ku bi wan proveyan ra girêdayî bûne û di bîra mindamane.Belkîbûyerekhêjaye,embîr bînin. 190 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- Qîzên delal bi cilên kurdî, girêdana kofî-kitanan û laçikên rengîn cara pêşin Yêrêvan, bajarê mezin bi çavê xwe didîtin. Bajar bandora mezin ser ruhê wan hiştibû. Dema prove, beriya ku ewana dengê xwe ser şirîtê qeyd bikin, bavê min ji wan ra şirove dikir, wekî wextê dengnivîsînê (dengqeyd- kirinê) divê bi hev ra xeber nedin, her tenê bistirên, wekî dengê wana zelal ser şirîtê bigrin, binivîsin. Piştî vê şirovekirinê, me dît qîzikan xwe qin- cilandin, rûyê xwe pişt yekûdu veşar- tin û bû piste-pista wan. Xuya bû, ku naxwazin dengê xwe bidin nivîsarê. Vir da-wê da, axirî gotin sebeb çi ye. Yekê ji wana, çiqas di bîra min da ye, ew Xezala qîza Şêx Şemo bû, got, “Apê Casim, tu divêjî, em dengê xwe bidin. Baş e, me dengê xwe da, ew qutiyê reş, ku dengê me bigre, lê paşê emê çawa bikin? Me dengê xwe da, lê ji me ra wê çi bimîne? Em ê bêdeng çawa bikin?...” Em têra xwe keniyan. Bavê min, Taharê Emer, Egîtê Têcir, şirove dikirin, lê ji wan ra yek bû, dengê xwe nedidan. Bavê min mecbûr bû xwe bi xwe ber çavê wan bistrê û dengê xwe binivîse, wekî ewana bibihên, bawer bikin, ku ew sindoqa reş deng dini-vîse, lê deng nadize û ewana bêdeng namînin. Stranên wana gelo çiqas xweş û zelal bûn, dengê wana eynî zengil bû. Bahara Misto, Gula Tahar, Şema Memo, Xezala Şemo… Kanên ew qîzên delal? Nika ew îdî mezin bûne, bûne xweyê mal û ewlad, nebiyê xwe dibînin, lê dengê wan ê xweş, stranên kurdî yên zelal, hê û hê dilê guhdaran dihin- givînin, dinyayeke cinetî, dîdemê zozanên welatê me ber me vedikin. Heywax, rojên çûyî!… Gava axaftin tê ser dîroka civandin û qeydkirina van stranan, her neferekî mala me, mala Casimê Celîl, bê hayecan nikare rex vê pirsê derbas be, ji ber ku, ew kar bi hemû tamarên xwe va, bi dirêjiya 50 salan, bi navbiriya çar salan (1963-1967) bi jiyana mala me va hatiye girêdan. Çima? Ji ber ku neh sal bavê min Casimê Celîl, pêşiyê wek berpirsyarê radyoya kurdî (1955–1958) û paşê wek serokê beşa muzîkayê (1958- 1963), barê amadakirina muzî-karan û dengnivîsandina stran û awazan girtibû ser milê xwe. Heger ji gundan merivek, dudu, sisê, çar hatibana Yêrêvanê, bin banê mala me da şevek, dudu, sisê diman. Peywandiyên me, endamên malê, bi wan ra çêdibû, me ji devê wan zargotina kurdî dinivîsî. Belkî eva yeka jî bûye hoyek ku paşwextiyê em her çar zarok jî, me jiyana xwe bi zargotin û muzîka kurdî va girêda. Xemxwiriya bavê min ber van muzîkan ra, ku zanîna xwe hemû bidin nivîsarê, ew hîs û kela mezin, ku wî bi hucet tevî hevalên xwe yên ermenî dibir bona xwedîderketin û parastina kelepora kal û bavan, şopeke mezin hiştine ser bîrûbawariya me. Sazbend û dengbêj profêsyonel nebûn, jiyana xwe da neçûbûn stûdyo û mîkrafon nedîtibûn. Dihatin bi hostatî distiran û bêminet vedigeriyan cî- warên xwe. Ermenî, xebatkarên rady- oyê ser karê civandin û dengnivîsandi- na stranên kurdî şaş û metal diman, carna jî hewsûdiyê lê dikirin. Karêpeydakirinadengbêjan,saz-ben- dan li wê demê karekî hêsan nebû. Transporta nika wî çaxî tunebû, çûyîn û hatina bi ereba wî çaxî degme bû. De îcar ewqas meriyan bîne cîwar ke, bê pere û honarar wana razî bike û xwe gîro bike, wekî ewana bi xêr û silamet vegerin gundê xwe, gelo bi çi tê pîvandin? B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 191 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- Serokatiya radyoyê rê digeriya ku stranên kurdî ser dereca preofêsyon- aliyê bîne. Carna ji karkerên ermeni- yan û rewşenbîrên kurdan jî dengê nerazîbûnê bilind dikirin, ku xwedêgi- ravî, stranên kurdan li radyoyê prîmîtîv in. Ewana fehş nêzîkî çanda kurda ya mîllî dibûn. Wana tirê ku profêsyonal bistrên dê diha xweş be. Tê bîra min, xanimeke ermenî vexwendibûn, bona ku ew stranên kurdî bistrê. Ew dengbêja opêraya ermeniyan bû. Çend stranên kurdî “yên primîtîv” bavê min da wê, wekî prova bike û bê bistrê. Carekê ew xa- nima hêja, (navê wê Mêlaniya bû), hate mala me û bi dengê bilind stra. Stranê kurdî bi lîlandina dengê opêra diqedand. Ew yek xweşî bavê min nehat. Rastî tama stranên kurdî bi strandina wê winda dibû. Bavê min stranek-dudu bihîst, îdî xwe negirt, go “Xwişka Mêlaniya, stranên kurdî bi qedandina te kurdbû- na xwe winda dikin. Kurd tu caran mîna hespan nakin hîrehîr!” Feqîrê bi xeyd ji mala me derket. Li radyoya Ermenistanê girûbeke sazbendên ermeniyan a gelêrî hebû. Serokê wê Aram Mêrangûlyan bû, muzîkarekî bi şuhret bû. Koma wî ji 30-40 kesî pêk dihat. Sazbend gişk ermenî bûn û ser haletên şerqî lêdi- xistin. Peywendiyeke baş navbera bavê min û serokê wê û vê girûbê çêbûbû. Ji dehan zêdetir stranên kurdî bi qedand- ina sazbendê vê girûbê û dengbêjên kurd hatin nivîsandin. Di nava wan stranan da dengê dengbêjê erme- niyan yê bi navûdeng Hovhanês Badalyan jî heye. Ew ji Îranê hatibû û peyvên stranên kurdî hêsan ezber dikir. Stranên kurdî yên ku bavê min Casimê Celîl dicivand, dinivîsî û dikire fonda radyoya kurdî bi giştiya xwe srûştî bûn, natûral bûn, ji eslê xwe dûr nediketin. Bi dîtina min ev zelalbûn, ev xas kurdîbûna stran û awazên radyoya kurdî, bûne bingeh ji bona dengdayîna wana. Di fonda radyoya kurdî da bireke stranan heye, yên piştî şorişa Îraqê ya 1958an ji radyoya Bexdayê wek diyarî ji radyoya Yêrêvanê ra şandibûn. Di wan stranan da dengê Mehmed Arif Cizrawî, Hesen Cizrawî û yên mayîn jî hebû. Di nava van stranan da stranek jî hebû, ku ser biratiya kurd û ereb bû, strana “Welatê min Kurdistan e”. Ew stran ji aliyê kurdên Îraqê hatibû sê- wirandin, dema ku esmanê dostaniya kurd û ereban bi ewrên reş va nehati- bû nixamtin. Di stranê da cumleyek wiha hebû, “Kurd û ereb bira ne”. Ew cumle çend salan şûn da îdî ne di ciyê xwe da bû. Wekî ew stran gorî eslê xwe neyê weşandin, bavê min ew cumle guhast, kire, “Kurd hemû bira ne” û bi qedandina Aslîka Qadir, heta nika jî kêfa meriyan tîne. Bîranînekê jî bibêjim. Navê Eyşana Elî, me her Eyşe Şan bihîstibû, navê bavê wê me nizan- bû, bona ku stranên wî biweşînin û navê stranvan kamil bibêjin, bavê min ser navê wê zêdekir, kir Eyşe Şana Kurd. Bi vî navî jî li Fonda Zêrîn maye. Karê hêle û xwepêşkêşkirî ji ber çavê rewşenbîrên kurd û ermenî ne- difilitî. Axaftina spasdariyê hê di wê demê da dihatin bihîstin. Ji welatên derû- dorênmekurdêndilovannameûspasdariya xwe dişandin radyoyê ra. Wezereta Çanda ErmenistanêrojacijnaradyoyaSovyetêyali 7êGulanasala1957an,bonakarêbaşûhêle Casimê Celîl bi nama hurmetlî û spasdariyê rawa kir. (Binihêre şikil, bi zimanê ermenî û rûsî). 192 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- Wezîrê Eşo li sala 1989an nivîsî, "1955an radyoya Ermenîstanê da dest bi xeberdanên bi zimanê kurdî bû, li vira rêdaksiyona xeberdanên kurdî hate vekirinê. Casimê Celîl bû rêdak- torê rêdaksiyonê yê çapdarî yê pêşîn. Eva dereceyeke nuh bû ne ku tenê nava goveka medeniyeta kurdan da, lê usa jî nava şuxulkirina wî da. Û boy hurmeta wî em divê bibêjin ku vê derecê da jî Casimê Celîl xwe îsbat kir, wekî çaxê ew dest davêje şuxulekî, usan e, bi temamiya hiş û sewda, hereketê xwe wê oxirê da xerc dike û tu çetinayî wî mehrûm nakin, mecbûr nakin, wekî ji ser oxira xwe şûn da vegere. Xebata radyoyê bi cûre, bi xeysetê (teybetî) xwe va ji xebata neşriyat û çapxanê dihate cudakirin. Lê kê bala xwe daye karkirna wî ya mehên pêşîn li radyoyê şaş û methel maye, meriva tirê ku ew zikmakiyê da hînî wê pîşeyê, wê karkirinê bûye. Xên ji karkirina hîmlî-teşkîlkirina xeberdanê bi têmamê muxulqet û siyaset û medeniyetê ewî bi şewat û kel û cehd dest bi dengnivîsara kilam û miqamê kurdî, dest bi danîna riknê fonda radyo yên zêrîn, ya kilam-miqamê kurdî kir. Û eger em îro lezet ji bihîstina kilamê Şeroyê Biro û Mehmedê Mûsa, Efoyê Esed, Ahmedê Mîrazî, Aşiq Nazûk, Egîtê Têcir, Sûsîka Simo û Gulîzera Etar divînin ew bi saya xerckirna hereketê Casimê Celîl e. Eger em îro heyr û muhtacê miqamê Şamilê Beko û Egîtê Cimo dimînin ew jî esera karkirna Casimê Celîl e. Ewî wadê da ev kilam û miqam ser qeytanê dane nivîsarê û bi saya wê yekê deng û sedaya Şeroyê Biro, dengbêjê me yî milletî yê mezin, dengê zurne, fîq û meya Şamilê Beko, sazbendê me yî milletî yê mezin bûn hebûna, çawa divêjin, nemirî (mayende), heta-hetayê bona nisleta hatin parastinê, mîna deng û sedaya Evdalê Zeynikê û Şêx Silê winda nebûn." Karkereke radyoyê ya kevn Arêvîk Davtyanê, ya ku ji sala 1951ê heta dest- pêka salên sedsaliya XXI. li radyoyê wek berpirsyara cewabdar li para weşandina xeberdana bona walatêd der kar kiriye, divêje, “Gava me komê kurdan bi kumê mezin ser serê wana, ber radyoyê civiyayî didît, ew gundi- yên ku ji serê çiyayê Elegezê def û zurne destê wan da dihatin, me hinekî bi qerf ser wana dinihêrî û bin pozê xwe da dikeniyan. Casimê Celîl ji ku wan peyda dikir? Çawa digeriya û didît? Dêmek serê wî da her ew fikr bû ku stran û awazên milletî xilas bike. Ew karekî mezin e. Û ez, wek qîza folklorîst û zanyara çanda ermeniyan sêrînê vê pirsê da kirinên Casimê Celîl rind fam dikim û qîmetê didim. Û ya herî seyr ew bû, ku Casimê Celîl, maşûqê stranên gelêrî bû. Carna dikete mitala û ber xwe diket gava stranên ermeniyan, îlahîm stranên Ermenistana Roava dibi- hîst. Û carna gava hinek pirsên hucetê pêş da dihatin, ewî digot, “De zanin çi, em her du cimet cimetine cînar in, dostê hev in, gelek sala em rex hev jiyane...” Diya min jî usa digo. Niha Casim ber çevê min e... Em gerek bîr nekin nimûnê helaliya Casimê Celîl. Mesele 7-8 xebatkarên me berhev dibûn diçûne bal Şahên Tatûryan6 şikayat ser Casimê Celîl dikirin, digotin, ev çi hal e, ewana muzîkarên profêsyonel nîn in. Şahên Tatûryan caba wana dida, digo: “Komê wan ên profêsyonel 6 Şahên Tatûryan wê demê radyoyê da serokê para xeberdanên ji bona welatên der bû. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 193 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- tunene, evî camêrî diçe, diçirçire, digere dengbêj û sazbendan bi çetinayî tîne tê, parçê sazbendiya gelêrî ji wind- abûnê xilas dike, hema bona vê kirinê lazim e em ji Casimê Celîl pirr û pirr razî bin. Çima em ha kirina wî bêqîmet bikin?” Ji kurdên we jî hinekan bi şikayet û kirinên neqenc dixwestin riya Casimê Celîl bigirtana lê ew ne mumkin bû. Ez rast divêjim Şahên Tatûryan bi heqî, mêrkanî pişta Casimê Celîl digirt. Pey Şahên Tatûryan dewsa wî profêsor, fîlosof Xirlopyan hat. Ewî ber meriyan dikeniya lê alîkarî nedikir. Wê hênê Casimê Celîl nedixebitî. Şahên Tatûryan digot: “Em gerek stranan binivîsînin çiqas dikarin, çi ku Casimê Celîl dike. Û Casimê Celîl diçû dengbêjan dianî, dibire mala xwe nan, av, xwarin, ciyê razanê dida wan, cêribandina stranan li mala xwe dikir. Dengbêjan du-sê roj, hergê lazim bûya heftêk mala xwe da xwedî dikir, çinke ji gundê dûreke dihatin. Mêrê mîna wî, ku bona gelê xwe usa xwe pêşkêş bike, usa rehm û helal be, niha kêm hene, diha rast tunene. Destê wî da kêm bû, lê ruhê wî bê kener bû. Merivê mîna Casimê Celîl xasên ji milkê merivatiya cihanê ne. Ewana ne bi gotin lê bi şuxul bi helalî xizmet dikin bona dostiya gelê dinyalikê. Meriyê usa gerekê nava miletan da hebin û ser meriyê usa divê biricifin. Û ez şa me ku ewladê Casimê Celîl im, di dereca zanyariyê da û bi xeysetê xwe va bûme peyhatiyê bavê xwe yê hêja. Tu çilkeke nasyonalîzmê nava wan da tuneye, lê heye serbilindî bona gelê xwe. Û ew ji Casimê Celîl, ji bermaliya wî ya qedirbilind Xanima Cindî tê, ya ku şikir zindî ye.” Axaftina bi kurdî li radyoyê pêşiyê 15 deqîqe bû, lê zûtirekê, salvegerê da ew bû saetek, saetek û nîv. Dirêjiya dema axaftinê heta gihîşte saet û nîvekê, ev hema usa bi hêsanî dest neketiye. Tê de hêz û hereketa berpirsi- yarê wê Casimê Celîl hebûye. Ser vê mijarê çêtir merivên wê demê şadetiyê didin. Arêvîk Davtyanê berdewam dike, “Demekê, wexta Casimê Celîl tik û tenê karê xeberdana radyoyê 15 deqîqe dimeşand, ewî hêdî-hêdî wextê xeberdana kurdî zêde kir heta saet û nîvekê. Ew problêmeke mezin bû bona radyoyê bi temamî. Wext, deqîqe rady- oyê da pirr bi nirx bû, dest nediket, em bin bandora Moskovayê bûn. Tê bîra min hîn serokê radyoya Ermenîstanê Ayvazyan Hakob Rafayêlovîç bû. Demeke çetin bû. Casimê Celîl ra dike- tine hucetê, lê bi kurahiya xwe va ew hucet hucetine bê kîn, bê ziyan bûn. Casim, ku tu kesî ra xebereke tahl, xebereke tirş negotibû, pirsa wade zêdekirina weşandina xeberdana kurdî da, xwestinên xwe da dibû yekî hişk û ji gotinên xwe tu car paş va nedikişiya. Hema dibû civata organîzasyona par- tiya radyoyê, di civînên partîayê da problêmên wade nedihatine enene- kirin, pirsê usa nedihatine lênihêrîn. Ew wade, ew saet îdî hatibûne parvekirin. Lê Casimê Celîl di civatên partiyê da jî radibû gilîk, dudu ser pirsa wê rojê digot û xeberdan dîsa dizivi- rand ser problêmên xwe, ser kul û derdê cimeta xwe. Yanê 2-3 deqîqe jî digot ser xeberdanê para kurdî zêde bikin, hinek wextê rêdaksiyona me jî zêde bikin. Em gişk bi kêf û şa dibûn û bi sidqê qenc dikeniyan, wekî Casimê Celîl tu mecal û momênt destê xwe bernade, wekî wextê xeberdanê para kurdî zêde bikin. Nizanim, hizkirin, hurmet, siyanet hebû ber bi Casimê 194 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- Celîl û me wî dibexşand. Kirinên wî, xwestinên wî me ra famdar bûn, ku em ermenî jî dikarin xwe usa pêşkêşî gelê xwe bikin çawa ku Casimê Celîl bû. Me hêdî-hêdî wadê xeberdana rêdaksiyonê zêde dikir, îlahîm cejnan da. Casimê Celîl digot, “Ez nikarim wadeke usa hindik da xeberdana xwe biweşînim, min ra wext hindik e!” Tê bîra min ji Moskovayê komîsyon hatibû Yêrêvanê, şuxulê me lêdinihêrî, me kontrol dikir. Komîsyon berk bû, hemû kirinên me da nasyonalîzm didîtin. Tatûryan gazî me kir, got “Di riya Xwedê, usa bikin Casimê Celîl pênehese wekî ji Moskovayê komîsyon hatiye, bikin ku ew neyê civatê. Te hew dît...” Belê me didît, wekî Casimê Celîl hemû civatan da radibû ji derd û kulê rêdaksiyona xwe xeber dida…” Gotina Arêvîk, xanima ermenî, karkereke radyoyê ya kevntirîn Vartûş Mixîtaryana ku ji sala 1950an wek hesabdar û paşê, hesabdara sereke radyoyê da xebitiye, temam dike ku “Casimê Celîl merivekî bi rehm bû, temamiya hereketa xwe ewî xerc dikir, dixwest muzika kurdan, kultura kur- dan, hemû hebûna wan bilind bike. Merivan ji nehiyeyan dianî. Rind tê bîra min, kurdan dianî, vira, dengê wan qeyd dikir.” Û dû ra usa berdewam dike, “…Carekê jî rehmetî got, ‘Vartûş tu yê bêyî mala me? Were mala me bibîne, cî-nivîn bona mêvanan ser erdê raxistî ne. Were bibîne. Were mala me, mast jî anîne, mast bixwe.” Kurdan Casimê Celîl zaf, zaf baş qebûl dikir. Xort bûn, bi navê wî sond dixwarin. Zaf baş bû, merivê usa bi rehm çawa min Casimê Celîl nedîtye. ...De em bin bandora Moskvayê da bûn. We hênê midûrê radiyoyê, yan dewsgirtiyê wî [ji Moskovayê] dihatine Yêrêvanê. Wê hingê midûrê me Hakob Ayvazyan bû, rica dikir, digo usa bikin wekî Casimê Celîl pê nehese, ewê bi daw û doza xwe bê, wê bibêje, ‘Filan tiştê me tune, bêvan tiştê me tune, hêvî dikim dema xeberdanê me zêde bikin, diha zêde guh bidine ser rêdaksiyona xeberdana radyoya kurdî, wekî eva milletê xwe hişyar be, rabe ser piya…’ Lewma jî Ayvazyan digo, ‘Bira Casimê Celil nizanibe wekî serkarê radyoya Moskovayê hatine. Em dê problemên xwe hel kin!’ ......... Dom dike. 1 Çîroka wê nivîsarê jî heye. Bi daxaza çend rewşenbîrên me di civîna nivîsarvanên kurdan de, ser vê kitêbê hine rexneyên zêde û bêbingeh kiribûn û ew bona sererastkirinê ji bona amadekirina çapê spartibûn hinek hevalan, evana jî bi meqesa devdirêj û tûj pêde ketibûn birrîbûn, jê parçeyekî biçûk hîştibûn. 2 Êla Zuqurya, dema şerê cihanê yê pêşin li jorî gola Wanê dihêwirî. 3 Wî jî wê demê bêbingeh girtibûn. 4 Mala me ji muzeyê ne dûr bû. Muze, nêzîkî Meydana Lênîn bû. Nika jê re dibêjin “Meydana Azadiyê”. Ew muze hê ciyê xwe de ye. 5 Wî xwendina xwe li bajarê Dorpatê, li Estonya bi zimanê almanî girtibû û ji ber jêhatî û çelengiya xwe, bîr û baweriya pêşketî ji aliyê gele profêsoran hizkirî bû. Wî bi karê xwe piştî veg- era li Ermenistanê ser riya xwe ma û îzbat kir ku dêmokratekî pijyayî û bêderiz e. Romana wî ya dîrokî “Birînên Ermenistanê” bingeha xwe de programa pêşvaçûna civaka ermeniyan vedikir. Bi bawariya wî azadiya ermeniyan ji bin nîrê tirkan û farisan di dostaniya wî ya tevî Ûrisan bû. Ev xal ji aqilmendên gele rewşenbîrên ermeniyan hatibû pejirandin. Ji ber wê jî li Rûsyayê navê wî ji aliyê rewşenbîrên ûrisan yên pêşverû ve gelekî bi nirx bû. 6 Şahên Tatûryan wê demê radyoyê da serokê para xeberdanên ji bona welatên der bû. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 195 Bona 50. Saliya Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê --- Page Break --- Zivistan bû, êvarkî, ez rûniştibûm û min bi hêminî li hevpey - vînekê temaşe dikir. Hevpeyvîn bi huner- mendekî Nemsawî re bû, bi xwe ji Sûriyê, navê wî Malva bû, ez matmayî mam dema ku min dît bi êş dibêje, “Her tişt, ji bêyî tirsê, di kêşangeha min de bi hedan xew dike…” Hevpeyvînek bû, berî wê min nizanîbû ew gotinên ku min bihîstin, dikarin bi vî hawî û bi vê germbûnê têkevin hundirê min, ez ê ku ji nivîsandin û xwen- dina amadekirina doktorayê êdî westiyame, doktoraya di rexnekirina hunerî de, li ser hunera biyan, ya di meydana Ewropî de, wê hevpeyvînê ez bi aliyê nerînine nû de ajotim, dûrî hemû lêkolîn û nivîsên ku li ber destê min û yên ku di lêgerîna min ya dirêj de min karîbû bi dest bixis- tana… Ji pêşangehek ta pêşan- gehekê û ji şêwekarek ta yekî din û ji bajarek ta bajarekî din… Ji bêyî pirtûkeke biçûk li ser Malva di nav dikumentên min de tiştek nîn bû, ew jî sala 1990 ji galêriya Walî Fendelî li Parîsê bi destê min ketibû. Roja din min telefon ji wî re vekir, min navê xwe jê re got, her- wiha min daxwa-za hevpeyvînekê li Malva: Waaa zemano!... Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê û ta niha, ez guleke sipî bi vê xwînê wêne dikim!… Hevpeyvîn: Martin Se. Hwab Wergerandina ji erebî: Axîn Welat 196 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- ser kar û huner û jiyana wî, wek aliyek ji karê amadekirina doktorayê re da xuya- kirin, ji nişkê ve bi dilxweşiyekê Malva ez veciniqandim û pirsî: -Tu aniha li ku yî? -Li Almanyayê, Miyonix. -Naxwe, divê tu werî Viyênnayê, di kêşangeha min de demekê bi min re biborînî. -Kengî? -Hema aniha… Ez gelek bi pejirandina wî dilxweş bûm. Dema ez gîham Vîyênnayê, bi mijeke payîzî, ter, pêçayî bû. Ez çûm kêşangeha resam a ku li aliyê din ê çemê Danûb dikeve. Bi asansorê hil- kişiyam qata jor û tirsek ji hevdîtina ku ez gelekî xwe jê re amade dikim, bi min re heye. Wî bi dilfirehiyekê û destekî rengîn derî vekir. Silav vegerand, çixare û paçikek di destê din de bûn. Muzîka hundirê kêşangeha mezin nuxamtî bû… Li ser kanepayeke zer em rûniştin, her du çavên min bi lez di wî ciyî de diçûn û vedigerîn; li tabloyan, li kêşangehê, li şêwekar û li germahiya cihî. Hêdî-hêdî me qehwe vexwar. Piştî dan û stendineke danasînî, min dest bi nivîsandina têbîniyên xwe yên destpêkê kir… Hema di cî de min dixwest ku dest- pêka wî nas bikim, zaroktiya wî, welatê wî… Piştî bêdengiyeke kin, Malva çixara xwe vêxist, di pencereya mezin re li derve nihêrî û bi hêminî dest bi çîroka xwe kir, tu dibê qey raza xwe ya mezin eşkere dike, bi dengekî nizim xemgîniya xwe û muzîk û bêhna ren- gan tevlîhev kirin: - Dema ku berî salekê li Şamê, ez bi diya xwe Nora re li mala birayê min Îsam rûniştim, ew jî, wek ku fêr bûye, li ser erdê rûniştibû, her du destên xwe danîbûn ser êşa çokan. Min jê pirs kir, ‘Yadê ka li ser rojbûna min bipeyive. Zaroktiya min çawa bû?’ Bersiv da, ku ez di dawiya şevê de hatime dinyayê. ‘Zivistan bû, di xaniyekî biçûk de ji herriyê, banê wî text bû, li gundekî biçûk bi navê Tel Nayîf, li bakur, girêdayî bajarê Hesekê bû, li jora bakurê rojhilatê Sûriyê. Ode ji du beşan hatibû birrîn, beşek ji bo xewê, beşa din ji pêz re bû, bavê te ne hazir bû, ew dûr bû, ji min re digotin ku ew li leşkeriyê ye, min nizanîbû ji bo çi?… Bapîrê te Hemdî û dapîra te Yazê bi min re bûn, ez gelek bi te kêfxweş bûm, wek niha tu xweşik bûyî, bêtirî salekê min tu mêjand, bi roj em bi pêz re bûn, bi şev me xew dikir, ji bêyî çireyeke biçûk û argûnekê tunebû, carekê lingê metka Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 197 --- Page Break --- te Helîmayê kete argûnê, tu jî ne dûrî wê bûyî, çend pizot firiyan ser qirka te û ta niha şûna wan xuya ye… Yazê, gelek bi min re sert bû. Li benda hatina bavê te bû da ku ji me xelas bibe û em ji wan cihê bibin… Gund ne mezin bû, tenê çend malên dûr li devereke rast. Gund, wê çaxê tenê sê-çar malbat bûn, jiyana xwe bi pêz û ajotina genim diborandin yan jî bi qaçaxiya tûtinê. Hinek ji qaçaxçiyan li ser sînorê Tirkiyê, li ber hesinê tirênê hatin kuştin!... Hinek ji gundiyan bi aliyê Amûdê yan Tel Hecer ve, ji derdora bajarê Hesekê ji ber kêmbûna baranê reviyan. Bi salan re ew malên jêbarkirî bi axê re bûn yek û heliyan, herwiha mala ku tu tê de ji dayîk bûyî… Tu pêxwes bûyî, kincine ku min bi destê xwe ji te re bihev dixist, te li xwe dikir, te bi mîh û dûpişkan re dilîst, ta ku bapîrê te lîstikek ji serdevka qutîkeke şêraniyê ya girover, bi perçak text û mîxekî ji te re çêkir. Her dem li derve tu li pişta metka xwe Helîma bûyî. Piştî demekê bavê te vegeriya, wê çaxê te ji bapîrê xwe re digot, “Bavo”. Em ji mala bapîrê te derketin û li ser keviyên çemê Xabûrê me ciyek ji bo rûniştinê peyda kir, li gundê Diya Kevir. Te mîhan diçêrand û bavê te jî havînê bi paleyan re kar dikir, bi zivis- tanê re dil kete keçika cîranan û ew anî. Em tev bi hev re di odeyekê de bûn, bi girî tu diketî xewê, ji ber ku bavê te ji bo jina nuh li min dixist, hevalên te yên nû Heseno û Birro gênc bûn, lê her du jî dîn bûn, te piraniya demên xwe di siya dîwêr de bi wan re diqedand, yan jî we sergînê keran ji ser rêyên axî ji min re kom dikir, min jî wan hişk dikir û ji bo vêxistina tenûrê radikir. Carekê bavê te çû Hesekê, depekî reş bi xwe re anî, hin hewereya ku pê dinivîsandin û ji ber ku dibistan hîn li gund tunebû li ser wî depreşî te fêrî xwendin û nivîsandinê dikir. Bi te re gelek hişk û sert bû… - Yadê, çima bavê min li min dixist? - Ji ber ku te bi wan pênivîsên ji hewerê li ser depreş xêz û wêne dikşand!... - Min çi çêdikir? - Nizanim! Tiştê xweş ku diya min heta roja îro nizane, ne bixwîne, ne binivîse… - Û tu? Piştî wê, çi ji zaroktiya te tê bîra te? - Belkî ez heftsalî bûm, tê bîra min, dema ku cara yekemîn li gund xaniyekî ji herriyê çêkirin da ku bikin dibistan… Mamosteyek ji bajêr hat ji me re, bi erebî dipeyivî, lê me, zarokên gund ji kurdî pê ve bi tu zimanên din nizanîbû. Bi dizî me axê dixwar, kur- mikine sipî û biçûçik ji paşiya me derdiketin, heta ku carekê bavê min şerabek anî, min vexwar û kurmikine mezintir ji min derketin, pişt re nema min axê xwar… Li dibistanê, depreşekî kesk û mezin hebû, ew him kitêb him defterê me bû, kursiyên me jî, ji qutiyên şêraniya helawê yên mezin bûn, yan jî qutîkên xurman… Şagirt pêxwas li derve bi topeke ji paçikan dilîst, di wê demê de min ji xwe re li ser depreşê, li hundir, tiştê ku dilê min dixwest çêdikir, ji nav hevalan nivîsandina min gelek xweşik bû, ji tirsa bavê xwe ez fêr bibûm lê ew xet destpêka resamiyê bûn… Piştî sê salan, malbata min bar kir çû taxa Tel Hecer li Hesekê, ew bajarê 198 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- ku kurdên ji gundên dûr bar kirine, tê de bicih bibûn. Li Tel Hecer bavê min erdekî biçûk bi bihayê mîhan kirrî, me maleke ji du odeyan bi herrî û keviran lêkir, deriyekî wê yî kesk hebû û li ser keviyan çend xêzên pênûsê, bi qeysî hejmara dewlên avê yên ku belediyê ji me re anîbûn, hatibûn nivîsîn. Pişt re me bîrek di nîvê hewşê de ji xwe re kola. Havînê min li ser xênî xew dikir, tije giyayê hişk bû, xwediyê min jî doşekên xwe datanîn ser erdzalê. Erdzal, ji pûş û darikên pembo yên hişk çêdikirin, ew ciyek bû ku dûpişkan xwe tê de vedi-şart. Dibistana min ne dûr bû lê piştî salekê ez bi meş diçûm dibistana bilindtir a li bajêr, piştî nîvro jî ku ji dibistanê vedi- geriyam, ez diçûm karê li ser rêyan, min piskewît yan qeşîr difrot, an jî di resturantekê de min difrot, êvarî bi du lîrayan an sisêyan ez vedigerîm mal, da ku sibehê diya min hinek nan û mast û çay ji bo taştê pê bikirre. Bavê min di kolana karîzan de kar dikir, pereyên ku her meh distend têra mal- bateke ji neh kesan nedikir. Min ji dibistanê hez nedikir, ne jî ji pirtûkên wê yên wek defterên min riziyayî. Taştêya min a pirrî caran lê- xistina ji mamoste bû, bi çovekî textî yê ter di destê min de an di lingên min de lêdixist, her roj pantolonê min şil bû. Ji ber ku ez ne paqij bûm, hevalên min li dibistanê nav li min kiribûn (Bizin!), di her tiştî de ez tembel û sist bûm, tenê di wênekêşiyê de jêhatî bûm, kesekî jî wek bavê min guh nedi- da wî tiştî, her roj bi min de diqîriya, digot “Ji ber ku tu ji dêyeke wek vêya yî, ji bêyî barhilgêrekî di bazara keskayîyê de, tu nabî tiştek!” Îro min bawer kir ku gotinên bavê min rast bûn; min jiyana xwe bi tevayî di hilgirtina tablo û reng û metiryalên xwe de qedand, ji deverekê ta de- verekê!… Havînan… Û di sibehên zû de, diya min nanek û du bacanên sor dixist buxçikekê, bi komek keçik re li benda erebeyeke servekirî û tozgirtî dimam, da ku me bibe nav zeviyên pemboyê sipî. Tozê û stranan bi yekbûna pişta me bi erdê re, valahiya cî tije dikirin. Kincên keçikan bi rengê dawet û dikanên şekiran bûn, êvarî wekî komeke bi toz û westanê pêçayî, em vedigeriyan mal. Piştî dibistana navîn, rêyeke tenê li pêşiya min hebû, ku ez xwendina ji bo mamostetiyê bişopînim, ji ber ku wê xwendinê hinek pere didan xwen- dekaran, herwiha karê piştî xelaskiri- na xwendinê jî li ser dewletê bû, yanî Wezareta Perwerdehiya li Şamê mecbûr bû -wek ku rast dibîne- kar bide me. Ew pereyên ku min dis- tendin, ji bavê min î her tim westayî re alîkariyeke biçûk bûn. Ez çûm sîne- mayekê, min karîbû karê bilêtbirrîn û B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 199 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- paqijkirina holê, herwiha wekî wênekêşekî di wir de, bi dest bixista, di demên valabûnê de, bêpere min li hemû fîliman temaşe dikir, pişt re dawiya şevê, li piskilêta xwe siwar dibûm û diçûm Tel Hecer. Li wir diya min li benda min bû, da ku hevîrekî ji rûnê germ û xwê û mûyê bizinan deyne ser her du lingên min yên wer- imî, ji tirsa ku bavê min şiyar bibe û dest bi xeberdanan bike, bêdeng min şîv dixwar û xew dikir… Di fêrgehê de hinek mamosteyên ku ji Şamê an jî ji başûr hatibûn em fêr dikirin, di nav wan de hinek mamos- teyên wênekêşiyê yên pispor hebûn lê guhdana wan bi tiştê ku min her tim çêdikir ne diyar bû. Ez û hevalekî min ê bin avê xwe Beşar, yên herî jêhatî bûn di wênekêşiyê de. Her ku pêşangehên salane di dawiya salê de çêdibûn, mamosteyan tabloyên me dibir û bi behaneya ku ew bi reng û metiryalên li ser hesabê fêrgehê hati- bûn çêkirin ew li me venedigerandin, heta ku carekê ez li ber deriyê odeya mamosteyan giriyam. Min tenê tabloyeke xwe ji wan xwest, ew jî ya diya min bû, ji ber lêxistina bavê min bi du destên şikestî hêvîr distra… Hema çi ber destê wî keta, pê lêdixist! Ji mezinkirina kilîşeyên mezin ên fîlîmên sînemayê ez fêrî şêwekariyê bûm. Dema ku piştî fîlim bi dawî dibû min gemara bin kursiyên holê dimala, ez bêtir fêrî girî dibûm. Di vê demê de êşa pişta min di mofirkên jêrîn de dest pê kir û ji ber tunebûna peran ez nikarîm biçûma bal doktorek ne jî ez çûm wan nexweş- xaneyên ku mirov sax dikeviyê û mirî jê derdikeve. Ta roja îro jî ku ez tiştekî giran hilgirim an serma li min bixe, êşa piştê ji ber dikşînim… Bi dizî, dûrî bavê xwe min tablo çêdikirin, tiştê ku min pê dikarî, ji ren- gan min dikirrî û li ser rûyê çewalên şêkir min xêzên xwe dikşand. Birayê min Îsam, wan ji min re kom dikir û bi gwîzaneke kurkirinê dibirrî, min jî rûyê paleyan, şivanên pêz çêdikir, wêneyê bavê xwe yan xweh û birayên xwe min çêdikir. Êdî min dest bi xewna vekirina pêşangehekê li Şamê - paytextê- kir, ev bajarê mezinê ku gelek hunermend tê de dijîn û galêriyeke taybet a girêdayî Wezareta Çandê lê heye, wek ku carna min ji radyoya ku bavê min ew tevlî elektrîka wê ya wek kelpîçeke mezin kirrîbû, dibihîst. Em li derdora wê rûdiniştin, bi ecêbmayîn me lê dinerî, wê çaxê ji me welê dihat ku hinek mirovên biçûk di hundirê wê mekînê de dijîn, em karin li wan guhdar bikin… Û dema ku elektirîka wê ya mezin vala bû, min ew vekir, tiştekî lastîkî reş tê de hebû, me ew wek benîştekî xiste devê xwe. Û hinek tiştên din jî ku bêhneke wan ya cuda hebû, me nas nekir bê çi ye? Xewna min bû ku ez karibim li Şamê tabloyên xwe nîşan bidim, ne li Hesekê, ma kî guh dide şêwekariyê? Jixwe, şêwekarî (resamî) şermek bû, ji ber fedî dikirin, tenê xaçxaneyeke ortodoksan wê demê ji min xwest ku ez wêneyên keşe û evrayên wan çêkim, pişt re ew tiştên ku min çêkiribûn nepejirandin, xeyala min ya di tabloyan de ne li gorî nerîn û ramanên wan bû, tablo bi kêreke tûj û biçûk hatin çirandin, tê bîra min carekê parêzgerê Hesekê sed lîreyên Sûrî dan min ku ez tabloyeke mezin ji metreyekê, yê rûyê Gîvara çêkim, piştî ku min bi dawî kir, bi şev min tablo da 200 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- ser serê xwe û ji Tel Hecerê ta Hesekê di bin baranê de meşiyam. Min tablo da destê çavdêrên wî, piştî çend rojan diyariyek ji wî giha min; pirtûka “Dê” ya Maksîm Gorkî bû. Min pirtûka qalind xwend. Ew yekem roman bû ku ez dixwînim, pişt re bavê min jî xwend û wî jî eciband. Gelek hewl da ku romanên Rûsî yên ku hatine werge- randin peyda bike. Wê çaxê bê pere dihatin belavkirin. Bi rêya bavê xwe min “Xaka Dê” ya Anton Çexov xwend û tabloya “Malva” min çêkir. Malva, navê kulîlka ku di pirtûkê de hatibû binavkirin, pişt re min ew tabloya han ji tirsa bavê xwe avête binê bîrê… Min gelek pirtûk xwendin û pişt re min şêwekarek bi navê Sebrî nas kir û yekî din bi navê Omer Hesîb. Sebrî, gelek caran ji bajêr dihate cem min. Bi xwe re nanê sipî û xiyar û sendiwîç ji min re tanîn, wî bi xeyase- ta xwe tablo çêdikirin, ji derveyî tabloyên xwe, me tu sînor ji şêwekariyê nas nedikir. Rojekê ji rojan me kitêbek li ser hunerê nedîtibû, tenê me zanîbû ku Şam rawestgeha xewnên me yên sereke ye… Me xewn bi perçak caw didîtin, bi lûleyeke rengan ya çînî. Sebrî, bi jin bû, ji ber jina xwe dire- viya cem min. Carekê ez birim odeya jinikekê ku bi tenê li bajêr dijî, ew mezin û qelew bû, ew tecrubeya min a yekemîn bû. Pişt re bi salan ez fêrî li xwe xweşanîna bi dizî bûm. Bi şev ez gelek ji c e n d i r m e y a n ditirsîm, ji ber ku ew li hespan siwar dibûn û digeri- yan, bi daran li bavê min an jî li hinekên din ji cîranan dixist, ji ber ku wan piçikek ji tûtinê qaçax vedişart an jî, kitêbin ji yên helbestvanên kurd ên wek Cîgerxwîn an jî ji ber ku ramana wan hinekî wek ramana kitêbên ku ji Rûsî ha- tibûn wergerandin bû! Ev cendirmeyên han çekdar bûn, her tiştê ku ji destê wan feqîran derdiket; ji mirîşk û hêkên qelandî bi xurman re dixwarin, me jî ji bilî bêhna xwarinên ji mala cîranan dihat tiştekî din nedixwar, lê mirîşka ku ji aliyê cîranan de dihat cem me, diya min nedihîşt ew cardin vegere malê. Me bi şev perrîkên wê binax dikir, me nasnedikir bê fêkî çi ne, tenê me wan li bazaran didît. Carekê min zebeşek ji zeviyekî dûr dizî lê xwediyê wê bi min hesiya û ta malê bi dû min de hat, dema ku min bi derbekê ji destê xwe zebeşê B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 201 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- şikand, hundirê wê sipî bû!... Tê bîra min, em çiqas şa bûn dema ku bavê min carekê ji bajêr hat û hinareke mezin di destê wî de bû! Ez bawer im, ew erzan bû. Dema ku wê wek çavên me yên bendewar vekir, ji hundir de xerab bû, bavê min rabû wê danî nîvê hewşê û bi ser de mîz kir. Her demekê mêvanine bi dizî dihatin cem bavê min, derengî şevê wan vedişart, ji ber ku wan di siyasetê de kar dikir û ew ji aliyê polîsan ve dihatin xwestin. Di quncekî de ji odeya çarkoşe, min xwe dimelisand û hinek navên wek Lênîn, Marks, Engilis… ji devê wan dibihîst. Havînan ez dewlemend bûm, qutiyeke şêraniyê tije gulîlîkên qizêzî yên rengîn li cem min hebû. Ez diçûm ciyê ku zarokên cîranan li wir kom dibûn, ez fediyokî û bejinzirav bûm, hinek dûrî wan radiwestiyam, du gulîlîkên qizêzî yên rengîn di bêrîka min de bûn û dema ku rê didan min ku ez bi wan re bilîzim, tevlî gulîlîkên wan serkeftî ji lîskê derdiketim, ji ber ku min gelek bi guhdan bala xwe dida lîskê lê her car wan li min dixist û ez direviyam mal, di quncekî de min xwe vedişart, min ji kesekî hez nedikir! Min ji bavê xwe û ji vegera malê hez nedikir, pirrî caran min li mala bapîrê xwe xew dikir, ya ku hema ne gelekî dûrî me bû, bapîrê min bi jina xwe û lawê wê re rûniştibû, yanî apê min Ezîz, ji bêyî hinek nanê kufikî û avê û çêlekekê tiştekî kalikê min tune bû. Ji xwe re tûtin bi şîrê wê dikirî û pereyên din didan hev ji bo ku rojekê pê here Suûdiyê, heca xwe bike. Ezîz, bi çavekî bû û piskilêteke wî hebû, min bi dû de baz dida, ez mat- mayî dimam çawa nakeve! Dema ez gihîştim çardesaliyê, keçikeke cîranan dihate mala me, ew jî di temenê min de bû, pişt re diya min nema hîşt ew careke din bê cem me!… Bi destpêka sala dawî re ji xwendi- na min a di fêrgeha mamosteyan de, min xortekî ji maleke dewlemend nas kir, navê wî Hesen Hemdan bû, maleke wan a mezin hebû û erdekî fireh, ji şêwekariyê hez dikir û gelek metiryal û reng ji bo wênekişandinê li cem wî hebûn. Her demekê ez diçûm cem, ji bo ku ez bi reng û metiryalên wî yên pirr tabloyan çêkim lê bi şertê ku ew navê xwe li ser tabloyê deyne, ez jî bi wî tiştî kêfxweş bûm, her dem henekên xwe bi min dikir, ji ber ku zimanê min ê erebî ne wekî zimanê wî rast bû!... Beriya ku ez xwendina xwe ya fêrgehê bi dawî bikim bi demeke kin, xortekî bîstsalî û jina xwe, hatin odeya duyemîn a di mala me de bi kirê birin. Navê wî Ebdul Rehman Dirêî bû, ji Amûdê hatibû, êvarkî li bilûrê dixist û bi roj jî wêneyan dikişand û gelek li jina xwe dixist. Carekê min ji diya xwe pirs kir ku çima ew lêdixe? Diya min got, “Ji ber ku jinik ji wî hez dike û ew jî jê hez nake!” Ebdul Rehman Dirêî, mamosteyê min ê yekemîn bû di şêwekariyê de, her ku ew û jina xwe diçûn nexweşx- anê û dûrî mal diketin, min kevirek dida bin lingên xwe û di pecereya fireh re li tabloyên wî dinêrî, carekê min bihîst ji bavê min re dibêje, “Dev ji Omer berde bila karê xwe yê tabloy- an bike, dema mezin bibe, dê rojekê bi xwe dev jê berde”. Ebdul Rehman jî wekî me xizan bû 202 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- herwiha, di lêdana xwe ya bilûra textî de gelekî xemxwar bû… Pişt re min nizanî bê ew çû ku? Bi serkeftin min sala xwe ya dawî di fêrgehê de bi dawî anî û ez dilxweş bûm ku ez dikim bibim mamoste û êdî nema derim dibistanê. Pişt re min di jimêryariyê de kar kir, havîn qediya û ez bi hevalên xwe re bendewar im ku biryara destnîşankirina me were. Diya min ne dilrehet bû, ji ber ku wê bihîstibû divê mamosteyên ji bakurê welêt herin başûrê wê kar bikin û yên ji başûr herin bakur, ez tênedigihîştim bê çima?!... Lêbelê, her roj ez bende- warê lîsteya navan bûm, ya ku bi camekê ve li ser dîwarê şaliyargeha perwerdeyê li bajarê Hesekê daliqandî. Lîste ji Şamê hat. Ez li navê xwe geriyam, min nedît, em duwazde mamoste bûn, navê me ji aliyê hêzên ewlekar ên parastinê ve nehatibûn pejirandin ku em kar bikin, bi girî ez vegeriyam malê, diya min pê hesiya ku tiştek çêbûye, got: - Xêr be lawê min? - Navê min di lîsteyê de tune, yadê… Min nedît! Diya min axê li serê xwe kir û porê xwe kişand, rûyê xwe bi neynokan birîn kir, bersînga xwe çirand û bû wîle-wîla wê, (Çima?... Çima, te çikiriye lawê min? Bavê te dê çi bike, ku bibihîse? Mala me xera bû Omer, Omer!...) Tevlî xemgîniya xwe ji mal derke- tim, meşiyam û meşiyam, gelek meşiyam û dirêjiya çend rojan nan nekete devê min, min li ser erdê xew kir, pişt re vegeriyam. Diya min li ber derî bû, bang kir, got “Omer, ez bi qur- ban, careke din wiha meke!...” Û sênîkek girar û pîvazekî sor ji min re danî û tasikeke simî ya tije av. Roja din ez çûm cem birêvebirê perwerdeyê, navê wî Xeddor bû, berê jî birêvebirê dibistana ku min lê dixwend bû, gotinên min û girî tevli- hev bûn, rabû wî soz da min ku ew ê li ser ber- pirsiyariya xwe çend saetên wênekêşiyê wekî mamosteyekî ser- bixwe li dibistanên bajêr ji min re bi dest bixîne û ji min re teqez kir ku hevalekî min bi navê Hesen Hemdan ku li min dida, raport li ser min dinivîsandine û dane hêzên ewlekariyê, lê ew birêvebirê han, yanî Xeddor baş nas dikir ku ez tenê wênekêş im û tu pêwendiyên min bi tu partiyên siyasî re nîn e!... Û bi destpêka sala nû re sozê Xeddor bicih hat, ez bûm mamostayê wênekêşiyê û bi hezkirin min dest bi çêkirina tabloyan kir. Hinek ji pereyên mehaneya xwe, ji bo kirrîna reng û xame û metiryalên wênekêşiyê min dihîşt, ên din jî min didan bavê xwe. Min sîh û pênc tablo çêkirin, desteya çinînê (Kometabloyên çinînê). Min piskilêta xwe firot, tablo xistin sundoqeke textî ku min bi destên xwe ew çêkiribû. Tevlî sundoqê hilkişiyam ser posteyeke dirêj û kevin, min berê xwe da Şamê. Ne tenê ez li ser pişta postê bûm, çendekên din jî hebûn; mîh an mirîşkên xwe hemêz kiribûn. Ew cara yekemîn bû ku dûrî dê û xwişk û birayên xwe dikevim. Tenê ez û sundoqeke tije êş û hêvî û xewnên mezin. Rêya Şamê dûr û drêj bû, ji tariyê min tiştek li dora xwe nedît, li ber destê sibehê, dema ku em ketin bajêr, poste li navenda bajêr, li Elmercê sek- inî, min sundoq bi alîkariya barhilgêran daxist, me xist erbeyeke bi B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 203 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- sê dolaban a servekirî, ez li kêleka şofêr rûniştim û min jê xwest ku min bigihîne hola pêşangehan a girêdayî Wezareta Çandê ya li kolana Ebo Rummanê. Min sundoq danî ber devê derî, ketim cem birêvebirê holê Efîf Behnesî. Cilên min bi gemar bûn, toza li rih û por û solên min girtibû, bi qasî ya li ser sundoqa min a li derve bû. Birêvebir got: - Te go çi? - Navê min Omer Hemdî ye, ez ji Hesekê me, ji bakur, min tabloyên xwe anîne ji bo ku pêşangehekê li vir çêkim. - Ji Hesekê? Ecêbmayî pirsî: -Û te sozek ji bo şanedanê stendiye? -Na!... Çawa dikarim sozekî bistî- nim? -Divê komîte hebe, komîteya nirxandinê, tabloyan ji bo şanedanê bipejirîne, pişt re sozekî didin. -Ev cara yekemîn e ez tême vir û kesekî jî nas nakim, hûn dikarin hinekî zû soz bidin? Serê xwe hejand û awirin dan min, ez tirsîm ku pantolonê xwe şil bikim, lê bi nermî hinekî keniya (belkî dilê wî bi halê min î perîşan şewitî) û soz da ku ew ê telefonî komîteyê bike û ji min re got, piştî rojekê were. Min tablo xistin hola şanedanê ya vala, dergevanê wir sundoq jî bi min re nexuşand hundir, birêvebir ji oda xwe derket, li tabloyên sor nerî û bi dengekî nerm got, “Çi ecêb e, ev komkujî ye yaw!” Û berdewam kir, got “Ez jî tabloyan çêdikim, min doktora di dîroka hunerê de stendiye”. Bêdeng min xatir jê xwest û derke- tim. Derketim cada mezin, min bala xwe da avahiyê, hêdî-hêdî meşiyam, vegeriyam navenda bajêr, li erzantirîn xewxaneyê digeriyam ku tê de razêm, di xewxaneya Dar Elfereh de min doşekeke gemarî ya bê çarşef bi dest xist, min danî hewşa xewxaneyê û tevli cilên xwe min xew kir. Bi sibehê re li ser dengê çerçî û qerebalixa bajêr ji xwewê rabûm, li ciyekî geriyam ku tê de nanekî bixwim. Min sendiwîçeke mezin ya “Felafêl” kirî, li baxçeyek rûniştim, wek mirovekî ji serdema kevirîn hatibe, min ew xwar. Pişt re, ez çûm hola şanedanê, heta ku komîte hat li derve rawestiyam. Komîte ji çend hunermendan pêk hatibû û rexnegirek ku min navê wî di roj- nameyan de dixwend. Ez gelek kêfxweş bûm ku ez aniha di nav wan de me… Gotinên bavê min ên beriya derketina ji malê hatin bîra min: Tu hunermendekî ne serkeftî yî û dawiya te, tu dê bibî barhil- gêrek di bazara keskayiyê de! Xazî Elxalidî, Îd Yaqûb, Memdoh Qeşlan û Ebdul Ezîz Ellon di komîteyê de bûn. Xazî, bi sivikiya canê xwe ber bi min ve hat û bi germî silav li min kir, pesnê tabloyên min da û got ku ew di tevgera hunerî de tiştekî surprîz in, (surprizeke ji bakur), min di cî de jê hez kir… Pişt re komîteyê ji bo tay- betiya rewşa min biryar da ku tenê heftiyekê ji bo şanedana tabloyên min bidin, yanî di valabûna navbera du pêşangehan de. Û Xazî ez bi xwe re birim rojnameya Elbaas, rojnameya ku tê de dinivîsand. Wênegirek anî û hevpeyvîneke dirêj bi min re çêkir, êvarî ez bi xwe re birim mala xwe, gelek xwarinên xweş û rengareng ku berê min di jiyana xwe de tam nekirine, ji min re danîn. 204 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- Êvarî tablo hatin daliqandin û bi lez kartek bi navê tabloyan hat çapkirin; diyarkirin jî tê de hebû, berê wisa bû, tê bîra min, diyarî ji bo diya min bû, wiha hatibû nivîsîn: Ji bo diya min a ku ev êş tev de li min bar kirine. Roja din pêşangeh vebû, gelek ji hunermendan hatin, wezîrê çandî Fewzî Elkayyalî jî hat herwiha ji tele- vziyonê jî. Tablo wek şerîteke sor ji êgir xuya dibûn, dîwarên holê bi rûyên rêzkirî hatibûn dagirtin; rûyê cotkar û şivanan, goşiyên bilûran di destên wan de, yan nanê germ. Kesekî ez bi xelkên li wir nedam naskirin, ez biyan bûm di nav wan de. Qerebalix gelek bû, piştî ku hol vala bû, ez derketim derve. Îd Yaqûb ez bi hinek şagirtên xwe yên zanîngehê re birim wênekişangeha xwe, Yosif Ebdelkî li wir bû, min ji hevalên xwe yên nû hez kir û qedeha yekemîn ji meyê vexwar. Roja din, Yosif Ebdelkî hat serdana min. Min firavîn li mala wî xwar, xwişka wî di deriyê nîvvekirî re ber çavên min ket, ji odeyekê diçû yeka din, min li wêneyên wî yên karîkaturî nerî, ew wêneyên ku wê demê wî di roj- nameyan de diweşand, pê hesiya ku ez gelek bala xwe didim xweşikbûna xwişka wî, hema di cî de ji min re xuya kir ku ew xiristiyan in û ez jî, ne wekî wan im, min jê pirs kir, çima ez jî ne xiristiyan im? Bi ken bersiva min da, got “Ji ber ku navê te Omer Hemdî ye! Ew jî navê muslimanan e…” Min ev tişt berê nizanîbû. Her heft rojên şanedana tabloyan qediyan, piştî êvara vekirinê kesek ji bilî dergevanê holê nedihat, dergevanê ku hema carekê qedehek çay jî neda min. Pere, hema ne tiştek jî bi min re neman, êvarî Yosif û hevalekî wî yê çîroknivîs pereyên vegera Hesekê dan min… Sibehê dema ku ez ji xewxaneyê derdiketim cardin bav û diya min hatin bîra min, ji bêyî du tabloyan ku Wezareta Çandê ew kirîbûn û heta niha min bihayê wan nestendiye, tiştek nehat firotin. Dirêjiya rêya holê, ya ku ez bi meş çûm, min ji xwe pirs dikir ku ez çi bikim? Ez ê çawa rûyê bavê xwe bibî- nim? Ez ê van tabloyên li ber dilê min biha, di ku de veşêrim?... Gelek pirs dema ez diçûm hola şanedanê, di serê min de digeriyan. Min tablo daxistin, hemû bi werîsekî girêdan û xistin sundoqa xemgîn, careke din min erebe anî, ji şofêr re got ku min bigihîne ciyekî vala û hinekî derveyî bajêr, ciyekî ku gemarê lê diavêjin, wî got, “Cada Cinan?” Li wir min sundoq daxist, tablo derxistin û agir bi wan xist, min koma rengareng şewitand, hêdî-hêdî agir derbas dibû, rûyên bi rengê sor hatine kişandin, pişt re agirekî sor û bilind da ser komê û hîşt ku şofêr bi erebeya xwe ve bi lez bazde, rû û dest bi êgir hatin şewitandin û pîs bûn, ez pê hest bûm ku ew ji berê xweşiktir bûn, ji nişke ve ez cemidîm, di tîrmehê de ez ketim tayê, dirêjiya demê min kûr li dînbûna şewat û dûmana rengan dinêrî, heta ku ew tev bûn komeke reş û biçûk, min bala xwe dayê û ji hiş ketim… Piştî du rojan ji nexweşxaneya Elmowasat derketim min berê xwe da bi aliyê bossên Hesekê, vegeriyam malê, min dê û xweh û birayên xwe hemêz kir, pişt re bavê min hat, bi lez diya min ber bi wî ve çû, giraniya xwe B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 205 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- tevde xiste bin lingên wî, tika jê kir ku destê xwe li min raneke û min jî soz dayê ku ez nema careke din tabloyan çêdikim piştî vê bûyerê. Roj derbas bûn… Nema ji min hat ku ez dest bi rengan bikim, kesên min ên ku di tabloyan de bûn, şevpestine bi tirs di xewnên min de xwe li min xuya dikirin. Diya min gelek li ser min bi tirs bû ku ez dîn bibim, heta ku carekê bavê min ber bi min ve hat, çixareyek da min û got, “Êdî tu bûyî mêr, ji îro û pê ve tu dikarî çixare bikêşî!” Di vê demê de rojnameyên Sûrî êdî nûçe û gotarên hunerî her çend rojan diweşandin, herwiha şewata tabloyên min jî, ji ber ku wî şofêrî wek ku hate xuyakirin, vegeriyabû hola şanedanê û xeber daye wan, ku wî xortê tablo ji vir bar kiribûn ew tev birin di nav gemera Cada Cinan de agir bi wan xist! Heta niha ez ji komika reş a ku her tim di bîreweriya min de jê direvim, min karîbû tablo ji bîr bikirana lê ew komika nifrînkirî heta roja îro ji min dûr neketiye... Malva westiya û ez jî… Kêşangeh tije dûmanê çixaran û bîna wîskî bibû, bi saetan dem derbas bibû û min her tiştê ku dibihîst dinivîsand, bi hêviya ku em ê roja din hevdu bibînin, min xatir jê xwest. Roja duyemîn, min dizanîbû ku wî jî wek min xew nekiriye, dema got, “Piştî ku tu çûyî, gelek tiştên din hatin bîra min…” Û min jî hîşt ku ew bipeyive… Piştî ku çend meh di ser vegera min a ji Şamê re derbas bûn, apê min Ezîz erebeyek ji bo baran kirî û ez bi xwe re birim gundê min ê yekemîn Tel Nayîf ku metka min Monîfa li wir e, tiştek ji gundê min nedihat bîra min. Tel Nayîf çar malên ji herriyê bû û çend kavilên din… Xelkê wê rawestiyayî bûn, li her kesê ku ji wê ve dihatin dinêrîn, dema ku toza erebeyê ji dûr ve dîtin. Her kesî apê min nas dikir. Apê min got, “Ev jî Omer e, lawê birayê min”. Giştik matmayî man ku ew Omeroyê biçûk wisa bûye xortek, tev di odeya metka min de rûniştin, min jî bala xwe dida dêmên wan. Wek yekî ku ji bajêr hatibe ez hinekî girni- jîm û min bala xwe da rûniştina wan, peyvên wan, solên wan ên ku avêtibûn derçika deriyê odeyê û dema derketin, hinekan ji wan solên xwe xistin destên xwe, pêxwas çûn malê. Keçeke xweşik li ber lingên min rûnişt, ji min re got ku ew dixwaze goreyên min ên nuh bişo, metka min got, “Ev keçka min Hediya ye, ew a te ye, ji zaroktiya wê de ez li ser te, jê re dipeyivim, wisa min soz daye bavê te…” Ez bêdeng mam û min lê dinêrî, ew jî bi fedî digirnijî û li min dinêrî. Wê demê ez têgihîştim ku ez ji yeka wek xwe hez dikim… Roja din em vegeriyan Tel Hecer. Diya min pirsa Hediya ji min kir, min got, “Wek berxikeke sipî xweşik e” têgihîşt ku ez pê razî me, pişt re serê xwe hejand û got, “Ez rojên xweş û xêrê ji we re hêvî dikim, kurê min”. Piştî çend rojan Hediya û diya xwe hatin cem me, lê beriya hatina wan navê min ji bo leşkeriyê hatibû. Dema ku Hediya li erdê nihêrî û ji min re got, “Ez ê jiyana xwe gişî li benda te bihêlim” diya min û metka min her du giriyan. Ez mecbûr bûm du sal û nîvan herim leşkeriyê, her kes li ser zarokên xwe bi tirs bû ku şerek dest pê bike û ew venegerin… Ez hilkişiyam dawiya kamyoneke 206 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- mezin a servekirî ji yên leşkeriyê, diya min bi lingên min girtibû, digriya û digot, “Min jî bi xwe re bibe!...” Dawiya erebeyê tije xort bû, diya min bi dû tir- imbêlê de bazdida, herwiha xwişk û birayên min jî. Bavê min destê xwe danîbû ser devê xwe û serê xwe bi erdê de xwar kiribû lê her du çavên wî li min bûn; me nizanîbû bê ev erebeya han me bi ku de dajo, piştî rêwîtiyeke dirêj û dijwar em gihîştin bajarê Elnebik. Pişt re em bi aliyê penagehên mezin de ajotin, li wir rih û porê min ên dirêj kur kirin, simbêlên min jî mezin li ser dêmê min ên biçûk ve hîştin… Pişt re kincine fireh û yekrengî li me belav kirin û soline mezin û giran ji yên leşkeriyê. Her roj em di gelek rêzên yekta de radiwestiyan, heta ku carekê zabitek bi ciline belek-belekî di ber min re derbas bû, simbêlên min ên mezin bala wî kişandin, bi çavên xwe îşaret da min û got, “Navê te çi ye?” Min got, “Omer Hemdî, ezbenî”. Êvarî di qatê çaran de ji penagehê, min gewdeyê pîrekeke tazî bi komirê li ser dîwarê ber serê textê xwe yê hesinî çêkir. Sibehê zû, cardin di meydana mezin û fireh de, di nav sedan kesî de ji xortan, di rêzine yekta de, bêdeng ez sek- inîbûm, çend zabitên bi cilên xwe yên belek-belekî hatin û yekî ji wan bi qîrîn navê min û çendekên din bang kir, ku em bi dû wî de herin, em tev hilkişiyan erebeyeke servekirî û bi aliyê Şamê ve em ajotin… Piştî ku yekî ji me got, “Mirin li hêviya me ye!” axaftina me bi rê de xemgîn bû û tirs di hundirê me de şiyar bû, ji ber ku ciyê ku em derinê, hemû cilên belek- belekî li xwe dikin û perwerda wir gelek zehmet û dijwar e… Dema ku em gihîştin wir, yek li benda me bû, bi awayekî taybet xêrhatina me kir, me xwe li ser erdê dirêj kir, da ku bi zikxuşkê em herin penagehên xwe. Sibehan zû, saet pên- can em hevdu li meydanê dibînin… Çend mehên tirsdar û dijwar ji per- werdeyê derbas bûn û dîwarên leş- kergeha ku me tê de xew dikir tije wêneyên ku min bi komirê çêdikirin bûn: jinine tazî, leşkerine ala hildane jor û nivîsine balkêş li ser canfîdabûn û mêrxasiyê... Nema ez ew xortê hanê me, yê sist û zirav di nav hevalên xwe de, masûlkên gewdê min wekî her du bîbikên çavên min, êdî berz bibûn, min wêneyekî xwe ji xudiyên xwe re şand, jê tirsîn, lê bavê min ew xiste paş cameke şikestî ya pencerê û li ser dîwarê odeya xwe ya nû daliqandibû. Di vê demê de xudiyên min, li ciyekî nêzîkî navenda bajêr bicih bibûn, maleke tazî, ji çîmento. Bavê min jî di nivîsgeha erdpîvanê de bi kar bibû û bi rojan dûrî mal diket, ji bo ku wan erdên li gundên bakur ji xudiyên wan hatine stendin û dabûn hinekan ku ji çolê an jî ji bajarê Elreqqayê, nêzîkî çemê Ferêt anîbûn, kêl bikin. Û dema ku vedigeriya malê gelek hêkên mirîşkan ên ku belaş ji gundiyan dibir, bi xwe re tanîn. Nîv sal di ser perwerdeya me ya dijwar re derbas bû, her du lingên min werimîn, tiliyên min ji solên mezin û giran nêm girtibûn, di rêza leşkeran de bi solekê tenê min dest bi bazdanê kir û ya din di nav paçikekî gemarî de bû. Tiştekî reş wekî melhemê jê diherike, ji nişka ve min qêrîna zabitekî bihîst, ji destpêka penagehê de dihat: Omer Hemdî! Serleşker te B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 207 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- dixwaze! Ew serleşkerê han navdar bû û hema ku me navê wî dibihîst em dilerizîn; ez û wî zabitî, me bazda avahiyeke mezin, piştî ku min lingê xwe yê kul heta nêvî hilda û bêyî ku ji êşê biqîrim, di erdê de lê- xist û piş- trast ez li ber maseya serok sekinîm, min got “Omer Hemdî, hejmar (…), ezbenî serok!” Ew zabitê han li kêleka min dilerizî, min jî nizanîbû bê ka çi li pêş min e. Serok got: - Min bihîst ku tu şêwekarekî baş î, nivîsa te ya destan jî gelek xweşik e, herwiha nameyên hezkirin û eşqê ji hevalên xwe yên ku xwendin û nivîsandinê nizanin re dinivîsî? Bêyî ku derewan bikim, min got, “Belê ezbenî”. - Naxwe ji niha û pê ve, ez dixwaz- im tu û zabit Ehmed Dawod, hûn ji bo derxistina kovareke leşkerî bi navê “Elfursan-Siwar” xwe vala bikin. - Belê ez benî, ez amade me. Û min dîsa lingê xwe yê rastê hilda û bi êş li erdê xist, bi rêz paş de ve- geriyam û bi aliyê deriyê mezin de zîvirîm. Ehmed Dawod, hemû babetên kovarê dinivîsand, ez jî bi hemû karê derhênan û berg û wêneyên hundir û heta çapkirinê, radibûm. Ez gelek dilxweş bûm di odeya xwe ya taybet de, ya ji bo karê kovarê, maseyeke tex- tîn û maseya Ehmed Dawod a tije kaxet û kevirên şaterencê, min ji wî re çay dikeland, ode dişûşt, ew hem hişk bû hem jî dilovan… Min sê sal bi wî re qedandin, paşê leşkeriya wî bi dawî bû, piştî wî gelek berpirsyar hatin. Hejmara karmendên kovarê zêdetir bû. Ciyê derxistina wê jî çû avahiyeke mezin û xweşik li Şamê. Ji bo min hat qebûlkirin ku ez cilên leş- keriyê bi yên sivîl biguherim. Heft sal sax derbas bûn. Serok bi karê min ê di kovarê de serbilind bû, kovar jî bû yek ji kovarên herî navdar û baş di wê demê de. Hêdî-hêdî bû yek ji girîngtirîn kovaran ji aliyê grafîk û şêweyê rûpel û tîpan de. Di van salan de min nikarîbû ciyekî ji bo razana xwe, yan ji bo karê xwe yê şêwekariyê kirê bikim, demên xwe tev de di odeyên hevalan de min diqedand, yan jî di jêrzemîna kovarê ya li jêrî pêpirkan, li ser textekî hesinî yan jî li nav daran ku dem havîn bûya, paşê li ser du kursiyan li buroya xwe yan jî li ser kaxetên riziyayî di çapxaneya leşk- erî de. Dîsa min nîvê pereyên wergirti- na xwe ya mehane ya hindik ji xudiyên xwe re dişand, min ji bo kovareke zarokan wêneyan çêdikir. Li ser şêwekariyê di rojnameyên rojane de min dinivîsand û her ku derfeta cî û rengan hebûya min tabloyên xwe çêdikir… Di gelek pêşangehan de ez beşdar bûm, sendîqa hunerên xweşik wan di hola xwe Elşeeb, (yanî milet) de dinirxand, ta ku ew hol di wan salan de bû navekî balkêş û girîng; karê min ê di kovarê de û ew fermanên leşkerî yên ku her dem di kar de hebûn nehîştin ji bêyî careke tenê ez herim mal cem xudiyên xwe li bajarê Hesekê. Rojekê bûyereke tirafîkê bi min re çêbû, dest û lingên min şikiyan û piştî nexweşxanê laşê min avêtin ser kursiyeke kevir î sar a li balafirgeha Şamê. Min şeva xwe li wir qedand, da ku roja din ez ciyekî ji xwe re di bal- afirê de bigrim û bi aliyê Qamişlokê, bajarê nêzîkî Hesekê ve bifirim, di vê demê de her du hevalên min Ebdul 208 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- Xenî Şeban û Ebdul Hekîm Elhuseynî valahiya ku min di kovarê de hîştibû, dadigirt. Min heftiyek li Hesekê derbas kir, êşa destên min di nav cebsînê (alçî) de zêdetir dibû, heta ku kalikê min hat vekir, bi awayekî din destê min şidand û êdî ber bi rehetbûnê ve çû, pişt re ez vegeriyam karê xwe, min dît ku zindan li benda min e, ji ber ku ez dereng mabûm!... Piştî ku ji zindanê derketim Henna Elhayîk ciyê min girtibû, tevî ku min ew bi peran ji bo alîkariyê anîbû, da ku karibe zarokên xwe xwedî bike, paşê min di bin destê wî de kar berdewam kir û dû re ji ber sist- bûn û nebikêrhatina wî, ji kar hate derxistin û ez dîsa vegeriyam ciyê xwe yê berê. Piştî ku min bihîst Hediya ne bi dilê wê dane mêrekî din, di cadeyên Şamê de her dem xemgîn dimeşiyam û diponijîm, pişt re min bihîst ku ew ji her du lingan de pûç bûye, zarokek li şûna xwe hîşt û mir… Min helbest û tevliheviyên xwe dinivîsandin... Ez biyan bûm, bi mirinê difikirîm ku min ji karê leşkeriyê xelas bike... Min dixwest wek hevalê xwe Loey Keyyalî û Wehîd Mexaribê ji şêwekariyê re vala bibim û min jî wek ewên ku diçûn Ewropa dixwest huner û şêwekariyê bixwînim, min hêvî dikir ku herim ciyekî dûr û ji her tiştî dûr bikevim, ez di karê xwe de zindan kirîbûm, di êş û hêviyên kuştî de. Êvarekê min li ser her du kursiyên xwe yên hêja dîsa di buroya xwe de xew kiribû, serleşker û hinekên din derbas dibin. Di rûyê berpirsê buroyê Cozêf Sansîl de diqîre, ku “Çima Omer li vir xew dike?” Ew jî dibêje, “Xuya ye ji kar westiyaye û di xew ve çûye, ezbenî”. Min çavên xwe vekirin û qîriyam, min got “Na na!...” û bi girî min got, “Ciyê min tune ku tê de razêm, serokê min!...” Malva rawestiya, bi hêstirine pirr ku tu caran min nedîtine, giriya, min ew bi tenê hîşt û bêdeng derketim… Roja sêyemîn, ez hatim cem wî, min dît ku ew tabloyekê çêdike, kar wî sekinand. Em rûniştin, li ser jinê axivîn, li ser şerê Îraqê û tiştine din… Ew sert û ne li ser hev bû, xeberan ji biyanîbûnê re dida… Ji sarmaya Nemsayê re… Ji Xweda- yan re… Ji huner û her tiştî re… Min dît ku zehmet e em hevpeyvînê berdewam bikin, min xwest herim lê wî xwest ku bimî- nim û ji min re got: -Ku tu dixwazî li ser hunera şêwe- kariyê binivîsî, mereve! Divê tu zanibî çi di paş rengan de heye, divê tu çîro- ka vî rengî bizanibî, ku ez hîn jê xelas nebûme!... Min bi dudilî min got: -Bibore Malva, min dixwest tu xwe rehet bikî. -Heta ku ez hundirê xwe ji vê êş û azariya kevin vala nekim, tu car rehet nabim… Rûne! Hinek bi tirs rûniştim û cardin veg- eriyam nivîsandinê, bi min re dipeyivî, tu dibê belkî çîroka miletekî, gelek tiştên wekî wê komika reş, a ku ji ber her sîh û pênc tabloyên wî yên şewitî mabû, hildaye ser milên xwe, ji min re vedigot… -Serleşker matmayî ma ji tiştê ku min gotî, ferman da ku bi lez ciyekî ji min re peyda bikin, ew cî li taxa Dummer bû ya ku li rojavayî Şamê dikeve, xaniyekî biçûk û netemamkirî, bi destê min ket, rûniştim û min tabloyên xwe yên belawela, hinek li B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 209 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- cem hevalan, hinek li ciyên winda û jibîrkirî, tê de civandin. Hêdî-hêdî min dest bi çêkirina tablo û tiştên xerab ên malê kir… Erebeyeke leşkerî ya biçûk û kevin her roj ez dibirim kar û vedigerandim. Min tabloyine mezin ji serleşker re çêkirin û quruşek bihayê wan min jê nestend. Hinekên din min çêkirin, min pêşangehek li Şamê pê vekir û paşê li muzexaneya Helebê, li wir min keçeke bejinzirav nas kir: Canêt Korkîs. Bi hevalê min Selahdîn Mihemed re dihat Şamê ku gotarên xwe di kovarê de biweşîne. Ji ber ku kesekî wê li Şamê tune bû, min jê re got ku li cem min bimîne, razî bû, lê razî nebû ku ez nêzîkî wê bibim. Li bende bû ku hevaleke wê ji Kanadayê jê re hinek pere bişîne, da ku karibe derkeve derve û li wir bi yekî merivê xwe re şû bike, çû… Lê wê valahiyek li cem min hişt, dirêjiya wê demê min wêneyên wê çêdikirin. Min navê wê kometabloyê kir “Malva”. Tevde hatin firotin, paşê min nas kir ku ew li Roma ye, piştî çûna wê ya Kanada nameyek ji min re şand, tê de li ser rewşa xwe ya zehmet dipeyive û dibêje ku ew ji nexweşiyekê dikêşe, wê çaxê ji bêyî hinek tabloyên temamnebûyî tiştekî din li cem min tune bû, min giş jê re birêkirin ku wana bifroşe û hinek rewşa xwe li wir pê bimeşîne… Sibehekê ez ecêbmayî mam, dema ku min dît ew li pêş deriyê kovarê li benda min sekiniye, min ji çavên xwe bawer nekir… Di wê kêlîkê de pas- porta xwe çirand, da ku careke din ji vir nere, Canêt xemgîn bû ji ber ku nikarîbû careke din here Kanadayê û ji min pê ve wê kesek nas nedikir, wek ku wê digot, ew sêwî bû. Di rojên pêş de qebûl kir ku em jiyanê bi hev re dabeş bikin. Û Xwedê zarokek da me, min nav lê kir: Lîbêrtî. Wê navê wî kir Olîvêr. Piştî çend mehan Olîvêr bir û çû Beyrûdê, bal hinek merivên xwe. Ji ber ku şer li wir dest pê kir, nema karîbû vegere, min şand dû xudiyên xwe, hatin Şamê, bi heftê hezarên Sûrî min xanî firot û li ser pişta xewxaneyê li Şamê min xatir ji wan xwest. Wê şevê xew nekete çavên diya min, min xatir ji hevalên xwe yên hindik xwest!… Bê pasport, bêyî ku kaxeteke fermî bi min re hebe, tenê bi nasnameya xwe ya rojnamevaniyê derbasî sînorên Lubnanê bûm, li Beyrûdê şer û kambaxiya mezin hebû... Min bi şofêrekî teksiyê re bi hinek pere li hev kir ku min bigihîne devera ku Canêt û Olîvêr li wir bûn. Ev yek ne hêsan bû, bi rojan ez mam, di binerdên hilweşiyayî de min xwe veşart, ta ku şofêrê ermen ez birim ku gelek nasnameyên bi navine cuda dan min û ji min re got ku divê bi rê de li her ciyekî û her ku em bigihên çepereke leşkerî ya kontrolkirinê ez yekî ji van nasnameyan li gor ku ew ji min re bibêje şanî wan bikim… Piştî demeke dijwar ez gihîştim cem wan: Ew li Kenîseyekê, di binerdekê de veşartî bûn, rojine bi tirs me qedandin û min keşe Corc Salîbe nas kir, alîkarî bi me re kir ku em karibin pasportine Lubnanî bikirin û di şeveke reş de me ji Beyrûdê bar kir, keştiyeke nêçîra masiyan li benda me bû, ku me bibe Qibrîsê… Deryaya ku cara yekemîn bû ez wê dibînim, min lawê xwe hemêz kiribû û xwe komî ser hev kiribû, min dikir û nedikir dilê xwe di cî kim û bawer 210 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- bikim ku em dilxweş in lê neçar bû! Tabloya “Şîna Mezin” asoya çiyayî winda bû, ez pê hisiyam ku ez gewdeyê xwe bi derbekê re li şûna xwe dihêlim, wek ku çawa bi mily- onan bîrhatin ji şîna tarî der bibin; rûyê diya min, xwişk û birayên min, tabloyên min, heval û xizanên gundê min, zeviyên genim ên xweş, gîhayê ser pişta xaniyan, salên ku ez tê de li azadiyê digeriyam, gelek hest û tiştên cuda û belawela wek şevê bi min re şiyar man… Canêtê li ser milên min xew kir, ez jî di valahiya mezin de li Xwedê digeriyam!… Min nas kir ku ez nema careke din vedigerim. Sê rojan rêwîtiya me dirêj kir, nan û ava ku deryavanan dida me, em vedireşiyan, min tu zimanên biyanî nizanîn. Canêt hinekî bi îngilîzî dipeyivî… Polîsên lengergehê wekî koçberên ku ji ber şer reviyane, em girtin… Û ji wir di rêya Etîna re, em şandin Viyênnayê. Li Viyennayê dem êvar bû, ji xemgîniya bajarê kevin û valabûna wê ji mirovan, ez veciniqîm, şofêrê tak- siyê em giyandin navnîşana ku keşe Corc Salîbe daye me, ji bo keşe Aydîn li Viyênnayê, wî jî em şandin gundê Trayskirxîn ê wekî kampeke leşkerî mezin, ji her deverên cîhanê tije koçber bû. Piştî çêkirina kaxez û pirs û goftûgoyê, kincine dan me û hinek betanî û ciyekî ji bo razanê, Olîvêr nexweş ket û gelek nava wî diçû, piştî çend rojan hinek baş bû, sibê û êvarê em di rêzeke dirêj de disekinîn, wek ku em leşker bin, ji bo ku em hinek xwarina ku berê me jê nexwariye bibin: Perçeyek goştê berazan ê bira- jtî, hinek şorbe û perçeyekî mezin nan… Çend roj derbas bûn, min bawer nedikir ku em bi rastî giyane Nemsa, bajarê huner û xewnan... Piştî nêzîkî mehekê, paseportine taybet bi rengê kesk dan ên wekî me koçber, diviyabû em ji wê kampa mezin derkevin, a ku bi qasî hejmara mirovên ji hemû deverên cîhanê çîrok têde hene, ev ciyê han kampeke girê- dayî Netewên Yekbûyî bû, em çûn Viyênna ku li xaniyek bigerin. Bi rêya keşe Aydîn me xaniyekî kevin û lihêmî dît. Tiştek ji peran bi min re nema, pêwîst bû ez li karek bigerim, min ji Aydîn pirs kir ku navê hunermend bi almanî çi ye? Got, “Malir”. Min wê got- inê li ser pelekê nivîsand û çûm buroya ku kar ji bêkaran re dibîne, min kaxet da jinika ku li wir kar dikir, wê jî kaxetek da min, navnîşaneke li devereke girêdayî Viyênnayê têde bû, ez çûm, ew fabrîkeyeke boyaxkirina xaniyan bû, min di boyaxkirina dîwarên malan de kar kir, pişt re Canêt çû dibistaneke belaş ji bo fêrbû- na zimanê almanî. Olîvêr li cem pîre- jineke Nemsawî dima, cîrana me bû, wê navê Olîvêr kiribû Arnêst, ew jî navekî Nemsawî bû, ji ber ku Olîvêr bi ser gewrbûnê ve diçû û jinikê digot, “Ew wekî Nemsawiyan e”. Her ku dem û metiryal hebûna min hinek tablo çêdikirin. Min tabloyên xwe hilgirtin, hol bi hol, galêrî bi galêrî geriyam, qebûl nekirin tabloyên xwe nîşan bidim, heta ku min dikaneke biçûk a tabloyên bazirganî û erzan nas kir, tabloyên kulîlk û daran ji min xwestin, berê tiştekî wisa min çênekiribû, tevî wê jî min tabloyên xwe danîn qorzîkekê ji odeya mezin û piştî heftiyekê min dest bi tabloyên hinek B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 211 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- hunermendên vî şêweyî kir û tabloyine wekî yên wan çêkirin, deh tabloyên nuh û ter min birin dikanê, xudiyê dikanê du tablo bi perene hindik ji min kirîn û yên din li min vegerandin. Hefte li dû hefteyê derbas bûn û min tu şêwe û tecrube nehîşt, ji her yekê tiştek dibir û tabloyên suriştê çêkirin, lê her û her xudiyê dikanê kêm ji min dikirî û wan peran têra bihayê caw û reng û metiryalên ku min dikirrîn, ne dikirin. Pişt re Canêt di fabrîkeyeke tirşo de dest bi kar kir, dû re min jî li wir dest bi kar kir. Êvarî ez diçûm rawestgehên trênan bi parsek û serxweşan re rûdiniştim, da ku xwarineke germ an hinek kinc ji aliyê komeleyeke xêrxwaz ve dihatin belavkirin, bidine me. Min bazirganekî tabloyên bazirganî û erzan nas kir, çend dikanên wî li Viyênna hebûn. Gelek hunermend li cem wî dixebitîn, pirraniya wan ji dewletên sosyalîzmî hatibûn. Wê çaxê, wek ku ez herim dikana şekir û caw, min tabloyên xwe hilgirtin û di mey- dana avahiya mezin de, ya ku mala bazirganê tabloyan tê de bû, bi gelekên din re sekinîm… Dema ku bala xwe da qilafetê min û tabloyên min, ji min pirs kir çima ez nav yan îmzeya xwe li ser tabloyan nanivîsim? Min bersiv dayê, ji ber ku ew ne tabloyên ez hez dikim, ew wekî gepa nên in, tu dikarî navê ku tu bixwazî deynî ser, ji min xwest ez hema bi çi navî dibe îmzeyekê li ser deynim, lê ne navekî rojhilatî, min got, “Malva!” Wî pejirand û êdî tabloyên min bi bihayekî erzan kirîn, herwiha caw û reng jî ji cem wî bûn, min dev ji karê din berda û bi roj û şev tablo çêdikir. Olîvêr jî li bal min bû, ez jî ji wî fêrî almaniya ku wî ji jinika cîran girtibû, pişt re min ew xiste zarokx- aneyekê. Canêt çû zanîngehê bixwîne, ez derketim derve û tiştê ku li ber çavên min, yekser min dikirin tablo: Rezên tirî, zeviyên berberoyan… Wê çaxê ez pê hisiyam ku bi azad- bûneke nuh ez tabloyan çêdikim, dûrî azariya kopîkirina tabloyên ne xweşik. Bazirganê tabloyan bi tecrubeya min a nuh gelek kêfxweş bû. Êdî bihayekî bêtir ji bo tabloya ku ew di çav xwe re bike dida min, pişt re min çar tabloyên nuh firotin holeke biçûk a şanedanê. Xudiyê holê ew di festîvala salane ya hunerê de li bajarê Frankfûrtê berçav kirin. Piştî çend rojan kalemêrekî Amerîkî hat Viyênna, navê wî Herbêrt Arnot bû, dema rewşa jiyana me ya dijwar û xizaniya ku em tê de ne dît, gelek xemgîn bû û bi dilgermî got, “Ji niha û pê ve ez dixwazim tu lawê min ê duyemîn bî piştî Pîtir, her tabloyên ku tu amade bikî, tu dê ji min re li ser navnîşana min ya li Newyorkê bişînî. Sê hezar dolar dan min û çû… Min gelek caw û reng û sêpêyek ji bo tabloyan bi van pereyên pirr kirîn, her tiştê ku dilê min tê de bû, min kirrî û her tiştê ji bo wênekêşiyê ku min jê hez dikir… Êdî her roj ez ji mal derdiketim derve, min li dora xwe dinêrî; li dar û beran, li suriştê, li wêneyeke ku min bi aliyê xwe ve bikşîne digeriyam… Min bala xwe dida her tiştî û bi lezeke ecêb, beriya ku ro- nahî wê dîmena ku min ew hemêz kiriye biguhirîne, min tablo çêdikirin. Bi çavên xwe û eşqeke mezin û bi hezkirin ez fêrî livîn û teferuatên tiş- tan bûm, ez fêr bûm ku bê çawa rengê têrronî û bi toz û bîna tiştan dibe… Bi birçîbûneke mezin, min kûr bala xwe 212 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- dida zeviyên ganguliyên sor, wek ku çawa ez li ciyê bûyîna xwe bim… Suriştê ez bi raza xwe ya mezin re birim û asoyine nuh ji bo derbirînê dan min… Piştî salekê min perçeyek erdê biçûk li devera Viyênnayê, ya bîst û duduwa li nêzîkî derdorên paytextê ji aliyê çemê Eldanob, kirrî. Sara, keçika me ya duyemîn bû piştî Olîvêr, beriya îmzekirina peymana kirrînê, ez û mal- bata xwe ya biçûk li ser gîhayê erdê hilketibûn, Canêtê got, “Ez dixwazim erd bi navê min tenê bête nivîsandin!” Min sedema daxwazê jê pirs kir û min pêşniyar kir ku bi navê me herduyan be, lê wê got, “Ji bo ku tu rojekê neşînî dû xudiyên xwe, ew bên serdana me li vir, ji ber ku ez qebûl nakim ew bên li cem min, di malê de rûnin, ez qebûl nakim merivên zarokên min ên xizan wek xudiyên te hebin!...” Bi pozbilindî û baweriyeke ku beriya wê demê min jê nedîtibû, wisa got ku ez bi vê yekê veciniqîm û baş zane ku hîn kesek ji xudiyên min nizane em li ku ne, piştî derketina me ya ji Beyrûdê. Nizanin çi bi me re çêbûye, ez jî dizanim ku ew dirêjiya demê li xwe dixin û digrîn!… Ji bo ku kesek ciyê me nizanibe min yek name ji kesekî re nenivîsand û neşand, herwiha tu car neketibû bala min ku ez ji xudiyên xwe bixwazim ciyê rûniştina xwe biguherin, ma qey biyanbûna min a bi tenê ne besî min e?!... Canêtê bi hêrs li min vegerand û got, “Baweriya min bi tiştê ku tu dibêjê nayê!...” Min xwest lêxim lê ji tirsa ku zarokên min bigirîn, wek zaroktiya min a bi bavê min re, min nekir, her- wiha ji tirsa polîsan, ên ku bi hêsanî dê ez der- xistama derveyî sînorên Nemsayê, wek bacdarê bacan ên ku her tim digot, “Ez bacê bi temamî nedim wî, ewê pasporta min li min vegerîne û cardin min bişîne Beyrûdê!…” Bêtirî çil ji sedî ji pereyên xwe min dida xezîneya dewletê… Wekî niha! Piştî ku Canêt û her sê zarok çûn, êvarî ez çûm mal, min dît ku kinc û daçekên min ên şêwekariyê li derve ne, bi hedan û gelek min hewl da ku ew derî li min veke lê bê sûde bû, min tiştên xwe yên avêtî rakirin. Ez çûm baxçeyek, wê şevê min lê xew kir, roj derbas bûn û ez razana li baxçeyan xweşik nas dikim, herwiha bîna axa şil jî… Heta ku min kêşangehek li ser pişta avahiyeke kevin peyda kir, banê wê yî textî jêbarkirî bû, ba tê de rûdinişt û hêlînên teyrikên wekî min barkirî… Ji bo raxistina kincên şûştî dihat karanîn. Min bêriya zarokên xwe kir, ez li ber Canêt geriyam ku wan bibînim, an bi wan re derkevim lê ew ji berê dilhişktir bû. Ji hundir de bang dikir, digot “Ji niha û pê ve ez ê te bikim kûçik, bila navê min ne Canêt be eger min tu venegerand Sûriyê!…” Ev tiştê han ji min re gelek bûn, bi rêya dadgeha ku mafê dîtina zarokan ji heftê carekê da min, me hevdu berda, bi şertê ku ez hinek pere dawiya her mehekê bidim wan… Canêtê qebûl nekir, ez diçûm taxa wan û ji quncekî cadê de, di çûnûhata wan de min li wan dinêrî. Piştî ku keşe Aydîn kete meselê, Canêtê qebûl kir ku heftê carekê ez zarokên xwe bibîn- im… Roj derbas bûn, Canêtê di mey- xaneyekê de bi şev kar dikir û zarok bi tenê li mal dihîştin… Min û Canêtê û zarokan regeza B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 213 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- Nemsawî stend. Piştî ku min pere bi deyn ji bankê birin, min dest bi avaki- rina xaniyek kir, di wî erdî de yê ku min kirîbû. Bi her du destên xwe min kevirek li dû kevirekî danî, hêdî-hêdî binerda wî bi serî dibû. Li şûna kêşangeha ku min bi kirê biribû, ez tê de rûniştim, dem zivistan bû, zemîn sar bû, pencereyên wê tenê bi nay- loneke tenik hatibûn girtin, herwiha derî jî. Ez nexweş ketim, cîranan ji min re derman û çay dianîn… Dû re wek her car di dawiya hefteyê de, ez çûm ku zarokên xwe bibînim lê vê carê min tu deng nebi- hîst. Kesekî derî ji min re venekir, heta ku cîrana me ya pîr derket û got, “Canêt û zarokên xwe çûn Amerîkayê, tenê ev e, tiştê ku ez dikarim ji te re bibêjim, li min bibore kurê min” û derî girt. Ez çi ji te re bibêjim? Zarokên min di vê dunyayê de her tiştê min bûn, tenê wan dilê min fireh dikir û hinek xurbetiya min bi min didan jibîrkirin. Wênedêmên wan, livên wan, bîna wan… Wek zarokekî sêwî daketim kolanê. Ji bêyî girî min nizanîbû tiştek bikim. Meh derbas bûn, hat bîra min ku rojekê kurê min Olîvêr ji min re gotibû ku diya wî yekî gîtarjen nas kiriye û ew dixwaze rojekê ji rojan bi wî re here Amerîkayê, wê çaxê min ev yeka bawer nekiribû. Ez vegeriyam avakirina malê û çêkirina tabloyan. Çend mehên ku ez nikarim vewênandina wan bidim, rojine xwekuştineke giran bûn, min tê de desteya tabloyên “Biyaniyan” çêkir. Ji bêyî çend wêneyan tiştek ji zarokên min nema. Bîrhatinên ku dihîştin her roj ji hundirê xwe de xwîn bigirîm; piştî çûna wan bi şeş mehan, kaxetek ji abûkatek ku di dadgeha Viyênnayê ya piroblemên malbatî de kar dike gîha min, hejmareke hesabekî bankê li bajarê Los Ancilosê Kalîfornya têde heye, dibêjin ku divê ez her mehê hezar Dolarê Amerîkî bişînim ser vê hejmarê heta ku zarok hijdesalî dibin. Dirêjiya van salên borî min ev yeka hanê kir, ji bêyî wê hej- marê û navnîşana bankê tiştekî din li ba min tunebûn, du caran ez çûm wir lê mixabin bêhûde bû, bi her hal û her hawî min hewl da ku nîşanekê ji wan bigrim, an xeberekê ji wan bikim… Heta roja îro ez bendewar im... Heta niha jî ez ji bîreweriya xwe, ji dîtina wêneyên wan ên kevin direvim, bêguman niha mezin bûne, gelo ez ê rojekê wan bibînim? Piştî ku min avakirina malê bi dawî kir, min firot, min nikarîbû têde rûnim, ji ber ku ew ji bo zarokên min hatibû kirrîn, pişt re bi bihayê wê malê, min sê defterên hilanîna peran bi navên wan kirrîn, bi rêya dadgehê min ew şandin ser hejmara li Amerîkayê, ji bêyî jineke Nemsawî kesek li kêleka min tunebû, navê wê Gabriyêlla bû. Ez li cem wê rûniştim û min perçe- yek erdê nuh li serê çiyayekî di ser bajarê Viyênnayê re kirrî, (Klostirniyo- borg) û min careke din xanî lêkir. Min zarok jê xwestin, ji min re Nora û Evînê anîn, min duwazde sal di wê malê de bi wan re qedandin, pişt re min mal ji wan re hişt û ez çûm Spanyayê da ku li ciyekî germtir biger- im. Gabriyêlla, jineke pirr delal û dilsoj bû, bi awayê xwe yê Nemsawî pirr îdarelî bû, lê ji min hez nedikir, her 214 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- tiştê ku jê dihat xwestin, ji bo min û her du keçikên me dikir. Li Spanya min karîbû xaniyekî kevin di ser deryayê re li devera Kostabrava peyda bikira lê ji ber ku min nikarîbû dûrî Nora û Evînê bimînim û ji ber ku dema ez diçûm Viyênnayê ji bo dîtina Nora û Evînê, gelek caran diz ketin wê malê, piştî du salan min jê bar kir… Min Spanya û roka wê û zimanê wê yî zor li dû xwe hiştin û vegeriyam Viyênnayê. Min ev mala ku niha ez û Sîlviya tê de dijîn kirrî. Sîlviya, ku min û wê me ji hevdu hez kir û her tiştê ku ez dixwazim dike. Wê dîroka hunerê xwendiye, şêwekar e, hundirê huner- mendan xweşik nas dike, dema ku rewşa wan ne baş be, her bûyerên dijwar ên ku di ser min re derbas bûne bi min re dabeş dike. Di rêwîtî û pêşangehên min de, kul û derdê rojhi- latbûna min bi min re dabeş dikir û jiyana min tevde kontrol dikir, herwi- ha arşîv û name û her tiştên min ên hunerî jî... Her tişt ji bo min dikir da ku ji şê- wekariyê re xwe vala bikim, lêbelê tirsa ku di hundirê min de şiyar e, nemiribû. Bi rengê bîrêkirinekê her êvar dihat û ez dipêçam, ez dibirim kêlîkên ku min têde zarokên xwe winda kirine, tabloyên xwe û wênedêmên diya min a mezin, bi dil- pakî û kûrbûna wê, bi êşa her du çogên wê, ya ku roj bi roj zêdetir dibe, bi girnijîna wê ya tenik û pak, ez dibir- im cem bavê min ê ku ji berê bêhnfire- htir û dilxweştir bûye, tecrube- ya wî ya mezin di jiyanê de, û ez dibirim ba xwişk û birayên min ên ku mezin bûne û xwendinên xwe bi dawî kirine û zarokên wan li cem, hevalên min tev ji hunermend û helbestvanan ên ku li hemû aliyên cîhanê belawela bûne… Wisa dem dimeşe û ez her dem bi rok û rûyê nanekî germ ku nuh ji tenûrê derketibe xewnan dibînim. Xewnan bi ciyekî dibînim ku gew - deyê xwe bi tenê tê de bihêlim, ciyekî ku bîna mîh û mirîşk û zaterê jê were, ciyekî, her ku ez li neynikê binêrim, sînor û jînenîgariya wî di rûyê xwe re nas bikim.. Sibe bi sibe, dema ez li hember rûberê sipî yê ku di kêşangeha xwe de rû bi rû radiwestim, welat tê ber çavên min, xwe bi lîstika serdem ku ez jî welatekî mijûl dikim, lê welatê min hîn di tabloyekê de ye, bêdeng tê de rû- dinêm. Bi tenê bûm, wek gotin û çemên beriya ku xwe berdin deryayeke mezin, mofirkên bajarên mezin, gelî û newalan derbas dikin… Nema bajar û qerebalixa xelkê, yan ciyên kuştin û terorê min diêşînin, an wek berê bala min dikişînin, kûr li tabloyên xwe dinêrim û li muzîka xwe guhdar dikim û baş dizanim çawa huner dibe veşargehek, dibe revek ji ber xwe, û çawa dibe mirineke nêzîkî rojevê, û çawa dibe welatek ku heta niha min nikarîbû ew nas bikira!... Waaa zemano!... Ez dizanim çawa huner dibe rengekî ji xwînê û ta niha, ez guleke sipî bi vê xwînê wêne dikim!… Beşeke girîng û ji bo min balkêş maye, ew jî Welatê Dê ye (Sûriye), ser- danên te yên vê dawiyê ji welêt re çawa bûn? Wek ku ez dizanim, di salên biyanbûna xwe de te bêtirî pêşangehekê li wir vekir… -Piştî şazde salên ji biyaniyê, vexwendnameyeke fermî ji şaliyarge- ha çapemeniya Sûriyê ji min re hat, da B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 215 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- ku wekî mêvanek li festîvala Elmehebbê, yanî hezkirinê, ya yekemîn li Lazîqiyê amade bibim. Dema ku di pencereya balafirê re çavên min li sînorên Sûriyê ketin ez giriyam, piştî ewqas sal, va ez hatim!… Xudiyên min û gelekên din li bal- afirgehê li benda min bûn, piştî ewqas berzebûn min xudiyên xwe li Lazîqiyê dîtin, pişt re li Şamê, bi çar tabloyên mezin ez beşdarî fstîwalê bûm, rojine gelek xweş û rengareng bûn, çape- meniya Sûriyê guhdaneke taybet da serdana min, piştî du hefteyan ez ve- geriyam Viyênna, bi hêviya ku sozê xwe bi min re bicih bikin, pasporteke Sûriyê bidin min û ew piroblema ku ji dema reva min a ji leşkeriyê de daliqandî maye êdî çareser bibe. Dû re, dîsa ez çûm Sûriyê ku pêşangehekê li pirtûkxaneya Elesed a li Şamê lidarxim û yeka din li galêriya Etasî. Wek turîstekî biyan nuh nîşan û dîmenên Sûriyê yên dîrokî û girîng nas dike, bi birayê xwe Îsam re li Şamê geriyam, em çûn delava Sûriyê, xweşikbûna surişta wê ez dîl kirim û min perçeyek erd li herêmeke fer- îbende kirrî, latên wê sipî bûn û rengê deryaya wê bi rengê tirkowaz bû. Min dest bi pêdiviyên qanûnî yên fermî kir û pêşkêşkirina kaxetan li aliyên berpirs da ku ez karibim muzex- aneyekê ji bo hunera Sûriyê ya hem- dem bi pereyên xwe ava bikim lê hêzên leşkerî ew erdê han radest kirin û tiştek jî li şûna wê nedan min heta ku aliyên bilind û fermî yên dewletê bir- yar dan ku erdekî din nêzîkî wê ku ji min stendine bidin min da ku pirojeya xwe ya şaristaniyê li ser ava bikim, pirojeya ku min dixwest bibe qonex- eke girîng û berçav ji bo hunera Sûriyê. Li dawiya wê, ew erd û ew muzexane ji dewletê re bimînin û piştî ku min hemû kaxet û pêdiviyên fermî yên ji min dihatin xwestin bi dawî kirin, herwiha piştî ku muhendisekê di cîhanê de bi nav û deng Rîxard Mayir moxdetê avahiyê danî û piştî ketina hundirê gelek şaşînokên dezge- hên fermî û çûnûhatin û sergêjiya zor ji bo nivîsandin û tomarkirina rêbazî û fermî li gor zagonan, ji ber xweşikbû- na cî û surişta xweş ez gelekî dilxweş bûm ku ez xewna xwe ya mezin ji bo welêt li wir ava bikim… Lê di destpêkê de piroje rawestiya û gelek bi tiştan têk çûm, min car din ji welêt bar kir, bi hêviya ku ez careke din vegerim dev- era ku elfabayê ji bo bûyîna xwe hilbi- jartiye û şaristanî nîşana wê ye. Îro û piştî vê pevçûnê tevde, bi qederê re, qedera tije êş û biyanbûn û serkeftinên mezin di tevgera hunerî de li cîhanê, Malva (Omer Hemdî) çawa tabloyê, pîrekê, şer û pêşerojê dibîne? -Tablo!… Li cem min hîn robereke çargoşe ye, ciyek e, nivînek e ji bo xewê, valahiyek tije qerebalixeke zindî ye, û tije tirs û netebatbûn e, her ku bêtir nêzîkî wê dibim, bêtir tê de winda dibim. Ev valahiya han bi yekemîn pêbûna rengekî, yan bi pakkirineke destan bêtir diyar dibe. Kîtekîtên çîroka min di vê raza hanê de ye, raza ku neçar e bê wergerandin… Meramên min… Û nerîna min, tablo ji bo min surişt û lêx- uyabûnên bê dem û çarçove ye, tablo dîdariya serdemekê ye, dîdariya xakekê ye. Jin!… Gewdeyek e, tabloyek e, li ser wê elfabaya mirin û jiyanê bikar tînim. Jin perestgehek e, hemû ol û olsazî û 216 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- şer û bihar, li ser şûnwarên wê ji dayîk dibin, jin ciyê bicîkirina hêminiya vê cîhana zor e. Şer!… Şer pîşesaziyek e, kargehek mezin e, ji me re çekan ji bo kuştina xwe tê de çêdike. Xeyaseta kuştinê ji destpêkê de bi mirovan re heye, heta ez, dema ku tabloyan çêdikim, dibim kujareyek, bêsûcbûna valahiyê dikujim. Paşeroj!... Paşeroj, wekî hezkirinek nuh e, bê reng, termekê ku di mey- danan de xwîn jê dirijê, meydanên ku bi tofanan tên nuxumandin, tofana mirovan, tofana kar û kirrîna rojane, tofana gemarbûnê… Tu paşerojê ji min dipirsî? Li dûmahiyên dîrokê dimeyzînim, li canê latan, li danûstendinên şaristanan, li tevger û liva bajarên bi qerebalix, li rêyên çûn û hatinê yên tije erebe, li kargehên atomê, li kompaniyayên çekên pêşketî û kujare, li awayên tir- sandinê yên cuda dinêrim, ji tirsandi- na siyasî de… Û tirsandina bûjen an metiryalê… Û tirsandina bûjenên xwarinê... Tirsandina hunerê!… Ya olîtiyê… Tirsandina çandê… Ya çapemeniyê… Peywendiyên hemdem, heta mirin jî bûye bazirganî, wekî xwarina nên û keskayî û goşt, ya ku rojane bûye. Serê xwe bi sibehê re meêşîne! Ji ber ku tu nikarî tiştekî biguhêrî, eva ku tu ne yek ji aliyên mafiyaya mezin bî... Mafiyaya herî xurt, ev mafiyaya ku wekî hez dike dîrokê dinivîse û wekî dixwaze destên xwe datîne ser siyaset û çandên cîhanê tevde. Li muzexaneyên hunerê yên xelkên rojava binêre, li hunera nûjen û ya hemdem, çi ne ew navên ku di van mûzexaneyan de cî digrin? Kî ne ewên ku di kovarên navdar û çapxaneyan de bêdawî dibin? Berpirsiyarên van muzexane û holên şanedanê yên mezin kî ne? Û rexnegirên ku biryarê didin bê ka, kî kî ye, û kî çi ye?!!!... Tiştê ku ji wê de tê, kambaxbûn û zêdegavî ye. Ji bo mayînê, pevçûnine mezin bi tiştê di paşerojê de tê re hene, pevçû- nine rehdar û tamar û behaneyên wê hene, ji ber şaştiyên ku xudiyên fer- manên mezin kirine, şaştiyên ku çare- serkirina wan demeke dirêj bi derengî xistin û goriyên vê yekê jî mirov û hey- wan û dar û ber in. Li vê cîhana agirvêketî temaşe bike!… Wekî roja îro xwîn li erdê negiriyaye. Li min binêre çawa bêtirî carekê ez mirim!... Çima? Jiyan pêkenînek mezin e… Wekî fîlimên kertonê ye, ji bêyî rastiyê her tişt tê de mumkin e… Min nedixwest vê danûstendinê bi dawî bînim, lê Malva westiyayî ji min ve xuya bû, min kûr bala xwe da tabloyên wî, pirtûkên wî, arşîva wî ya dewlemend, piştî spaskirina wî min xatir jê xwest. Û li ser sêpêya tabloyan hîn tabloyeke şil a nîvtemam hebû; rûyê kalemêrekî navsal. Bê dil min xatir jê xwest, min mirovekî ku rojekê ji rojan min bawer nedikir vê rastbêjiyê gişî jê bibim li dû xwe hişt, da ku vî barî gişî bi xwe re rakim, min çîrok û bêdengiya xwe di çavên wî kale- mêrî de hîştin. 12/2004 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 217 Malva: Ez dizanim çawa huner dibe rengek ji xwînê --- Page Break --- Hatırlanacağı gibi bundan bir önce- ki yazımızda Osmanlı Devletine karşı Botan Miri Bedirxan Beyin başlattığı isyanının yenilgiyle sonuçlanması ile Havêrkanda başlayan kaos ortamını, II. Haco'nun öldürülmesiyle şiddetlenen Havêrki-Dekşuri çatışmasını, Haco'nun intikamının alınması ve sonrasında meydana gelen gelişmeleri anlatmıştık. Bu yazımızda ise I. DünyHa Savaşı ve sonrasında, yaşanan gelişmeleri, Cumhuriyet döneminde yörede yaşanan olayları ve özellikle Elikê Batê olayını tarihsel süreç içinde irdelemeye çalışacağız. Osmanlı Devleti zamanında olduğu gibi cumhuriyet döneminde de Havêrkanlıların bağımsızlıkçı, mil- liyetçi faaliyetleri şu veya bu şekilde devam etmiştir. Bu faaliyetler bazen doğrudan devlet güçlerine karşı başkaldırı şeklinde gelişirken bazen de devlet yandaşı olan aşiretlerle mücadele şeklinde olmuştur. Bu neden- le Havêrkanlılar gerek Osmanlılar döneminde gerekse de Cumhuriyet döneminde resmi makamlarca hep asi ve tehlikeli olarak nitelendirilmiştir. Kürt aşiretleri üzerinde yaptığı araştır- malarla tanınan M.Van Bruinessen Ağa, Şeyh, Devlet adlı eserinde Havêrkanlıların bu özelliğinden söz ettikten sonra şöyle devam etmektedir: "Haco'nun stratejisi hiçbir zaman Botan Emirliği'nin egemenliği altın- da yaşamayan komşu Dekşuri ve diğer aşiretlere savaş açmayı içeriyordu… Diğer yandan da Dekşuri aşireti ile müttefik olan Osmanlı hükümetiyle aralarında çatışma çıktı. Bu olaydan sonra Havêrkanlar asi bir aşiret olarak tanındılar, bu böyle sürüp gitti." Gerçekten bunun böyle sürüp git- tiğini cumhuriyet hükümetlerinin resmi açıklamalarından da anlıyoruz. 2000'e Doğru dergisinin 13 Aralık 1987 tarihli, 51. sayısında kamuoyuna HAVÊRKAN AŞİRET KONFEDERASYONU VE ALİKÊ BATÊ İSYANI - 2 Nezîrê CIBO 218 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- açıklanan Aşiretler Raporunda bu anlamda çok net ifadeler vardır. Devletin resmi makamlarınca hazır- lanan bu rapor daha sonra Kaynak Yayınevi tarafından kitap haline getiril- di. Kürdistan’daki hemen bütün aşiretlerle ilgili oldukça ayrıntılı bilgiler verilmektedir. Raporu hazırlayanların en çok önemsediği şey aşiretlerin, devlet yandaşı olup olmadıklarıdır. Buna göre aşiretler iki gruba ayrılmıştır; devlet yandaşı ve devlet aleyhtarı. Işte söz konusu raporda, Havêrkanlılar ikinci grupta kabul edilmiş ve şu bilgilere yer verilmiştir: "Suriye'deki Hacooğulları ile ilişkileri vardır. Isyanlara katılmışlardır. Yurdumuza bağlılıklarına güvenilmez. Kürt- çülük faaliyetlerini desteklerler." Ilginçtir, aynı raporda daima devlet yandaşı olan ve yöredeki özgürlükçü eğilimlere karşı duran Dekşuri aşiretiyle ilgili benzer bilgiler ver- ilmiştir. Yani "Kürtçülük faali- yetlerini destekledikleri ve güvenilmez oldukları" belirtilmiştir. Neden böyle bir bilgi aktarılmıştır kesin olarak bilemiyoruz, ama bizce iki ihtimal vardır; birincisi, raporu hazırlayan birimler ödevlerini iyi yapamamış, yanlış bilgi ver- mişlerdir. Ikincisi, Dekşuriler her şeye rağmen yaranamamışlardır. Devlete verdikleri hizmet- ler Kürtçülükten sıyrılmaları için yeterli olamamıştır. Ancak bizce raporun en ilginç yanı; Cumhuriyetin Osmanlıdan aldığı politik mirası ifade etmesidir. Yani "Kürdü Kürde kırdırma" politikasının devam ettirildiğinin açık bir kanıtı olmasıdır. Cumhuriyet hükü- metleri, Osmanlının son dönemlerinde varlığını sürdüre- bilmek, egemenlik altına aldığı millet- lerin ayrılmasına engel olabilmek için izlediği "böl ve yönet" politikalarını geliştirerek devam ettirmişlerdir. Diğer bir ifadeyle; devlet "vatanı'nın bölünmez bütünlüğünü, milletin huzur ve güvenliğini (!)" sağlamayı, vatan- daşını düşman kamplara ayırmakta bulmuştur. "Yönetim otoritesini sürdüre- bilmek için aşiretler arası bölünme ve çatışmalara muhtaç olduğunu düşün- müştür"(Aşiretler Raporu). Bir diğer ifadeyle devlet, otoritesini sürdürmek için iç çatışmalardan, vatandaşlarını birbirine kırdırmadan, anarşi ve terörden medet ummuştur. Gerçekten ilginç ve üzerinde durulması gereken bir konu ama biz asıl konumuza, yani Hevêrkan sultanlarının "Kürtçülük" ve "bölücülük" faaliyetlerine dönelim. Alikê Batê zaman zaman ailenin bir diğer lider adayı olan Çelebi’yle rekabet içinde idiyse de konfederasyonda kont- rolü ele geçirmesini bildi. Daha önce belirtildiği gibi, Haco'nun intikamını alması onu Konfederasyonun liderliği yarışında Çelebiye karşı oldukça avan- tajlı duruma getirmişti. Onu avantajlı duruma getiren bir diğer etken bölgedeki Hıristiyan ve Yezidi Kürtlerin desteğini almasıydı. Ama onu asıl avan- tajlı kılan ve gerek Havêrkanda gerekse de Kürtler arasında öne kavuşturan milliyetçi bağımsızlıkçı eğilimleriydi. Atası Haco’dan devr alınan bir mirastı . Hayalinde hep bağımsız Kürdistan vardı. Yaşamı boyunca bu uğurda çarpıştı. Osmanlı güçlerine karşı yirmi yıl gerilla savaşı verdi. Bu süre zarfında Havêrkanın tek hâkimiydi denilebilir. Hatta Havêrka'nın dışında kalan komşu aşiretler üzerinde de hâkimiyet kur- muştu. Osmanlı hükümetlerinin bölgedeki otoriteleri sadece kâğıt üzerindeydi. Vergiler bile askeri Hevêrkan Aşîretî Konfederasyonu ve Elikê Batê İsyani B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 219 --- Page Break --- operasyonla topla- nabiliyordu. Askerlik çağına gelen gençler onun güçlerine katılıyorlardı. I914 yılında I. Dünya Savaşı’nın başlaması ve devletin savaşa katılmasıyla Ali'nin bölgedeki etkinliği daha da güçlendi. Çünkü devlet askeri kuvvetlerinin hemen tümünü savaş alanına çekmişti. Imparatorluğun kaderini ellerinde tutan Ittihat ve Terakki liderlerinin Turancı hayalleri ve onların müttefiki Almanların emperyalist emelleri uğruna binlerce, yüz binlerce asker Kafkasların karlı dağlarında, Arap çöllerinde yok oluyor- du. Bu nedenle cepheye sürekli asker aktarılıyordu. Dolayısı- yla iç asayışı sağlayacak yeterli askeri güçü kalmamıştı. Aslında bu durum Havêrkan açısında da memnuniyet vericiydi. Çünkü devletin çeşitli bahanelerle yaptığı operasyonlar, zorla asker toplamalar, kanunsuz yüksek vergi toplamaları, köy ortasında mey- dan dayakları, Imparatorluğun uzak köşelerine sürül- meler bir süre için de olsa sona ermiş, halk rahat bir nefes almıştır. Yezidi ve Hıristiyan Kürtler üzerindeki maddi manevi baskılar kalkmış, değer veriliyor, saygı göster- iliyordu. I. Dünya Savaşı boyunca bölgedeki tek gerginlik durumu; Omeri ve Dekşuri aşiretlerinin Ali’nin otorite- sine karşı zaman zaman ittiat etmekte isteksiz davranmalarıydı. Zaman zaman çatışmalar oluyordu. Ancak genel anlamda Ali yörede kontrolü elinde tutuyordu. 1914’te başlayan I. Dünya Savaşı 1918'de Osmanlı Devleti ve müttefiki olan Ittifak Devletlerinin (Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan) yenilgisiyle sonuçlandı. Hepsi büyük kayıplara uğradılar. Denilebilir ki en çok kayıp veren de Osmanlı devleti oldu. Savaş sırasında büyük toprak kayıbına uğramış, elinde sadece Anadolu ve Kürdistan'ın bir bölümü kalmıştı. Yenilen devletler tek tek masaya otu- rarak ateşkes antlaşmaları imzaladılar. Osmanlı Devletinin imzaladığı antlaş- ma olan Mondros Antlaşması, çok ağır şartlar taşıyordu. Antlaşmanın en önemli bazı hükümleri şöyleydi; “- Itilaf Devletleri , (Ingiltere, Fransa, Italya) güvenliği sağlamak için gerek gördükleri an istedikleri yeri işgal edebilecekler. - Küçük bir jandarma gücün dışında Osmanlı ordusu terhis edilecek. - Her türlü savaş araç gerece, silah ve cephaneye el konulacak.” Böylece Imparatorluğunun elinde kalan toprakların işgal edilmesinin hukuki gerekçesi de hazırlanmıştı. Kısa bir süre sonra da Mondros hükümleri uygulamaya sokuldu. Anadolu toprak- ları yer yer işgal ediliyor, ordu terhis ediliyor, bütün silah ve cephaneye el konuluyordu. Kısacası devletin var olma nedenleri bir bir ortadan kaldırılıyordu. Koca kaplan kediye dönüşüyordu. Tabi Mondros Mütarekesi uyarınca yapılan işgal eylemlerinden Kürdistan da nasipleniyordu. Bugünkü Irak top- rakları ve Kürdistan'ın petrol bölgeleri (Musul, Kerkük ve çevresi) Ingilizlerin payına düşüyordu. Zaten daha savaş sırasında Musul'a kadar olan yerleri işgal etmişlerdi. Bugünkü Suriye ve dolayı-sıyla Güney Batı Kürdistan toprakları Fransızların payına düşüy- ordu. Gerçi buralar savaş sırasında Ingilizlerce işgal edilmişti. Ancak Itilaf Devletleri arasında yapılan gizli antlaş- malar gereğince Fransızlara 220 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hevêrkan Aşîretî Konfederasyonu ve Elikê Batê İsyani --- Page Break --- bırakılmıştı. Yine bu gizli antlaşmalar uyarınca Mardin, Nusaybin, Midyat çevresi yani Havêrkan toprakları, Urfa ve Antep Fransızların payına düşüyor- du. Mütareke imzalanırken henüz buralar işgal edilmemişti. Ancak o gün için her an işgal tehlikesi vardı. Bütün Anadolu’da olduğu gibi Osmanlı Devletinin Kürdistan coğrafyasında da etkinliği oldukça zayıflamıştı. Otoritesi fiilen sona ermişti. Bu durum milliyetçi özgürlükçü Kürt unsurları için oldukça uygun bir ortam yaratıyordu. Başta imparatorluğun başkentinde, özellikle de Kürdistan'ın önemli merkezlerinde (Diyarbakır, Urfa, Mardin vb.) yoğun- laşan bir hareketlilik başlamıştı. Birçok yurtsever aydın başta olmak üzere asker, sivil şahsiyet, aşiret liderleri, soylu aile mensubu, din adamı vb. Kürt milli unsurları yoğun bir faaliyet içine girmiş bulunuyorlardı. Gazeteler, dergiler çıkartılıyor, bildiriler dağıtılıy- or, cemi-yetler kuruluyordu. Bu çalış- maların sonucunda ortaya çıkan en önemli organizasyon hiç kuşkusuz Kürdistan Teali Cemiyetidir. (Kürdistan'ı Yüceltme Derneği ) Cemiyet "milletlerin kendi kaderleri- ni özgürce belirleme hakkı." Prensibi doğrultusunda yoğun bir faaliyet içine girmişti; Kürdistan'ın çeşitli merkez- lerinde şubeler açıyor, temsilciler gön- deriyor, ulusal uyanışı sağlamak için toplantılar düzenleniyor, yoğun bir propaganda faaliyeti sürdürü- lüyordu. Bu arada Havêrkanda da benzer bir hareketlilik vardı. Beklenen gün gelmişti. Botan Kürt yönetiminin sona ermesinden beri hiç sönmeyen özgür- lük ateşi daha da alevlenmişti. Ali'nin Kasrında yoğun bir trafik vardır. Bir yandan kurmaylarıyla, diğer yanda Hevêrkan’ın yurtsever unsurlarıyla, bölgedeki diğer aşiret liderleriyle görüş- meler yapıyordu. Yıllardır sürdürülen düşmanlıklar, kan davaları sona erdiril- meye çalışılıyor, çatışan aşiretler arasında barış ilan ediliyordu. Amaç güç birliği sağlayıp bağımsız Kürdistan'a kavuşmaktı. Bu amaçla çalışmalar Havêrkan' nın dışına taşı- narak daha da boyutlandırılmaya çalışılıyordu. Kürt özgürlük hareke- tinin, dolaysıyla o günlerde Kürtlerin en önemli siyasal organizasyonu olan Kürdistan Teali Cemiyeti’nin de önemli merkezlerinden biri olan Diyarbakır’la haberleşiliyor, karşılıklı temsilciler gönderiliyordu. Yine aynı amaçla Ali Batê’nin bizzat Şırnaklı aşiret lideri Abdurrahman ve Salahan Aşiret lideri Ramazan ile görüştüğü bilinmektedir. Hatta bu görüşmelerde Güney Kürdistan'da bulunan Ingiliz işgalinin kuzey Kürdistan'a yayılması durumun- da karşı koyma fikri üzerinde anlaştık- ları, çeşitli kaynaklar tarafından kaydedil -miştir.(Kurdisten and Kurds- Kürt Milliyet-çiliğinin tarihi- Wadie Jwaideh ) Oysa günümüz resmi kay- naklar ve Türk ta-rihçileri Ali Batê hareketinin tamamen Ingiliz destekli olduğunu, Ingiliz çıkarlarına hizmet eden bir hareket olduğunu belirtmek- tedirler ki bu doğru değildir. Ali Batê ile yaptığı görüşmenin hemen ardından Şırnaklı Abdurrahman Ağa’nın diğer aşiret reislerine gönderdiği mek- tuplarda Ingiliz müdahalesinin kabul edilmemesini ve Ingiliz yönetiminde bulunan bölgelerdeki Kürt aşiret reis- lerinden direnişe geçmelerini istemiştir. Bu mektupların bazıları Ingiliz yet- kililerince ele geçirilmiş ve bugün devlet arşivlerinde mevcuttur. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 221 Hevêrkan Aşîretî Konfederasyonu ve Elikê Batê İsyani --- Page Break --- Söz konusu kaynaklarda Türk yetk- ililerinin bölgede Ingiliz karşıtı bir direniş başlatmak için hummalı bir faaliyet içinde olduklarını, Kürtleri etk- ileyebilmek için de özellikle "Hıristiyan müdahalesine karşı Müslümanlar bir- leşin." "Kürtler ve Türkler din kardeşidir" şeklinde dini duygulara hitap eden etkili propaganda geliştirdikleri ve oldukçada başarılı oldukları da belirtilmektedir. Ali'nin çalışmaları her ne kadar mil- liyetçi ve özgürlükçü hedeflere yönelik olsa da öz itibarıyla çağdaş, ulusal bir yapıya dönüşmekten uzak olmuştur. Kurulan siyasi ilişkiler, örgütlenme faaliyetleri, askeri etkinlikler tamamen aşiretsel yapıya dayanıyordu. Kaçınılmaz olarak aşiret ve aşiret önderliği ön plana çıkıyordu. Üstelik aşiretler arasında asırlar boyu devam eden kin ve husumet, ulusal bir bütün- lüğün oluşmasına fırsat vermiyordu. I. Dünya savaşı süresince Havêrkanda göreceli bir barış ortamı yaratıldıysa da uzun vadeli olamadı. En ufak sorunlar hemen çatışmalara neden oluyordu. Nitekim ünlü Tınat Çatışması böyle bir nedenle patlak verdi; Omeri Aşireti lideri Ehmedê Suleyman’ın baskısından kaçan Mele Osman adında birinin Ali’ye sığın- masıyla taraflar arasında gerginlik başladı. Omeri Aşiretine ait Tınat köyüne giren Ali güçleriyle Omeri ve Dekşuri güçleri arasında başlayan çatışmalara daha sonra devlet güç- lerinin Dekşurilerin yanında yer almasıyla çatışmalar daha da şiddetlen- di. Her iki taraf da büyük kayıplar verdi. Kuşkusuz en büyük kayıbı yok- sul Kürt insanı verdi. Bu çatışma ve sonrasında yaşanan acı olayların yöre insanının belleğinde bıraktığı derin izler bugün bile canlılığını korumak- tadır. Kürt halk edebiyatının çok önem- li ürünlerinden olan "stran"lar bu olay- ların en canlı tanıklarıdır. Yörede yıl- lardır dillerden düşmeyen onlarca strandan biri olan "Şerê Tınatê" da bunu çok net bir şekil- de görebiliriz; Şerê Tinatê Hey lê dayê hey lê dayê hey lê dayê. Dilê min de wayê. Ehmed Axa xwe berda bajarê Nisêbînê. Cem Qaîmmeqamê Nisêbînê. Gotê Qaîmmeqamê Nisêbînê dilê min de wayê sed cara min wayê. Elîyê Betê bavê Ûsif û Nezîr ferxê mala Haco sultanê Hevêrka qaçax bû kete dunyayê. Li piştî qaçxbûna Elîyê Betê bavê Ûsif û Nezîr ferxê mala Haco debara min di cihê te da nayê. Qaîmmeqamê Nisêbînê go Ehmed Axa tu rabe lez bike, bilezîne Axawat û Muxtaran bîne mezbeta cê ke îmza lê bixîne emê vê mezbetê deyne walî Begê bajarê Midyatê. Belê walîyê bajarê Midyatê têlefonê bidite bajarê Estembolê. Belkî emê fermana Elîyê Betê bavê Ûsif û Nezîr ferxê mala Haco ji dergê Estembolê hilînin Ehmed Axa lezê dikê dilezîne Axa û Muxtara di cemînê û mezbeta çê dikê mora lê dixînê. Dane walî Begê bajarê Midyatê , waliyê bajarê Midyatê têlefon dabû bajarê Estembolê fer- mana Elîyê Betê bavê Ûsif û Nezîr ferxê mala Haco ji dergê Estembolê li ba Sultanê Estembolê deranî. Elîko lawo min digo memanî xweş memanî tiştê rebê alem li banê batî qelem li erdî Xwedê kes lê nezanî. Li wê roja fermana Elîyê Betê bavê Ûsif û Nezîr ferxê mala Haco ji bajarê Istembolê der- anî. Hazar esker lawê dewletê bi topan û xîvet û 222 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hevêrkan Aşîretî Konfederasyonu ve Elikê Batê İsyani --- Page Break --- çadira ve li dewra qesra Tinatê . Li dora Elîyê Betê bavê Ûsif û Nezîr ferxê mala Haco girtine û derê topa dane qesra Tinatê. Elîkê Betê digo gelî xulama lez bikin bilezînin hewara Şim'ûnê Henê Heydê kakê Melkê bavê kurê ji min ra bînin hewara Şemdînê Çolî ji min ra bînin Îsayê Şeref ji minra bînin. Lo lo lo Elîko lo lawo qesra Tinatê wa bi hejîr e. Bejn û bala Elîyê Betê bavê Ûsif û Nezîr ferxê mala Haco Sultanê Hevêrka Xelefê mala Osman Paşa, bejna şala û şapika ye rextan û zincîra Axa fermana hukmetê li malê li eşîrê giran e. Ji xêra Xwedê ra ne fermana Hukmetê ba bila fermana sîhûsê (33)eşîrê kurda ba, fermana eşîrê kurda bê ra û bê tekbî ye. Bi telaqê jin berdanê li pişta kozik û çepera dê kêwa min lê digote gurmêna dihol û zirna daweta her dû Axayê min Ûsif û Nezîr e. Elîyê Betê go lawo Şim'ûn û qesra Tinatê bi dar û bî ye. Filehoçavêteketaeskerêdewletêziravteqetîye. Kerrbê li Şim'ûnê Henê Heydê da, go lo lawo Elîko qesra Tinatê bi simaq e. Heçî kesê ji min û te ji talî ya şevê pêda destê xwe ne dê qevda xencerê hicrîmta bernede zabitê ser topê, jina xwe berdit bi sê telq e. Û qesra Tinatê û dilê min bi xeber e. Şdan û navmişûdê Şim'ûnê Henê Heydê kakê Melkê gelek hene. Dest da qevda xencerê hicrîm berda bû eskerê dewletê ji taliya şevê pêda zabitê ser topê kuşt û da ber xenceran e. Dilê min li xeber e û şadan û navimşûdê Mihemedê Êlo gelek hene. Dest da qevda xencerê hicrîm berda bû eskerê dewletê ji taliya şevê pêda zabitê ser topê kuşt û da ber xencerae. Şim'ûnê Henê Heydê bandikî lo lo Elîko lo lawo qesra Tinatê bilind e wa li herem e. Dengê top û topxana dewleta Turka li ser serê Elî yê Betê bavé Ûsif û Nezîr lêda lem e lem e. Axa roja koçka û dîwana tu li serê jorê rûniştî tu ji mala Osman paşay tu Axayî û ez xulamê te me. Belê roj qesra Tinatê ew gava xulîna topan û teyaran li şwînê bomba hîngê roja mirinê Axabixwedêtucelebîûwêrojêezribadêteme. Yukarda belirtildiği gibi Ali'nin baş- lattığı hareket bir yönüyle geleneksel aşiret ilişkileriyle yoğurulmuş bir yapılanma arz ediyorsa da öteki yönüyle milliyetçi ve yurtsever bir içerik taşımaktadır. Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası yaptığı çalışmalar- da, kurduğu ilişkilerde bunu görmek mümkün. Havêrkan lideri, özgür Kürdistan uğruna en büyük rakip- leriyle hatta can düşmanı sayılan aşiret liderleriyle görüşüp, birlik çağrısı yap- maktan geri kalmamıştır. Bu aşiret lid- erlerinden biri de ünlü Dekşuri lideri Izedin Ağa dır. Eski düşmanlıkları unutmak ve ulusal çıkarlar etrafında bir araya gelmek için birçok görüşme yapıldı. Ancak hep aşiretsel çıkarlar önplana çıkarıldığından bir sonuç alı- namaz, birlik sağlanamamıştır. Büyük Ozan Seydayê Cigerxwîn "Hayat Hikâyem" adı verilen biyo- grafyasında; anlaşmazlığın temelin- de, liderlik konusu olduğunu, kurula- cak Kürdistan'ın lideri kim olacak konusunda anlaşamadıklarını söyle- mektedir. Yine de Ali'nin bu çabalarının sonu- cunda yörede birçok aşiretin desteği alınır. Bazı resmi kaynaklar da Ali'nin bölge halkını kandırmak için: "Ben Istanbul’daki Halifenin temsilcisiyim." dediği belirtilmektedir. Bizce bu Havêrkan liderinin oldukça kıvrak bir zekâya sahip olduğunun göstergesidir. Güç bulmak, amaca ulaşmak için başvurulan akıllıca bir taktik… Nitekim hemen aynı tarihlerde Anadolu’ya geçen Mustafa Kemal halkın desteğini almak için benzer bir taktiğe başvu- B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 223 Hevêrkan Aşîretî Konfederasyonu ve Elikê Batê İsyani --- Page Break --- rarak; "Amacım, padişah ve hilafeti kurtarmaktır." diyordu. Oysa aynı M. Kemal üç yıl sonra saltanata, beş yıl sonrada halifeliğe son vermiştir. Sadece bu topraklarda değil tarih boyunca hemen dünyanın her yerinde halkı etkilemek, üzerinde otorite kur- mak için siyasilerin, devlet adamlarının başvurduğu bir yöntemdir dini duygu… Pek başarılı olamamışsa da Havêrkan liderinin de başvurduğu aynı yöntemdir. Ama Sezar'ın hakkını Sezar'a vermek gerekirse, bu konuda Türk siyasilerinin eline hiç kimse su dökemez. Öyle ki bu yöntemle Hem Kürt hem Türk halkını bin yıldır uyut- mayı büyük bir beceriyle başar- mışlardır. Ali, yılların engin askeri deney- imine sahip Osmanlı ordularıyla boy ölçüşecek gücü bulamadıysa da yörenin bazı büyük aşiretlerinin desteğini alır. Artık zamanın geldiğine inanır ve harekete geçer. (11 Mayıs 1919) En yakın adamla- rıyla (Ali'nin en sadık adamları Hiristiyan ve Yezidiler’dir. ) Midyat'tan yola çıkar. Önce Savur- Mardin istika- metinde yürür. Bazı güç- lerini de Nusaybin, Cizre yöresine yol- lar. Bu yörelerdeki birçok aşiret ona itaat eder ve destek sağlar. Aldığı bu desteğe de güvenerek Nusaybin şehir merkezine yürür. Şehri kontrol altına alır. Buradaki askeri birliklerin bir kısmı teslim alınır, geri kalanı şehri terk eder. Ceza evinin kapıları açılarak bütün tutukluları serbest bırakılır. Ali halk tarafından sevinç gösterileriyle karşılanır. Ünü daha da yayılır. Ancak yöredeki 5. Tümen'e bağlı askerler harekete geçer ve şehri kuşatırlar. Bunun üzerine Ali, Nusaybin'in bütün sivil ve askeri idarecilerini rehin alarak şehirden ayrılır. Yörenin dağlık kes- imine çekilir. Bundan sonra amansız bir takip başlayacaktır. Devlet güçleri gerek silah gerekse de sayı bakımında kıyas kabul edilmez bir üstünlüğe sahipti. Havêrkan lideri gerilla taktik- leriyle savaşı sürdürür. Sürekli geri çekilerek tekrar Midyat'a varır. 4. Haziran da Mıqrê denilen yerde Kürt tarihinde sık rastlanan bir olay gerçek- leşir. Tarih yine tekerrür eder; daha önce Ali’ye itaat eden ya da tarafsız kalacağını bildiren birçok aşiret devlet güçleriyle birleşerek saldırıya geçer. (Şerê Mıqré) Çember içine alınan Havêrkan güçleri büyük kayıplar pahasına çemberi yarmasını başarır- lar. 5. Tümenin takibi devam etmişse de artık başarsızlığı anlaşılmıştı. Bunun üzerine bölgede bulunan 6. Piyade Alayı’na bağlı birlikler harekete geçiril- di. Artık Havêrkanın dağı taşı asker kaynıyordu. Evet, tarih yine tekerrür ediyordu; Ali atası II. Haco gibi çarpışa çarpışa geri çekiliyordu. Güçleri giderek eriyordu ve yine en büyük dar- beyi Kürtlerden yiyordu. Dekşuri, Omeri, Kosi, Hebizbini, Hesari vb. birçok Kürt Aşireti devlet güçleriyle birleşerek Ali ve bir avuç savaşçıyı Medah Köyü çevresinde çembere aldılar. Bu sefer kaçış yolu kalmamıştı. Havêrkanın Hiristtiyan, Yezidi, Müslüman savaşçıları bir bir düşüyor- du. Derecikler oluşturan kanları göl olup bir birine karışı-yordu. Ve son olarak Ali de düştü. Haya- tının en zor anlarında yanında olan, onu yalnız bırakmayan yoldaşlarını, o da terk etmemişti. Ölümü onlarla kucaklamıştı. Ama halk vefalıdır. Sevdiklerinden kolay kolay vazgeçmiyor, kolay kolay öldürmüyor. Havêrkanlılar Ali'nin 224 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Hevêrkan Aşîretî Konfederasyonu ve Elikê Batê İsyani --- Page Break --- ölümüne inanmadılar; "O efsunludur, ona kurşun işlemez." diyorlardı. Bunun üzerine Alay Komutanı Binbaşı Pehlivanzade Nuri Bey hem kazandığı zaferi kanıtlamak, hem de halka göz- dağı vermek için, Ali'nin cesedini bir katıra yükleyerek Midyat sokaklarında gezdirip teşhir etti. Böylece hatasıyla, doğrusuyla, günahıyla, sevabıyla bir Kürt isyanı daha, yine Kürdün büyük! katkısıyla sona erdi. (18. Ağustos 1919) Ve Havêrkan yine karalar bağladı ama sevdiklerini öldürmedi… Onları yaktığı ağıtlarda, stranlar da, diloklarda yaşattı. Onları terk etmedi. Ali ve arkadaşlarının özellikle ünlü savaşçı, efsanevi Hiristiyan Şemunê Hanna Haydo'nun, Şemdinê Çoli'nin kahramanlıkları yörede dillere destan oldu. Onlarca stran'a konu oldu. Yörede onları tanımayan isimlerini işitmeyen yoktur desek kesinlikle mübalağa yap- mış olmayız(Önümüzdeki sayılarımız- da bu stıranlardan örnekler vermeye devam edeceğiz). Ali'nin ölümünden sonra, aşiretin birliği bozuldu. Hevêrkan güçleri dağıldı ve yöre tamamen devlet denetimine girdi. Yeniden liderlik kavgaları başladı. Konfederasyonun bir kısmı III. Haco’yu lider kabul ederken, diğer bir kısmı aynı aileden yani Mala Osman'dan biri olan Çelebi’nin etrafın- da toplandı. Çok şey eskisi gibi değildi artık. Çok yönlü bir değişim süreci başlamıştı; bir kere yeni bir devlet kurulmuştu. Osmanlı Devletinin yerine, Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Cumhuriyet hükümetleri dönemi başlamıştır. Artık yörede olduğu gibi bütün Kürdistan’da daha sıkı bir dene- tim vardır. Çok daha farklı politikalar gündemdedir. Çok daha farklı ve kar- maşık sorunlar ortaya çıkmıştır. Bütün bunlara rağmen, Havêrkanda iki şey uzun süre değişmedi: biri, geleneksel aşiretsel yapı ve aşiretler arası çatış- malar, diğeri de Kürdün özgürlük aşkıdır. Evet, Havêrkanda bu ikili adeta ikiz kardeş gibidir. Son yıllara kadar bu böyle sürüp gitti. Ancak son dönem- lerde değişen ekonomik, sosyal ve kültürel değişimler ikizlerden birini, - aşiretsel yapı- iyice sarstı. Hatta büyük ölçüde yok etti diye- -biliriz. Ama öteki yani Kürd'ün özgürlük aşkı hiç değişmedi. Ali'den sonra da Mala Osman'ın, bu uğurdaki çabaları devam etmiştir. Yeni kuşaklar atalarının yolunda yürüdüler. Işte bu yeni kuşağın en önemli üyeler- den biri III. Haco dur(Bak. Mala Osman'ın kısmı soyağacı.) Ama onun hikâyesi başka bir yazı konusudur. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 225 Hevêrkan Aşîretî Konfederasyonu ve Elikê Batê İsyani --- Page Break --- PÊŞGOTIN Çaxê ku meriv li nivîsên nivîskarên kurdan dinihêre, meriv di nivîsên wan de rastî hinek wergirti- nan tê. Heke di wan wergirtinan de çavkanî bên nîşandayîn, tiştê ku hatiya kirin pirr normal e. Lê heke ew wer- girtin bê nîşandayina çavkanî bin, tiştê ku hatiye kirin pirr şaş e. Ez ê di vê xebatê de ji çend nivîs yan jî kitêbên hinek nivîskarên kurdan ên ku bê nîşandayîna çavkanî nivîs wergirtine çend nimûneyan bidim. Ez ê eslê nivîsan û nivîsên wergirtî tevlî çavkaniyên wan neql bikim da ku xwendevan bi xwe jî karibin her duyan bidin ber hevûdu. Pirraniya van nimûneyan berê jî di hinek weşanan de hatin weşandin. Di gelek tiştan de min ji wan weşanan îstîfade kir. Çavkaniyên ku min jê îstîfade kirine jî ez ê binivîsim. WERGIRTINÊN BÊ NÎŞANDAYÎNA ÇAVKANÎ AMEDAKAR : FERHAD YEŞÎL 226 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Sîstema ku ezê di vê xebatê de bi kar bînim ev e: "Navê nivîskarê ku bê nîşandayî- na çavkanî nivîs wergirtiye. "Carna derheqê mijarê de hay- dariyeke kurt. "Nimûneyên nivîsên ku bê nîşan- dayîna çavkanî hatine wergirtin. Ev nimûne di binê herfa A de hatine neqilkirin. "Metnê eslî yê ku nivîs jê hatiye wergirtin. Ew beş di binê herfa B da hatiye neqilkirin. "Beşên "A" û "B" carna bi jimar in. Ev jimar, jimara nimûneyan in. Mesela A1 wergirtina yekem e, B1 jî eslê wê ye. Yanî B metna kevn, A metna nû ye. Min pirr dixwest ku ez piştî vê xebatê bi nivîskarên ku çavkanî nîşan nedane û nivîs wergirtine re jî bipeyivim û ramanên wan ên derheqê vê mijarê de bistînim. Lê ji ber ku wext teng bû, min ji bo vê yekê kes nedît. Ez ji hemû kesên ku di amadekiri- na vê xebatê de ji min re bûne alîkar re gelekî spas dikim. Hezîran sala 2000î Uppsala Kurtkiriya Peyvan B.Î. : Berî Îsa bn. : binihêre Dr. : doktor nr. : numre r. : rûpel NIVÎSÊN KU BÊ NÎŞANDAYÎNA ÇAVKANÎ HATINE WER- GIRTIN 1 - MEHMED UZUN Di Nûdemê de nivîseka Mûrad Ciwan a bi sernameya "Hustuyê Devê û Rastiya Mehmed Uzunî" hat weşandin. Di vê nivîsê de tê îddîakirin ku gava Mehmed Uzun romana xwe ya pêşîn a bi navê "Tu" nivîsiye, ji "Hawar" û hin berhemên din hin beş wergirtine û xistine romana xwe. Û tê îddîa kirin ku Mehmed Uzun, demekê çûye Suriye, ba jina Mîr Celadet Alî Bedirxanî, Rewşen Xanimê. Wê ew tekst, foto û belgeyên ku ji bal Celadet Alî Bedîrxanî ve ha-tibûn civandin, yên ji devê dengbêjan hatibû berhevkirin, kovarên ku di deh salên sîh û çilî de di bin serokatiya Celadet Alî Bedirxanî û Kamîran Alî Bedirxanî de hatibûn weşandin, gellek berhemên wan ên din ên çapbûyî û çapnebûyî dane wî. Qewî wiha bû kû wî wê ev behrem amade bikirana û biweşandana. Lê ewî ew berhem hemî anîn, li ser wan, rûniştî, romanên xwe yên bi navê "Rojek Ji Rojên Evdalê Zeynikê" û "Bîra Qederê" re kirin hevîr. Îro şahid û belge hene ku Rewşen Bedirxan Xanimê heta ku mir jî Mehmed Uzun efu nekir. (Ciwan, Mûrad, "Hustuyê Devê û Rastiya Mehmed Uzunî", Nûdem: kovara hûnerî edebî û çandî, nr. 29-30,1999,r.109) B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 227 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- Beşên Wergirtî Di rojnameya Armancê (1) de jî nivîsek bi sernameya "Mehmed Uzun û Çîroka Diziya Tu" derket. Di vê nivîsê de li romana Mehmed Uzun a bi navê "Tu" rexne hatiye girtin û hatiye gotin ku hin beşên romanê ji van weşanan hatine wergirtin: T u , r . 1 6 ( J i H a w a r , n r . 2 4 , r . 5 ) Tu, r. 17 (Ji Hawar, nr. 25, r. 6) Tu , r. 23 (Ji Hawar, nr. 28, r. 3) Tu, r. 24 (Ji Hawar, nr. 28, r. 3) Tu, r. 25 (Ji Hawar, nr. 31, r. 3) Tu, r. 44 (Ji Hawar, nr. 24, r. 1) Tu, r. 45 (Ji Hawar, nr. 24, r. 1) Tu, r. 94 (Ji Hawar, nr. 25, r. 15) Tu, r. 141 (Ji Hawar, nr. 25, r. 4) Tu, r. 142 (Ji Hawar, nr. 25, r. 4) Tu, r. 144 (Ji Ronahî, nr. 28, r. 17) Tu, r. 152 (Ji Hawar, nr. 34, r. 6) Tu, r. 166 (Ji Hawar, nr. 34, r. 12) Tu, r. 167 (Ji Hawar, nr. 53, r. 8) Tu, r. 167 (Ji Hawar, nr. 34, r. 12) Tu, r. 170 (Ji Hawar, nr. 34, r. 5, nota binî) Tu, r. 170 (Ji Hawar, nr. 34, r. 8) Tu, r. 171 (Ji Hawar, nr. 34, r. 11) Tu, r. 171 (Ji Hawar, nr. 34, r. 5) Tu, r. 174 (Ji Hawar, nr. 53, r. 8) Tu, r. 199 (Ji Hawar, nr. 33, r. 14) Tu, r. 200 (Ji Hawar, nr. 33, r. 14) Tu, r. 23 (Ji K. Bedirxan, Dersên Diyanetê û Hedîsên Cenabî Pêxember, Ji Tefsîra Quranê, Parîs, 1971, r. 3, 5) Tu, r. 64 (Ji N. Zaza, Destana Memê Alan, r. 1) Tu, r. 103 (Ji Zinar Sîlopî, Doza Kurdistan, r. 96) Çend Nimûne Ji Nivîsên ku bê Nîşandayîna Çavkanî Hatine Wergirtin A1 "… zarokno. Qulingan îsal ji me re xayintî kirin. Di vê zivistanê de zû pişta xwe dan çiyan û baranan, bamişt û sîpanan. Zû berê xwe dan deşt û beriyan. Çima zarokno?.... Ev çi deng e zarokno? Ev çi heydedan e, çi guregur e li ezmanan? Dengê nefîr û zirna ezman e. Ne qiyamet e û ne jî axirzeman e…" (Mehmed Uzun, Tu, Weşanên Dengê Komal, Stockholm, 1984, r. 17) B1 "Lo qulingo, ez dibêjim tu bi cihê xwe xayîn î, her zivistan tu pişta xwe didî çiyan û berfan û bamişt û sîpana, berê xwe didî deşt û beriya û sefayê dikî… Lo ev çi deng e û çi heydedan e û çi guregur e li ezamana? Dengê nefir û zirne û borizana. Hin dibêjên qiyamet e, hin dibêjin axirzeman." (Hawar: kovara Kurdî, Şam, nr. 25 (19.08. 1934), r. 657, 654) (2) A2 "Yê ku rastiyê na bêje û derewa dike û ne xwediyê gotina xwe ye û ji emanet re xayintiyê dike, ew nimêja xwe bike, zekata xwe bide û here Hec û Emrê jî, ew dîsa minafiq e. -Sipehîtiya mirovan, xweşiya zimanê wan e. -Bihuşt di bin lingê diyan de ye." (… -Dermanê nezaniyê pirs û xebat e. 228 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- -Pê zerer bigîhê te rastiyê bibêje. -Paqijiya dil û laş nîvê baweriyê ye." (Mehmed Uzun, Tu, r. 23-24) B2 "Yê ko rastiyê nabêje û derewa dike û ne xwediyê gotina xwe ye û ji emanetê ra xayintiyê dike, ew nimêja xwe bike, zekata xwe bide, û here Hec û Emrê jî, dîsa minafiq e. 46-Spehîtiya mirovan, xweşiye zimanê wan e. 47-Buhuşt di bin lingê diya de ye. … 78-Dermanê nezaniyê pirs û xebat e. … 86-Pê zerer jî bigihe te, rastiyê bibêje. … 90-Paqijiya dil laş nîvê baw- eriyê ye." (Hawar, r. 707) A3 "-Ji heft tiştên neqenc ku xelk pê diçin helakê, xwe biparêzin: ji mişrikiyê, ji sihirbaziyê, ji kuştina xelkê bê rê, ji xwarina malê sêwiyan û faîzê, di şer û qewimandinê de ji bazdanê ji kêm kirina qedrê jinên xwedî namus û ji paşgotiniya wan…. -Ji dinya we sê tişt bi min xweş in: pîrek, bihna xweş mirovên nimêjk- er."(Mehmed Uzun, Tu, r. 25) B3 "Ji heft tiştên neqenc ko xelk pê diçin helakên xwe biparêzin: Ji mişrikiyê, ji sihirbaziyê, ji kuştina xelkê bê rê, ji xwarina malê sêwiyan û faîzê, di şer û qewimandinê de ji bazdanê, û ji kêm kirina qedrê jinên xwedî namus û ji paşgotiniya wan…. 226-Ji dinya we sê tişt bi min xweş in: pîrek, bihna xweş, mirovên nimêj- ker." (Hawar, r. 767) A4 "…Deriyê derva yê malê mezin bû, ji darê berûyê pêhet çêbûbû. Deriyên din yên hundir, hemû ji darê gezûyê bûn. Dîwarên xaniyê we bi kevirên reş, û bi heriya kakirî ve hatibûn jenîn. Banê xênî ji heriyî bû. Di ser dîwarên re bi bihustek an bi du bîhustan ji hev dûr, beştînên spîn- daran dirêj kiribûn û bi mirdiyaqan ve neqeban beştan dagirtibûn û bi qasî piyekî ax berdabûn ser. Li havînê çaxa hûn ne diçûn zozanan, di bin temaşegaha ezmên de, we li stêrîkan dinihêrên û li ser banê diniviyan. Bêî tu zimanî, bi alîkariya li hevûdu nihêrînê ve, we derdên xwe yên sed salan, xweziyên xwe yên qayîm û kefşiyên xwe yên biçûk û rojê, ji dostên xwe re, ji stêrikan re digot. Dora banê xaniyê we bi dîwarekî çarpê bilind ve girtî bû. Wê dîwarê şûna sîngtaldekî digirt. Bapîrên te xanî wisan ava kiribûn, ku di dema şer û pevçûnan de, bila bi kêrê wan bihata, bila ji wan re bibûya asêgeyek."(Mehmed Uzun, Tu, r. 44-45) B4 "Dîwarên xaniyan bi kerpîçên xo bi heriya kakirî tête birîn, lêdikin, bê tu dar û dep. Li şûna pencaran di jorê dîwaran re qulan vedikin. Ev qulên ha bi tû tiştî ne girtî ne. Ji ber ko hatindîtina pîpok û kaxezê li wir hêj ne nas e. Deriyê xaniyên xwe jî bi darê berûwe pihêt çêdikin. Di ser dîwaran B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 229 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- re bi bihustek an bi du bihustan ji hev dûr, şitlên spîndaran drêj dikin û bi mirdiyaqan neqeba şitlan dadigirin û axê berdidin ser. Qederê pêkî, pêyek û nîv. Ev e banê xaniyên wan. Li havînê, kurdmanc di ser van banan de dinivîn, û pirîcar ev banên ha bi dîwarekî çarpê bilind, dorgirtî ne. Ev dîwar şûna sîngtaldekê digirin. Xaniyên maqulan jî di vî şiklî de ne. Tenê du tayênwan hene û carinan bi milekî wan ve burceke çarparsû bilind dibe. Belê xanî bi her tiştên xwe welê hatine lêkirin ko di wextê şer û pevçûnan de bi kêrî wan bên, ji wan re bibin şergeh û asêgeh.." (Hawar, r. 629) A5 "… Rojekê mîrê Amedê, yanê Diyarbekra îro nêriyekê pezkûvî kuşt. Xelk ji mezinahiya wî ecêb mayî man. Stîrihên wî pîvan, heft bihust derketin. Li ser yekê mîrê Amadê got "ez dê van stîrihan ji mîrê Botan re bişînim, ka yên wisan di çiyayên Botan de hene." Ser wî yekê mîr rabû û stirih jê re rêkirin. Miheme beg jî li wan ecêbmayî ma. Emrî nêçîrvanan kir, ku herin nêrîkî wisa bikujin, ku strihên wî jê mezintır bin. Nêçîrvan bi çiyê ketin, çend rojan geriyan, nêrîkê wisan bi dest ne xistin. Efno û Hejale hebûn, ev herdû nêrî li ber dilê mîr gelekî ezîz bûn, dilê wî gelek bi wan ve bû…. Ji bona ku ji mîrê Amedê re fehîd- kar ne be, da ber çavê xwe ku nêriyên xwe bi destên xwe bikuje. Bi xulam û nêçîrvanan re derket nêçîrê, çû raserî Dirba-şkêr, di çepera stûnê de rûnişt. Xulam û nêçîrvanan pez xira kirin bi ser mîr de anîn. Hejale di pêşiya pez de dihat, mîr sê derp berdanê, her sê derb jî lêketin, lê dîsan jî nêrî neket û hat ji mîr borî. Efno li dû pêz bû. Mîr bi derbekê Efno di cîh de xist. Dilê mîr gelekî pê ve ma. Wî li dora xwe fekir, çavên wî li xulamekî xwe Hesen ket, jê re got "Hesen carekê bavêje ser." (Mehmed Uzun, T, r. 141-142) B5 "… Rojekê mîrê Amediyê -li gora gotinekê yê hekariyan- nêriyek pezkûvî kuşt. Xelk ji mezinahiya wî man ecêbmayî. Stiruhên wî pîvan, bi heft bihustan derketin. Mîr got "Ez ê van stiruhan ji mîrê Botan re bişînim, ka ên holê di çiyayê Botan de hene." Ser vê yekê mîr rabû û stiruh jê re rêkirin. Mihemed beg jî li wan ecêb- mayî ma. Emrî nêçîrvanan kir ko herin nêrîkî welê bikujin ku stiruhên wî jê mezintir bin. Nêçîrvan bi çiyê ketin çend rojan geriyan, nêrîkî welê bi dest ne ket. Efno û Hejale hebûn. Ev her du nêrî ber dilê mîr de gelek ezîz bûn, dilê wî gelek bi wan ve bû. Lê ji bona ku ji mîrê Amediyê fehîtkar mebit da çavê xwe ko nêriyên xwe bi destê xwe bikuje. Bi xulam û nêçîrvanan ve derket nêçîrê çû raserî Dirba-Şkêr, di çepera stûnê de rûnişt. Xulam û nêçîrvan pez xera kirin, bi ser mîr de anîn. Hejale li pêşiya pez de dihat, mîr sê tifing berdanê, her sê derb lê ketin, lê nêrî bi xwe neket û ji mîr da borî. Efno li dûvê pez de bû. Mîr bi derbekê Efno 230 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- çî de êxist. Dilê mîr gelek pê ve ma. Li dora xwe fedîkirî, çavê wî li xulamêkî xwe-Hesen- ket, jêre got: -Hesen- carekî bavêje ser."(Hawar, r. 652) A6 "Axa me reş, ezmanê me tarî ye. Efrîtan pêşiya ronahiya me girtine, xorto, efrîtan. Em nikarin ji cixare xwe hilmekî rehet bikşînin. Em difetisin, dengê me dernakeve, dest û piyên me nalepitin. Dêw hatine li ser singa me rûniştine."(Mehmed Uzun,Tu, r.144) B6 "Lawo tu dizanî çira em hev nabînin, çira axa me reş ezmanê me tariye? Efrîtan pêşiya ronahiyê gir- tiye. Lawo, tu dizanî çira em nikarin hilmeke rahet bikşînin, difetisin, dengê me dernakevê, dest û pê me nalipe. Dêwin li ser sîngên me rûniş- tine." (Ronahî, nr. 28, adar 1945, r. 17) A7 "Carekê siltanê Osmaniyan, Mîrê Botan dixwaze Stanbolê. Rîsipîkî mîr heye, ew jî pê re diçe. Dema digîhên Stanbolê, rîsipî ji mîr ra dibêje, 'Ez benî, sibehê ez ê cilên te wergirim, bibim mîr. Tu jî cilên min wergire bibe rîspî. Ma em ji ku dizanin ku Siltan çima banî te kiriye? Ez ê herim ba dewletê. Heke Siltan ez kuştim, tu vedigerî malê. Hingê cîhê Botan bêserî namîne. Tu ê zaroyên min jî xwedî bikî. Û heke Siltan qencî bi min kir, jixwe ew qencî ji te re ye.' Mîr tevdîra Rîspiyê xwe diecibîne. Sibehê rîsipî cilên Mîr werdigre û diçe ba dewletê. Mîr çend rojan li hêviya Rîsipî dimîne, lê ew venagere. Mîr ji hinekan dipirse. Yek jê ra dibêjê: 'Tu here mala xwe, mîr êdî venagere.' Mîr vedigere mal û ji bona xizmeta rîspiyê xwe, banî kurê wî Elî dike û axatiya Jêliyan û pênc-şeş gundên qenc jî, bi ax û av, didiyê. Ji wê rojê pê ve ye, di navçeya Botan de cîhek heye, ku jê re dibêjin Cîhê fîtnan.." (Mehmed Uzun, Tu, r. 152) B7 "Carek siltan Mîrê Botan xwestiye Stênbolê. Rîsipîkî mîr heye, ew jî pê re çûye. Wekê gihan Stênbolê, rîsipî gote mîr: -Ezbenî, sibehê ezê cilên te wer- girim, bibim mîr. Tu jî cilên min wer- girê bibe rîspî. Ma em ji ku zanin Siltan çire banî te kiriye. Ezê herim ba dewletê. Heke Siltan ez kuştim, tu vegerî mal. Cîhê Botan namîne bêserî. Tûê zarowên min jî bi xwedî bikî. Û heke Siltan qencî bi min kir, ji xwe ew qencî ji te re ye. Mîr tevdîra Rîsipiyê xwe eciband. Sibehî Rîsipî cilên mîr wergirtin û çû ba dewletê. Mîr çend rojan li hêviyê ma, Rîsipî venegeriya. Mîr ji henekan pirsî. Yekî gote mîr: 'tu here mal, mîr hêdî venagere.' Mîr vegeriya mal û ji bona xizmeta rîspiyê xwe ba kire kurê wî Elî û axatiya Jêliyan da yê. Pênc şeş gundên qenc jî bi ax û av ve danê…. Ji bona vî qasî navê vê zikakê bûye zikaka fitnê.' (Hawar, r. 830) A8 "Her celeb, her texlît dar hebûn. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 231 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- Darên bi ber, darên bêber, zirav, qalind, dirêj, kin, qayim û kevnar her babet hebûn. Darên qeysiyan, mimişan, hir- miyan pir bûn. Bêî van, darên karçikan, xox, hilû, hejîr, hinar, sêv û tû jî çend celeb bûn. Hilûyê zer, hilûyê reş hilûyê havînî. Hêjîrên tefarî, rijik, şingalî, bêh- natî, zerik, bêrkevanî, dirbî, bacanî, û nizanim çend celebên din… Hinar jî, hinarê tirş, şêrîn, rarişok bûn. Sêv, sêvên guhîjok, şekirî, xişx- işok, xeylî û çermkerî bûn…. Bi hezaran darê tûyê hebûn. Tûyê reş, ezreqî, garisî, şêmî hebûn…. … Ev hemû giyayên xwarbar in. Yanê tên xwarin, … navê vê tolik e, ev giyayê kerengê ye, navê van her duyan kariyê belek û kariyê kelehê ne, ev tûzmazk e, ev tolik, ev soryaz, ev sîrmak, ev sîrik, ev tirşok, ev pûnk, ev semlik, ev rişwat, ev gulmêv, ev… wisan yek bi yek nîşanê min didan û navê wan digotin. Navên giyayên nexwarbaran û kulilkan jî, … giyareş, nefel, kelik, ket, çever, zîrçik, giyayê keran, kelemper, karfirêz, sorik, hêro… (Mehmed Uzun, Tu, r. 166-167) B8 "Di cihê Jêliyan de her texlît darên bi ber û bê ber hene: Hirmê, karçik, xox, hilû, (çend texlît in: hilûyê zer, hilûyê reş, rehavînî), qeysî, mijmijik, hêjir (çend texlit in: bêhnatîşingalî, zerik, berkevanî, dirbî, bacanî, rijik, tefarî), bihok, hinar (çend texlît in: tirş, şêrîn, rarişok), sêv (çend texlît in: guhîjok, şekirî, xişxişok, emêr reş, xeylî, çermkerî), û (çend texlît in: reş, ezreqî, garisî, şemî)… Giyayên xwarbar yanî, yên ko têne xwarin: quzmaz, tolik, soryaz, sirmok, sîrik, tirşok, kereng, kenzer, helîs, kidadik, sêvbinerdê, pariyê mihê, benik, gozerebik, spindik, gulmêw semlik, pûnk, kariyê-belek, kriyê- kelehê. Giyayên nexwarbar û kulîlk- Giyareş, nefel, kelik, ket, çever, zirçik, giyayê-keran, kelemper, karîş, ribêz, sorik, nêrgîz, hendekû, bêrzan, hêro…" (Hawar, r. 836) A9 "Piraniya xaniyên wan şikeft bûn, şikeft di rêza hev, di nav hevdû de bûn. Şikeftên gundiyan pir spehî û xweşbergeh bûn. Di şkeftan de derî diçûn hev. Ji ber vê jî meriv…" (Mehmed Uzun, Tu, r. 170) B9 "Piraniya xaniyên wan şikeft in. Şikeftên wan, gelek spehî û xweşbergeh in. Di nav wan de şkeftolî, yanî dutebeq hene. Di şikef- tan de derî diçûn hev. Ji lewre mirov ji serê gund heta biniya gund di şikef- tan re dikare here." (Hawar, r. 832) YAŞAR KAYA Beşê jêrîn ê nivîsa Yaşar Kaya ji nivîseke Mehmed Malmîsanli hatiye wergirtin (5). A "…. Yezidilerin kutsal kitaplarının yanısıra Ehl-i hak mezhebini benim- seyenlerin kutsal metinlerinin dil- lerinin de Kürtçe (Gorani lehçesi) olduðunu da düşünürsek, din dili 232 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- olarak Kürtçenin önemini görmezlik- ten gelemeyiz. Yukarıda Kitab-ul Cilwe diye geçen (Kıtaba Cilwe) eserin özgün bir alfabeyle yazılan metinleri 1911 de Viyana da yayın- lanmıştır. Anastas Mari, bunları Yezidile- rin tapınaklarının bulun- duðu Laleş'te gördüðünü anlatır ve derki: "Kitabı orada demir bir sandıðın içinde gördüm, bu sandıðın anahtarı bir Yezidi şeyhinde idi. Sadece onun izniyle nöbetçi sandıðı açardı….. Metinleri inceleyen ve Kürtçenin deðişik lehçelerini iyi tanıyan Qanatê Kurdo'ya göre, bu metinler Kürtçenin Soranî lehçesidir. Metinlerin yazılışında kullanılan alfabe ise Arapça alfabesi gibi saðdan sola yazılan deðişik bir alfabedir. Ona göre bu metinler, 11-12. yy.da yazılmıştır. (O. L. Vilçevski'ye göre 17. yy.da)." (Kaya, Yaşar, "Din Dili Olarak Kürtçe", Rewşen, Stenbol, nr. 1, sibat 1992, r. 40-41) B "…. Yezidilerin kutsal kitaplarının yanısıra Ehl-i Hak mezhebini benim- seyenlerin kutsal metinlerinin dilinin de Kürtçe (Goran lehçesi) olduðunu da düşünürsek, "kutsal kitap dili" olarak da Kürtçenin önemini görme- mezlikten gelmek mümkün deðildir. Yukarıda Kitab-ül Cilve diye geçen Ktêbê Cilwe'nin özgün bir alfabeyle yazılan metinleri 1911 de Viyana'da yayınlanmıştır. Anastas Mari, bunları Yezidilerin tapınaklarının bulunduðu Laliş (Laleş)'te görmüştü… 'kitabı orada demir bir sandıðın içinde gördüm. Bu sandıðın anahtarı bir Yezidi şeyhinin yanındaydı. Sadece onun izniyle nöbetçi sandıðı açardı.' "…. Metinleri inceleyen ve Kürtçenin deðişik lehçelerini iyi tanıyan Qanatê Kurdo'ya göre, bu metinler Kürtçenin Sorani lehçe- siyledir. Metinlerin yazılışında kul- lanılan alfabe ise Arap alfabesi gibi saðdan sola yazılan deðişik bir alfabe- dir. Ona göre bu metinler 11-12. Yüzyıllarda yazılmıştır. O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda …."(Malmisanlı, Mehmed, "Osmanlı Döneminde Yazılan Kürtçe Eserler Üzerine", Tarih ve Toplum Yayınları, Istanbul, nr. 54, Haziran 1988, r. 59- 63) KOYO BERZ Koyo Berz, di du hejmarên roj- nameya Welat de rêzenivîsek bi ser- nameya "Dîroka Nivîsandina Destana Memê Alan" nivîsiye. Ew,vê nivîsê ji pêşgotina ku Dr. N. Zaza ji destana Memê Alan re nivîsiye, standiye. Beşê ku di rojnameya Welat (nr. 8,11-17 Nîsan 1992 de ye, bi çend guherand- inên biçûk weşiyaye. Lê di beşê nivîsê yê duhem de (Welat, nr. 9, 18- 24 Nîsan 1992) guherînên biçûk kirine (6) Bo nimûne; N. Zaza gotiye "Ji çiyayê Dêrsîmê heya bi Lorîstanê Memê Alan li her derên Kurdistanê bi nav û deng e". Koyo berz, navê Diyarbekirê, Mehabadê, Suleymaniyeyê, Qamişlo- yê û Swregê jî li van bajaran zêde kiriye. Di hin ciyan de "piçûk û xort" kiriye "zarok û xort", "kal û jin" kiriye B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 233 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- "pîr û jin" û hin beşên ne paragraf kirine paragraf. A "Bingehê wê ji Îsa pêxember pirr wê de ye. Lê avahiyên bê hejmar li ser hatine danîn û gelek rengareng bûye. Mewzuyê Memê Alan ji Melayê Cizîrî jî hîn pirr kevintir e. Li gora dîroknivîsê Danîmarkî yê Îrannasê bi nav û deng A. Chrîstensen (Krîstensin), destanek wek ya Memê Alan, 1000 sal berî Îsa pêxember di nav gelên Arî de pirr belav bûbû. Nivîskarê Yewnanî bi navê Charês de Mîtylêne (Şarêsê Mîtîlenî) 500 sal berî mîladî çîrokeke wisa nivîs- sandiye. Dîroka qehremanên destanê çîro- ka Memê Alan ji rojhelat hatiye Rojava û hêdî hêdî misliman bûye". (Berz, Koyo, "Dîroka Nivîsandina Destana Memê Alan", Welat, nr. 8, 11- 17 nisan 1992, r. 11) B "Bêngehê wê ji Îsa pêxember pir wê da ye, li avahiyên bêhejmar li ser hatine danîn û gelek rengareng bûye." (Zaza, Dr. N., Destana Memê Alan, r. 11) "Mewzu'ê Memê Alan ji Melê jî hîn pir kevintir e. Li gora dîroknivîsê Danîmarkî yê Îrannasê bi nav û deng, A. Christenses (Kristensin), destanek wek ya Memê Alan, 1000 sal berî Îsa pêxember di nav milletên arî de pir belav bûbû. Nivîsevarekî yewnanî, bi navê Charês de Mîtylêne (Şarêsê Mîtîlenî) 500 salî berî Mîladê çîrokeke ûsa nivîsandiye." (Zaza, Dr, N., Destana Memê Alan, r. 12) Dîroka Qehremanên Destanê. Me gotibû ev çîrok ji Rojhilat hatiye Rojava û hêdî hêdî misilman bûye." (Zaza, Dr. N., Destana Memê Alan, r. 15) 234 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Wergirtinên bê Nîşandana Çavkanî --- Page Break --- Ferhenga Jîn, ferhengeke kur- mancî-erebî ye. Beriya pêşgotina ku Seydayê Tîrêj û jînenîgariya Mehemed Cemîl Seyda ku Abdurrehman Alûcî nivîsandiye, bi "Mafê çapê parastî ye, ji da- nerî ra ye, çapa yek- em(1), Libnan- Beyrûd, Çapxaneya EMÎRAL, deh dolar nirxê ferhengê ye" dest pê dike û di dawiya qedandina tîpa "Z" de jî xuya ye ku danerê Ferhenga Jîn Mehemed ê Cemîlê Seyda bi xwe wisa nivîsandiye, "HEWBÎ - Bi arîkari- ya Xwedayê gewre kuta bû FERHENGA JÎN, sal 1987-Z, Mehemed Cemîl Seyda, Sûrîye-Qamişlî" lêbelê mêjûya çapkirina ferhengê ne diyar e. Di pêşgotinê de ku mêjûya nivîsî- na wê jî ne diyar e, Seydayê Tîrêj bi kurtasî behsa dîroka kurdan û zimanê wan dike û dibêje "… Beriya 2600 salî Avesta, pirtûka Zeradeşt bi xêzên zarava Mîdya hatiye nivîsandin. Kurdistan hatiye parçekirin, ketiye bin destê koledar-an û her dem li ser wê kuştin û talan û ceng e, lê heta îro jî dîsa dev ji ziman û reng û nîşanên xwe berne- daye. Di vir de xweş tê zanîn ku kok û bingeheke wî ya kûr û dirêj di dîrokê de heye. Ziman kok û bingeha miletan e. Çi miletê ku dev ji zimanê xwe berde dê di nav gelê cîhanê de winda bibe û dê tu bingeh jê re nemîne…" Seydayê Tîrêj behsa girîngiya kilasîkên kur- dan dike û pişt re pesnê kesên ekola FERHENGA JÎN Roşan Lezgîn B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 235 --- Page Break --- Hawarê dide. Seydayê Tîrêj, Mehemed Cemîl Seyda jî di nav wan de dihesêbe û dibêje ku wî di sîh (30) salan de vê ferhengê amade kiriye. Di dawiya pêş- gotina xwe de jî bang li kurdan dike ku ji bo ziman û miletê xwe bixebitin û bi gotineke pêşiyan dawî li gotinên xwe tîne ku dibêje, "Ga dimire çerm dimîne, mêr dimire nav dimîne." Di jînenîgariya Muhemed Cemîl Seyda de ku Abdurrehman Alûcî nivîsandiye û mêjûya nivîsandina wê jî ne diyar e, tê gotin ku Mehemed Cemîl Seyda di sala 1918an de li navçeya Licê ya Amedê hatiye dinê. Û bavê wî Cemîlê Seyda yek ji leşker û lehengê şoreşa Şêx Seîdê Pîran bû, ku miletê kurd wan di dîroka mêrxasiya xwe de nivîsandiye. Her wisa dewam dike û dibêje, "Mehemed kurê Cemîl e. Cemîl kurê Muhemed Hadî (Seydayê Licî) ye. Seyda kurê Sebgetullah e. Ew jî kurê Resûl Paşayê Sorî yê Rewandizê ye û birayê Kor Muhemed mîrê Soran e." Û bi vî awayî dewam dike, "Muhemed Cemîl Seyda ji malbateke mezin, mêrxas û şoreşger e. Her wekî ku bapîrê wî Seydayê Licî kurê xwe Cemîl da xwendin, lê Cemîl bi temamî xwend- ina xwe nebir serî. Seydayê Licî hozanekî hozan bi tol bû. "Muhemed çavên xwe vekir li ser sîtemkariya faşîstên tirk. Şoreşa Şêx Seîd xweş tê bîra wî: "Atatirk generalek bi navê Alî Barût şand bajarê Licê. Piştî şikes- tina Şoreşa Şêx Seîd wî generalê xwînmij, yê ku şoreşgêran bi saxî diavêt nav ava kelandî û hinekan jî bi dar û lêdanê dikuşt… Vê sîtemkariyê bi awayeke kûr di nav raman û can û cergê wî de cih girt û ji bîra wî neçû. Mehemed û her du birayên wî yên mezin Evdilbarî û Evdilqudûs digel dayka wan û pênc sed (500) malên zaza ve anîn nav Amedê, ku di rê de gelekê zarokan ji ber sermayê mirin. Wê koça mezin xistin Mizgefta Hz. Silêman. Pişt re wan surgunî bajarê Nîgdeyê kirin. Sê sal ew li wê dûrgehê man. Di sala 1928an de efû derket. Piştî vê fer- manê malbata Mehemed bi koçberî hat Sûrîyê. Her du birayên Mehemed îlma olî xwendin û bûn mele. Cemîlê Seyda kurê xwe Muhemed şand dibistana Şamê û wî spart Celadet Elî Bedirxan da ku dibistana fransî bixwîne. Mehemed li bin nihêrîn û şiyariya mamostayê hêja û serbilind, hozan Celadet Elî Bedirxan ku alaya ziman-rêziman û toreya kurdî bi xurtî hilda bû, dixwend û li mala Mîr radiza; zanîn û torevaniya kurdî ji Mîr Celadet hîn bû. Di sala 1930an de firansizan libatên civata XOYBÛNê li bajarê Şamê dan îskankirin. Libatên civatê ev kes bûn: Celadet Elî 236 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ferhenga Jîn --- Page Break --- Bedirxan, Kamîran Elî Bedirxan, Qedrî Cemîl Paşa, Ekrem Cemîl Paşa, Mîqdat Beg, Bedrî Beg, Muhemed Beg, Dr. Memduh Selîm, Dr. Ehmed Nafîz, Nuredîn Zaza, Bozan Beg, Şahîn, Mistefa Beg (Hirço), Hemze Beg, Şewket Beg, Osman Sebrî, Qedrî Can û Haco Axa digel kurên xwe Hesen Haco, Çaçan Haco, Yûsif Haco, Cemîl Haco, Muhemed Şerîf Haco, Ekrem Haco û Behram Haco. "Muhemed Cemîl Seyda di demeke girîng û giran de di nav box û beranên şoreşa kurdî de bû. Di nav hozan û torevan û konevanên neteweya kurd de dijiya. Muhemed ta sala 1939an li Şamê li nik Celadet Elî Bedirxan li dibistanê xendina fransî û erebî berdewam kir. Tore, dîrok, ziman û rêzimanê Kurdî û çi ser- pêhatî û babetên Kurdî hene ew li ber destê Mîr Celadet fêrî wan bû. "Mehemedî 9 sal dibistan xwend. Di sala 1939an de dîplomaya fransî stend. Di Cenga Cîhanê ya duyem de tevayî dibistanên fransî hatin girtin. Di sala 1940î de Mehemed hat Cizîrê (Cizîra Binxetê-R.L.) û ji ber ku nivîsandin û xwendina kurdî bi tîpên erebî bû, wî dest bi arîkariya xort û xwendevanên kurd kir. Mehemed pirr dil hebû bo xwendina bilind biçe Ewropayê lê mixabin hejarî û xizaniyê vê riyê li ber wî girt, digel vî qasî dîsa jî karê wî her xwendin û nivîsandin bû. Di sala 1962an de infîsaliya kirêt (Dewleta Sûrîyê-R.L) hin pirtûk û helbestên wî şewitand û wî xist zindanê. Dû re, wî surgunî Siwêda kir. Di sala 1964an de dîsa vegeriya Cizîrê û dest bi daneriya Ferhenga Jîn kir ku heta bi sala 1987an berdewam kir. "Hêviya me ev e ku ev dar bibe ronahiyek, li ber çavên wî ta ku berê têkoşîna vî miletî ev yek jê bibe. Û hêviya me ev e, qada wî geş bibe; gul û lal û çîçekên wî geş bibin û bêhnê bidin."* Ferheng li gor sîstema alfabeya latînî ji aliyê çepê ve dest pê dike lê li gor alfabeya erebî ji aliyê rastê ve (di dawiya ferhengê de) bi zimanê erebî wek berga kitêbê "Qamûs El-Heyat, Kurdî-Erebî, Teelîf: Mehemmed Cemîl Seyda" dinivîse û di rûpela 424an de duaya qedandina ferhengê, di rûpela 423an de bi sernavê "El- Hedai" ango "Diyarî" de bi zimanê erebî behsa xebata Ferhenga Jîn a bi zehmet dike û pesnê Hafiz Esad ê serokê dewleta Sûrîyê dide û ferhen- ga xwe diyariyê wî dike, dibêje "Hafiz Esad, Xwedê wî serkeftî bike û biparêze…" hingê mirov têdigihê ku Mehemed Cemîl Seyda ji bo ku karibe ferhenga xwe çap bike, dibe ku ji bêgaviyê wisa dike! Di rûpela 422an de di bin sernavê "El-lugatul Kurdîye" de behsa dîrok û lehçe û taybetîyên zimanê kurdî dike. Di rûpelên 421 û 420an de jî 55 heb çavkaniyên ku M. Cemîl Seyda peyvên Ferhenga Jîn jê hildane, ku pirraniyê wan klasîkên kurdî ne, diyar dike. Di rûpela 419an de jî navê kesên kurdperwer ên ku wî wan naskiriye û di warê fehma nete- wayetiyê de ketiye bin bandora wan, ên wek Celadet Elî Bedirxan, Kamîran Elî Bedirxan, Cîgerxwîn, * Wergirtin ji aliyê min ve hate teshîhkirin(R.L.) B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 237 Ferhenga Jîn --- Page Break --- Hesen Hişyar, Ehmed Namî, Osman Sebrî, Qedrî Can, Dr. Memduh Selîm, Ekrem Cemîl Paşa, Nûredîn Zaza, Mele Ehmed Ziqenkî (Muftiyê Qamişlo) û Mele Evdiselam Nacî dihejmêre û di benda dawiyê de jî behsa xelkê Çiyayê Kurmênc û Cezîreya Sûriyê û Kurdistana Bakur û Başûr dike. Di rûpela 418an de jî, bi erebî hin îzahetên xwendina fer- hengê qiset dike. Ferhenga Jîn bi tevayî 424 rûpel e û 22.150 peyvên kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî û li hember wan jî bi alfabeya erebî peyvên hemwate yên erebî, ku di her rûpelî de du stûn in, hatine rûberkirin. Li gor tîpên alfabeya kurdî hej- mara peyvan wisa ye: A-478, B-1652, C-473, Ç-809, D- 1576, E-270, Ê-63, F-328, G-1046, H- 1360, I-32, Î-40, J-238, K-1641, L- 716, M-1056, N-1055, O-64, P-1872, Q-973, R-990, S-1444, Ş-1031, T-78, V-136, W-218, X-928, Y-98, Z-782 = 22.150 Lêbelê di tîpa "T" û "V" de xeletî hene: Di dawiya tîpa "T" de du rûpel ji tîpa "Ş" bi xeletî û dubare cih girtine, her wiha peyvên tîpa "T" eynî wek hev dubare bûne; ji rûpela 347 heta 360 diçe û xuya ye ku hîn peyvên tîpa "T" neqediyane lê çawa ku me got, du (345, 346) rûpel ji tîpa "Ş" ketine dawiyê. Û dîsa bi vî awayî, cardin ji rûpela 345an dest pê dike heta bi rûpela 360 diçe. Îcar di pey vê dubarekirinê re, ji rûpela 360 derbasî rûpela 377 dibe ku di nav de ji dawîya tîpa "T" û destpêka tîpa "V" 16 rûpel winda ne. Îhtîmaleke mezin, dibe ku ev xeletî ya çapxaneyê ye. Ji ber vê yekê herçendî peyvên ku di ferhengê de ne, me yek bi yek jimart- ibin jî, xuya ye ku dê peyvên ku daner berhev kirine di Ferhenga Jîn de bi tevayî cih negirtine. Bêguman Ferhenga Jîn ji her hêlê ve ne ferhengeke ewçend tekuz e, xeletiyên xwe jî gelek in. Lêbelê, ger li gor dema xwe û şertên kurdan û zimanê kurdî ku di bin qedexe, zilm û tadeya dagîrkerên bêînsaf de ye, li ber çavan bête girtin hingê kêmasî û qusûrên Ferhenga Jîn li ber dilê mirov siviktir dibin û her wiha qedrê vê xebata Mehemed Cemîl Seyda yê fedakar kêmtir nabe. Ji van kêmasîyan wek mînak, di tîpa "B" de, li rûpela 12. peyvên "bay- loz: el-sefîr, qonsol", "baylozgeh: el- sefareh", baylozxane: el-qonsolîyyeh" dinivîse, lê dîsa li rûpela 14. "bayloz: el-sefîr, qonsol", "baylozgeh: el- sefareh" dubare dinivîse. Dîsa xeletiyeke bi vî awayî heye ku li rûpela 16. "behîv: lûz", "bhîvterk: lûz exder" nivîsandiye lê li rûpela 30 "bihîv: lûz", behîvterk: lûz terî" dinivisîne. Xeletiyên bi vî awayî ku me du mînak jê darî çavan kir, gelek in. Xeletiyeke giştî jî ev e, ku di zimanê erebî de kirdeya her karî wek navek dibe peyveke xweser. Wek mînak, "El-Intişar: Weşangerî", "Munteşir: Weşiyayî, weşandî; tiştê hatiye weşandin", "Munşir: Weşanger; ewê/ewa ku karê weşan- geriyê dike", îcar di Ferhenga Jîn de Mehemed Cemîl Seyda wisa dinivîse, "belakirin: el-intişar", "belakirî: munteşir", "beladike: yunteşir". Li 238 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Ferhenga Jîn --- Page Break --- hember peyva "Dar-el Neşr" ya erebî ku niha kurd dibêjin "Weşanxane", wî "belavxane" nivîsiye. Dîsa numûneyek ji xeletiyên giştî jî ev e, ku kurd bi awayake îdyomkî (biwêjkî) dibêjin, "Ber destê sibehê" wî her sê peyv wek ku peyvek be, bi hev ve nivîsîne û gotiye, "berdestêsi- bê: metle'elsabah", ji bo biwêja "Avêtina pişt guh" nivîsandiye "avêt- inpiştguh: ihmal". Xuya ye ku Mehemed Cemîl Seyda ji ber xwe ve gelek peyv çêkirine. Lêbelê ji peyvên heyî yên kurdî îstî- fade nekiriye. Ji van peyvên çêkirî di Ferhenga Jîn de numûneyên balkêş hene. Wek mînak, "bajêrvan: reys meclîs el-medîne (reysê meclisa bajêr; reysê beledîyê; şaredar-R.L.)", "balafir- aşerkerî: el-taîre el- muqatele", "balafirvan: el-teyyar", "balafirxane: me'mel el-taîrat", "bal- afirê bombe- avêj: taîreh qazîfet el-qen- abil", "balafirêşerker: mixbe' el-taîre", "balafirêdûdar: el-taîret el-nefaseh", "balafirêbarkêş: taîret şehn". Hin peyvên din ên balkêş: "Axlêv: Şehr Hezîran (Meha Hezîranê; Pûşper; Cewzerdan-R.L.), "babelîs = sedsal: el-qern, 100 sineh". Mehemed Cemîl Seyda digel ku di dawiya Ferhenga Jîn de (Li gor erebî di serî de), li bin "EL-Mustelihat" dibêje "Ez dê peyvên ku koka wan erebî bin bi îşareta "eyn" a erebî (e), farisiya nûjen bi (F-N), kurdî bi (K), kurdî-soranî bi (SOR), tirkî bi (T) û her wiha îngilîzî, frasî, îtalî, yewnanî û almanî jî bi îşareta (L) di dawiya peyvan de bidim nîşandan lêbelê gelek kêm rîayetî vê yekê kiriye. Xulasa, Ferhenga Jîn di nav lîter- atura kurdî de cihek ji xwe re çêkiriye. Helbet dê zimanzan û fer- hengsazên kurdî ji vê xebata Mehemed Cemîl Seyda sûd werbi- girin. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 239 Ferhenga Jîn --- Page Break --- Xebatkarên kovara çandî "Vate" ji zû de barê standardkirin, bipêşxistin û berfirehkirina bikaranîna kir- manckî (kirdkî, zazakî, dimilkî) hildane ser milên xwe. Keda van yekezanayên hêja di jiyana rewşen- bîriya kurdî de ber çavan e: Malmîsanij, Munzur Çem, Seyîtxan Kurij, Mehmet Uzun (Selîm), Deniz Gündüz, J. Îhsan Espar, Roşan Lezgîn û yên din. Cihê gotinê ye, ku berî çen- dekê navenda weşana "Vate"yê der- basî Stenbolê bûye. Li gor agahdariya xebatkarên kovarê, di destpekê de nêzîkî temamiya nivîsan ji aliyê kesên li dervayê welêt dihate amadekirin. Lê îro xwediyên piraniya gotar û riportajan li ser axa bav û kalan dijîn. Bêguman ev yek - hem ji bo kovarê, hem jî ji bo rewşenbîriya kurdî - nîşaneke serbilindiyê ye. *[Ev gotar di rojnameya Peyama Kurd de (19.08. 2005 û 26.08.2005) hatibû weşandin]. Eger em nivîsên hejmareke kovara Vate'yê wek mînak li ber çavan bigirin, em ê çêtir bikaribin pêvajoya parastin û nûjenkirina zar- aveyê kirmanckî (kirdkî, zazakî, dim- ilkî) bibînin û binirxînin. Hêjayî got- inê ye, ku di vê nivîsê de dê yek ji van navan - kimanckî, dimilkî yan zaza- kî- bê biqelemkirin, lê belê di warê PÊKHATIYÊN KOVARA VATE (Mînaka Hejmara 24an ya Bihara 2005an)* Dr. Zorab Aloian 240 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- dîrokî de têgîna kirmanckî kûrtir û dirûsttir e. Ev yek ji aliyê xebatkarên kovarê ve jî tê pejirandin. Hejmara 4an ya sala 2005an, ya ku hejmara 24an ya kovarê ye, bi kurtenivîseke redaksiyonê ji xwende- vanan re destpê dibe. Tê de pêdiviya çapkirina gotar û berhemên curbicur ji bo zengînkirina vî zaraveyê kevnare tê destnîşankirin. Bi rastî jî, ev hejmara kovara kulturî (li gor xwebinavkirina "Vate"yê) 176 rûpelî ye û bi nivîsên cihêreng ve xemilandî ye. Bi dîtina min, mirov dikare ser- encema hejmarê li gor babetan weha dabeş bike: 1. Beşa zimanzanî Nivîsa destpêkê encamgotara civî- na rêk û pêk ya zanistî li Swedê ye, di kîjanê de pisporên ji hemû herêmên kirmanckîaxiv yên Bakur civiyabûn û pirsên rastnivîsê û hinde tegînan gengeşe kiribûn ("Derheqê Kirmanckî de Kombîyayîşê Hîrêsine", rûpelên 4-88). Ev ji bo hemû kurdnas û îranîstan deryayeke ferhenga kir- manckî ye. Lê ez ê bala berpirsyarên vê kovarê bikişînim ser pêşdestiyekê: Ji bo ku dewlemendiya vî zaraveyê han bi giştî û zimanê kurdî bi taybetî diyar bibin, dê baş bûya, eger li kêle- ka terîpên (paralelên) tirkî her weha terîpên Kurmanciya Jorîn jî xuya bikirana. Helbet, dil dixwest, ku Kurmanciya Jêrîn û zaraveyê nêzîk yê hewramî-goranî jî bihatana bibîranîn û asoya raberzînan firehtir bikirana. Bi çar nimûneyên li jêr ez ê têbikoşim, ku mebesta xwe zelal bikim. Peyva veyveke (gelin bi tirkî) bi eşkere bi peyva bûk ya zaraveyên din ve hevkok e (rûpela 29). Mînaka duduyan li ser rûpela 48an tê xuyakirin: kýşlýk (bi tirkî) bi kir- manckî zimistanî ye. Yan formeya zimistan rastnivîsa zivistan (Kurmanciya Jorîn) û zistan/ zeystan (Kurmanciya Jêrîn) şirove dike, çunke dibe belgeyeke hevguhartina dîrokî ya dengdêrên m û v/w . Balkêş e, ku etîmologiya vê peyvê bi van bêjeyan ve girêdayî ye: Zîma ("zivis- tan" di ziman- ên Slavî de) û Sommer/ Summer ("havîn" di zimanên Germanî de). Lewma li ser bingeha analîzeke weha meriv dikare formeya zivistan di Kurmanciya Jorîn de wek xwerû bipejirîne. Lê eger em bi tenê kýşlýk bixwînin, rêya zimanzanî dixetime. Pêkhatiyên Kovara Vate 241 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 --- Page Break --- Mînaka sisiyan ji bona qenciya hevberkirina zaraveyên kurdî: Li ser rûpela 84an e, yapmak (bi tirkî) nabêje me, ku lêkerên kerdene (Kirmanckî), kirdin (Kurmanciya Jêrîn) û kirin (Kurmanciya Jorîn) di maneya xwe de yek in û digihijine lê- kerên hemwate di zimanên îranî yên din de. Û mînaka çaran: yýl (bi tirkî) hîç peywendiyeke digel serre (kir- manckî) û sal (Kurmancî) nîşan nade. Lê ya hewas li vir ev e, ku di zimanê kurdî yê berê de hevguhastina deng- dêrên r û l pêk dihat. Keresteya din di vê beşê de analîza ferhenga "Türkçe-Dersimce Sözlük" ya Huseyîn Çakmak e. Xwediyê vê analîzê birêz Munzur Çem li ser rûpelên 108-115an li ser cîhanbîniya Huseyîn Çakmak radi- weste, yê ku çarçoveya kirmanckî tengtir dike û navê Dersimce (zimanê Dêrsîmê) bi kar diîne. Bêguman, di van mijaran de encamên dîrok û zanistê ji "qenaatê min o şexsî" (gotina Çakmak) giran- buhatir in. Lê îdeologiya Huseyîn Çakmak xwe di tîpa "ð" tirkî re bera dike, ya ku ew dewsa tîpa "x" bi kar diîne. Huseyîn Çakmak bi xwe venaşêre, ku: "Çiqas ke destebera mi ra ame, ez çarçewa alfabeta tirkî de menda" (rûpela 111an ya gotara Munzur Çem û rûpelên 106-107an yên ferhengê). Her weha Munzur Çem li ser kêmasiyên zimanzanî jî radiweste, gelek ji wan lawaziya argumentên amadekarê vê ferhengê diyar dikin. Nimûneyeke berbiçav: Huseyîn Çakmak ji lêkerên kerdene û werdene suffîksa -dene- werdigire û ev yek şaşiyeke gelek mezin e, çunke suffîksa rast -ene- ye û kokên van lêkeran kerd û werd in. Dîsan jî Munzur Çem daxwaz dike, ku her rewşenbîrekî kirmanc çi ji destê wî tê ji bona vejînkirina kirmanckî bike. Gotara Roşan Lezgîn "Tercume û Averşîyayîşê Ziwanî de Rolê Tercumeyî" hinde pirsên teorî û praktîkî dike mijar (rûpelên 117- 121). Wek mînak, birêz Roşan Lezgîn wergeran agahdar dike, ku ew hevokên tirkî yan farsî bi rengekî mekanîk nekin kirmanckî û cureyên vegotina kurdî bi qelem bikin: "Adýnýzý lütfeder misiniz?" (bi tirkî), "Êsmê şerîfet?" (bi farsî) û "Nameyê to bi xeyr?" (bi Kirmanckî). Lêkolîna Ehmedê Dirihî "Kirmanckî de Namedayîşê Nebatan" li ser rûpelên 127-132 berdewama nivîsa wî ji hejmara berê ye. Agahiyên birêz Dirihî bi rastî xezîneyek in ji bona hevberkirina zarave û devokên kurdî. Gava min dît, ku hejmareke mezin ji peyvên dimilî û bêjeyên devoka Serhedê (devera Qersê) yeksan in, ez pê re heyirîm. Rewa ye, ku beşeke van peyv û têgînan ji bilî Qersê û zar- aveyê kirmanckî di devokên din de nayên bikaranîn. Gotin û îdiyomên zazakî bûne mijara du nivîsên din. Serdar Bedirxan di "Tayê Îdyomî" de (rûpelên 148-149) weke 30 îdyomên balkêş bi rêz dike û şirove dike. Mehmûd Nêşite jî xwe disipêre jêmayiyên devkî li derdora Licê: "Dorûverê Licê ra Tayê Vateyê Verênan" (rûpelên 157-159). 242 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Pêkhatiyên Kovara Vate --- Page Break --- 2. Beşa Wêjeyî Di vê beşa han de wêjeya gel, wêjeya nûjen û werger cih digirin. Ji tekstên tomarkirî mirov dikare bi taybetî van cewherên çandî bi nav bike: "Hacî" (ji sedsala çûyî, amadekar H. Giran, rûpelên 160- 161), "Semedê Qiçan a Vateyî" (amadekar Xezala Şarikî, rûpela 163) û "Rîpelê Fiqrayan" (henekên gel ji hêla çendîn kesan ve qeydkirî, rûpelên 166-173). Di kurteçîrok û helbestên wêjener û xwendevanên dimilî re hesreta welêt û diltengiya bi şewat derbas dibin. Mînakeke helbesta ciwan û serkevtî: Şewa tarî ya Astarê hê ezman a kay kenî Bêveng û bêpîyeci. Xeyalan ramit mi ser Xençeranê yin ra dejî rijênî. Hûnê kenî aya derdî cîgera min a hare Hûnê zerrîya min a veşayî Hurdî-hurdî bermena heta siba. Şewa tarî ya Astarê hê ezman a kay kenî Xemî înan ez nîya. (Helbesta "Xeyalî" ya N. Celalî, rûpela 122). Her carekê ku em berê xwe didine xezîneya wêjeya gel, em mêze dikin, ku tê de hêza hundirîn ya bedewbûnê xwe ditelîne. Ne dûr e, ku berxweda- na me ya çandî jê tê: Kuçey ma der û tengî Qatlixê Hacî qahwerengî Heywax, heywax, leminey! Dayey korey, leminey! ("Hacî", rûpela 160). Çawa baş tê zanîn, yek ji egerên pêşkevtina zimên wergerandina wêje- ya biyanî ye. Cihê keyfxweşiyê ye, ku kovara "Vate" pencereya ede- biyata cihanê vedike. Wisa, li ser rûpela 156an helbesteke Emily Dickenson (1830-1886) ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi kirmanckî tê pêşkêş- kirin. Ji bilî vê, ji pirtûkên teze, yên ku di dawiya kovarê de têne birêzkirin, wergerandina du berhemên payebi- lind ser kirmanckî me dilşad dikin: "Notre-Dame a Parîsî" ya Victor Hugo û "Robinson Crusoe" ya Daniel Defoe. Cihê xweşhaliyê ye, ku ev du ber- hemên klasîkên ewropî bi piştgiriya Weqfa Kurdî ya Kulturî li Stockholmê ketine nav pirtûkxaneya me ya neteweyî. 3. Beşa Hevpeyvînan Di vê hejmarê de sê hevpeyvînên watedar jî têne çapkirin. Du heb ji wan bi serhildana Dêrsîmê ve girê- dayî ne û ji bo belgeparêziya dîrokê gelek girîng in: "Ma uza de qir kerdîme" (riportaja Y. Barî Arslan, rupelên 91-94) û "1938 di Ez Dêrsim di Esker bîyo" (reportaja C. Zerduşt Pîranij, rûpelên 96-106). Sernavê hevpeyvîna sisiyan "Çewlîgî ra Seydayo Namedar Mela Silêmanî Sipênî-1" (reportaja W.K. Merdimin, rûpelên 134-146) naveroka xwe belî dike. B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 243 Pêkhatiyên Kovara Vate --- Page Break --- 4. Beşa Agahî û Nûçeyan Du wêneyên xerabeyên dêrên Ermeniyan (rûpela 89), agahdarî li ser pirtûkan, ku li jorê jî hatibûn bibîranîn (rûpelên 173 û 176) û hinde tiştên din dikarin li bin siya vê beşê de bêne bicihkirin. Mixabin, di van rojên dawî de nûçeya dadana (girtina) kursên taybetî yên kurdî li Amedê gihiştine me. Lewma kurtego- tara "Akerdişê Merasimê Sertîfîkaya Kirmanckî (Zazakî)" (rûpelên 150- 151) di rewşa îro de dibe şabûna berwext. Rêjeya pêkhatiyên vê hejmara "Vate"yê gelek balkêş e: - % 63 cih ji bo keresteyên ziman- zanî hatine dayin; - % 18 ji bo wêjeyê; - % 16 ji bo hevpeyvînan û - % 3 ji bo agahî û nûçeyên din. Bi gotineke din, armanca bikaranîna kirmanckî wek zaraveyê nivîskî li pêşiya her tiştî ye û ji bo vê yekê xebata zimanzan û wêjeneran bêrawestan e. Têbîniyeke din belkî ne bi dilê rewşenbîran be, lê % 90 ji xwediyên nivîsan mêr in. Zimanê ku di kovarê de tê xebi- tandin hêjayî pesn û serfiraziyê ye. Her hevokek li ser asta zanistî ye û her peyvek bi destrastî hatiye çap- kirin. Heyf û mixabin, ku kêm kovarên kurdî hene, yên ku tesktên xwe di ber çavên pisporên zimên re didin derbaskirin. Lê xebatkarên kovara "Vate"yê xwe di vî warî de diwestînin û lewma kurdên ku bi kir- manckî nea- xivin jî, dikarin mêl- dariya vê kovarê bikin. Li vir em têne ser pirsa bingehîn: Gelo rewşa yekgirtina zimanê kurdî dê çawa be? Ev pirseke dûr û dirêj e, lê xalên sereke têne zanîn: - Hemû zaraveyên kurdî divêt bi şanazî bêne xebitandin û geşkirin; - Çawa Kurmanciya Jêrîn (ango Soranî) êdî hatiye standardkirin, wisa jî divêt standardkirina Kurmanciya Jorîn û dimlî-kirmanckî- zazakî jî (her yek di nav xwe de) bi zanistî biqedin; - Yekkirina alfabeta kurdî gerek e bikeve rojevê. Di vê pêvajoya avakirinê de kovara "Vate" rêzaniyê dike. Ji ber vê yekê, ew hêja ye, ku bigihîje destê hemû kesên ku serê xwe ji bo ziman û çanda kurdî diêşînin. Bi baweriya min, eger di her hejmarekê de sê-çar rûpel bi Kurmanciya Jorîn û Kurmanciya Jêrîn bi kurtî basa naverokê bikirana, xwendevanên nû dê bihatana qazanckirin. Ji bo daxwazkirinê: Vate Şehit Muhtar Mah. Nane Sok. No: 5/5 Kat: 3 Beyoğlu/Istanbul Telefon: (90 212) 244 94 14 E-mail: butkan@mynet.com espar@bredband.net 244 B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 Pêkhatiyên Kovara Vate --- Page Break --- Serrastkirina Hinek Xeletiyên Hejmara (2) ya Kovara BÎRê Nîşe: Di hejmara me ya duduyan de rûpela pêşîn a nivîsa Brz. Felat Dilgeş (Li 1840-41, Li Diyarbekir Xela û Mirina 5. 000 Kurdî), di nivîsa Brz. Eyub Kiran (Li Suryê Dîroka Kurdan) de berovajî derketina xerîteyan û dîsa di nivîsa Brz. Roşan Lezgîn (Navê Gund û Mezrayê Licê) de li tabloya navê gundan xeletiyên me yên teknîkî çêbûbûn, lewma jî ew rûpelên ku xelet derketibûn em ji nuh ve diweşînin û ji xwendevan û nivîskaran lêborîna xwe dixwazin (BÎR) *** 1- Li 1840-41, Li Diyarbekir Xela û Mirina 5. 000 Kurdî: Horatîo Southgate, carekê di sala 1838an de, careke din jî di sala 1841an de, di navbera sê salan de du car Kurdistanê ziyaret dike. Nivîskar, çavdêriyên xwe yên gera duduyan di kitêba bi navê “Çîroka Zîyareta Dêra Suryanî (Aqûbî) ya Mezopatamya” (Narrative of a visit to the Syrian [Jacobite] Church of Mesopotamia) dinivîse. Yekem car li sala 1856an ji aliyê Dana and Company ve li New Yorkê tê çapkirin. Çapa di destê me de, li sala 2003an ji aliyê Gorgias Pressê ve li New Jersey hatiye çêkirin. Horatîo Southgate, di 7ê Gulana 1841an de ji Stenbolê bi gemiyekê ber bi Trabzonê ve bi rê dikeve. Gemî di 9ê Gulanê de digihîje Sînopê, her eynî rojê êvarê di Samsûnê re der- bas dibe û di 10ê Gulanê de digihîje Trabzonê. Hê gava ku li Stenbolê ye, Horatîo Southgate fermannameyekê ji desthilatdarên dewleta Osmanî distîne, da ku di gera wî de paşa û waliyên her herêmê jê re bibin alîkar û kes jê re zehmetiyê dernexe, herwiha bikaribe li her derê ji bo xwe muhafizan jî rayî bike. Bi awayê ku ji kitêba wî tê fêm- kirin, Horatîo Southgate li Amerîka keşe ye û di hati- na xwe de, ji bo ku dêrên xirîstiyanan jê re bibin alîkar, nameyekê ji berpirsiyarên dêra xwe jî bi xwe re tîne. Ji ber ku carekê di 1838an de jî hatiye, cara duduyan pirr zehmetiyê nakşîne, çunke êdî hin nasên wî jî li derên ku berê ziyaret kiriye, çêbûne. Horatîo Southgate, di kîjan bajar û qesebeyê re derbas bibe, salixê wê derê dide, di derheqê nufûsa bajêr a xirîstiyan û misilman de, li gor texmîna xwe hejmara ermenî, suryanî, rûm û cihûyan jî dide. Hema bibêjin ji serî heta bi dawiya kitêbê qala kurdan û Kurdistanê tê kirin. Nivîskar bi dehan car gotina “Kurdistanê” bi kar tîne, ji rewş û jiyana kurdan, ji mêvanperweriya wan qal dike. Piştî ku bi gemiyê ji Stenbolê tê Trabzonê, Horatîo Southgate ji wê derê ... B Î R. Hejmar: 3 PAYÎZ - 2005 245 2 - Navê Gund û Mezrayên Licê Navê Gund û Mezrayan: Tirkî-Kurmancî Tirkî Kurmancî Tirkî Kurmancî No Köy Gund Mezra Mezra Lehçe --- Page Break --- 246 B ˛ R.Hejmar:3 PAY˛Z - 2005 --- Page Break --- B ˛ R.Hejmar:3 PAY˛Z - 2005 247 NavŒ Gund ß MezrayŒn LicŒ

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 3

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 4