Kovara BÎR – Hejmâr 12

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- Berpirsyariya her nivîsê yê nivîskar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nûşteyî ê nuştoxî bi xo ya Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 60 YTL Bo derveyê welat salek 80 Ş Çapxane/Matbaa: Berdan Matbaası Davutpaıa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 239 Topkapı/ISTANBUL Tel : (0212) 6131211 Fax : (0212) 6131211 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: İnönü caddesi Magül İş Merkezi No: 49 Daðkapı /DIYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 25ê Çileya 2010 Bûha: 15 tl BÎR Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Mehmet KONUK Redaktor: Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR Malper: http://www.kovarabir.com e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - IÇINDEKILER Pêşgotin .................................................................................................................. 5 Pirsên Ji Bo Dosyeya "Ji Destpêka Sedsala Bîstan(20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan(21.) ve Meseleya Neteweyî Ya Kurdistanê: Rabihûrî, Îro û Dahatû" .............................................................................................................. 13 “20. yüzyıldan 21. Yüzyıla Kurdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Deðerlendirmesi" Dosyasının Soruları ............................. 27 Mehmet Emin ASLAN Ulusal Kurtuluş Mücadelesi Sürecinde Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi Siyaset, Nesnesi de Kültürel Deðerlerdir II ............................................................................................................................... 47 Recep MARAŞLI PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, Kendi Kendine politika Üreteme- yen, Düşünemeyen, Düşünse Bile Bunları Hayata Geçirme Olanağı Olmayan Atıl Bir Bürokratik Kast Olmayı Kabullenmiş Durumda ........... 75 İbrahim GÜÇLÜ "Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn û Azadîya Kurdistanê Di Destê Me De Ye" -II ................................................................................. 125 Musafa FISLI Rewşa Heyî, Ne Ji Bêkêrîya Rêxistinên Din e û Ne Jî Ji Zîrekîya PKKê ye - II ......................................................................................................................163 Nacî KUTLAY 20. yy. Başlarındaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli Hareketinin Başlangıcı Kabul Etmek Olanaksız .......................................................... 185 Tosinê REŞÎD Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha .................................................... 206 --- Page Break --- Lokman POLAT Di Pêkanîna Nasnameya Neteweyî deBandora Ziman û Edebîyatê ......... 222 Metin AKTAŞ Kültür Bir Ulusu, Halkı Oluşturan, Onu Diðer Uluslardan, Halklardan Farklı Kılan Temel Niteliklerden Biridir................................................ 228 Dr. Ömer Uluçay İSLAMİYET VE ALEVİLİK ............................................................................ 237 Pîrê KAL Gotinên Bijare ...................................................................................................237 --- Page Break --- Pêşgotin Xwendevanên hêja, kovara BÎR, bi hejmara duyemîn (II.) a dosyeya “Ji destpêka sedsala bîstan(20.) ber bi sedsala bîstûyekan(21.) ve meseleya neteweyî ya Kurdistanê: Rabihûrî, îro û dahatû” digehîje ber destê we. Di vê hejmarê de, digel berdewamîya nivîsên hejmara bihûrî, hun dê nivîsên nû yên cîyawaz jî bi kêfxweşî bixwînin. Pêşgotina hejmara me ya yanzdehan, bi têkilîya Rusya Sovyetî-Komara Turkiyê, sîyaseta wan a derbarê meseleya mafê neteweyên bindest, damezi- randin û hilweşandina Kurdistana Sor û helwesta wan a li hemberê Tevgera Agirî bi dawî hatibû. Di pêşgotina vê hejmarê de jî, em dê bi kurtayî behsa pêvajo û hinek bûyerên girîng ên di pey wê re bikin. Bi tevî ku "Mafê Çarenûsîya Netewan" di teorîya sosyalîzm-kominîzmê de wek prensîbeke esasî hatîye qebûlkirin û di Kongireya Xelkên Rojhelatê (Kongireya Bakû) de, di derbarê meseleya miletên bindest de biryarên girîng hatibûn girtin jî, rêvebirîya Sovyetê, tenê qîma xwe bi piştgirî nedana tevgera kurd neanî, berevajî daxwaza vî gelê bindest, sîyasetek pragmatîst ajotin û piştgirî dan dewletên dagirker. Û tevgera neteweyî ya kurd, "Bi hevkarîya dewletên emperyal tawanbar kirin û wek tevgereke dijî-şoreşî ya Sovyet û Turkiyeyê îlankirin." Herweha sîyaseta Komînternê(Enternasyona III.) jî bû berdewamîya sîyaseta derva ya Sovyetê û rêxistina wê jî bû wekî broyên der- veyî yên Rusya Sovyetî. Em dikarin bêjin ku bi vê rewşa hanê Şoreşa Oktobirê, encama di şiklekî federatîf de ji nû ve rêxistinbûna Împeratorîya Rusya derxistiye holê û bûye unsûrekî herî girîng ê statuquya nû ya piştî Şerê Cîhan ê Yekem. Çawa ku me berê jî behs kiribû, li hemberî hikumeta Komara Turkiyê tevgerên wekî Qoçgirî (1919), Şêx Seîd(1925), Agirî (1930), Dêrsim(1937- 38) pêk hatin. Dema ku bi pêşengîya sîyasî ya Xoybûnê Tevgera Agirî û Dêrsimê dest pê kir, êdî statuquya encama Şerê Yekemîn bicî bibû. Sovyetê, çavên xwe ji hemû polîtîka û kirinên dagirker ên Turkîye û Îranê re girtin. Ji ber vê yekê, rêvebirên Komara Turkîyê bi wesîleya Tevgera Agirîyê, bi giştî li hemberî xwestinên neteweyî û demokratîk ên grubên etnîkî yên li ser baqîyeya dewleta osmanî û bi taybetî jî li hemberî xwestinên neteweyî yên kurdan sîyaseta xwe ya nû wisa aşkera kirin: "Di vî welatî de tenê neteweya turk dikare mafên etnîkî û qewmî bixwaze, ji xeynî wê mafê tu kesekî nîne." Wekî daxuyanîyên li jorê, di pêvajoya serhildana Dêrsimê de û pey wê re jî gelek caran hatine aşkerekirin. Ev daxuyanîyên ku ji devê kesên di dereca yekemîn de hatine aşkerekirin, li hemberî xwestinên neteweyî yên gelê kurd polîtîkaya asîmlasyon, înkarkirin, tunekirin û qetilkirina hikumetên Komarê bi awayekî pir aşkera dide nîşandan. Jixwe hem di tevgera Agirîyê û hem jî ya Dêrsimê de pratîka vê sîyasetê hate tetbîqkirin. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 5 --- Page Break --- Li vê derê tenê bi bîrxistina beşekî pirr piçûk ê bîranînên mesûlekî leşkerî yê wê demê û wê herêmê, ji bo têgehîştina tiştên pêkhatî û çêbûyî mînakekî gelek aşkere û balkêş e. Îhsan Sabrî Çaglayangîl di bîranînên xwe de ji bo çalakî û kirinin li herêma Dêrsimê weha dibêje “Wan(kurda) di şikeftan de xwe veşartibûn. Artêşê gazên jehrîn bikaranîn. Wan wekî mişkan di devê derîyên şikeftan de jehr kirin. Ji heft salî bigre hetanî heftê salî ew kurdên Dêrsimê hemû serjêkirin. Tevgerekî bixwînî bû û Doza Dêrsimê xelas bû.” Îro jî partiya M. Kemal û serokên wê yên wekî Baykal û Oymen, parastina wan kiryarên kirêt ên bav û kalê xwe dikin. Lê mixabin wek paradoksekî merivên kolonîyan, sêwîyê tevkûjiya Dêrsimê Kemal Kiliçdaroglu jî, digel wan parastina van kiryaran dike. Tenê ne Kemal Kiliçdaroglîyê Dêrsimî, raya giştî û sazîyên navneteweyî jî li hemberê van kiryaran bêdeng mane. Kurdan bi daxwaza lêkolîna van bûy- eran, çendek carî serdana sazîyên hiquqî û sîyasî yên navneteweyî kiribin jî, daxwaza wan nehatîye qebûlkirin û neketîye rojeva gengeşîyan. Ev jî paradoks û nakokîya sîyaseta navneteweyî ye. Di dîroka Komara Turkîyê de her çiqas ku kurdan mafê xwe yên neteweyî- demokratîk anîne ziman, ji bo vê yekê dest bi rêxistin û têkoşînê kirine, her carê ev xwestinên wan bi mefhûmên wekî "paşvemayîn", "feodalîzm", "dijberîya modernîzmê/dijberîya medenîbûnê", "eşqîyatî" û wd. hatine îzahkirin û ji alîyê desthelatdarî û hikumetên wê demê ve bi tûnderewî hatine serkûtkirin. Hemû tetbîq û qetlîamên wan ên di pêvajoya serkûtkirinê de bi mefhûmên wekî "tehcîr", "tenkîl", "mubadele", "îslehat" û wd. hatine îzahkirin. Naveroka van mefhûman, ji wê rojê û vir ve, hinek îstîsna ne têde, ji alîyê pirranîya roşinbîr, akademîsyen û sîyasetmedarên turk ve erênî û "pêşverû" hatine wesifandin/nîşandan. Bi vê têgehîştinê înkar, asîmlasyon, jenosîd û qetlîamên ku li hemberî netewe û komên etnîkî yên din hatine kirin, di wijdana civakê de hatin meşrûkirin. Bi taybetî jî komele û raya giştî ya turk, 80ê salan li hemberî van kirinan(bûyeran) dramaya kerr û koran leyîztin. Di pêvajoya têkbirina tevgerên kurd de, wekî her caran Turkiyê li hemberî mesela kurd ji xwe re hevpeymanên herêmî û navneteweyî gerîyane. Ji xwe di serî de jî armanca Kemalîstan ew bû ku tevgera kurd ji zemîna têkilîyên navneteweyî dûr bixe. Di vê çarçovê de Temûza sala 1937ê di navbera Tirkîye, Iraq, Îranê û Afxanîstanê de li Koşka Sadabadê peymanek hate çêkirin. Sedemê herî girîng ê pêkhatina Peymana Sadabadê meseleya Kurdistanê bû. Lewra di benda 7mîn a vê peymanê de weha hatibû gotin: “Her layekî(terafekî) beşdarbûyî yê vê peymanê, teahûd dike, ku ew dê di nav sînorên xwe de, bibin asteng li hemberê avakirin û xebata rêxistinî, yekîne û çeteyên çekdar ên ku dixwazin sazî, sazûman, ewlekarî û rejîma polîtîk a dewletên beşdarbûyî yê vê peymanê têk bibin.” 6 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- Piştî Şerê Cîhan ê Duyem, di sîyaseta navneteweyî de giranîya Amerîkayê zêdetir bû. Amerîka ji bo ku tehdîd û pîlana Yekîtîya Sovyetê li ser Rojhelata Navîn bişikîne û belav bike, xwest di ser Turkîyê re kontrola herêmê bidest bixîne. Ji bo vê armancê jî, di sala 1955an de bi teşwîq û hewldana DYA (Dewletên Yekîtîya Amerîka)yê, Pakta Bexdayê hate îmzekirin. Heke em îro di derbarê herêma Rojhelata Navîn de armanc û projeyên sîyaseta navneteweyî, têkilîyê wan ên bi dewletên herêmî re û her weha têkilîyên navxweyî yê Turkîya, Îran, Iraq(bi taybetî alîyê ereb) û Suryeyê bînin ber çavê xwe, mimkune ku wekî Pakta Sadabad û Bexdayê li ser meseleya neteweyî ya kurd paktekî veşartî ya nû pêk were. Di salên 1938an de piştî ku tevgera Dêrsimê têkçû, pêvajoya dagirtin û parçebûna bakûrê Kurdistanê temam bû. Her çi qas encama parçebûna Kurdistanê bûye sedemê trajedîyên dîrokî, heman demî wek paradoksekî bandorek erênî jî li têkoşîna neteweyî ya kurd kirîye; carna tevgera kurd li parçeyekî darbe girtiye, pêşkevtinên li parçeyên din, bûne wesîleyê kewand- ina birîna wan û çavkanîya moralgirtina miletê kurd. Mînak; sala 1946an damezrandina Komara Mahabadê û ji Sovyetê vegera BARZANÎ, peymana otonomî ya 11yê Adara 1970ê, di pêvajoya bêdengîya civaka kurdên bakur de qewimîne û gelek bandorên erînî li ser pêşketina hişyarbûna civakî-neteweyî û şikandina tirsa li ser civakê kirine. Damezirandina Komara Kurd a Mahabadê, tecrube û hewldana herî nêzîk a dewletbûna milletê kurd e. Komara Mahabadê di 22yê Kanûna 1946an de bi Serokatîya Qazî Mihemed hate damezirandin û nêzîkê salekî hebûna xwe berdewam kir. Piştî ku yekîtîya Sovyetê û Brîtanyayê li ser neft û qada desthi- latîya cografya Îranê lihevhatin, piştgirîya sîyasî û aborî ya ji bo Komara Mahabadê hate qutkirin, lawazbûna ji alîyê aborî-sîyasî ve û bi êrîşkirina hêzên leşkerî yên Îranê Komar têkçû. Lêbelê divê wek tecrube û destkevtineke dîrokî-sîyasî ya miletê kurd, damezrandina Komara Kurdistan a Mahabadê neye jibîrkirin. Piştê têkçûna Komara Mahabadê, Serokerkanê Komarê Barzanî û hevalên wî mecbur man ku ji xaka Kurdistana Rojhelat hilkişin. Barzanî, bi tevî pênsed hevalên xwe berê xwe dan Yekîtîya Sovyetê û li wê derê diwanzdeh sal wekî penaber(multecî) man. Di 27 Temmûza 1958an de li Iraqê bi serokatîya General Abdulkerîm Qasim, derbayeke leşkerî çê bû û monarşî hate hilwe- şandin. Mistefa Barzanî ku wê demê li Rusya Sovyetî penaber bû, di 6ê Çirîya Pêşîn a sala 1958an de vegeriya Kurdistanê û Qanûna Esasî ya nû hate amadekirin. Di bendê 3yê Qanuna Esasî de hatibû nivîsandin ku "Ereb û kurd li ser xaka dayika niştiman wekhev in û mafê wan ên neteweyî, di çarçova Iraqê de tête nasîn." Lê belê ji demekî kurt şûn de, rejîma nû ya Iraqê, pêngavên hatine avêtin û gotinên ku hatibûn kirin jibîr kirin û êrîşên xwe yên li ser gelê kurd zêdetir kirin. Li ser vê yekê, sala 1961ê bi serokatîya Barzanî Tevgera B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 7 --- Page Break --- Rizgarîya Neteweyî ya Kurd "Şoreşa Eylûlê" da destpêkirin. Destpêkirina Şoreşa Eylûlê, di serî de li ser komela kurdên başûr û pê re jî li ser çar parçeyên din (Turkîya, Îran û Surye) tesîreke pirr erênî(pozîtîv) û girîng kir. Dagirkerên Kurdistanê wek sîstemeke bi hev ve girêdayî dixebitin. Li ser darbeya Abdulkerîm Qasim hîn du sal derbas nebibû, li Turkiyeyê jî yekemîn darbeya leşkerî ya 27ê Gulana 1960î çêbû. Her çi qas polîtîkayên hikumeta Menderes û qaşo pêkhatina “Dîktatorîya sivîl” wek sedemê bingehîn ê çêbû- na darbeya leşkerî ya 27ê Gulana 1960î bête nîşandan jî, armanca herî girîng a darbeyê, şikandina bandora tevgera BARZANÎ û peymana wî ya bi Abdulkerîm Qasim re bû. Digel vê yekê armancekî darbekaran jî, di nav sîstema sîyasî ya Turkiyê de ji nû ve birêxistinbûn û bihêzkirina cî û rewşa xwe bû. Lewra bi hilbijartinên azad desthilatdarbûna Menderes, sînorên tehamûla partîya şefê ebedî M. Kemal û şefê duyemîn Îsmet Înonî gelek bihûrandibû. Ji ber vê yekê Înonî digot, “wê darbeya leşkerî çêbe, ez bi xwe jî nikarim we xelas bikim.” Roja çêbûna darbeya leşkerî: Meclîs hate betalkirin û endamên kabîneya hikumetê jî hatin hepiskirin; endamê CHPê jî derketin ser tanqên eskeran û çêbûna darbeya leşkerî pîroz kirin. Di encam de em dikarin bêjin ku di derbarê mesela mafên neteweyî yê kurd de, têgehîştina hevpar û alîyê wekhev ên Cuntaparêz-Kemalîzma des- thelatdarîya turk, dîktatorîya Beassîzm û dîktatorîya teokratîk a Humeynîzma Îranê pir nêzîkê hev in û berdewamî bi hev guherîna tecrube û tedbîrên xwe yên di derbarê tevgera kurd, bi hev ra bûne alîkar. Îro jî em dikarin bêjin ku alîyekî herî girîng ê armanca xweşkirina têkilîyên Turkiya bi dewletên hawîr- dor re, ji bo dorpêçkirina Kurdistana Başûr e. Dema ku em 40-50 salên dawî yên dîroka sîyasî ya Turkîyayê bînin ber çavên xwe, em dibînin ku îdeolojî û mentalîteya CHPê qet negûherîye. Lewr wê rojê jî meclîsa darbekaran ji wan pêk hat û îro jî heman rêbaz û îdeolojîyê diparêze. Lêbelê paradoksa herî girîng jî, darbeya leşkerî ya 27ê Gulana 1960an, ji alîyê piranîya sosyal-demokrat û çepgirên turk ve, wek mudax- eleyeke pêşverû tête qebûlkirin. Dema em li encamên wê darbeyê binêrin: Sazîya Ewlekarîya Neteweyî, damezirandina Mahkemeya Bilind a Eskerî, maddeyên neguhêr ên Qanûna Esasî, rêxistinên dewleta kûr û wd. pêkanîna tiştên nedemokratîk bi vê darbeyê çêbûn. Her weha bi guman û tawanbarîya neteweparêzîya kurd, 485 şexsîyetên kurd hatin dûrxistin ji bo bajarê Sêwazê. Heman demê, ji alîyê darbekaran ve Gruba Rojhelatê hate damezi- randin û ji bo çareserîya meseleya kurd ji alîyê wan ve raportek hate amadekirin, di vê raportê de ji bo asîmîlekirina kurdan, pêşnîyarên wisan hatin kirin ku rasterast wekî kopîyekî "Pîlana Îsleheta Şarqê" yê sala 1925an bû. Îro jî pîlan û reşnivîsên ku ji bo çêkirina darbeyên leşkerî hatine amadekirin dîyar dikin ku mejîyê wan qet negûherîye. Nûha ku em cardin vegerin ser rewş û pêşkevtina tevgera kurd, piştî 8 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- têkçûna Tevgera Dêrsimê, li bakurê Kurdistanê, nêzîkî bîst salan bêdengîyek dûrûdirêj hikum kir. "Doza 49"an û bûyerên di pey wê re, vî bêdengîyê xera kirin û di sala 1965an de Partîya Demokrat a Kurdtistana Turkiyê (PDKT) bi veşartî(îlegal) hate damezrandin, paşê jî DDKO hatin damezrandin. DDKO bûn çavkanîya/ dayika gelek rêxistinên çepgir ên ku piştî salên 1970ê hatine avakirin. Piştî damezirandina PDKT, bi piştgiriya kadroyên vê partî û kadroyên kurd ên di nava TÎPê de Mitîngên Rojhelatê hatin sazkirin. Mitîngên Rojhelatê, gelek tesîr li ser hişyarbûna neteweyî ya miletê kurd û şikênandi- na tirsa li ser civakê kir. Di navbera salên 1965-1970ê de Tevgera Neteweyî ya Kurdên li Bakûrê Kurdistanê, dikeve pêvajoyeke nû; di vê pêvajoyê de li ser tevgera neteweyî ya kurd, fikir û îdeolojîya çepgir bi bandor e. Her wekî ku me li jorê jî dîyar kir, di 11ê Adara 1970yê de li Kurdistana Başûr, di navbera desthilatîdarîya Beas û serokê PDKIê Barzanî de, îmzekiri- na Peymana Xûdmuxtarî(Otonomî) tesîrek pir erênî li ser hemû kurdan kir û bû çavkaniya moralek bilind û sedemê teşwîqa ji nû ve rêxistinbûnê. Yek ji sedemê herî girîng ê çêbûna darbeya leşkerî ya 12ê Adara 1971ê li Turkîyeyê, pêkhatina Otonomîya başûrê Kurdistanê bû. Dewleta Turkiyê ji bo ku rê li ber rêxistinbûna kurdan bigre û morala wan bişikîne dest bi girtina kurdan kir. Li hember rêxistinên legal û îlegal ên kurdan operasyon dest pê kirin. Di vê pêvajoyê de gelek kurdên rewşenbîr û sîyasetmedar ên serbixwe û yên di nav TKDP, DDKO û TÎPê de hatin girtin û hepiskirin. Li hepisxaneya Dîyarbekir ji herêm û bajarên cihê yên Kurdistanê berhevkirina sîyasetmedar û roşinbîrên kurd, bû sedemê destpêka pêvajoyeke nû. Di encama gengeşîyên dijwar û dirêj ên navbera wan kadroyên hepiskirî de, grubên nû yên sîyasî derketin holê. Ji nîvê salên 1970ê şûnde rêxistinên wekî Rizgarî, Ala Rızgarî, Rêya Azadî (PSKT), KÎP(DDKD), KAWA, KUK(PDKT), PKK û wd. Hatin damezi- randin. Di berîya salên 1980 û piştî wê, di encama jihevbûna rêxistinên heyî de, grubên sîyasî yên ku navê wan li jorê nehatîye nivîsandin jî çêbûn. Di vê pêşgotinê de ne mimkun e, ku em yek bi yek behsa bername û falîyetên wan grub û rêxistinan bikin, lêbelê hun dikarin bersîva hinek pirsan di nav rûpelên vê kovarê de bibînin. Dema ku em li bûyerên qewimî û pêvajoya ber bi darbeyên leşkerî yên 27ê Gulana 1960an, 12yê Adara 1971ê û 12yê Îlona 1980yê binêrin, wan bi têkilî û bûyerên heta îro re muqayese bikin, gelek bi aşkereyî xuya dibe ku hedef û armanca herî girîng a darbeyên leşkerî, tevgera neteweyî kurd bûye. Îro kurd digel ereb, faris û turkan li ser cografya Mezopotamya û Rojhelata Navîn, bi nifûsa xwe grubek etnîkî ya herî qelebalix e. Ev milletên ku me navê wan anî ziman, di cemîyeta Miletên Yekgirtî de bi dewletek an jî çend dewle- tan têne temsîlkirin. Digel ku ev dewletan gelek ji wan bi nifûsa xwe ji kurdan kêmtir in jî, bi raya xwe di cemîyeta NY de tesîr li ser qedera miletê kurd dikin. Dîyar e ku cemîyeta Miletên Yekgirtî mafê temsîlkirinê nade miletên bê B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 9 --- Page Break --- dewlet. Ji ber vê, em dikarin bêjin ku cemîyeta NY, wekî cemîyeta dewletên yekgirtî tevdigere. Dema ku mesele were ser dewletbûna kurdan, divê em pirr bi dîqet bala xwe bidin helwesta rêxistinên demokratîk ên fermî, nîv-fermî û nefermî yên neteweyî û navneteweyî. Bêguman miletekî bindest ku ji bo rizgarî û bidestx- istina mafên neteweyî têkoşîn bike, ji bo wan piştgirîya hêz û rêxistinên demokratîk ên navneteweyî, pirr girîng e. Lê belê dema ku têkoşîn û daxwazên neteweyî yên kurdan têne rojevê helwesta roşinbîr, sîyasetmedar û akademîsyenên neteweyên serdest û hinek sazîyên navneteweyî balkêş e. Ev ên em behsa wan dikin, bi sedemê xeletî û nebaşîya netewetîyê, dixwazin naveroka netewetîya miletên serdest û bindest wekhev nîşan bidin. “Mafê çarenûsîya neteweyên” bindest tête jibîrkirin. Wekî miletekî bindest, ji bo kurdan wateya netewetî; daxwazên meşrû û rewa yên neteweyî-sîyasî û demokratîk in. Ji ber vê yekê muqayesekirina netewetîya turk, ereb, faris û kurdan ne rast e. Bi giştî ji alîyê piranîya çepgir, demokrat, lîberal û îslamîyên turk û ereb û farisan de mafê dewletbûna gelê Filîstînê û serxwebûna Kosovayê(ku bi mudaxeleykî navneteweyî hate çareserkirin) tête parastin û kesî negotîye bila Kosovayî nebin dewlet. Lêbelê maf û daxwaza dewletbûna gelê kurd, ji ber gelek sedemên bêbinyat û teorîyên reng bi reng tête redkirin. Bi vê awayê helwesteka paradoksî tête nîşandan. Ne "çepgir" û ne jî "îslamî" û “lîberal”ên dewletên serdest, xweragirtin û helwesteka pêdivî nîşan nedane; "çepgir"an daxwazên neteweyî yên kurdan bi navê "birayetîya gelan û birayetîya çînî"; yên "îslamî" jî bi navê "ûmmet û birayetîya îslamî", yên “lîberal” jî bi navê “bazara serbest û entegrasyonê” bûne alîkarê berde- wamîya statukoya dagirkerîya dewletên serdest. Em dikarin bêjin ku ev helwest û lênêrînên wan, gelek tesîr li ser rewşen- bîr û sîyasetmedarên kurd jî kirîye. Piranîya roşinbîr û sîyasetmedarên kurd ji alîyê ramanî/fikrî, îdeolojî û dînî ve, rasterast yan jî nerasterast di bin tesîr û rênîşandana fikr û raya giştî ya dewletên serdest de dimînin. Ji ber vê yekê, bi giştî rojeva sîyaset û raya giştî ya kurd, rasterast yan ne rasterast, ji alîyê serdest û dagirkerên welatê wan ve tête dîyarkirin. Dema ku em li rojeva çapemenî û raya giştî ya kurd binêrin, ev gelek bi aşkerayî dîyar e. Derbarê çareserîya meseleya kurd de, di çarçova mefhûmên/têgehên wekî daxwazên neteweyî-daxwazên kulturî, mafê mirovî-daxwazên kulturî, mafê federalî-dewleta neteweyî ya serbixwe û her weha bi referansên Kemalîzmê di nav dewleta unîter de ji "civaka ekolojîk" bigre heta "hemwelatîya makezagonî", "konfederalîzma demokratîk", "komara demokratîk" û wd. têne gengeşîkirin. *** Gelê başûrê Kurdistanê jî, di encama sîyaseta 80ê salan a hevkarîya dagirk- 10 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- erîya îngiliz-panerebîzm û desthelatdarîya Baasî de êş û xusareke mezin dîtin. Bi tevî mudaxaleya Şerê Giravê û encama têkoşîneke dijwar a nod(90) salan, li başûrê Kurdistanê damezrandina Hikumeta Federal a Herêmî, bi taybetî ji alîyê sîyasî ve dê qasê damezrandina Komara Mahabadê û bi destxistina pey- mana 1971an tesîr li ser tevgera kurdên Turkîya, Îran û Sûryeyê bike. Dema ku em di çarçova pêkhatina hinek bûyerên sîyasî yên di Rojhelata Navîn û Dinayayê de; Projeya Gewre ya Rojhelata Navîn, Şerê Giravê, Mudaxaleya Afxanîstan û Iraqê û wd. bifikrin, ji alîyê kurdan ve di statukoya sîstema dagirker û kolonyalîst a herêmî de, ji çar lingên sîstema dagirkerî yek li Başûrê Kurdistanê bi qismî şikestîye. Lê belê bi giştî di sîyaseta kurdan de nezelalî û nedîyarîyek heye. Divê kurd di vê pêvajoya ji nû ve parvekirinê de, pêkhatina bûyerên herêmî û dinyayê rast têbigîjin û li gor berjewendîyên xwe yên neteweyî helwesta xwe dîyar bikin. Îro di navbera partî û rêxistinên ciyawaz de, li ser bingeha dîyalog û rêzgirtinê, pêkanîna "konsepteke neteweyî û demokratîk" mimkun e û divê ev yek ji bo hemû alîyan bibe armanceke bingehîn. Di vê demê de meseleyek herî girîng jî, rewşa nedîyar a bajarê Kerkûk û herêmên kurdnişîn ên dervayê îdareya Hikumeta Herêma Kurdistanê ye. Bi tevî ku kurd û ereban li ser benda 140. a Makezagona (Destûra Bingehîn) a Iraqa Federal de, pêkanîna referandomek ji bo çareserîya mesela Kerkûkê, wek rêbazeke bingehîn qebûl kiriye jî, her çi hîkmet e ku referandom pêk nayê û meseleya Kerkûkê jî heta vê gavê çareser nebûye. Wisa tête dîtin ku meseleya Kerkûkê ne tenê meseleya ereb û kurda ye, heman demê meseleyeke herêmî û navnetewî ye jî. Di salên 1920î de, îngiliz li Iraqê des- thelat bûn û ji bo wan kontrola li ser cografya ereban girîngtir bû. Îro jî li vî herêmê DYA desthelat e û derbarê meseleya Kerkûkê helwesta xwe bi aşker- ayî dîyar nake. Ji alîyekê din ve jî di meseleya Kerkûkê de mudaxîlbûna Neteweyên Yekgirtî(NY) di rojevê de ye. Di vê rewşa hanê de; ji alîkî ve mudaxeleya sîyaseta dewletên dagirker ên herêmê, ji alîyê din ve jî bi awakî rasterast yan jî ne rasterast mudaxeleya hêzên navneteweyî heye. Û em dizanin ku kurd wek mileteke bêdewlet, ne endamê rêxistina Neteweyên Yekgirtî ye. Ji ber vê yekê derbarê meseleya Kerkûkê de mudaxeleya NY, tête wê wateyê ku dê giraniya senga mêzînê li alîyê daxwaza dewletên endamê NY be. Ji ber vê, divê serkirdayetîya sîyasî ya başûrê Kurdistanê, mesela Kerkûkê û herêmên mayî nexe bazara cemîyeta Neteweyên Yekgirtî. Destûra Bingehîn a Iraqa Federal, peymaneke sîyasî û hiquqî ya navbera kurd û erebên Iraqê ye û di vê Destûrê de rêbaza çareserîya mesela Kerkukê jî tê de hatîye dîyarkirin. Divê mesela Kerkûkê û herêmên kurdnişîn ên mayî, li ser vê bingeha meşrû û bê dirêjkirina wextê bête çareserkirin. *** B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 11 --- Page Break --- Dema mesele tê ser mafê(heqê) kurdan, bêguman em behsa 35-40 mîlyon mirovên binecî û niştecî yên vê herêmê dikin, ku warê wan ê dîrokî û nifusa wan di navbera çar dewletên herêmî(Turkîya, Îran. Surîye û Iraq) de hatîye parçekirin û parvekirin. Ji ber vê parçebûnê, mutleqa di rojeva sîyaseta dewletên herêmî û dinyayê de behsa kurdên parçeyekî tête kirin. Li vê derê wek encam, em dixwazim hinek behsa bûyerên ku van demên dawî li Turkiya diqewimin bikin. Berê her tiştî dixwazim prensîbeke sîyasetê bînim bîra we; di sîyasetê de bûyer rasterast û tenê bi serê xwe ve nayin lêkolînkirin û şîrovekirin, divê her bûyerke sîyasî bi têkilîyê xwe yên piralî û encamên xwe ve bête dîtin û lêkolandin. Dema ku em di vê çarçovê de li bûyerê van demên dawî binêrin; li ser hev de pêkhatina bûyera Reşadîye û girtina DTPê ne tesadûf e, her çiqas faîîlê her yek bûyerê wekî alîyên dijberî hev xuya bin jî, encama herdu bûyer- an hev temam dike. Armanca kiryarên ev çalakîyan, rêbaz û çareserîya mesela mafê kurda, ji zemîna sîyasetê dûrxistin û terorîzekirina civaka kurd û turk e. Lewra dema ku di civakekî de şîddet û alozî serdest be, li wê derê hêzên çekdar û fehma wan serdest dibe. Eger em pîlan û bûyerên tarî yên ku di van demên nêzîk de çêdibin bînin ber çavê xwe û bala xwe bidin têkilî û pevgirêdanîya wan, bi aşkerayî xuya dibe ku li Turkiyê di navbera sîyaset û wesayeta eskerî de pevçûnekî dijwar heye. Di vê pevçûnê de, divê bi giştî sîyaseta kurd û bi taybetî jî PKK û rêxistinên bi wî ve girêdayî nebin ker- esteyê(malzemeyê) kevneşopa sîyaseta Îttîhad Teraqî û wesayeta eskerî. Her weha divê hikumeta AKPê jî sîyaseta xwe ya li ser mesela mafê kurdan û hel- westa xwe ya li hemberê wesayeta eskerî zelal bike û dev ji rêbaza sîyaseta “du gav pêş ve, gavkî paş ve” berde. Di vê pevçûna dijwar de ji paş ve gav avêtin wendakirin e. Ji ber vê yekê wek alîyê sîyasî, li ber hikumeta AKPê pir rê û tercîh nîn in: Yek, divê derbarê maf û hiquqê miletê kurd de helwesta xwe bi pêngavên şên- ber aşkera bike; ya duyem jî, divê doza Ergenekon û cuntakarên eskerî sist neke; ya sisê jî, divê Yasa Bingehîn bi referandomekê ji binî ve bête guherandin. Nexwe hikumet AKPê yek û yek çi qanun derxînin, dê Mehkema Bilind hukma wan betal bike û wan qanûnan ji holê rake. Em cardin dibêjin bi hêvîya hevdîtina hejmareke nûh ya BÎRê, di nav xêr û xweşîyê de bimînin. BÎR 12 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- Berêz: Em bi navê kovara BÎRê, dixwazin ji hejmara yanzdehan(11.) pêve bi navê "Ji Destpêka Sedsala Bîstan(20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan(21.) ve Mese- leya Netewî Ya Kurdistanê: Rabihûrî, Îro û Dahatû" rêzedosyekê amade bikin. BÎR, ji sê mehan carekê tête weşandin û kovareke lêkolîn û lêgerînê ye. Zimanê nivisîna kovarê bi kurdî-tirkî ye û ciyê weşandina wê jî Diyarbekir e. Derbarê zimanê nivîsînê de tercîha me kurdî ye, lê belê nivîskar bi çi zimanî karibe xwe îfade bike, dikare wî bi kar bîne. Dema ku em dibêjin rêzedosya "Ji Destpêka Sedsala Bîstan (20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan (21.) ve Meseleya Neteweyî Ya Kurdistanê: Rabi- hûrî, Îro û Dahatû", armanc ew e ku em nirxandin û analîzên we yên li ser sedsala rabihûrî, lênêrînên we yên derbarê îro û projeyên we yên derbarê dahatûyê(paşerojê) de bigehînin xwen- devanan, raya giştî ya kurd û dinyayê. Bi gotineka din, em dixwazin dîroka tekoşîna sîyasî-netewî ya sedsala dawî ya Kurdistanê, bi lênêrîn û analîzên lêkolîner, serok û kadroyên sereke yên rêxistinên siyasî bigehînin nivşên nûhatî. Rêbaza me ya ji bo amadekirina vê dosyayê: Di şiklê pirs-bersîvê de ye. Her çi qas me pirsên lijêr diyarkirî amade kirine jî, bêguman bi tenê ev pirs, têrî analîzkirina bûyer û pêşket- inên sedsalekî ne bes in. Armanca amadekirina van pirsan, balkişandina li ser hinek xal û bûyeran, dîyarkirina çarçova vê dosyayê ye. Ji bo dewle- mendkirin û bêkêmaniya vê dosyayê, hûn çi qas pirsan ji xwe bikin û bersî- Pirsên Ji Bo Dosyeya "Ji Destpêka Sedsala Bîstan(20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan(21.) ve Meseleya Neteweyî Ya Kurdistanê: Rabihûrî, Îro û Dahatû" B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 13 --- Page Break --- va wan di nivîsa xwe de dîyar bikin, ev dosye dê ew qas bigîje armanca xwe. 1- Berêz hûn dikarin bi kurtayî behsa jîyana xwe ya bihûrî bikin? 2- Tirkên Oxuz di sedsala 11. de hatin Anatolyayê. Gelo dema ku oxuzan, turkmenan derbasê Anatolyayê bûn çend kes bûn? Berîya ku tirk werin vê cografyayê, kurd li vê derê cîwar(binecî) bûn. Digel vî qasî, tirkan li ser cografya Anatolya û Mezopotamyayê dewlet û împe- ratorî damezirandin. Gelo kurd çima bi ser neketin yan jî nekarîn vê yekê pêk bînin? Hûn dikarin bi kurtayî sedemên bingehîn ên vê yekê ji me re îzah bikin? 3- Gelo naveroka Dewleta Osmanî û mantîqa Împeratorîyetîyê û ew pê- vajo û şertên ku bûn sedema têk- çûna wê çi bûn? Û her wekî ku bi fermî tête îddîa kirin, ji împerato- ryetê veqetandin, “ji nû ve vejîna” tirkîtîyê ye? 4- Bîrewerîya neteweyî û rêxistinbû- na ji bo vê armancê di nav Împera- torîya Osmanî de, bi taybetî pêşîyê, di nav komeleyên etnîkî yên herê- ma Balkanan de dest pê kir û jê veqetiyan. Li ser peydabûna bîre- werîya neteweyî û rêxistinbûna ji bo vê armancê di nav kurdan de, fikrên cûda(ciyawaz) hene: Ew ên ku meseleyê wek meseleke dîrokî- kulturî dibînin, vê pêvajoyê ji ser- hildana Kawa didine destpêkirin; hinek ji Mem û Zîna Ehmedê XANÎ didin destpêkirin; û hinek jî vê pêvajoyê bi bûyerên dawîya 1800î û destpêka 1900î didine dest- pêkirin. Ku em netewetî wekî terzeke sîyasetê bifikrin, di nav kurdan de fikra netewetî û netewe- parêzî kengê peyda bûye? 5- Di bihara sala 1907an de bi beşdar- bûna beşeke girîng ên serokeşîrên kurdan di bin serokatîya Şêx Evdilselam Barzanî de komcivînek tête lidarxistin. Di vê komcivînê de biryarên ku têne girtin bi belêkiri- na/ erêkirina hinek şexsîyetên navdar ên kurdan jî, wek daxwazên miletê kurd ji bo rêvebirîya Babê Alî têne pêşkêşkirin: "1-Divê zimanê kurdî di herêma kurdan de wek zimanê fermî bête qebûlkirin. 2- Divê hînkarî û perwerdeyî bi zimanê kurdî bête kirin. 3- Divê qaymeqam, mudirê nehîyê û memurên din ji kesên ku zimanê kurdî baş dizanin bête bijartin." Dema ku em van daxwazan û bû- yerên di pey wan re derketine holê bînin ber çavên xwe, gelo em dikarin bêjin ev daxwaz bûne dest- pêka peydabûna tevgera neteweyî ya kurd a serê sedsala 20.? 6- Berîya ku Şerê Yekemîn ê Cîhanê dest pê bike, piranîya miletên Balqanî û Afrîkayî ji Împeratorîya Osmanî veqetiyabûn. Gelek komel- ên etnîkî yên din jî di pêvajoya Şerê Yekemîn de veqetiyan û dewletên xwe yên neteweyî damezrandin. Di vê pêvajoyê(Şerê Yekem ê Cîhanê) de, ji ber çi kurdan jî nekarîn wekî komelên etnîkî yên din dewleta xwe damezrînin? 7- Divê em armanc û faalîyeta weşana (Kurdistan-1898, rojnameya Pirsên Kurdî 14 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- Teavûn û Terakkî ya Kurd, Rojî Kurd-1913, Jîn-1918, wd.) û rêx- istinên (Cemîyeta Azm-î Kavî ya Kurdistanê, Cemîyeta Hêvî ya Xwendekarên Kurd, Cemîyeta Tealî yaKurdistanê û wd.) kurdî yên ku di destpêka sedsala 20. de hatine damezirandin di kîjan çarçovê de binirxînin? 8- Serokê Deweletên Yekîtîya Amerîkayê (DYA) Wîlsonî, 8ê Kanûna 1918 çardeh(14) prensîb derbarê sazû- mana nû ya piştî Şerê Yekemîn ê Cîhanê de pêşkêşî Kongreya DYAyê kir: "Bend 5- Divê dekolonî- zasyon were pêkanîn û di welatê kolonîkirî de mafê dîyarkirina çarenû- sîya neteweyan bête qebûlkirin. Bend 12: Li ser xaka Împeratorîya Osmanî, herêmên ku piranîya wan tirk in divê mafê serwerîyê(hakîmyetê) ji bo wan bête dayin, lê belê xelkê ku ne tirk e divê ji bo wan jî mafê serxwebûnê bête dayin…" Digel ku kurd jî yek ji xelkên di nav Împeratorîya Osmanî de bûn, di çarçova Prensîbên Wîlsonî de nikarîn deweleta xwe damezrînin, yan jî ew xelkê ku ji bo vê yekê jê re piştgirî nehate dayin tenê kurd bûn. Ji bo çi yan jî ji ber çi, pren- sîbên Wîlsonî ji bo kurdan nehatin tetbîqkirin? 9- Di 30ê Çirîya Pêşîn a 1918an de Peymana Mondrosê hate îmzekirin û di 17ê Berfenbara 1918an de bi serokatîya Seyîd Evdilqadir Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê hate damezirandin. Dema ku em li armanca damezi- randina KTK (KTC) û li qerektera civakî û çînî ya kadroyên wê binêrin, em dikarin bêjin ev rêx- istin yekemîn rêxstina modern a kurd e? Nexwe rêxistineke rewşen- bîrî ya ku xwestinên wê nedîyar û ji xelkê dûr e? 10- Hêzên eskerî yên îngilizan 7ê Nîsana 1918an di bin serokatîya General Marshall de bajarên Kerkûk û Silêmaniyeyê dagîr kirin û bi vî dagirtinê Kurdistana Başûr hemû kete bin bandora îngilizan. Ji bo nirixandina/helsengandina vê rewşa nû, roşinbîr û alim û serok- eşîrên wê herêmê bi serokatîya Şêx Mehmûd civînek girêdan. Di encama vê civînê de biryareke hev- par hate girtin û ji bo mesûlê eskerî yê Kerkûkê jî hate verêkirin, ku tê de hatibû daxwazkirin: "Divê Hikumeta Kurdistanê bête damezi- randin û Şêx Mehmûd jî bibe serokê vê hikumetê." Îngiliz bersîveke erênî didine kurdan, di destpêka sala 1919an de yekemîn Hikumeta Kurd tête damezirandin û Şêx Mehmûd jî wekî Kralê (melîkê) Kurdistanê tête ragehandin. Lê belê ji ber nakokîyên di navbera Şêx Mehmûd û îngilizan de, jîyana yekemîn Hikumeta Kurdistanê jî pir kurt dibe. Di encama şerê di navbera Hikumeta Kurdistan û hêzên îngiliz de, Şêx Mehmûd di roja 19/06/1919an de ji alîyê hêzên eskerî yên îngiliz ve bi birîn- darî tête girtin. Ji vê pêve, geh baş û geh xerab, peywendiyên/têkilîyên îngiliz û kurdan berdewam bikin jî qet li hev nayin. Di dawîyê de Kurdistana Başûr, bi biryara B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 15 Pirsên Kurdî --- Page Break --- Cemîyeta Miletan ku tê de tête gotin "Divê zimanê kurdî bibe zimanê fermî, rêvebirên dadgeh û dibis- tanan, kurd bin û helwesta li hem- ber kurdan baş be." Iraq, ji bo man- daterîya îngiliz tête hiştin û paşê îngiliz jî Başûrê Kurdistanê bi rêvebirîya Iraqa Ereb ve girê didin. Lê belê çawa ku biryara Cemîyeta Miletan nehate tetbîqkirin, xera- bûna têkilîyên îngiliz û kurdan jî bi piranî bi mutaasibîya Şêx Mehmûd ve tête girêdan û herweha tête gotin, kurd qasê ku karibin dewlet- ekî damezrînin pêşketî nebûn. Dema ku em seyra rewş û bûyerên wê demê bikin, ma erebên ku bi desteka îngilizan bûn dewlet ji kurdan pêşkevtîtir bûn, ferqa/ ciyawazîya kurd û ereban çi bû? Di Rojhelata Navîn de pêwistîyên bingehîn ên sîyaseta îngiliz çi bûn û li gor vê sîyasetê, damezirandina dewletekî kurd di rojevê de bû? 11- Konferansa Aştî ya Parîsê, ji bo amadekirina peymanên bi dawîanîna Şerê Yekemîn ê Dinyayê, ji alîyê dewletên Îtilaf ve hatibû amade- kirin. Şerîf Paşa jî, ji bo temsîlkirina kurdan tevî vê kon- feransê bûbû. Ev konferans, yekemîn konferansa navneteweyî bû, ku tê de kurd jî ji alîyê Şerîf Paşa ve hatibûn temsîl- kirin. Di vê Konferansê de ji bo ça- reserîya nakokîyên navbera miletê kurd û ermenan, peymanek di navbera nûnerên her du alîyan tête îmzekirin. Piştî ku M. Kemal bi çêbûna vê peymanê dihese, ji bo ku Şerîf Paşa ji konferansê bête azilki- rin, ji alîkî ve bi wesîteya hinek serokeşîrên kurd bi navê kurdan têlgirafan dişîne rêvebirîya konfe-ransê da ku Şerîf Paşa wan temsîl nake, ji alîyê din ve jî dest bi hewldanan dike ku dewletên sazker ên konferansê rê nedin ku Şerîf Paşa tevlî konferansê bibe. Konferansa Aştî ya Parîsê, ji bo çareserîya mesela kurd zemîneke çawa bû û di encama kîjan têk- ilîyan û tawîzan de kurd ji konfer- ansê hatin dûr-xistin? 12-Li hemberî Hikumeta Komara Tirkiyê tevgerên wekî Qoçgirî (1919), Şêx Seîd(1925), Agirî (1930), Dêrsim(1937-38) pêk hat- in. Digel ku berdêleke giran hate dayin jî, lê belê ev tevgerên ha bi ser neketin. Sedemên navxweyî û derveyî yên têkçûna van tevgeran çi bûn? Ger di pêvajoya Şerê Yekemîn de û ger jî di pey wî re, di hizra wan dewletên ku wan di- xwest herêmê ji nû ve saz bikin de statuyeke nû ji bo kurdan hebû gelo? 13- Rêvebirên Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê(Azadî) û serokê tevgera başûrê Kurdistanê Şêx Mehmûd Berzencî, ji bo ku Dewleta Sovyetê piştgirî bide tevgera kurd, bîzatîhî ji Lenîn re nameyan bi rê dikin û di nameya xwe de dibêjin "Em amade ne ku qedera gelê kurd bi qedera gelê Sovyetê ve girê bidin." Lê mixabin rêvebirên Sovyetê, tenê qîma xwe bi piştgirî nedana tevgera kurd nayînin, bere- vajî daxwaza vî gelê bindest, pişt- girî didin dewletên dagirker. Û tevgera neteweyî ya kurd, "Bi 16 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Pirsên Kurdî --- Page Break --- hevkarîya dewletên emperyal tête tawanbarkirin û wek tevgereke dijî-şoreşî ya Sovyet û Tirkiyeyê tête îlankirin." "Mafê Çarenûsîya Netewan" di teorîya sosyalîzm- kominîzmê de wek pren- sîbeke esasî hatîye qebûlkirin û di Kongireya Xelkên Rojhelat (Kongireya Bakû)ê de jî, di derheqê meseleya miletên bindest de bir- yarên girîng hatibûn girtin. Di rastîyê de jî helwesta sîyasî û pratîk a Bolşevîkan û Sovyetê, der- barê tê- koşîna rizgarî ya miletên bindest de li ber çavan e. Nirxandina we ya derbarê vê helwesta Sovyetê de çi ye? 14- Piştî Şerê Yekemîn, di navbera Dewletên Îtîlaf û Osmanîyan de 10ê Tebaxa 1920î Peymana Sevrê hate îmzekirin. Di Peymana Sevrê de hatibû dîyarkirin ku: "*Demekê ji tetbîqkirna Peymanê şûn de ku kurd bi- xwazin li rojhelata Anatolê de sazîyeke serbixwe ava bikin û ev xwestina wan ji alîyê "Cemîyetê Akwam" ve bête qebûl- kirin û ji bo Osmanîyan jî bête pêşnîyar- kirin, divê ev pêşnîyar ji alîyê Osmanîyan ve tête bicîanîn. *Di herêma wîlayetên Wan, Erzirom, Bedlîs û Trabzonê de dewleteke Ermenîstanê tête damezirandin. Sînorên vê dewletê, dê ji alîyê serokê Dewletên Yekgirtî yê Amerîkayê ve bête destnîşankirin." Li gor van her du bendên di Peymana Sevrê de, di bin hîmayeya DYAyê de îhtîmala da- mezrandina dewleteke Ermenîstan û Kurdistanê dertê holê. Bi rastî jî ku em rewş û senga sîyasî ya wê demê bînin ber çavê xwe, ji bo miletê kurd wateya/mana Peymana Sevrê çi ye û çima nehat tetbîqkirin? Digel vê yekê kîjan bûyer û pêşkevtinên sîyasî bûn sedemên peydabûna Peymana Lozanê (24ê Temmûza 1923), ku DYA vî peymanê erê nekir? 15-Ew milleta ku bibe hedefê parveki- rin û parçekirinê, kêmanî û zeafên wê hene, ev kêmanî û zeaf çi ne? 16- Di 22yê Kanûna 1946an de damez- randina Komara Kurd a Mahabadê hate îlankirin û hebûna xwe nêzîkê salekê domand. Damezirandina Komara Mahabadê, ji bo dewletbûna miletê kurd, îrade û pêngava herî girîng a dîroka nêzîk a kurd e. Wek destkevtî û tecrubeyeke dîroka nêzîk a miletê kurd, dînamîkên navxweyî û derveyî yên damezran- dina Komara Mahabadê çi bûn û di çarçova sîyaseta navneteweyî de divê çawa bête nirixandin? 17- Di 27 Temmûza 1958an de li Iraqê bi serokatîya General Abdulkerîm Qasim, derbayeke eskerî çê bû û monarşî hate hilweşandin. Mistefa Barzanî ku wê demê li Sovyetîstan penaber bû, di 6ê Çirîya Pêşîn a sala 1958an de vegeriya Kurdistanê û Qanûna Esasî ya nû hate amade- kirin. Di bendê 3yê Qanuna Esasî de hatibû nivîsandin ku "Ereb û kurd li ser xaka dayika niştiman wekhev in û mafê wan ên neteweyî, di çarçova Iraqê de tête nasîn." Lê belê ji demekî kurt şûn B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 17 Pirsên Kurdî --- Page Break --- de, rejîma nû ya Iraqê, pêngavên hatine avêtin û gotinên ku hatibûn kirin jibîr kirin û êrîşên xwe yên li ser gelê kurd zêdetir kirin. Li ser vê yekê, sala 1961ê di bin serokatîya Barzanî de Tevgera Rizgarîya NeteweyîyaKurd"Şoreşa Eylûlê" da destpêkirin. Li gor vê, ew şert û dînamîkên ku Darbeya Eskerî ya 1958an peyda kir çi bûn? Û destpêkirina Şoreşa Eylûlê, di serî de li ser komela kur- dên başûr û pê re jî li ser parçe- yên din (Turkîye, Îran û Suryeyê) tesîrek çawa kir? 18-Bi wesîleya Tevgera Agirîyê, li hemberî xwestinên demokratîk û netewî yên kurdan, helwesta Dewleta Komarê di rojnameya Komarê (Cumhurîyetê) ya roja 16yê Temmûza 1930yî de wiha tête aşkirekirin: "Di serê girên Agirîyê de 1500 eşqiyayên ku di kûn û şikef- tan de man e, teyareyên me bi awayekî tundrew ev eşqiyayan bombebaran dikin. Çîyayê Agirî her gav di nav agir û înfilaqê de dinale. Şûna eşqiya û asêyan ji alîyê hey- loyê hesinî yên tirkan ve tête pak- kirin. Ew gundên ku xwe sipartine eşqiyayan bi temamî têne şewi- tandin. Ew ên ku di Tevgera Zîlanê de hatine îmhakirin hejmara wan nêzîkê 15.000an ne. Gelîyê Zîlanê heta ber dev bi cesedan tije bûye." Û di pey wê re di hejmara roja 31ê Tebaxa 1930 yê rojnameya Mîllet de, bi giştî li hemberî grubên etnîkî yên din û bi taybetî jî li hemberî xwestinên neteweyî yên kurdan polîtîka Dewleta Komarê wisa tête aşkirakirin: "Di vî welatî de tenê nete- weya tirk dikare mafên etnîkî û qewmî bixwaze, ji xeynî wê mafê tu kesekî nîne." Wekî daxuyanîyên li jorê, di pêva- joya Serhildana Dêrsimê de û pey wê re jî hatine aşkerekirin. Ev da- xuyanîyên ku ji devê kesên di dere- ca yekemîn de hatine aşkerekirin, li hemberî xwestinên neteweyî yên gelê kurd polîtîkaya asîmlasyon, înkarkirin, tunekirin û qetilkirina hikumetên Komarê bi awayekî pir aşkera dide nîşandan. Kurdan bi daxwaza lêkolîna van bûyeran, çendek carî serdana Neteweyên Yekgirtî û sazîyên hiquqî û sîyasî yên navneteweyî kir, lê belê daxwa- za wan nehatîye qebûlkirin û neke- tîye rojeva gengeşîyan. Gelo em dikarin di çaçoveyeke çawa de tarîfa van qetlîam û tevku- jîyên li ser gelê kurd bikin? Gelo ji ber çi ji alîyê van sazîyên navneteweyî ve daxwazên kurdan nehatine qebûl- kirin û mudaxale ji bo dewletên tawanbar nehatiye kirin? 19-Piştî têkbirina Tevgera Dêrsimê, li bakurê Kurdistanê, nêzîkî bîst salî, bêdengîyekê hikum kir. "Doza 49"an û bûyerê di pey wê re vî bêdengîyê xera kirin. Gelo kîjan bûyer û qewimandinên navxweyî û derveyî bûn sedemê van pêşkevtinan? 20-Li Turkiyeyê Darbeya Leşkerî ya 27ê Gulana 1960an, ji alîyê pira- nîya çepgirên turk ve, wek muda- xaleyeke pêşverû tête dîtin. Lê belê Sazîya Ewlekarîya Neteweyî, damezi- randina Mahkemeya Bilind a Eskerî, 18 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Pirsên Kurdî --- Page Break --- maddeyên neguhêr ên Qanûna Esasî, rêxistinên dewleta kûr û wd. pêkanîna tiştên nedemokratîk bi vê çêbûn. Her weha bi guman û tawanbarîya neteweparêzîya kurd, 485 şexsîyetên kurd hatin dûrx- istin ji bo bajarê Sêwazê. Heman demê, ji alîyê darbecîyan ve Gruba Rojhelatê hate damezirandin û ji bo çareserîya meseleya kurd ji alîyê wan ve raportek hate amadekirin, di vê raportê de ji bo asîmîlekirina kurdan, pêşnîyarên wisan hatin kirin ku rasterast wekî kopîyekî "Pîlana Îsleheta Şarqê" yê sala 1925an bû. Dema ku em di vê çarçovê de lê binêrin, şertên ku darbeya eskerî ya 1960an peyda kir çi bûn û armanca darbeyê çi bû? 21-Di navbera salên 1965-1970yê de Tevgera Neteweyî ya Kurdên li Bakûrê Kurdistanê, dikeve pêva- joyeke nû; ku di vê pêvajoyê de li ser tevgera neteweyî ya kurd, fikir û îdeolojîya çepgir bi bandor e. Rêxistin û grubên çepgir ên kurd di çarçova îdeolojîya çepgirî de xwe dijî-emperyalî, dijî-kapîtalî, dijî- feodalî, dijî-eşîrî, … didan nasan- din û tarîfkirin. Ev termên/mef- hûmên li jorê, di çareserîya mese- leya neteweyeke bindest de çi îfade dikin? Ew rêxistinên ku dibêjin em ji bo rizgarî û azadîya miletekî ku xaka/erdê wê dagirtî û hebûna wê tête înkarkirin tevdigerin, di têkilî- yên/peywendîyên neteweyî û nav- neteweyî de xwe bi van "dijî"tîyan tarîf bikin, ev yek çawa tête têge- hîştin? 22-Li pey sikûnet û bêdengiyekî dûr- ûdirêj, di sala 1965an de Partîya Demokrat a Kurdtistana Tirkiyê (PDKT) tête damezrandin. Weke pêngaveke yekemîn a piştî demeke dûr û dirêj a bêdengîya kurdên ba- kûr, gelo çi tesîra wê li ser civaka kurd û rewşenbîran çêbû? 23-Piştî damezirandina PDKT, bi pişt- giriya kadroyên vê partî û kadroyên kurd ên di nava TÎPê de Mitîngên Rojhelatê hatin sazkirin. Gelo van çalakiyan çi tesîr li ser hiş- yarbûna neteweyî-sîyasî ya civaka kurd kir? 24-Bo çi kurd di nav TÎPê de rêxistin bûn û derbarê pirsgirêka neteweyî ya kurd de lênêrîna TÎPê çi bû û TÎPê çi bandor li ser tevgera nete- weyî ya kurd kir? 25-DDKO bûn çavkanîya/dayika gelek rêxistinên çepgir ên ku piştî salên 1970ê hatine avakirin. Ew şertên sîyasî yên ku DDKOyan peyda kirin çi bûn û armanca damezirandina DDKOyan çi bû? 26-Di destpêka salên 1900î de û di pey wê re jî gelek rêxistin bi navê kurd û Kurdistanê hatin damezirandin. Di sala 1965ê de jî PDKT hate da- mezrandin. Digel vê qasê bi tevî damezrandina DDKOyan, hem di nav çepgirên tirk de û hem jî di nav çepgirên kurd de minaqeşekirina "mafê rêxistinbûna cûda", ji nû ve dest pê kir. Di rastiyê de jî bi tevî ku kurdan di şêst salên bihorî de hem ji alîyê rêxistinî ve û hem jî di pratîkê de rêxistinên cûda pêk anî- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 19 Pirsên Kurdî --- Page Break --- bûn, di salên 1970yan de armanca ji nû ve minaqeşekirina vê mijarê/ babetê çi bû? 27-Li Kurdistana Başûr, di 11ê Adara 1970yê de di navbera desthilatîya BAAS û Barzanî de peymana Xûdmuxtarî hate îmzekirin. Li Turkîyeyê jî di 12ê Adara 1971ê de Darbeya Eskerî ya duyemîn çêbû. Bi tevî pêkhatina Darbeyê, operas- yonên li hember rêxistinên legal û îlegal ên kurdan jî dest pê kirin. Di vê pêvajoyê de gelek kurdên rew- şenbîr û sîyasetmedar ên serbixwe û yên di nav TKDP, DDKO û TÎPê de hatin girtin û hepiskirin. Di pêva- joya hepisxaneyê de gelek gengeşî li ser mijara "Em parastina sîyasî bikin yan na?" hatin kirin. Ew gengeşî û parastinan bi giranî li ser kîjan babetan bûn? Bûyerên vê pê- vajoyê tesîreke çawa li ser kurdên bakûr û tevgera neteweyî ya kurd kir? 28-Têgehîştina hevpar û alîyê wekhev ên Cuntaparêz-Kemalîzma çepgir- ên tirk, Baassîzm û Nasir çi ye? Û çi tesîra wan li ser tevgera rizgarî û azadîya neteweyî ya kurd çê bûye? 29-Di berîya salên 1980 û piştî wê de, di encama jihevbûna tevgera nete- weyî ya kurd de grubên sîyasî yên cûda derketin holê. Eger ku em îro vegerin û seyra pêvajoya wê demê bikin, cûdahiya sîyasî û îdeolojîk a grubên wê demê binêrin, ciyawazî- yeke wisa, mîsoger bû gelo? Û hûn dikarin bi kurtî behsa bingeha wekhevî û cûdayî ya wan bikin? 30-Di dîroka Komara Tirkîyê de her çiqas ku kurdan mafê xwe yên netewî-demokratîk anîne ziman, ji bo vê yekê dest bi rêxistin û têko- şînê kirine, her carê ev xwestinên wan bi mefhûmên wekî "paşvema- yîn", "feodalîzm", "dijberîya modernîz mê/dijberîyamedenîbûnê","eşqîyatî"û wd. hatine îzahkirin û ji alîyê dest- helatî û hikumetên wê demê ve bi tûnderewî hatine serkûtkirin. Hemû tetbîq û qetlîyamên wan ên di pêvajoya serkûtkirinê de bi mefhûmên wekî "tehcîr", "tenkîl", "mubadele", "îslehat" û wd. hatine îzahkirin. Naveroka van mefhûm- an, ji wê rojê û vir ve, hinek îstîsna ne têde, ji alîyê pirranîya roşinbîr, akademîsyen û sîyasetmedarên tirk ve erênî û "pêşverû" hatine wesifandin/nîşandan. Bi vê têge- hîştinê înkar, asîmlasyon, jenosîd û qetlî- amên ku li hemberî netewe û komên etnîkî yên din hatine kirin, di nik/cem civakê de hatin meşrû- kirin. Li gor we, sedemên bingehîn ên ku bûne çavkanîya têgehîştin û fehmekî wisa çi ne? Û ew Komara ku bi pêşengîya van kadroyan hatî- ye damezirandin, divê çawa bête nirxandin? 31-Dema ku em li bûyerên qewimî û pêvajoya ber bi Darbeyên Eskerî yên 27ê Gulana 1960an, 12yê Adara 1971ê û 12yê Îlona 1980yê binêr- in û wan bi têkilî û bûyerên bi Ergenekonê ve girêdayî muqayese bikin, wêneyekî çawa derdikeve pêşîya me? 32-Eger ku em ji alîyê sosyo-polîtîk ve Dewleta Osmanî û Komara Tirkîyê rûberî hev bikin, ji alîyê kurdan ve 20 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Pirsên Kurdî --- Page Break --- çi guherîye? 33-Kurd digel ereb, faris û tirkan di cografya Mezopotamya û Rojhelata Navîn de, bi nifûsa xwe grubek etnîkî ya herî qelebalix e. Ev mil- letên ku me navê wan anî ziman, di cemîyeta Miletên Yekgirtî de bi dewletek an jî çend dewletan têne temsîlkirin. Digel ku gelekî wan bi nifûsa xwe ji kurdan kêmtir in jî, bi raya xwe di cemîyeta MY de tesîr li qedera miletê kurd dikin. Dîyar e ku cemîyeta Miletên Yekgirtî mafê temsîlkirinê nade miletê kurd. Ma ev cemîyet, cemîyeta milletan e yan a dewletan e? Bi vî awayê cemî- yeta Miletên Yekgirtî, parastina mafê miletê kurd dewrê kê dike? Rewşeke wisa, tesîreke çawa li ser meşrûîyet û bêterafîya sazîyên nav- neteweyî wekî Miletên Yekgritî dike. 34-Hûn têkilîyên navneteweyî yên Hikumeta Federal a Kurdistanê çawa dinirxînin? 35-Li başûrê Kurdistanê damezrandi- na Hikumeta Federal a Kurdistanê, dê bandoreke çawa li ser têza "kolonîya navnetewî Kurdistan" bike? Û rewşa başûrê Kurdistanê, dê tesîreke çawa li ser kurdên Tirkîye, Îran û Sûryeyê bike? 36-Derbarê çareserîya meseleya kurd de, di çarçova mefhûmên/têgehên wekî daxwazên neteweyî û daxwaz- ên kulturî, mafê mirovî û daxwaz- ên kulturî, mafê federalî û dewleta neteweyî ya serbixwe; her weha bi referansên Kemalîzmê di nav dew- leta unîter de ji "civaka ekolojîk" bigre heta "hemwelatîya makezagonî", "konfederalîzma demokratîk", "komara demokratîk" û wd. tête gengeşîkirin. Bi dîtina we, ev têge- hên ha, di îzahkirin û çareserîya meseleya neteweyî ya kurd de çi îfade dikin? Meseleya kurd çi ye û kurd çi dixwazin? 37-Rojgara ku PKK derketîye, ji bo ku rêxistinên kurd û serokên herêmî yê civaka kurd bigre bin bandora xwe, wê, bikaranîna şîddeta sîyasî, wek rêbazeke bingehîn qebûl kirî- ye. Bi vî awayî, di encama ew şîdde- ta/dijwarîya ku hem li hemberê xelkê siwîl û muxalefeta/ oposyona nava rêxistina xwe, hem jî li hem- ber grub û rêxistinê din bi kar anî, tahrîbatên/xusarên mezin di civa- ka kurd de peyda kirin. Ji xeynî vê, hemû rêxistin û grubên dervayê xwe jî bi xayîntî û hevkarîya dijmin sûcdar kirin. Di vê çarçoveyê de, divê çêbûn-karkirin- têkilîyên rêx- istinî yên PKKê, nedîyarî û neze- lalîya daxwazên wê yên sîyasî çawa bêne nirixandin? 38-Li gor dîtina we rêxistinên sîyasî yên dervayê PKKê, ji ber çi nekarîn wek subjekteke/kirdeyeke sîyasî, wezîfeya xwe bînin cî. Kêmanî û qisûrê wan ên rêxistinî, sîyasî û îdeolojîkî çi bûn? 39- Hûn yek ji wan kesan in ku pev- çûna di navbera PDK û YNK ya herêma Hekarîyê baş dizanin. Vê pevçûnê çawa dest pê kir, mesulîyetîya hinek grub û şexsî- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 21 Pirsên Kurdî --- Page Break --- yetên Kurdistan Bakûr di pevçûnê de çi bû? Ger ku em ji îro ve seyra wan rojan bikin, hûn bûyerên pêkhatî çawa şirove dikin? 40-Gelo em dikarin bibêjin ku piranî- ya roşinbîr û sîyasetmedarên kurd ji alîyê ramanî/fikrî, îdeolojîk û dînî ve, rasterast yan jî nerasterast di bin tesîr û rênîşandana fikra dewletên serdest de dimînin? 41-Bêguman bi taybetî miletekî bin- dest ku ji bo rizgarî û bidestxistina mafên neteweyî têkoşîn bike, ji bo wan piştgirîya hêz û rêxistinên demokratîk ên navneteweyî, pirr girîng e. Lê belê dema ku têkoşîn û daxwazên neteweyî yên kurdan tête rojevê, bi giştî ne "çepgir"an û ne jî "îslamî"yan xweragirtin û hel- westeka pêdivî nîşan nedane. "Çepgir"an daxwazên neteweyî yên kurdan bi navê "birayetîya gelan yan jî birayetîya çînan"; yên "îslamî"yan jî bi navê "ûmmet û birayetîya îslamî", bûne alîkarê berdewamîya statuko- ya dewletên dagirker û serdest. Ku em îro ji alîyê tekoşîna neteweyî- demokratîk a gelê kurd ve li rewşa berçav a herêm û navneteweyî binê- rin, divê em "meseleya mûtefîkî"yê çawa binirxînin? 42-Piranîya çepgir, demokrat, lîberal û îslamîyên tirk û ereb û farisan di vê cografya ku em li ser dijîn de, bi taybetî mafê dewletbûna gelê Filîstînê diparêzin, lê belê maf û daxwaza dewletbûna gelê kurd jî, ji ber gelek sedemên bêbinyat û teorî- yên reng bi reng red dikin. Gelo meriv bi çi awayî dikare tarîfa vê nakokî û vê durûtîyê bike? 43-Bi tevî ku kurd û ereban di mad- deya 140. a Makezagona (Destûra Bingehîn) a Iraqa Federal de, pêk- anîna referandomek ji bo çare- serîya mesela Kerkûkê, wek rêbazeke bin- gehîn qebûl kiriye jî, her çi hîkmet e ku referandom pêk nayê û meseleya Kerkûkê jî heta vê gavê çareser nebûye. Wisa tête dîtin ku meseleya Kerkûkê ne tenê meseleya ereb û kurdan e, heman demê meseleyeke herêmî û navnetewî ye jî. Dema ku meseleya girêdana Kerkûkê bi Hikumete Federal a Kurdistanê re tête rojevê, li Tirkîyê qismek hene ku dibêjin: "Me Musil jibîr nekirîye", "Eger ku Tirkîye Musilê negre, dê mecbur bimîne ku di nêzîk de Dîyarbekirê jî bide, divê yan em mezin/gewre bibin, yan jî piçûk-teng bibin!" Di salên 1920î de, îngiliz li Iraqê des- thelat bûn û ji bo wan kontrola li ser cografya ereban girîngtir bû. Îro jî li vî herêmê DYA desthelat e û helwesta xwe derbarê meseleya Kerkûkê dîyar nake. Ji alî- yekê din ve jî di meseleya Kerkûkê de mudaxîlbûyina Neteweyên Yekgirtî(NY) di rojevê de ye. Di vê rewşa hanê de; dema ku em ji alîkî ve polîtîkayên dagirkerî yên dew- letên herêmî, ji alîyê din ve jî bi awakî rasterast yan jî ne rasterast mudaxaleya hêzên navneteweyî bifikrin, dê meseleya Kerkûkê çawa çareser bibe? Û em dizanin ku kurd wek miletekî ne endamê rêxistina Neteweyên Yekgirtî ye, ji ber vê yekê derbarê meseleya 22 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Pirsên Kurdî --- Page Break --- Kerkûkê de mudaxeleya NY tête çi wateyê û dê çi encam derxîne holê? 44-Dema ku daxwazên neteweyî yên kurdan têne rojevê, ji alîyê roşin- bîr, sîyasetmedar û akademîsyenên neteweyên serdest ve xisûsiyeta "ew ê din kirin" a paradîgma netewetîyê tête pêşxistin, netewetîya miletên serdest û bind- est wekhev tête nîşandan. Wekî miletekî bindest, ji bo kurdan wateya netewetî çi ye? Û bi rastî jî naveroka netewetîya turk, ereb û farisan û netewetîya kurdan wek hev e gelo? 45-Ji bê ku em, yê din bişibînin xwe, di navbera partî û rêxistin û raman û bawerîyên cûda de, li ser bingeha dîyalog û rêzgirtinê, pêkanîna "konsepteke neteweyî û demokratîk" mimkun e? Û li gor we divê prensîbên bingehîn ên "konsepteke neteweyî û demokratîk" a ku daxwazên asgarî yên neteweya kurd bîne ziman çi ne? 46-Bi tevî ku kurd xwedî nifûsek gewre û xakek fireh in, ji ber çi nebûne xwedî statuyekî sîyasî? 47-Îro, di konjoktûra heyî ya herêmî û dinyayê de, mesela kurd (ji alîyê dîrokî, sîyasî, aborî, civakî, kulturî û sîyasî ve) çi ye? Pêşnîyar/proje- yên we yên ji bo çareserîyê çi ne? 48-Dema ku em di çarçova pêkhatina hinek bûyerên sîyasî yên di Rojhelata Navîn û Dinayayê de; Projeya Gewre ya Rojhelata Navîn, Şerê Giravê, Mudaxaleya Afxanîstan û Iraqê û wd. bifikrin, di statukoya sîstema dagirker û kolonyalîst a navnetewî de, ji alîyê kurdan de ji çar lingên sîstema dagirkerî, yek jê, li parçeyê Başûr bi qismî şikestîye. Lê belê Kurdistana Bakûr, bi tevî ku ji alîyê potansîyela sîyasî, pêş- kevtina civakî, dînamîk, nifûs û cografya xwe ve ji parçeyên din gelek pêşkevtîtir e jî, nezelalî û nedî- yarîyek heye. Divê kurd di vê pêva- joyê de pêkhatina bûyerên herêmî û dinyayê çawa têbigîjin û çi bikin? 49- Cenabê we yek ji pêşengên pêva- jo- ya Rizgarî ye. Rizgarî tenê navê kovarekî bû yan jî grubeke sîyasî- îdeolojîk jî îfade dikir? Hûn dikarin behsa pêvajoya peydabûna Rizgarî û armanca wê bikin? Û ji bo vê armacê bi navê Rizgarî çi hate kirin? 50-Eger ku Rizgarî, wek pêvajo pêkha- tina grubekî sîyasî bête nirixandin, fikra wê ya derheqê meseleya nete- weyî ya kurd, fehma wê ya rêxis- tinbûnê, modêla wê ya rêx- istinbûn û rêbaza xebata wê çi bû? 51-Dema kovara Rizgarî hate weşan- din, bi rastî jî hinek mijarên girîng anîn rojevê û belav kirin. Mijara ew her dosyeyekî û rojeva wan, li gora kîjan esasan dihate destnîşan- kirin? Eger Rizgarî di şertên îro de bihata weşandin, we dê cardin pêdivîya gengeşîkirina van mijaran pêwîst bidîta? 52- Bingeha îdeolojîk-maddî ya jihev B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 23 Pirsên Kurdî --- Page Break --- bûna Rizgarî-Ala Rizgarî û jihev bûnên di pey wê re çi bûn? 53-Cenabê we di damezirandin û rêve- birina grubên Rizgarî-Ala Rizgarî de cî girtîye, çêbûna ev herdu gruban di tekoşîna rizgarîya nete- weyî ya Kurdistanê de çi tesîr û zêdeyî kirîye? 54-Ji bo amadekarîya şerê çekdarî, hûn berîya Darbeya Eskerî ya Îlona 1980ê digel grubek hevalên xwe derbasê Binê Xetê bûn û paşê jî hûn di wextên cîyawaz de derbasên parçeyên din ên Kurdistanê bûn. Wexta ku hûn li Binê Xetê bûn, bi tevî ku mîsyona sîyasî û rêxistinîya PKKê dihate gengeşîkirin, we li ser navê Ala Rizgarî bi PKKê re pey- manekî îmze kirin. Muhteva pey- mana we û PKKê û aqîbeta wê çi bû? Paşê hûn ji Sûryeyê derketin û bi tevî grubeke hevalên xwe der- basê rojhelat û başûrê Kurdistanê bûn û dawîyê we dev ji tekoşîna çekdarî berda. Di encama kîjan şert û çêbûnan de we biryara devjêber- dana şerê çekdarî girt? Dema ku di navbera çar parçeyên Kurdistanê de çûn û hatina we hebû, çi pirsgi- rêk derdiketin pêşîya we, hûn dikarin hinek behsa wê pêvajoyê bikin?(İ. G.) 55-Hûn yek ji wan kesan in, ku pev- çûna di navbera PDK û YNK ya herêma Hekarîyê baş dizanin. Vê pevçûnê çawa dest pê kir, mesulî- yetîya hinek grub û şexsîyetên Kurdistan Bakûr di pevçûnê de çi bû? Ger ku em ji îro ve seyra wan rojan bikin, hûn bûyerên pêkhatî çawa şirove dikin?(Ý. G.) 56-Kawa li ser kîjan prensîbên binge- hîn û kengî hate damezirandin, ji alîyê fikra neteweyî, sîyasî û felsefî ve cudayîya di navbera Kawa û rêx- istinên kurd ên din de çi bû? 57-Kawa, di bihara 1978an de jihev bû; alîkî navê xwe danîn Dengê Kawa û alîyê din bû Kawa Red. Sedemên sîyasî û fikrî yên jihev- bûnê çi bûn? 58-Piştî kuştina Ferîd UZUN, bi ser- nivîsa "Siwêrek: Destpêka Kîjan Dawîyê ye?" belavokekî hate belav kirin. Di vê belavokê de bi giştî bûyerên di Kurdistanê de û bi tay- betî jî bûyerên Siwêrekê têne analîzkirin, di encama provakasy- onên têne kirin de çarçoveya rewşa aloz a paşerojê tête dîyarkirin, lêbelê derbarê qetilkirina Ferîd UZUN de agadarîyek zelal nayê dayin. Ferîd UZUN ji ber çi hate qetilkirin û li paş vê kuştinê de kî hebû/hebûn? 59-Meseleya serxebûna Kosovayê bi mudaxaleyeke navneteweyî hate çareserkirin. Derbarê "Mafê Çare- nûsîya Neteweyan" de, em dikarin vê yekê weke şiroveyeke nû qebûl bikin? Şiklê çareserîya meseleya Kosovayê, di polîtîka "Mafê Çarenû- sîya Neteweyan" de kon- septeke nû têne rojevê? Ji bo çare- serîya meseleya kurd, mimkun e ku mudaxale- yeke navnetewî ya wekî Kosova, Qeredax û Yugoslawyayê çê bibe? 24 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Pirsên Kurdî --- Page Break --- 60-Di malpera Serwextê de bi navê "netewe û lêkolîna çareserîyê", li ser tecrubeya Îskandînavya û welatên bakûr, rêzenivîseke we, derbarê ça- reserîya meseleyên zimanê netewe- yî, kêmnetewetî, pirsgirêkên ziman û pêvajoya netewebûnê hate belav- kirin. Ku em ji alîkî ve nakokîyên herêmî, ziman-lehce û dînî yên nav kurdan binêrin û ji alîyê din ve li nakokîyên wan ên bi dewletên dagirker re binêrin, di navbera çareserîya meseleya neteweyî ya kurd û modêl-pratîka Îskandînavya û welat- ên bakûr de nêzîkayî û têk- ilîyeke çawa em karin weke mînak nîşan bidin? Û ji bo çareserîya meseleya neteweyî, em ji vê tecrubeyê dika- rin çawa îstîfade bikin?(N. A) 61-KUK, bi giştî wekî rêxistina ciwan- ên PDKT tête zanîn. Di navbera KUK û PDKT de têkilîyeke çawa hebû û KUK çi wext bû rêxistineke serbixwe? 62-Alîyê PDKT, ji ber nakokîyên Kongreya 1977an û encamên der- ketine holê, alîyê KUKê bi dar- becîtiyê tawanbar dikin. Hûn Kongreya 1977an û tawanbarkiri- na bi "darbecîtîyê" çawa dinirxînin? 63- Piştî jihevbûna PDKT û KUKê, têk- ilîyên we yên digel PDKIê baş bûn. Gruba we di pevçûnên herêma Hekarya yê sala 1978an ku di navbera PDKI û YKN de çê bûn, wek terafdarekî PDKI beşdar bû. Bûyerên herêma Hekaryayê çawa qewimîn û ku îro em li wan bûyer- an vegerin, hûn bûyerên 1978an çawa dinirxînin? 64- Di pevçûna navbera KUK û PKKê de bi sedan meriv hatin kuştin. Armanc û sedemên li paş vê pev- çûnê çi bûn? Pevçûnê çawa dest pê kir û li kîjan herêman belav bûn? 65-KUKê tekoşîna çekdarîyê bingeh qebûl dikir û şerê pêşmergatîyê diparast û rêxistina xwe jî li gor vê çêkiribû. Gelo KUKê ji ber çi teko- şîna çekdarî neda destpêkirin? 66-PDKTyê xeta netewî ya kevneşopî temsîl dikir, KUK ku ji PDKT veqetya ji alîyê îdeolojî ve xeta çep- girî pesend kir. Digel ku KUK ji xetekî neteweyî û kevneşopî hatiye, ji ber çi xeta çepgirîyê tercîh kir? 67-Wekî KDP (PDK), KUK, KUK- Yekîtîya Sosyalîst, KUK-Meyla Sosyalîst, KUK- Merkez û wd. ew xêza sîyasî ya ku hûn jê hatin, bingeha îdeolojîk-sîyasî û maddî ya jihevbûna wan çi bûn? 68-Piştî Konferansa sala 1982 KUK jî parçe bû. Bingeh û sedemên sîyasî- îdeolojîk ên parçebûna KUKê çi bûn? Ku em ji îro ve seyra pêvajoya bihûrî bikin, KUKê li ser tekoşîna rizgarî ya neteweyî çi zêde kirîye? Û hûn dikarin tecrube û encamên pratîka KUKê bi me re parve bikin? 69-Berêz BURKAY, di hejmara 28an a kovara Rêya Azadî ya Eylûla 1977an de ku ji aliyê gruba we ve B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 25 Pirsên Kurdî --- Page Break --- dihate weşandin, bi awayekî tûn- drew rexnekarîya nameya Barzanî ya ku di dîroka 9ê Sibata 1977 de ji bo Serok Carter hatibû şandin û herweha nameya ku wek bersîv ji alîyê Wezîrê Derve yê DYA H. Kissinger ve di 22yê Sibatê de ji bo Barzanî hatibû verêkirin, bi ser- nivîsa “Belgeyên Îxanetekî: Nameyên Barzanî ji bo Carter û yê Kissincerî ji bo Barzanî” di rûpelên kovara we de hatin belavkirin. Ger hûn îro ji nû ve wê pêvajo û bûyeran bînin ber çavan, hûn dê wê demê çawan binirxînin? Herweha hûn îro tê- kilîyên DYA û Tevgera Neteweyî ya Kurdistana Başûr çawa dinirxînin? 70-Em wisa dizanin ku têgehîştina sosyalîzma Partîya Sosyalîst a Kurdistanê(PSK) nêzîkê ekola sov- yetîk e. Cenabê we 29 salan sekre- terê giştî yê PSKê bû, partîya we hîn jî îdeolojîya sosyalîzmê diparêze û herweha dixwaze di çarçova prog- rameke sosyalîst de “meseleya nete- weyî ya kurd” çareser bike. Sala 2002an di nav weşanên Deng de bi navê “Belge û Bîranîn, Cild-1” pirtûkeka we hate belavkirin. Cena- bê we di pirtûka navbihûrî de, hil- weşîna sîstema Sovyetîk a di sala 1992 de wisa şirove dike: “Digel hinek faktorên (kartêkerên) din, sedemê sernekevtina vê ceribandina gewre ya sosyalîst, li gorî guherîna şertan xwe nûjen nekirin, demok- ratîze nebûyin; berevajî wê di nav pêdeçûnê de dejenerebûyina dîkta- torîya yek partîtî û dûrketina ji girseyên xelkê ve” ye. Berêz dema ku hûn sedemên ser- nekevtina ceribandina Yekîtîya Sovyetê şirove dikin dibêjin “digel faktorên din, li gor guherîna şertan xwe nûjen nekirin”, gelo hûn bi gotina “digel faktorên din û şertên guherî” dixwazin çi bêjin? Û her- weha cenabê we sedemê “demok- ratîze nebûyina” sîstema Sovyetîk, “di nav pêdaçûnê de bi dejenere- bûyina dîktatorîya yek partîtî û dûrketina ji xelkê ve” girê dide. Gelo fehm û têgehîştina “dîkta- torîya yek partîtî”yê bi xwe antîdemokratîk nîn e?(K.B) 71-13yê Kanûna 1980ê hêzên ewlekarî yên Dewleta Tirkîyeyê avêtin li ser gundê Cirnik a qeza Qamîşlo ya Kurdistan Suryeyê, di vê operasyonê de bi tevî hemû rûnişt- vanên malê û şeş(6) jê endamên Kawa-Red, li ser hev 15 kes hatin kûştin. Piştî jihev- bûna Kawayê, rewş û çalakîya wê demê ya Dengê- Kawayê, operasyo- nekî wisa îcab dikir? Heke na, ar- manca sîyasî ya vê operasyonê çi bû? 72-Tekoşîna neteweyî û civakî, dem- eke dûr û dirêj e ku berdewam dike, di nav pêvajoyê de geh pêl bilind dibin û geh jî dadikevin, her weha mimkun e ku ev tekoşîn neslek yan çend neslan jî berde- wam bike. Hûn qet bêhêvî bûn di pêvajoya tekoşînê de? 73- Em ji bo vê hevpeyvînê gelek sipas dikin. Di dawîyê de, bi kurtayî hûn dixwazin mesajeke/peyameke çawa bigehînin xwendevanên xwe. 26 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Pirsên Kurdî --- Page Break --- Sayın: BÎR dergisi olarak onbirinci(11.) sayı- dan itibaren "20. yüzyıldan 21. yüzyıla Kürdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Değerlendirmesi" başlığı altında yeni bir dosya açıyoruz. BÎR, Kürtçe-Türkçe olarak yayınlanan, üç aylık inceleme- araştırma dergisi olup merkezi Diyarbakır'dadır. Yazı dili tercihimiz Kürtçedir, ancak yazar fikirlerini hangi dilde kolay anlatabiliyorsa, o dili kullanabilir. "20. yüzyıldan 21. yüzyıla Kürdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Değerlendirmesi" derken ama- cımız:Kürt liderleri, siyasi kadro- ları ve Kürt ulusal hareketiyle ilgili araştıma-incele yapan akademisyen ve yazarların geçmiş yüzyılla ilgili tespit ve değerlendirmelerini, bugünkü durumla ilgili düşüncelerini ve gelecekle ilgili öngörülerini, pratik deneyimlerini, özelde yeni nesil Kürt gençlerine ve genelde de ilgili okurlara aktarmaktır. Bu dosyayı hazırlarken, sorduğumuz sorularla dosyanın çerçevesini belirle- me ve bazı önemli olay ve noktalara dikkat çekme yöntemini izledik ancak gerekli gördüğünüz her yerde kendi- niz de sorular ekleyip yazınızın çerçevesini genişletip derinleştire- bilirsiniz. Şimdiye kadar soruların günderildiği veya dosyayla ilgili olarak telefonla bilgilendirilen şahsiyetler: Ahmet ZEKI OKÇUOĞLU Azad ASLAN(arş.) Chris KUTSHERA(arş.) Faruk ARAS Fikret BAŞKAYA(arş.) Fuad ÖNEN Hamid KILIÇARSLAN Hasan YILDIZ(arş.) Hatice YAŞAR Ibrahim GÜÇLÜ Ibrahim Küreken Ismail BEŞIKÇI(arş.) Kemal BURKAY M. Emin ASLAN Mustafa FISLI Murat CIWAN Mümtaz KOTAN Nezir AKAD Nurettin ELHUSEYNI Eyup ALACABEY Ömer ÇETIN Recep MARAŞLI Rojhat AMEDI “20. yüzyıldan 21. Yüzyıla Kurdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Değerlendirmesi" Dosyasının SORULARI B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 27 --- Page Break --- Ruşen ARSLAN Said AYDOĞMUŞ Sinan ÇIFTYÜREK Şakir EPÖZDEMIR Şerafettin ELÇI Vildan TANRIKULU 1- Kısaca kendinizden bahsedebilir misiniz? 2- Oğuz Türkleri 11. yüzyılda Anadolu'ya geldiler. Acaba Oğuzlar, Türkmenler Anadolu'ya geçerken kaç kişiydiler? Türkler bu coğraf- yaya Kürtlerden çok sonra gelip yerleşmelerine rağmen, Türkler Mezopotamya'yı da içine alan Anadolu'da Imparatorluk ve devlet kurdukları halde Kürtler bunu neden yapamadılar veya başara- ma- dılar? Başlıca nedenleri ile kısaca izah edebilir misiniz? 3- Osmanlı Devleti'nin niteliği ve Imparatorluk mantığı neydi? Imparatorluğu'nun dağılmasını ha- zırlayan süreç ve koşullar nelerdi? Ve resmi söylemin iddia ettiği gibi Imparatorluktan kopuş ve Türklüğün "yeniden doğuşu" muydu? 4- Osmanlı Imparatorluğu bünyesin- deki ulusal toplulukların çoğu ve özellikle de Balkan'lardaki ulusal topluluklarda ulus bilinci ve bu amaç doğrultusundaki örgütlenme- ler daha erken dönemde oluştu ve bir kopuş süreci başladı. Kürtlerde ulus bilinci ve buna paralel örgüt- lenmelerin oluşumuyla ilgili farklı düşünceler vardır: bazıları sorunu tarihsel-kültürel bir sorun olarak tanımlayıp bu süreci Kawa'nın başkaldırısına; bazıları Ahmedê XANî'nin Mem û Zin'ine; bazı görüşler de bu süreci 1800'lerin sonu ve 1900'lerin başındaki geliş- melere dayandırmaktadır. Milliyet- çilik, bir siyaset tarzı olarak düşü- nüldüğünde, Kürtlerde millet bi- linci ve milliyetçiliğin oluşması hangi zamana denk geliyor? 5- Şeyh Abduselam Barzani öncülü- ğünde 1907 yılı baharında önemli bir kısım Kürt aşiret liderlerinin katılımıyla ve önde gelen bazı Kürt şahsiyetlerinin de onayıyla Babıali yönetimine aşağıdaki istekleri içe- ren bir telgraf gönderilmiştir: "1- Kürt bölgelerinde Kürtçe'nin resmi dil olarak kabul edilmesi. 2- Eğitimin Kürtçe yapılması. 3- Kaymakamların, nahiye müdür- lerinin ve diğer memur- ların Kürtçe'yi iyi derecede bilenlerden tayin edilmeleri. …" Yukarıda belirtilen talepler ve daha sonraki gelişmeler dikkate alındı- ğında, bu talepler 20. yy. başındaki Kürt milliyetçi hareketinin oluşu- munun başlangıcı olarak değer- lendirilebilir mi? 6- I. Dünya Savaşı başlamadan önce, Afrika ve Balkanlardaki birçok mil- let Osmanlı Imparatorluğundan kopmuştu, diğer etnik toplulukla- rın birçoğu da I. Dünya Savaşı sürecinde ayrılıp kendi ulusal dev- letini kurdu. Bu süreçte(1. Dünya Şavaşı), Kürtler de Osmanlı bünye- sindeki diğer etnik topluluklar gibi neden kendi devletini kuramadı? 7- 20. yy. ilk çeyreğinde yayımlanan 28 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- dergi ve gazeteler (Kurdistan- 1898, Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi, Rojî Kurd-1913, Jîn-1918, vb.) ve kurulan Kürt örgütlerinin (Kurdistan Azm-i Kavi Cemiyeti, Cemiyeti, Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti, Kurdistan Teali Cemiyeti vb.) amaç ve faaliyetlerini hangi çerçe- vede değerlendirmek gerekir? 8- ABD başkanı Wilson, I. Dünya Savaşı’ndan sonra kurulmasını iste- diği dünya düzenine ilişkin ABD Kongresi'nin 8 Ocak 1918 tarihin- deki oturumunda açıkladığı 14 ilkenin 5. ve 12. ilkesinde: "5. Deko- lonizasyon sağlanmalı ve sömürge top- raklarında uluslara kendi kaderini belirleme hakkı verilme- lidir. 12. Osmanlı Imparatorluğu'nun Türk olan kısımlarına egemenlik hakkı tanın- malı, fakat Türk olmayan halklara bağımsızlık verilmelidir…." denilmektedir. Osmanlı Imparatorluğu bünyesin- deki halklardan biri olduğu halde, Wilson'un ilkeleri uyarınca ulus- devletini kuramayan, ya da buna destek verilmeyen tek halk Kürt halkıydı. Neden Wilson ilkeleri (prensipleri) Kürt halkı için uygu- lanamadı/uygulanmadı? 9- Paris Barış Konferansı, Itilaf Devletleri tarafından hazırlanan ve I. Dünya Savaşı'nı sona erdiren antlaşmaların hazırlandığı uluslar- arası bir konferans olup, Kürtlerin de Şerif Paşa tarafından temsil edildiği uluslar arası tek toplantıdır. Bu konferans sürecin- de Kürt ve Ermeni temsilcilerinin iki millet arasındaki çelişkileri çözüme bağladıkları bir antlaşma da yaptık- larını öğrenen M. Kemal, başta Kürt aşiretlerine telgraflar çektire- rek Şerif Paşanın kendilerini temsil etmediğini, konferansı düzenle- yen Itilaf Devletleri nezdinde çeşitli girişimlerde bulunur ve Şerif Paşa'nın konferanstan çekil- mesi- ni sağlar. Paris Barış Konferansı, Kürt meselesinin çözümü için nasıl bir zemindi, hangi ilişkiler ve vaatler sonucunda Kürtler konferanstan dışlandı? 10-30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı ve 17 Aralık 1918'de de Seyid Abdulkadir başkanlığında Kürdistan Teali Cemiyeti kuruldu. Kürdistan Teali Cemiyeti'nin ku- ruluş amacına kadrolarının sınıfsal kökenine ve toplumsal bileşenleri-ne bak- tığımızda, bu örgütün modern anlamda milliyetçi ilk Kürt örgütü olduğunu söyleyebilirmi-yiz? Yoksa ne istediklerine henüz karar vere- memiş, tabandan kopuk bir aydın hareketi niteliğinde midir? 11-Ingiliz askeri güçleri General Marshall komutasında 7 Nisan 1918'de Kerkük ve Süleymaniye'ye şehirlerine de girerek Güney Kurdistan'ın tümünü denetim altı- na aldılar. Yeni durum değerlen- dirmesi yapmak özere, bölgenin ileri gelen aşiret reisleri, din adam- ları ve aydınları Şeyh Mahmut Berzenci'nin öncülüğünde top- landılar. Bu toplantıda alınan ortak karar gereğince, Kerkük'te bulu- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 29 Türkçe Sorular --- Page Break --- nan Ingiliz askeri yetkilisine, "Kürdistan hükümetinin kurulması ve bu hükü- metin başına da Şeyh Mahmud'un getirilmesi" talebinde bulunulur. Kürtlerin bu talebi olumlu karşı-lanır ve Şeyh Mahmud 1919 yılı başında ilk Kürt hükümetini oluşturarak kendini Kürdistan kralı olarak ilan eder. Ancak Ingilizlerle var olan çelişkil- er nedeniyle Şeyh Mahmud'un bir- inci hükümetinin ömrü çok kısa olur. Ingiliz kuvvetleriyle Kürtler arasında başlayan sa- vaş, 19/06/1919'da Şeyh Mahmud’un Ingilizler tarafından yaralı olarak yakalanmasıyla son bulur. Inişli- çıkışlı da olsa, bundan sonra Kürtlerle Ingilizlerin yıldızı hiç barışmadı. Sonuç olarak Güney Kürdistan, Milletler Cemiyeti "Kürtlere iyi davranılması, mahkeme ve okullarda yöneticilerin Kürtlerden olması ve Kürtçe'nin resmi dil kabul edilmesi" kararıyla Ingiliz mandasına bırakılır ve Ingilizler de bölgeyi Irak-Arap yöne- timine bağlar. Ancak Milletler Cemiyeti tarafından Kürtlerle ilgili alınan kararlar uygulanmadığı gibi, Kürt-Ingiliz ilişkisinin bozulması, genel olarak Şeyh Mahmud'un mutaasıplığına bağlanarak, Kürtlerin bir devlet kurmaya yeter- li olmadıkları dile getirilir. Bu çerçevede baktığımızda; Ingilizler tarafından devletleş- mesi destekle- nen Arapların Kürtlerden farkı ne idi? Ingilizlerin Ortadoğu poli- tikasının öncelikleri nelerdi ve bu politikada Kürtlerin de devletleşmesi gündemde miydi? 12-Cumhuriyet Hükümetine karşı gerçekleşen Koçgiri(1919), 1925 Hareketi(Şeyh Said Hareketi), Ağrı (1930) ve Dersim(1937-38) hare- ketlerine baktığımızda, büyük bir bedel ödenmesine rağmen başarıya ulaşılamamış. Bu hareket- lerin yenilgiyle sonuçlanmalarının iç ve dış nedenleri nedir? Birinci Dünya Savaşı sürecinde ve son- rasındaki dönemde, bölgeyi yeniden düzen- leyen devletlerin programlarında Kürtlerin bir statüye kavuşturulması var mıydı? 13-Kurdistan Istiklal Komitesi yöneti- cileri ve Şeyh Mahmut Berzenci bizathi Lenin'e gönderdikleri iki mektupta 'Kürt halkının kendi kaderini Sovyet halkının kaderiyle birleştirmeye hazır olduğunu' bil- direrek Sovyetler Birliği'nden yar- dım talebinde bulunurlar. Ancak beklenilen karşılığı bulamadıkları gibi, tam tersine karşıt bir duruş sergilenerek işgalci güçler destek- lenir. Kürt ulusal mücadelesinin "Emperyalist devletlerin ajanları tarafın- dan idare edilen ve yalnız Türkiye'ye değil, SSCB'ye de karşı yönelmiş anti-devrimci bir mahiyette" olduğu belirtilmektedir. Sosyalist-Komünist teoride "Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı" olmazsa olmaz bir temel ilke olarak kabul edilmesine rağ- men ve aynı zamanda DoğuHalkları Kongresi'nde (Bakû Kongresi) ezilen uluslarla ilgili alınan kararlara rağ- men, Bolşeviklerin ve Sovyetlerin ulusal kurtuluş müca- deleleriyle ilgili siyaseti ve pratiği nasıl değer- lendirilebilir? 30 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- 14-Birinci Dünya Savaşı sonucunda Itilaf devletleri ile Osmanlı Devleti arasında 10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması imzalandı. Sevr Antlaşması'nda yer alan:"*Antlaşmanın uygulanmaya başlamasından bir süre sonra Kürtler, Doğu Anadolu''da bağımsız bir kuruluş meydana getirmek isterlerse ve onların bu istekleri "Cemiyet-i Akvam" tarafın- dan kabul edilip, Osmanlılara tavsiye edilirse Osmanlılar, bu tavsiyeyi yerine getireceklerdir. * Van, Erzurum, Bitlis ve Trabzon Illerinin bulunduğu alanda, bir Ermenistan Devleti kurulacak, sınır- larının tayini Amerika Birleşik Devletleri Başkanı''nın hakemliğine bırakılacak." iki maddeye dayanıla- rak ABD'nin himayesi altında, Ermenistan ve Kürdistan devlet- lerinin kurulması ihtimali ortaya çıkar. Gerçekten o dönemin siyasal den- gelerini göz önünde bulundurduğu- muzda, Sevr Kürtler için ne ifade ediyordu ve neden uygula-namadı? Ve bunun yanısıra hangi siyasi gelişmeler ve dengeler ABD'nin içinde yer almadığı Lozan Antlaşması'nı(24 Temmuz 1923) ortaya çıkardı? 15-Cumhuriyet Devleti'nin, Ağrı Dağı Hareketi vesilesiyle Kürt ulusal demokratik taleplerine yönelik tu- tumu, 16 Temmuz 1930 tarihli Cumhuriyet gazetesinde şöyle ifade edilmektedir: "Ağrı Dağı tepelerinde kovuklara iltica eden 1500 kadar şaki kalmıştır. Tayyarelerimiz şakiler üzerine çok şiddetli bombardıman ediyorlar. Ağrı Dağı daimi olarak infilak ve ateş içinde inlemektedir. Türkün demir kartalları asilerin hesabını temizlemektedir. Eşkıyaya iltica eden köyler tamamen yakılmak- tadır. Zilan harekatında imha edilenlerin sayısı 15.000 kadardır. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dol- muştur." Ve akabinde Milliyet gaze- tesinin 31 Ağustos 1930 tarihli sayısında da Ismet Inönü'nün ağzından genel olarak diğer etnik grupların ve özel olarak da Kürt ulusal taleplerine yönelik Cumhuriyet Devleti'nin politikası şöyle özetlenmektedir: "Bu ülkede sadece Türk ulusu etnik ve ırksal haklar talep etme hakkına sahiptir. Başka hiç kimsenin böyle bir hakkı yoktur" Yukarıdaki açıklamaların benzeri Koçgiri, 1925 Şeyh Said ve Dersim Hareketi sürecinde ve sonrasında da yapılmıştır. Birinci ağızdan yapı- lan bu açıklamalar, Cumhuriyet hükümetlerinin Kürtlerin ulusal taleplerine yönelik izlenen asimi- lasyon, inkar, imha, katliam ve jenosid politikalarını açık bir şekil- de ortaya koymaktadır. Kürtlere yönelik yapılan bu soykırım ve katliamlar nasıl bir çerçevede tarif edilebilir? Bu olayların incelenme- si talebiyle Kürtler çeşitli dönem- lerde Birleşmiş Milletler vb. uluslar arası siyasi ve hukuki kurumlara başvurmalarına rağmen, neden Kürtlerin talepleri kabul edilip gündeme alınmamış ve bu kurum- lar tarafından ilgili devletlere gerek- li müdahalede bulunul- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 31 Türkçe Sorular --- Page Break --- mamıştır? 16-Bölünmenin, parçalanmanın ve paylaşılmanın hedefi olan ulus zaaf içinde olan, zaaf yaşayan bir ulus- tur, bu zaaflar nelerdir? 17-22 Ocak 1946'da kuruluşu ilan edilen ve yaklaşık olarak bir yıl yaşayan Mahabad Kürt Cumhuriyeti, Kürtlerin devletleşme yönündeki iradelerini ortaya koyan yakın dönem Kürt tarihinin en önemli olaylarından biridir. Yakın dönem Kürt ulusal hareketinin en önemli tecrube ve kazanımlarından biri olan Mahabad Kürt Cumhuriyeti' nin kuruluş ve yıkılışının iç dina- miklerini, o dönemin büyük güç- lerinin bölge ve dünya politikaları çerçevesinde nasıl değerlendirile- bilir? 18-Dersim Hareketinin bastırılmasın- dan sonra, Kuzey Kürdistan'da yak- laşık 20 yıllık bir sessizlik dönemi hüküm sördü.… Barzani'nin 1958'de Sovyetler Birliği'nden dö- nüşü ve oluşturulan yeni Irak Anayasası'nda Kürt halkının var- lığının kabul görmesi, kuzey Kürt- lerini nasıl etkiledi? "49'lar Davası" ve sonrasındaki gelişmel- erde bu- nun etkisi neydi? 19-Irak'ta 27 Temmuz 1958'de General Kasım liderliğinde gerçek- leşen askeri darbeyle monarşi yönetimi- ne son verildi, Sovyetler Birliği'nde sürgünde olan Mustafa Barzani 6 Ekim 1958'de geri döndü ve oluşturulan yeni Anayasa'nın 3. maddesinde, "Araplarla Kürtler anavatanda eşittirler ve Onların ulusal hakları Irak çerçevesinde tanınır" deniyordu. Ancak yeni Irak rejimi kısa bir süre sonra attığı adımları ve verdiği sözleri unuttu ve bunun yanı sıra Kürt halkına karşı saldırılarını da artırdı. Bu gelişmeler üzerine, Kürt ulusal kurtuluş ve özgürlük hareketi, Barzani'nin liderliğinde 1961'de "Şoreşa Eylûlê-Eylül Devrimi"ni başlatı. General Kasım liderliğinde- ki 1958 Askeri Darbesi'ni oluştu- ran iç ve dış dinamikler ve Şoreş'in başlaması başta Güney Kürt toplumu olmak üzere diğer paçalardaki(Türkiye, Iran, Süriye) Kürtler üzerine nasıl bir etki yaptı? 20-Türkiye'deki 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi, sol kesim tarafından genel olarak ilerici bir müdahale olarak değerlendirilir. Oysa Milli Güvenlik Kurulu, Askeri Yargı, Anayasanın değiştirilemez maddeleri, derin devlet yapılanması vb. antidemok- ratik uygulamalar bu darbeyle bir- likte oluşturuldu. Ayrıca Kürt mil- liyetçisi şüphesiyle 485 Kürt şah- siyetinin Sivas'da sürgün kampında tutulması ve darbecilerin Kürt meselesini çözmek için oluşturduk- ları Doğu Grubu'nun gizli raporun- daki asimilasyon önerileri âdeta 1925 tarihli "Şark Islahat Planı"ndaki önerilerin kopyasıydı. Bu çerçevede baktığımızda, 1960 Askeri Darbesi'ni oluşturan koşul- lar ve Darbe'nin amacı neydi? 21-1965-70'lerden sonra Kuzeyde Kürt ulusal hareketi yeni bir döne- me girer; bu dönem, sol düşünce- 32 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- nin ve ideolojinin ağırlıkta ve ege- men olduğu bir dönemdir. Sol düşünceyi savunan Kürt grupları kendini ideolojik olarak anti- emperyalist, anti-kapitalist, anti- feodal, anti-faşist, anti aşiretçi, …. olarak tanımladılar. Ezilen bir ulus sorununun çözümünde bu kav- ramlar neyi ifade eder? Varlığı inkar edilen ve toprakları işgal edilmiş bir ulusun kurtuluş müca- delesini verdiğini söyleyen hare- ketlerin, kendilerini ulusal ve ulus- lararası düzlemde bu "anti"lerle tanımlamaları nasıl açıklanabilir? 22-Kuzey Kurdistan'da uzun bir sükû- net ve durgunluktan sonra 1965 yılında Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi(TKDP) illegal olarak kurulur. Uzun bir sessizlik dönemin- den sonra böyle bir adım Kürt toplumu ve aydınları üzerinde nasıl bir etki yaptı? 23-TKDP'nin kuruluşu, TIP içerisin- de örgütlenen Kürtlerin ve TKDP kadrolarının da desteğiyle düzenle- nen Doğu Mitingleri, Kürt toplu- munda ulusal-siyasal bilincin geliş- mesini nasıl etkiledi? 24-Kürtlerin TIP'e yönelmesinin ne- deni ve TIP'in Kürt Ulusal soru- nuna bakışı neydi? Ve TIP Kürt ulusal hareketine nasıl bir etki yaptı? TIP, geleneksel Kürt siyasi hareketine Kemalizm ile hesaplaş- mayan "sol" argümanlı bir müda- hale miydi? 25-1970'lerin ikinci yarısından itiba- ren ortaya çıkan sol eğilimli siyasal Kürt gruplarının çoğunun anası DDKO'lar dır. DDKO'lar hangi siyasi gelişmeler sonucunda ortaya çıktı, kuruluş amacı neydi? 26-1970'lerdeki Komando operas- yonları neyi amaçlıyordu ve DDKO'nun komando operasyonları ile ilgili ne tür faaliyet ve çalış- maları oldu? 27-1900'lerin ilk çeyreğinden başlayıp cumhuriyet sonrasında da devem eden, Kürt ve Kürdistan kimliğiyle çok sayıda örgüt kuruldu. 1965 yılında da TKDP kuruldu, buna rağmen DDKO'ların kurul- masıyla birlikte Kürtlerin "ayrı örgütlenme hakkı", hem Türk solu çevrelerin- de ve hem de sol eğil- imli Kürtler içerisinde yeniden tartışılmaya başlandı. Aslında altmış yıllık bir süreç boyunca Kürtler teorik ve pratik olarak ayrı örgütlenmiş olduğu halde, 1970'li yıllarda böyle bir tartışma nasıl ve neden gündeme getirildi? Böyle bir konuyu yeni- den gündeme getir- menin amacı neydi? 28-11 Mart 1970'de GüneyKurdistan'da Baas iktidarıyla Barzani arasında Otonomi antlaşması imzalandı. Türkiye'de de 12 Mart 1971'de ikinci Askeri Darbe oldu. 12 Mart Askeri Darbesiyle birlikte, legal ve ilegal Kürt örgütlerine karşı operasyonlar da başladı. Bu süreçte başta TKDP, DDKO ve TIP içeri- sinde çalışan kadrolar olmak üzere, çok sayıda Kürt siyasetçisi ve aydını tutuklandı. Cezaevinde Kürt kadroları arasında siyasi B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 33 Türkçe Sorular --- Page Break --- savunma yapıp-yapmamakla ilgili yoğun bir tartışma süreci yaşandı. Bu tartışmalar ve savunma süreci esas olarak hangi temel konular üzerinde yoğunlaşmıştı? Bu süreç kuzey Kürt toplumunu ve Kürt ulusal mücadelesini nasıl etkiledi? 29-Nasır, Baas çizgisi ve Türkiye'deki cuntacı-Kemalist sol çizginin kav- rayışı nedir? Ve Türk solunun kendine esas aldığı "Milli Demokratrik Devrim" ile "Sosyalist Devrim" tezleri, düşünsel ve pratik olarak Kürt ulusal hareketi nasıl etkiledi? 30-1980 öncesi ve sonrası yaşanan ay- rışmalar sonucu, farklı Kürt siyasal gurupları ortaya çıktı. Bugün dönüp geriye baktığımızda, bu guruplar arasındaki siyasi ve ideolojik-felsefi farklılık, bu tür bir ayrışmayı zorunlu kılıyor muydu? Ve kısaca bu gurupların temel ayrılık ve ortak noktalarını özetle- yebilir misiniz? 31-1975'te DDKO'ların devamı ve çizgisi doğrultusunda DDKD'ler kuruldu. Ancak DDKD'ler süreci fazla sürmedi, yaşanan ayrışmalar ve gruplaşmalar sonucu, DDKD' ler birer çizgi örgütüne dönüştü. DDKD'ler neden DDKO'ların misy- onunu sürdüremedi? 32-1970-1980 yılları arasında Kuzey Kurdistan'da çok sayıda siyasal gruplar ortaya çıktı, ancak 1970'lerin sonunda bu grupların çoğu bir ayrışma sürecini yaşadı. Bu ayrışmalar siyasal ve ideolojik olarak gerçekten kaçınılmaz mıydı? Yoksa bu ayrışmaları teşvik eden ve Kürt kamuoyunun bilmediği yeni bir proje mi vardı? 33-27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 Askeri Darbelerine doğru giden süreci ve o dönem- lerde gerçekleşen önemli olaylara baktığımızda ve bugün Ergenekon bağlamında ortaya çıkan ilişkilerle karşılaştırdığımızda, nasıl bir tablo ortaya çıkar? 34-Ulusal demokratik hakların müca- delesini veren Kürt örgütleri gerek kendi kadrolarına ve gerek halka karşı bir demokrasi geleneği oluş- turabildi mi? 35-Cumhuriyet tarihi boyunca Kürtler ne zamanki ulusal-demokratik hak taleplerini dile getirmiş ve bunun için örgütlenip mücadele etmişse, bu talepler her seferinde "geri kalmışlık", "feodalizim", "mede- nileşme karşıtlığı", "eşkıyalık" vb. kavramlarla tanımlanarak döne- min iktidarı ve hükümetleri tarafından en şiddetli bir şekilde bastırılmıştır. Bu bastırma sürecin- deki bütün uygulamalar ve katliamlar "tehcîr", "tenkil", "mübadele", "islahat" vb. kavram- larla izah edilmiş. Bu kav- ramların içeriği, bazı istisnalar hariç, o zaman da bugün de Türk aydınları ve siyasetçilerinin büyük çoğun- luğu tarafından olumlu ve "ilerici" olarak nitelendiriliyor. Bu kavrayış diğer ulusal ve etnik top- luluklara karşı yapılan asimilasyo- nu, inkarı ve katliamları toplum nezdinde 34 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- meşrulaştırdı. Böyle bir düşünce ve kavrayışa kaynaklık eden parame- treler nedir? Ve bu kadroların öncü kurucusu olduğu Cumhuriyeti nasıl değerlendirmek gerekir? 36-Eğer sosyo-politik açıdan Osmanlı Devleti ve Cumhuriyet Türkiye'si arasında kısaca bir karşılaştırma yaparsak, Kürtler açısında ne değişmiştir? 37-Gerek kendi örgüt arkadaşların ve gerekse diğer gruplarla olan ilişkil- erle ilgili olarak dönüp geçmişe baktığınızda, "keşke bu olmasaydı", "keşke bunu yapmasaydık" yada "bunu yanlış yaptık" dediğiniz olmuş mu? Olmuşsa bunlardan bazılarını bizimle paylaşır mısınız? 38-Kürtler, Ortadoğu ve Mezopotamya coğrafyasında yaşayan Araplar, Türkler ve Perslerle birlikte böl- genin en kalabalık nüfuslu etnik topluluklarından biridir. Saydığı- mız bu milletlerin tümü Birleşmiş Milletler'de(BM) bir yada daha fazla devletle temsil edilmektedir ve bu devletlerinbirçoğu Kürtlerden çok daha az nüfusa sahip olduğu halde, BM kullandığı oylarıyla Kürt milletinin kaderini etkilemektedir. Bu durum- da Kürt milletine temsil hakkını tanımayan Birleşmiş Milletler örgü- tü, sadece devleti olan milletleri mi temsil ediyor? BM'ler Ortadoğu'daki en büyük devletsiz milletlerden biri olan Kürtlerin haklarını savunmayı kime havale etmiş oluyor? Ve bu durum BM'ler gibi uluslararası kurumların meşruiyetini ve tarafsı- zlık ilkesini zedelemez mi? 39-Kürt Federe Hükümeti'nin ulus- lararası ilişkilerini nasıl değerlen- diriyorsunuz? 40-Güney Kürdistan'da kurulmuş olan Kürt Federe Hükümeti, "ulus- lararası sömürge Kürdistan" tezini nasıl etkile- yecektir? Ve Güney Kürdistan'daki bu yapı Türkiye, Iran ve Suriye Kürtlerini nasıl etk- iler? 41-Kürt meselesinin çözümüyle ilgili milliyetçi taleplerle kültürel tale- pler, kültürel taleplerle insan hak- ları, federal haklar ve federal hak- lardan esnetilmiş üniter devlet, üniter devletten Kemalizm'i refer- ans alan "ekolojik toplum", "anaya- sal vatandaşlık", "demokratik cum- huriyet" yada "demokratik konfed- eralizm" ve bundan "bağımsız ulus-devlete" kadar giden kav- ram- larla tartışılmakta. Kürt ulusal meselesinin tanımlanmasında ve çözümünde bu kavramlar neyi ifade eder? Size göre Kürt meselesi nedir ve Kürtler ne istiyor? 42-Ekseriyeten Kürt siyasetçileri ve müneverlerinin siyasi, ideolojik ve dini fikir alanında egemen devlet- lerin direk yada dolaylı fikir yön- lendirmesinin etkisinde kaldığını söyleyebilir miyiz? 43-Kürt siyasetçi ve münevverlerinin siyasi, ideolojik ve dini fikirler konusunda ekseriyetle egemen devletlerin direk ya da dolaylı yön- lendirmesinin etkisinde kaldığını söyleyebilir miyiz? B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 35 Türkçe Sorular --- Page Break --- 44-Şüphesiz ki ulusal kurtuluş müca- delesini veren bir ulus için bölgesel ve uluslar arası demokratik örgüt- ler ve güçlerle dayanışma çok önemlidir. Ancak Kürtlerin ulusal talepleri ve mücadelesi sözkonusu olunca, genel olarak pratikte ne "sol" ne de "islami" kesim olması gereken bir duruşu ve tavrı sergile- yememiştir. Sol, Kürt ulusal talep- lerini "halkların kardeşliği veya sınıf kardeşliği" adına; Islami kesim de "ümmet ve islam kardeşliği" adına işgalci-egemen devletlerin mevcut statükosunun devamına katkı sağ- lamış. Bugün Kürt ulusal-demok- ratik mücadelesi açısında yaşadığı- mız uluslararası ve bölgesel pratiği göz önünde bulundurduğumuzda, "mütefikler sorunu"nu nasıl değer- lendirmemiz gerekiyor? 45-Türk, Arap ve Fars solcuları, demokratları, liberalleri ve Islami kesimin büyük çoğunluğu özel- likle yaşadığımız bu coğrafyada Filistin halkının devletleşmesini savunurken, aynı kesimler Kürtlerin devlet olma taleplerine ise binbir teorik kılıf uydurarak karşı çıkıyor. Bu çelişki ve çifte standart nasıl açıklanabilir? 46-Federal Irak Anayasasının 140. maddesi gereğince, yapılacak refe- randumla Kerkük'ün kaderinin belirlenmesi konusunda Kürtler ve Araplar anlaştığı halde, bir türlü referandum yapılamıyor ve dolayı- sıyla Kerkük meselesi de çözüle- miyor. Kerkük meselesi öyle görü- nüyor ki yalnız Kürt-Arap meselesi değil, aynı zamanda bölgesel ve uluslar arası bir meseleye dönüş- müş. Kerkük'ün Kurdistan Federal Hükümetine bağlanması gündeme gelince, Türkiye'de bazı kesimler "Musul'u unutmadık", "Türkiye Musul'u alamaz ise yakında Diyarbakır'ı vermek zorunda kala- cak, ya büyüyeceğiz, ya küçülmek zorunda kalacağız!" diyerek yayıl- macı hayallerini ifşa etmiş oldular. 1920'lerde Ingilizler Irakta egemen iken, onlar için öncelik Arap coğrafyasıydı. Bugün de bölgede ABD egemen ve Kerkük mese- lesinde tavrını net olarak belirtmiy- or. Diğer yandan da BM'in Kerkük sorununa müdahil olma durumu sözkonusu. Bu durumda; bir yan- dan bölgesel devletlerin Kerkük'e yönelik yayılmacı emelleri, diğer yandan da uluslar arası güçlerin Kerkük mese- lesine direk ya da dolaylı müdahaleleri düşünüldüğünde Kerkük meselesi nasıl çözülebilir? Ve Kürtlerin bir millet olarak temsil edilmediği Birleşmiş Miletler örgütünün Kerkük'e müdahalesi ne anlama gelir ve nasıl bir sonuç doğura- bilir? 47-Kürtlerin ulusal talepleri sözkonu- su olunca, ezen ulusların aydınları, siyasetçileri ve akademisyenleri tarafından milliyetçi paradigmanın "ötekileştirici" özelliği öne çıkartı- larak, ezen ve ezilen ulus milli- yetçiliği aynı kefeye konulmaktadır. Ezilen bir ulus olarak Kürtler açısında "milliyetçilik" ne anlama geliyor? Ve gerçekten de Türk mil- liyetçiliği, Arap milliyetçiliği ve 36 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- Fars milliyetçiliğiyle Kürt mil- liyetçiliği aynı şey mi? 48-PKK, çıkışından itibaren kendi dış- ındaki Kürt örgütlerini ve yerel toplumsal liderleri sindirip kendi egemenliği altına almak için, siya- sal şiddetti, temel ve vazgeçilmez bir yöntem olarak kabul ederek, gerek örgüt içi muhalefete ve gerekse diğer gruplara karşı uygu- ladığı şiddetle Kürt toplumunda ve ulusal kurtuluş mücadelesinde büyük tahribatlar yaratı. Ayrıca kendi dışındaki bütün Kürt grup- larını işbirlikçilik ve hainlikle suç- ladı. Çıkışından bugüne PKK'nin örgütsel yapısı-işleyişi ve siyasal taleplerindeki belirsizliği nasıl değerlendirmek gerekir? 49-Sizce PKK dışındaki diğer Kürt örgütlerinin siyasal bir özne olarak rolünü oynayamamasının nedeni olan örgütsel, siyasal ve ideolojik kusurları neydi kısaca açıklar mısınız? 50-Farklı düşünce, inanç, parti ve gru- plar arasında ötekini kendimize benzetmeye zorlamadan işbirliği, diyalog ve saygı temelinde "ulusal demokratik bir konsept" oluştur- mak mümkün müdür? Ve size göre Kürt ulusal istemlerini içeren "ulusal demokratik bir konsept" oluşturmanın asgari temel ilkeleri neler olmalıdır? 51-Dünya ve Ortadoğu'daki siyasal gelişmeleri; Büyük Ortadoğu Projesi, Körfez Savaşı, Irak ve Afganistan müdahale vb. gelişmel- er çerçeve- sinde düşündüğümüzde, Kürtler açısında uluslararası sömürgeci-işgalci sis- temin statükosunda bir kırılma görülmektedir; işgalci sistemin dört ayağında biri kısmi kırılmıştır. Ancak siyasal potansiyeli, sosyal gelişim, dinamik, nüfus ve coğrafyasıyla diğer parça- lardan daha gelişkin olan Kuzey Kurdistan'da büyük bir belirsizlik yaşanmaktadır. Bugün Kürtler dünya ve bölgedeki gelişmeleri nasıl okumalı ve ne yapmalı? 52-Kürtler büyük bir nüfusa sahip olmalarına, geniş bir toprağa sahip olmalarına rağmen neden bir siya- sal statüye sahip olamamışlardır? 53-Kosova meselesinin uluslar arası bir müdahale ile çözülerek bağım- sızlığına kavuşması, "Ulusların Kaderlerini Tayin Hakkı" ilkesinin yeni bir yorumu şeklinde değer- lendirilebilir mi? Kosova ulusal meselesinin çözüm şekli, BM'lerin UKKTH ilkesindeki politikasında bir konsept değişimini mi gün- deme getiriyor? Kürt meselesinin çözümüne yönelik Kosova, Karadağ, Yugoslavya vb. yerlerde olduğu gibi uluslararası bir müdahale olabilir mi? 54-Yakın Kürt tarihinde "49'lar Davası" olarak bilinen operasyonda tutuk- lularından biri olarak, bu süreci nasıl değerlendiriyorsunuz? Resmi makamların bu operasyon ve tutuklamalarla ilgili iddialarına ve o dönemdeki çıkan haberlere bakıldığında, "49'lar Davası" çok büyük bir olay gibi yansıtılmak- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 37 Türkçe Sorular --- Page Break --- tadır. Bugünden geriya doğru bak- tığımızda, bu operasyon, iç poli- tikaya dönük bir manevra mıydı yoksa Kürtleri korkutmaya ve sin- dirmeye dönük bir operasyon muydu?(Ş. E) 55-Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş dönemindeki biçimlenişi ve Kemalist rejimin niteliğiyle ilgili farklı tanımlamalar yapılmaktadır. Siz de Kemalizm'i "orijinal bir Bonapartizm" olarak değerlendiri- yorsunuz. Tarihsel koşulların fark- lılığını ve özgünlüğünü dikkate aldığımızda, Kemalist rejim hangi noktalarda Bonapartist bir nitelik taşımakta, başlıca özellikleri nel- erdir ve Türkiye Cumhuriyeti'ne damgasını vuran Bonapartizm'in ayırdedici yönleri nelerdir?( F. B) 56-Sayın Başkaya, "Paradigmanın Iflası" dediniz ve 20 ay hapis yatınız. Hangi Paradigma ve neden iflas etti? 57-"Paradigmanın Iflası" adlı kitabınızda, Türk "sosyalistlerini", genel olarak bürokratik, devletçi, halka yukarıdan bakan ve bağnaz birer Stalinist olarak değer- lendirirken, bu tespitlerinizi neye dayandırı-yorsunuz? 58-Osmanlıdan Cumhuriyete geçiş süreci ve olayları, emperyalizme karşı verilmiş bir "Milli Mücadele" olarak tanımlanır. Gerçekten de "Milli Mücadele", anti-emperyalist bir hareket miydi? "Milli Mücadele" ya da "Kurtuluş Savaşı" sürecinde Ermenilere, Kürtlere, Lazlara vd. milletlere karşı geliştirilen tutum ve pratiğe bakıldığında, bu bir ulusal kurtuluş hareketi niteliği taşıyor muydu? 59-Kominter(III. Enternasyonal)'de alınan kararlara baktığımızda, Kominter'in genel olarak Milli Meseleye bakışı, özel olarak da "Milli Mücadle"ye destek vermesi ve "Milli Mücadele"nin anti- emperyalistliği sorununa yak- laşımı nasıl değerlendirilmelidir? 60-Osmanlı Devletinin niteliği ve Imparatorluk mantığı neydi? Ve resmi söylemin iddia ettiği gibi, 1923, Imparatorluktan kopuş ve Türklüğün"yeniden doğuşu" muydu? 61- Sayın BURKAY, 1980 öncesinde grubunuz tarafından çıkarılan Özgürlük Yolu dergisinin Eylül 1977 tarihli 28. sayısında, dönemin ABD Dışişleri Bakanı H. Kissinger'in, Barzani'nin 22 Şubat 1975 tarihli mektubuna verdiği cevap ve aynı zamanda Barzani'nin Başkan Carter'e yazdığı 9 Şubat 1977 tarihli mektupları şiddetli bir şekilde eleştirerek "Bir Ihanetin Belgeleri: Barzanin'nin Carter'e ve Kissincer'in Barzani'ye yazdığı Mektuplar" başlığı altında yayınla- dınız. Bugün geriye dönüp o zamanki gelişmeleri ve süreci yeniden gözden geçirirseniz, o zamanki değerlendirmeniz için ne diyebilirsiniz? Aynı zamanda bu- günkü ABD ve Güney Kurdistan ulusal hareketinin ilişkilerini nasıl değerlendiriyorsunuz? 38 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- 62-Kurdistan Sosyalist Partisi'nin sosyalizm anlayışı, sovyetik ekole yakınlığıyla bilinir. 29 yıl PSK'nin genel sekreterliğini yaptınız, par- tiniz halen sosyalist ideolojiyi savunmakta ve "Kürt ulusal mese- lesi"ne sosyalist bir program çer- çevesinde yaklaşmaktadır. 2002 yıllında Deng yayınlarında çıkan "Anılar Belgeler, Cilt-1" adlı kitabınızda, 1992'de Sovyet sis- teminin çöküşüyle ilgili olarak "bu büyük sosyalist deneyimin başarı- sızlığının nedeni, diğer etkenlerin yanısıra, değişen koşullara uyum sağlayamaması, demokratikleşe- memesi; tersine tek parti diktatör- lüğünün giderek yozlaşması, kitlel- erden kopmasıdır." şeklinde değer- lendiriyorsunuz. Bolşeviklerin Sovyet deneyiminin başarıya ulaşmamasını "diğer etkenlerin yanı sıra, değişen koşullara uyum sağlayamaması" olarak değerlendirirken, "diğer etkenler ve değişen koşullar"la neyi anlatmak istiyorsunuz? Ve ayrıca Sovyet sisteminin "demokratikleş- ememesi"nin nedenini, "tek parti diktatör- lüğünün giderek yozlaşması, kitlel- erden kopması" olarak değer- lendirirken, "tek parti diktatör- lüğü" anlayışının kendisi anti demokratik değil midir?(K. B) 63- Özgürlük Yolu, KIP ve KUK olarak 1978'in sonlarında UDG'yi (Ulusal Demokratik Güçbirliği) oluştur- dunuz. 1987 yılında sekiz Kürt örgütünün bir araya gelmesiyle TEVGER adındaki birlik oluştu ve bu birlik üç yıl sürebildi. Ulusal bir cephe ya da güçbirliği için daha sonraları da çeşitli girişimler oldu ve başarılı olmadı. En son olarak farklı gruplar ve şahsi- yetlerin gir- işimiyle, Mayıs 2007'de TEVKURD kuruldu. UDG, TEVGER, Avrupa Kürt Platformu, TEVKURD vb. bir- lik örgütlenmeleri hangi temel ilkeler üzerinde oluşturuldu, amac neydi ve neden bir kurumsal süreklilik sağlayıp başarıya ulaş- madı/ ulaşamıyor? 64-PKK 1984 yılında silahlı mücade- leyi başlattı ve yaklaşık 25 yıldır silahlı mücadele devam etmektedir. Bu sürenin 15 yıllı Suriye'de devlet güvencesi altında geçirildi, Suriye Kürtleri tarafından da örgü- te büyük destek verildi ve çok sayıda katılım oldu. Kendi Kürtlerine vatandaşlık ve hüviyet hakkını dahi vermeyi reva görmeyen Suriye devleti, neden PKK'ye bu desteği verdi ve Suriye Kürtleri bu ilişkile- rin sonucunda ne kazandılar, hangi demokratik ve ulusal haklarını elde ettiler? 65-PKK "önderliği", diğer lider kadro- ları ve örgüte yakın legal kuru- luşların yöneticilerinin yayınladık- ları deklarasyon ve yaptıkları açık- lamalarla ne istediğini belirtmese de, ne istemediğini açık bir şekilde belirtmektedir: "bağımsız Kürt devleti"ni asla istemediğini, Misak- ı Milli sınırlarına saygılı olduğunu, bayrağa saygılı olduğunu, toprak talebinin olmadığını, otonomi ve federasyon gibi siyasal bir talebinin olmadığını her vesileyle açıklamaktadır. Aynı zamanda silahlı mücadele sürmektedir ve B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 39 Türkçe Sorular --- Page Break --- her vesileyle de "Barış" dil- lendirilmektedir. PKK ve ona yakın legal-ilegal kuruluşların talepleri ortadayken, sürdürülen silahlı mücadele nasıl açıklanabilir? "Muhatapsız Savaş ve Muhatapsız Barış" nereye kadar? (H. Y.) 66-Iran, IKDP'nin dünyaca saygın lid- eri Kasemlo'yu ve örgütün diğer üst düzey yöneticilerine karşı ulus- lararası yasaları ve oluşabilecek tepkileri hiçe sayarak, Avrupa kentlerinde suikastlar düzen- lerken, neden Doğu Kurdistan kay- naklı olmayan PJAK'ın kendi siyasal egemenliği altındaki bölgede örgüt- lenmesine göz yum- makta ya da yol vermektedir? 67-Abdullah ÖCALAN, "Ismail Beşikçi Kürtlerin Ziya Gökalp'idir. Ziya Gökalp Türkler için neyse Ismail Beşikçi de Kürtler için öyle- dir. Beşikçi Durkheim sosyolojisinden, Marksizmin en katı halinden ve Ziya Gökalp'ten etki- lenmiştir. Kendisi katı bir pozitivisttir." diy- erek sizi eleştirdi. Öcalan'ın bu eleştirilerini nasıl değerlendiriyor- sunuz?(I. B.) 68-Hocam, Yaklaşık yarım asırdır Kürtlerle ilgili çalışmalar yapmak- tasınız. Bugüne kadar yaptığınız araştırmalardan ve yazdığınız yazı- lardan dolayı 18 yıl cezaevinde yat- tınız. Kürdistan'ın dört parçasında- ki Kürtler nazarında çok değerli- siniz; her zaman saygıyla anılıyor- sunuz. Sizin de çok iyi bildiğiniz üzere, toplumsal ve ulusal müca- deleler uzun soluklu mücadeleler olup; bir nesil ya da birkaç nesil de devam edebilen inişli-çıkışlı bir süreci kapsar. Hocam, bu mücade- le sürecinde umutsuz olduğunuz dönemler oldu mu?"(I. B.) 69-TKDP'nin kuruluşundan kısa bir süre sonra Genel Başkanı Faik Bucak'ın öldürülmesiyle ilgili farklı düşünceler vardır. Faik Bucak'ın öldürülmesi, ailesel bir iç çelişki miydi yoksa bir suikast mıydı? 70-Genel olarak TKDP'nin Kürt aydın ve gençlik kesimini örgütle- yemediğine dair yaygın bir düşün- ce vardır. TKDP, en çok Kürt toplumunun hangi kesimi içerisin- de örgütlenmişti, neden Kürt top- lumunun en dinamik ve bilinçli kesimini örgütleyemedi? 71-Kuzey Kurdistan'da uzun bir sükû- net ve durgunluktan sonra, 11 Temmuz 1965 yılında Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi (TKDP), Diyarbakır'da illegal olarak kuru- lur. TKDP'nin kuruluş amacı, örgütlenme ve mücadele tarzı neydi? Uzun bir sessizlik döne- minden sonra böyle bir adım Kürt toplumu ve aydınları üzerinde nasıl bir etki yaptı? 72-Sayın ELÇI, 12 Mart Askeri Darbesi'nden sonra sizde TKDP davasından tutuklandınız. Bize biraz TKDP operasyonu ve mah- keme sürecindeki gelişmelerden bahsedebilir misiniz? 73-Sayın ELÇI, 1977 yılında AP'den milletvekili seçildiniz ve kısa bir 40 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- süre sonra istifa ederek CHP'ye geçtiniz. 5 Ocak 1978'de kurulan Ecevit hükümetinde Bayındırlık Bakanı olarak kabinede yer aldınız. Bakanlığınız döneminde "Türkiye'de Kürtler var, ben de Kürdüm" şeklinde bir açıklama yaptınız. 12 Eylül Askeri Darbesi'yle birlikte tutuk- landınız ve hakkınızda açılan davadan dola- yı 2 yıl 3 ay cezaya mahkum edildiniz.Bakanlığınız döneminde neden böyle bir açıkla- ma yapma ihtiyacı duydunuz, bu açıklamanız gerek kabinede ve gerekse Türkiye'deki siyaset sah- nesinde nasıl bir etki yaptı? 74-Sayın ELÇI, siyasal yaşamınızdan da anlaşılmaktadır ki legal örgüt- lenme ve mücadele tarzını esas almaktasınız. Bu doğrultuda Kürt Demokratik Platformu (1994), Demokratik Kitle Partisi (DKP- 1997), Katılımcı Demokrasi Partisi (KADEP-2006)'nin oluşumunda ve kuruluş çalışmalarında aktif olarak yer aldınız ve aynı zamanda da bu örgütlere başkanlık yaptınız. Yaşadığınız pratik tecrübe itibariy- le, legal mücadelenin pozitif ve negatifleri nedir? Kürt ulusal mese- lesi, sadece legal mücadele tarzıyla bir çözüme ulaşabilir mi? Ve halen genel başkanlığını yapmış olduğu- nuz KADEP'in programın- da, Kürt ulusal meselesinin ancak "Federasyon"la çözülebileceğini söylemektesiniz. Dünyada birçok farklı Federal modeller var, sizin öngördüğünüz federal modelin temel ilkeleri nedir? 75-Türkiye'deki yakın dönem Kürt siyasi hareketi tarihinde, TKDP'nin yeri ve önemi nedir?(Ş.E.) 76-KUK, genel olarak TKDP'nin genç- lik kolu olarak bilinir. KUK ile TKDP arasında nasıl bir ilişki vardı ve KUK ne zaman bağımsız bir örgüte dönüştü? 77-TKDP tarafı, KUK ve TKDP ayrış- masının olduğu 1977 Kongresi' ndeki gelişmelerden dolayı, KUK tarafını darbecilikle suçlamaktadır. Siz 1977 Kongresini ve "darbeci- lik" suçlamasını nasıl değer- lendiriyorsunuz? 78-TKDP ve KUK ayrışmasından sonra da, IKDP'le ilişkilerinizin oldukça iyi olduğu bilinmektedir. 1978 yılında IKDP ile YNK arasında Hakari bölgesinde yaşanan çatış- malarda IKDP'den yana tavır koyarak bir taraf olarak yer aldınız. Hakari'deki olaylarının gelişimi nasıl oldu ve bugün baktığınızda olayları nasıl değerlendiriyor- sunuz? 79-KUK ve PKK çatışmasında, iki taraftan da yüzlerce insan öldü. Bu çatışmalara kaynaklık eden sorun- lar ne idi? Bu çatışmalar nasıl gelişti ve hangi bölgelerde yoğun- laştı? 80-KUK silahlı mücadeleyi esas alıp pêşmerge savaşını savunduğu ve yapılanmasının da buna uygun ol- duğu halde neden silahlı müca- deleyi başlatmadı? 81-TKDP geleneksel ulusalcı bir çizgiyi temsil ederken, TKDP'den ayrılan B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 41 Türkçe Sorular --- Page Break --- KUK ideolojik olarak sol düşünceyi benimsedi. Aslında gele- neksel ulusalcı bir çizgiden gelen KUK, neden sol çizgiyi tercih etti? 82-Içerisinden geldiğiniz siyasi çizgi- nin KDP, KUK, KUK-Sosyalist Birlik, KUK Sosyalist Eğilim, KUK-Merkez vb. ayrışmalar ile daha sonraki ayrışmaların maddi temeli neydi? 83-1982 yılında yapılan konferans ve sonrasında, KUK'da meydana gelen bölünmelerin ideolojik-siyasal bir temeli var mıydı? Bugünden geriye doğru baktığı- mızda, KUK'un kürt ulusal mücadelesine katkısı ve bu tecru- beden çıkartığınız sonuçları bizimle paylaşırmısınız? 84-Serwext sitesinde "ulus ve çözüm araştırması" başlığı altında, Iskandinavya ve kuzey ülkelerinde ulusal dil, ulusal azınlık sorunları ve çözümü, dil sorunları ve ulusal- laşma süreçleri üzerinde bir dizi yazınız çıktı. Bugün Kürdlerin hem kendi içindeki bölgesel, dil-lehçe ve dinsel çelişkileri ile Kürdistanı işgal eden devletlerle olan çelişki- leri karşılaştırıldığında, Iskandinav ve Kuzey ülkeleri modeli ve pratiği, Kürt ulusal sorununun çözümü konusunda bir benzerlik var mıdır ve bize nasıl bir tecrube sağlaya- bilir?(N. A.) 85-Rızgarî sadece bir dergi adı mıydı, yoksa aynı zamanda siyasal-ideolo- jik bir grubu da mı ifade ediyordu? Rızgarî'nin çıkış amacı ve oluşum sürecinden bahs edebilir misiniz? Ve bu amaçlar doğrultusunda neler yapıldı? 86-Rızgarî süreci aynı zamanda bir siyasal grup yapılanması olarak değerlendirildiğinde, Kürt ulusal sorunu tanımı, örgüt anlayışı, yön- temi, sorunu çözme yaklaşım/ model ve önerileri nelerdi? 87-Rızgarî dergisi çıkarken gerçekten dosya şeklinde önemli konuları tartışmaya açtı, dosya konuları bu şekilde gündemleştirilirken, günde- mi belirleyen esas neydi? Eger Rızgari dergisi bugünkü şartlarda çıkmış olsaydı, tekrar bu konuları tartışmaya açma gereğini duyar- mıydınız? 88-Rızgari-Ala Rızgari ve daha son- raki ayrışmaların maddi temeli neydi? 89-Kuruluşunda yer aldığınız ve yöneticisi olduğunuz Rizgarî'nin Kürdistan ulusal mücadelesine nasıl bir katkı sağlamıştır, olumlu veya olumsuzluklarıyla özetleye- bilir misiniz? 90-1966 yazında Malatya'da yapılan TIP Kongresinin en genç delegesiy- diniz. Bu Kongre, TIP içerisindeki siyasal eğilimlerin saflaştığı ve hesaplaşma sürecine girdiği bir kongre oldu. Bu Kongre'de Milli Demokratik Devrim ve Sosyalist Devrim çizgileri ile Doğulular Grubu'nun(yani Kürtler) ayrışması nasıl gerçekleşti ve tarafların dayan- dığı temel tezler neydi?(R. A) 91-Diyarbakır Sıkıyönetim Mahkemeleri’ nde hem sanık konumunda yargı- landınız, hem de bir grup avukat 42 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- olarak birçok Kürt siyasi tutuklu- nun davasını takip edip savun- masını yaptınız. Biraz o dönemin Diyarbakır Sıkıyönetim Mahkemeleri, girmiş olduğunuz davalardan ilginç anektotlar ve siyasi tutuklu Kürtlerin durumundan bahsede- bilir misiniz?(R. A) 92-1978'de Hakari bölgesinde yaşanan PDK ve YNK çatışmasını yakından bilenlerden birisiniz. Bu çatışmalar nasıl gelişti ve Kuzey Kürdistan'daki bazı grupların ve şah- siyetlerin bu çatışmadaki sorumlu- luğu ne idi? bugünden baktığınızda olanları nasıl yorumluyorsunuz? 93-1980 Askeri Darbesi'nden önce silahlı mücadele hazırlığını yapmak üzere bir grupa arkadaşınızla Sürye'ye geçtiniz ve daha sonra da farklı zaman dilimlerinde Kürdistanın diğer parçalarında da bulundunuz. Sürye'de iken, PKK'nin örgütsel ve siyasal misy- onu tartışıldığı halde, Ala Rızgari adına PKK ile bir anlaşma imzala- yan gruplardan birisiniz. O zaman PKK ile imzalamış olduğunuz anlaş- manın muhtevası neydi ve akibeti ne oldu? Ayrıca Sürye Kürdistanı'ndan ayrılarak farklı dönemlerde bir grup peşmerge arkadaşlarınla birlikte doğu ve güney Kürdistan'da bulundunuz ve sonunda silahlı mücadeleden vaz geçtiniz. Hangi şartlar ve geliş- meler sonucunda silahlı mücadele- den vaz geçme kararı aldınız? Ve Kürdistanın dört parçası arasında mekik dokurken karşılaştığınız sorunlar nelerdî, biraz o süreçten bahsedbilirmisiniz? (I. G.) 94-PŞK(Partiya Şoreşa Kurdistan- 1976), daha sonra KIP(Kurdistan Işçi Partisi-1978) olarak bilinen ve 1982'de de PPKK(Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê-1982) adını alan siyasal-örgütsel çizgi, Dr. Şıvan'nın ya da Türkiye'de Kurdistan Demokrat Partisi'nin mirasçısı olarak bilinir. Şıvan son- rası, bu yeni örgütlemenin siyasal- ideolojik, programatik ve yöntem olarak T-KDP'den farkı neydi? Ve neden böyle kısa zaman dilimi içinde sürekli ad(isim) değiştirme gereğini duydu? 95-PŞK-KIP çizgisine yakınlığıyla bili- nen DDKD'ler, legal olarak büyük bir Kürt kitlesini örgütlemeyi başardılar, ancak bu potansiyel değerlendirilemedi. Geriye dönük bir muhasebe yapılırsa, neden bu potansiyel değerlendirilemedi? 96-Başta rahmetli Nejmettin Büyükkaya ve arkadaşları olmak üzere, 1980 öncesi KIP'deki ayrışmaların siya- sal ve örgütsel nedenleri neydi? Ve Necmettin'in Hakkari olaylarındaki rolü neydi? 97-12 Eylül Askeri Darbesi'yle birlikte bütün Kürt siyasi gruplarında olduğu gibi, sizin grubunuzun da kadrolarının büyük çoğunluğu yurtdışına çıkmak zorunda kaldı ve siz yurtdışına çıkmayıp ülkede kaldınız ve yakalanıp hapsedildiniz. Bize biraz yakalanma süreci- niz- den bahsedebilir misiniz? Ayrı- ca 1982'de Suriye'de yapılan B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 43 Türkçe Sorular --- Page Break --- Kongrede, yaşanan örgütsel sorun- lar ve farklı siyasal-ideolojik eği- limler nedeniyle örgütle organik bağınızın koptuğu söylenmektedir. Gerçekten böyle bir durum var mıydı ve bize bu süreci açıklar- mısınız? (Ö. Ç.) 98-1978 yılında Hakkari bölgesinde, IKDP ile YNK arasında yaşanan çatışmalarla ilgili olarak, grubu- nuzun tutumu hakkında farklı yorumlar yapılmaktadır ve YNK tarafından da verdiğiniz sözü ye- rine getirmemekle imtihan edil- mektesiniz. Hakkari'deki olayları- nın gelişimi nasıl oldu? Ve bugün- den geriye doğru baktığınızda olay- ları nasıl değerlendiriyorsunuz? 99-KIP, Özgürlük Yolu ve KUK olarak 1978'in sonlarında UDG'yi(Ulusal Demokratik Güçbirliği) oluştur- dunuz. UDG, hangi temel ilkeler üzerinde oluşturuldu, amacı neydi ve neden başarıya ulaşmadı? 100-1982 yılında Suriye'de yapılan Kongre ve bu Kongre'de PPKK'nin çıkması, 12 Eylül 1980 Askeri dar- besi'nin getirdiği bir hesaplaşma mıydı? Yoksa örgüt içi bir siyasal- ideolojik hesaplaşma mıydı? 101-Kawa hangi temel ilkeler üzerinde ve ne zaman kuruldu, Kawa'nın ulusal, siyasal ve felsefi düşüncesiyle diğer Kürt grupların- dan farkı neydi? 102-Kawa, 1978 baharında Dengê Kawa ve Kawa-Red olarak ikiye bölündü. Bu bölünmeye kaynaklık eden siya- sal ve düşünsel farklılık neydi? 103-Ferîd UZUN'a yapılan suikasttan sonra, "Siverek: Hangi Sonun Başlangıcı" başlığıyla bir bildiri yayımlanarak, genel olarak Kuzey Kürdistan ve özel olarak da Siverek olayları değerlendirilerek, yapılan provo- kasyonlarla beklenen kaos ortamı- nın tablosu çizildiği halde, Ferid UZUN'nun katliyle ilgili net bir bilgi verilmemekteydi. Ferid UZUN neden katledildi ve bu suikastın arkasında kim/kimler vardı? 104-Oluşumu 1970-80'li yılara giden bazı Kürt gruplarının ardılları ya da mirasçıları, geçmişten gelen grup- sal mirasa dayanarak yeni bir atılım yapmak üzere girişimlerde bulundular ve halende bulunmak- tadırlar. Siz de, DDKD yöneticiliğin- den ge len ve bu çevreyi yeniden "Devrimci Demokratlar"ın çizgi- sinde toparlamaya çalışan merkezi kadrolardan birsiniz. Bugün ne 1970'lerin dünya şartları mevcut ve ne de Kürt toplumu 1970'lerin toplumudur. Bu çerçevede hem size ve hem de sizin gibi girişimleri olan diğer Kürt grupları için felsefi bir deyimle sormak istiyorum "aynı suda tekrar yıkanmak" müm- kün müdür? Bu yönde şimdiye kadar ne tür çalışmalarınız oldu ve bu süreci aşmak için Kuzey Kürt toplumuna nasıl bir proje sunu- yorsunuz?(V. T.) 105-Türkiye Devleti'nin güvenlik güç- leri tarafından, 13.12.1980 ta- 44 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- rihinde Suriye Kürdistanı'nın Qamişlo kazasına bağlı Cırnık köyüne yapılan sınırötesi operas- yonda, altısı(6) Kawa-Red üyeleri olmak üzere, ev sakinleriyle birlik- te toplam 15 kişi öldürüldü. Ayrışma sonrasında, Kawa-Red’in o günkü durumu ve pratik faaliyeti böyle bir operasyonu zorunlu kılı- yormuydu? Bu operasyonun siyasi amacı neydi? 106-Diyarbakır Zindanı'nda yaşanan- lar kitaplara, makalelere, filmlere, romanlara, şiirlere ve resimlere konu oldu, adeta bir "Diyarbakır Cezaevi Edebiyatı" doğdu. Siz de Diyarbakır Cezaevi vahşetini yaşa- yanlardan birisiniz ve bu vahşeti protesto etmek için diğer tutuklu- larla birlikte direnişler yaptınız, ölüm orucuna girdiniz ve Rızgari Davası adına siyasi savunma yap- tınız. Bize kısaca Diyarbakır Zindanı'nda yaşananlardan, dire- nişlerden, ölüm oruçlarından ve yapmış olduğunuz siyasi savun- manın amacı ve temel çerçevesin- den bahsedebilir misiniz? (R. M) 107-Diyarbakır Zindanı'nda yaşanan- lar kitaplara, makalelere, filmlere, romanlara, şiirlere ve resimlere konu oldu, adeta bir "Diyarbakır Cezaevi Edebiyatı" doğdu. Siz de Diyarbakır Cezaevi vahşetini yaşa- yanlardan birisiniz ve bu vahşeti protesto etmek için diğer tutuklu- larla birlikte direnişler yaptınız, ölüm orucuna girdiniz ve Rızgari Davası adına siyasi savunma yap- tınız. Bize kısaca Diyarbakır Zindanı'nda yaşananlardan, dire- nişlerden, ölüm oruçlarından ve yapmış olduğunuz siyasi savun- manın amacı ve temel çerçevesin- den bahsedebilir misiniz? (R. M) 108-1975'te DDKO'ların devamı ve çizgisi doğrultusunda DDKD'ler kuruldu ve sizde bu sürece katılarak Iz-DDKD(Izmir DDKD)'yi kurdunuz. Ancak DDKD'ler süreci fazla sürmedi, yaşanan ayrışmalar ve gruplaşmalar sonucu, bazı şehirlerdeki DDKD'ler birer çizgi örgütüne dönüştü, ancak siz Iz- DDKD olarak çalışmalarınızı sür- dürdünüz. Bize biraz o süreçten bahseder misiniz? Ve DDKD'ler neden DDKO misyonunu sürdü- remedi?(F. Ö.) 109-TKDP geleneksel milliyetçi bir çizgiyi temsil ederken, TKDP'den ayrılan KUK ideolojik olarak sol düşünceyi benimsedi. Aslında geleneksel milliyetçi bir çizgiyi temsil eden TKDP'de de bazı dönemlerde sol eğilim öne çıktı ve sizde bu eğilimi temsil edenlerden birisiniz. Geleneksel milliyetçi bir çizgiyi ve tabana sahip olan bir örgütlemede, sol eğilim olarak gelenekselcilerden farkınız neydi ve sol eğilim adına nasıl bir pers- pektif sunuyordunuz? (O. Ç.) 110-Bugün için Kürt meselesi (tarih- sel, etnik, ekonomik, sosyal, kültü- rel ve siyasal boyutları ile) mevcut bölgesel ve dünya konjonktürü içinde tanımlayarak çözüm öner- inizi/projenizi anlatır mısınız? 111-Gerek kendi örgüt arkadaşların B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 45 Türkçe Sorular --- Page Break --- ve gerekse diğer gruplarla olan ilişkilerle ilgili olarak dönüp geçmişe baktığınızda, "keşke bu olmasaydı", "keşke bunu yap- masaydık" yada "bunu yanlış yap- tık" dediğiniz olmuş mu? Olmuşsa bunlardan bazılarını bizimle pay- laşır mısınız? 112-Toplumsal ve ulusal mücadeleler uzun soluklu mücadeleler olup; bir nesil yada birkaç nesilde devam edebilen inişli-çıkışlı bir süreci kapsar. Bu mücadele sürecinde umutsuz olduğunuz dönemler oldu mu? 113-Bu röportajdan dolayı size çok teşekkür ediyoruz. Sonuç itibariyle genel olarak okurlarına ve özel olarak da Kürtlere vermek istedi- ğiniz mesaj nedir? 46 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Türkçe Sorular --- Page Break --- Bu bölüm ağırlıklı olarak kuzey Kürdistan siyasi akımlarıyla ve özel- likle 1970-80’li yıllarla ilgilidir. O dö- nemde RIZGARİ, ALA RIGARİ, KAWA, PSK, PPKK(T-KDP), PKK, TKDP (KUK) siyasi kimliğini “Marksist-Leninist” olarak tarif etmekteydiler. O dönemde yeteri kadar ulusal-sosyalizm ile en- ternasyonal-sosyalizm ya da nesnelci siyaset ile amaçlılığa dayalı siyasetin ayrım çizgilerini çekemiyordum. O ne- denle siyasi kimliğimi “Marksist-Leni- nist” olarak tarif etmekteydim. 1992’den beri siyasi kimliğimi Mark- sist-Leninist değil, Kürdistanlı komü- nist olarak tarif etmekteyim. “Kürdistanlı komünistler kendi- lerini ‘Marksist-Leninist’ olarak tarif etmez. Marksizm-Leninizm olarak kendini tarif etmek, siyaseti doktrin- leştirmektir. Bu durumda siyaset, ortak amaç ve temel ilkelerin rehber- liğinin yönlendirmesinden, sömürülen ve ezilenlerin kurtuluş aracı olmaktan çıkar. Siyaset; işçi sınıfı ve ezilen ulus- lar için berraklığını, açıklığını kaybe- der ve rehberlik niteliğinden mahrum kalır. Dolayısıyla siyaset; işçi sınıfı ve ezilen uluslar için belirsiz ve istikrar- sız bir duruma dönüşür. Bu da kitlele- rin siyasete yabancılaşmasını ve nesnelleşmesini sağlamaktan başka bir şey değildir. Zira Marksizm-Leninizm tanımlana- bilen kavramlar değil, belirsiz ve istik- rarsız kavramlardır. Marksizm-Leni- nizm kavramlarından anlaşılması gere- ken nedir? Belli değildir. Kendini Marksist-Leninist olarak tarif etmek; Marks ve Lenin’in bütün yazılarını ve siyasi faaliyetlerini doğru kabul etmek anlamına gelir. Bu anlayış kişileri tabu- laştırma, siyaseti doktrinleştirme ve nesneleştirmedir. Çünkü bu durumda Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve Globalizm Azınlık Siyasetinin Bir Aracına Dönüşmüştür II Mehmet Emin ASLAN B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 47 --- Page Break --- siyasetin işi artık yazılan ve yapılanla- rın birbirine olan tezatlarına gerekçe yaratmaya dönüşür. Herkes kendine göre gerekçe yaratacağı belidir. İşçi sı- nıfının ve ezilen ulusların sorunlarının çözümü bu gerekçelere muhtaç olma- dığı gibi tersine zorlaştırmaktadır. Bi- lerek ya da bilmeyerek kendini Marksizm-Lenizm olarak tarif etmek, si- yaseti burjuva sınıfına terk etmenin yo- ludur. Çünkü komünist devrimci siyasetin süreklilik-kopuş diyalektiğini devreden çıkarmaktadır. Kürdistanlı komünistler olarak kendimizi amaç ve sabit ilkelerle tarif ediyoruz.”[1] Weşanên Ray’ın yayınladığı Mater- yalist Felsefenin-Siyasetin Eleştirisi ve Komünist Siyaset adlı kitabın önsü- zündeki siyasi kimlik tarifine katılıyo- rum ve BÎR dergisinin soruları da Kürdistanlı komünist siyasi kimlik perspektifinde değerlendirmeye çalı- şılacaktır. Cevap 19: -Barzani yönetiminde ve KDP’nin önderliğinde Kürd ulusal hareketinin 1961’de Irak ezen-ulus devletine karşı anti-işgalci savaşının Kürd ulusunun ulusal siyasal bilincinin gelişmesine büyük bir katkısı olmuştur Cevap 20: -Cumhuriyet dönemi tüm askeri darbelerinin altında yatan asıl neden Kürdistan sorunudur. 1958’de General Kasım darbesiyle yapılan yeni Anayasa’da, “Araplarla Kürtler anavatanda eşittirler ve onların 1 M. Emin Aslan, Materyalist Felsefenin-Siyasetin Eleştirisi ve Komünist Siyaset, s. 45 Weşanên Ray ulusal hakları Irak çerçevesinde tanı- nır” der. Üçüncü Maddesinde de “Kürdlerin ulusal haklarını tanıyacağını” ilan et- miştir. Bir de Barzani ve yoldaşlarının Irak’a geri dönmesi ve KDP’nin yasal bir parti olarak serbest politika yap- ması vardır. TC, Irak’ın yeni tutumun- dan ziyade KDP’den rahatsızdır ve çekinmektedir. Çünkü Barzani ve yol- daşları, Şêx Mahmud Berzenci’nin ha- reketine sahip çıkan ve bu siyasi damarın takipçisi olarak 1943-45’de İngiliz ve Irak ordusunun müşterek güçlerine karşı verdiği anti-işgalci savaş sonucunda Mehabad’a çekilirler. (Mehabad) Kürdistan Cumhuriyeti’nin korucuları arasında yer alırlar ve KDP de bu süreçte kurulur. Kürdistan Cumhuriyeti’nin yıkılışı sürecinde Barzani ve yoldaşları ulusal inisiyatifle direnirler, ardından Irak’a buradan da uzun yürüyüş ile SSCB’ye çekilirler. Burada geçirdikleri 11 yıllık dönemden sonra, 1958’de General Kasım darbesi ile Güney Kürdistan’a dönerler. TSK ya da TC, Güney Kürdis- tan’daki gelişmelerden ürkmüş ve Kuzey Kürdistan’ın bu gelişmelerden etkilenmesini önlemek, devletin yeni- den yapılanmasına yönelik tedbirler almak için 27 Mayıs askeri darbesini yap- mıştır. Nitekim 1961 Anayasası, Hükümet ve Parlamento’nun denetim altına alınmasını sağlayan Milli Gü- venlik Kurulu(MGK), Devlet Planlama Teşkilatı(DPT), Anayasa Mahkemesi gibi kurumlarla Türkiye’de yeni bir dönem başlatmıştır. KDP’nin önderliğinde Kürd ulusal hareketi, 1961’de Irak ezen-ulus dev- 48 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- letine karşı anti-işgalci direniş sava- şını başlatması, Kuzey Kürdistan’da ulusal uyanışın yükselmesi, 12 Mart 1970’de KDP ve Irak devleti arasında anlaşma sağlanması ve Güney Kürdis- tan’a otonomi tanınması, 12 Mart 1971 askeri darbesinin en önemli ne- denidir. 1979’da İran’da Şah rejiminin yıkılması ve Doğu Kürdistan’da Kürd ulusalcılarının fiili güç durumuna gel- mesi ve Kuzey Kürdistan’da ulusal uyanışın ve akımların boyutlanması da 12 Eylül faşizminin nedenlerinden- dir. Elbette bu darbeler, askeri vesa- yetin sürdürülmesi ve ekonomik sorunlar gibi nedenleri de olmakla birlikte, öncelikli nedeni, Kürdistan sorunudur. Çünkü vesayet rejiminin sürdürülmesi ve ekonomik sorunların çözümü için askeri darbeler gerekli değildir. Cevap 21: -1970’lerde Kürd sol siyasi akım- ları, kendilerini anti-feodal, anti-em- peryalist, anti-sömürgeci ilkelerle tarif ettiler. Sorun olan kendini anti-feodal, anti-emperyalist, ilkelerle tarif etme- leri değil, içeriğinin hangi perspektifle tanımlanmasındaydı. Bunu belirtmeye çalışacağız. A- Bu “anti” etiketlerini amaç ve temel ilkelerle değil, sosyo-ekonomik tahlillerle tanımladılar. Böylelikle ba- ğımsız birleşik Kürdistan’a ilişkin si- yasal hedefini ve buna giden mücadele yöntemi, aracı ve ittifak siyasetinin tartışılması tali bir duruma geldi. Tar- tışmanın Kürdistan devriminin so- runla- rına yöneleceğine Kürdistan sömürge mi, değil mi? Feodal ya da yarı-feodal mi, değil mi? Sorularına yönelecektir. Asıl konu olan örgüt- lenme ve strateji sorunları tartışılaca- ğına, ülkenin ve ezen-ulus ülkelerinin sosyo-ekonomik durumunun saptan- masına ilişkin tartışmaya yöneldi. Örgütlenme sorununu, tespit edi- len bu sosyo-ekonomik tahlillere göre yaklaşıldı ve tartışıldı. Buda ezen-ulus solu ile “birlikte mi ya da ayrı örgüt- lenme mi? konusuydu. Örgütlenme- den maksat ayrı ülkelerin komünist partilerinden oluşan enternasyonal çatı değil, Türk ve Kürd sosyalistleri- nin tek bir partide örgütlenip ya da ör- gütlenmemeleridir. Bu nedenledir ki Kürdistan toplumunu, ezen-ulus top- lumun- dan ayrı ve Kürdistan kimlikli kitle örgütlerinde örgütlendirilmesi konusu ise hiç tartışılmadı ve halen tartışılmıyor. Kendi bağımsız kitle ör- gütlerinden mahrum bir toplum nes- nel manada bile Kürdistan toplumu değil, ezen-ulus toplumunun bir par- çası konumuna gelir. Bu koşullarda özne-nesne etkileşimin yönü; ulusal siyasete değil, azınlık siyasetine doğru olur. Böylelikle siyasetin yönünü, si- yasal bağımsızlık amacından ve bu amaca giden stratejiden saptırarak, teoriye ve sosyo-ekonomik analizlerin saptamalarına ilişkin sorunların tar- tışmasına çevirerek, siyaseti nesnel- leştirdiler. Nesnelci siyaset, Kürdistan devrim sorununu; aşamalı devrim teorisinin içinde aradı. Aşamalı devrim teorisi; devrimin nereye kadar ilerleyeceği ve hangi aşamada kalacağını ilgili somut ülkenin sosyo-ekonomik gelişme dü- zeyinden hareketle belirler. Böylelikle B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 49 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- somut ülkeyi, dünya kapitalist üretim ilişkilerinden soyutlayarak tek bir ül- kenin sosyo-ekonomik ve teknik ge- lişmesine bağlı kılar. Bu durumda dev- rimin nereye kadar ilerleyeceği soru- nunu, nesnel koşulların verilerinden hareket ettiğinden, nesnel koşulların belirleyiciliğinde arar. Her ülkenin nesnel koşullarının farklılığından ha- reketle işçi sınıfının ve ezilen ulusla- rın mücadelesini evrensel ve enternasyonal nitelikte değil, ülke sı- nırları içinde ve birbirinden kopuk olarak ele alır. Böylelikle sömüren-sö- mürülen toplumsal sınıflar ve ezen- ezilen uluslar arasındaki egemenlik ilişkileri nesnelleştirilir. Hat- ta Kürd nesnelci siyasal akımları, Kürdistan ülkesinin nesnel koşullarından değil, Kürdistan parçalarının nesnel koşul- larından hareket ettiler. Bu durumda devrimin öznesi; Kürd ulusal hareketi ve Kürd ulusu değil, ekonomik yasalar yani nesnel koşullar olur. Devrimin sorunu nesnel koşullara havale ettikleri için artık ba- ğımsız birleşik Kürdistan hedefine ve bu hedefin hangi araçlarla gerçekleş- tireceğinin belirlemesine de gerek kal- mıyor. O nedenle Kürd ulusunu dev letleşme amacının doğrultusunda ör- gütleme ve yönlendirme yerine, örgü- tün çıkarına göre örgütleme ve yönlendirme siyasetini esas alırlar. Komünistler, her ülkenin özgün koşullarına dayalı orijinal bir strateji bulma gibi bir arayış içinde olamaz. Emeğin ve ezilen ulusların kurtuluş hareketi, siyasi bir sorundur ve siyasi bir sorun olarak bir devletin parça- lanmasına, yıkılmasına, yerine yeni bir devletin kurulmasına ilişkindir. Ezi- len-ulus; siyasi, ekonomik, hukuki, as- keri, kültürel ve her yönden ezen-ulus devletinin mutlak egemenliği altında- dır. Ezilen-ulusların ya da sömürgele- rin sorunu; demokrasi, ekonomi, askeri, kültürel, vb sorunu değil, siyasi bir sorundur. Yani, kendi coğrafya- sında siyasi egemen olma sorunudur. Ekonomi, demokrasi, askeri, kültürel vb. öğelerin fonksiyonu bu siyasi he- defe göre biçimlenir. Kürdistan ya da Kürd ulusu; siyasal, hukuksal, ekono- mik, askeri, kültürel ve her yönden ezen ulus devletlerinin mutlak ege- menliği altındadır. Bugün Güney Kür- distan’da bu egemenlik nispi durumdadır. Kürd ulusal sorununun çözümü; ulusal birliğinin sağlanmasıdır. Bu da Kürdistan’ın bağımsızlığı ve Kürdlerin devletleşmesiyle olur. Kürdistan’da karşılığını bulamayan anti-emperya- lizm ve anti-feodal söylemleri (bugün de demokrasi, evrensel insan hakları söylemleri), Kürdistan’daki komünist- lerin ve ulusalcıların basiretini bağla- yan birer gözbağı işlevini üstlenmiştir. Anti-emperyalizm, anti-feodalizm ge- rekçesiyle üretilen teorik-politik, pra- tik-politik faaliyetler; Kürd ulusal hareketinde hem zihinsel ve hem de pratik anlamda tahribatlara neden ol- muştur. Kürdistan sorunu; nesnel ko- şulların sorunu değil, siyasi koşulların sorunudur. B- Anti-sömürgeci bir mücadelenin anti-emperyalist bir mücadeleyle iliş- kilendirilmesini bir zorunluluk olarak idrak ettiler. Esasında bu anlayışın kaynağı, III. Enternasyonal’in anti-em- peryalizm perspektifidir. Bu nedenle 50 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- III. Enternasyonal’in anti-emperyaliz- mini kısaca bellirtmede fayda var.. III. Enternasyonal’in II. Enternas- yonal’den önemli bir farkı, ilk dört kongresinde ezilen ulusların ve sö- mürgelerin temsilcilerinin bulunması ve sorunun çözümüne ilişkin teorik- politik bir arayışa girmesi ve bu doğ- rultuda kararlar alabilmesidir. Bu siyasi perspektifini; “emperyalizm çağı, proleter devrimler ve ulusal kur- tuluş mücadeleleri çağı” olarak bellir- lemiştir. Bununla birlikte ulusal sorun ko- nusunda istikrarlı bir teorik-politik, pratik politik duruşa varılmadı. Ulusal sorun kararlarının muhatabı sömürge ülkeleri mi? Mali bakımdan emperya- lizme bağımlı olan az ya da orta dü- zeyde gelişmiş kapitalist ülkeleri mi? Belli değil. Ezilen-ulus ve sömürgeler ile siyasal olarak bağımsız olan ulus devletler arasında ayrım çizgileri çekil- memiştir. Komintern’in ilk dört kon- gresinde egemen anlayış, mali bakım- dan emperyalizme bağımlılık ilişkile- rini sömürge ilişkileri olarak idrak et- miştir. Az ya da orta düzeyde gelişmiş ülkeleri yarı- sömürge olarak değerlen- dirmiştir. Az ya da orta düzeyde geliş- miş ülkelere de ulusal kurtuluş müca- delesi önerilmektedir. Ulusal kurtuluş sorununa çözüm olarak “anti-emperya- list birleşik cephe” tezi önermiş ve karar altına almıştır. Anti-emperyalist birleşik cephe tezi; hem sömürgelere hem de ulus-devletini kurmuş ve siya- sal bağımsızlığa sahip, mali bakımdan emperyalizme bağımlı az ya da orta ge- lişmiş ülkelere aynı siyasi hedef ve tu- tumu önermektedir. Peki, mali bakımdan emperya- lizme bağımlı, az ya da orta gelişimiş ulus-devletin egemenliğindeki ezilen ulusların ya da sömürgelerin soru- nuna yönelik çözüm ne olmalıdır. Bu tür ezilen ulusların kurtuluş mücade- lesi Komintern’in ilk dört kongresinde gündeme getirilmedi ve tartışılmasın- dan kaçınıldı. Türkiye, İran ve İngil- tere ezen ulus devletlerine karşı kurtuluş savaşını veren Kürd ulusal hareketi bu konuda önemli bir örnek- tir. Bu tür ezilen ulusların ulusal ba- ğımsızlık mücadelesine anti-emperyalist cephe birli- ğini za- yıflatıyor diye karşı çıkılmıştır. Bu, ulusal sorunun çözümünü, ezen ulus devletlerinin demokratik reformları içinde görmüştür. Bu tür ulusların so- rununu, ulusal bir sorun olarak değil, azınlık sorunu olarak benimsemiştir. Tam da aynı dönemde I. Paylaşım Sa- vaşı’nın galip cenahı, çıkarları icabı bu tür ulusları azınlık mertebesine indir- gemişlerdi. Bu nedenledirki Komin- tern; hem ezilen-ulusların hem de ulusal bağımsızlık mücadeleleriyle si- yasal bağımsızlığını kazanmış, ancak mali bakımdan emperyalizme bağımlı az ya da orta gelişmiş kapitalist ülke- lerin işçi-emekçi kesimlerin mücade- lesinin siyasal hedeflerine, örgütsel ve stratejik perspektifine yönelik çözüm- ler ortaya koyamamıştır. Emperyalizme karşı mücadele et- mek, dünya düzeyinde kapitalist sö- mürüye karşı proleter-devrim hede- fiyle mücadele etmek demektir. Yani burjuva devletinin yıkılması ve yerine işçi-emekçi devletinin kurulması so- runudur. Emperyalizme yani kapita- list sömürüye karşı mücadele, sömürge ülkelerin işçi-emekçi kesim- lerinin olduğu kadar, hata daha fazla- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 51 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- sıyla az ya da orta gelişmiş kapitalist ve emperyalist ülkelerin işçi-emekçi kesimlrinin de ortak sorunudur. Öy- leyse Komintern’in III. Kongresi (Ha- ziran-Temmuz1921), emperyalist ülkelerin işçi- lerine, “birleşik işçi cep- hesi”, IV. Kongresi (Kasım-Aralık 1922), sömürge ve “yarı sömürge” ül- keler için “anti-emperyalist birleşik cephe” tezleri, ezilen ulusların ve işçi sınıfının kurtuluş mücadelesinin çö- zümüne değil, çözümsüzlüğüne hiz- met etmektedir. Bu, iki nedenden ötürü böyledir. Birincisi, ulusal sorunda siyasal bağımsızlığını kazanmış az ve orta gelişmiş ülkeler ile sömürge ülke- leri aynı kefeye koymaktadır. İkincisi, Komintern’in “anti-emperyalist birleşik cephe” ve “birleşik işçi cephesi” tezleri, proleter-devlet hedefinden kopartıl- mıştır. Gerçi Hindistan delegesi Roy’un öncülüğünde bazı delegeler ulusal ve sömürgeler sorununu proleter-devlet hedefi temelinde ele aldılar. Bu temel- den hareketle Roy, “Mustafa Kemal Paşa, esas olarak İngiliz emperyaliz- minin bir aletiydi” ve “Bu zümre, ken- dini bir grup emperyaliste satmayı çıkarlarına uygun gördü; bir emperya- list gruba karşı öteki ile birleşmeyi ise, çıkarlarına daha da uygun görmekte- dir.” Mustafa Kemal Paşa ve çevresini gerici bir “feodal askeri klik”[2] olarak tanımlar. Böylelikle Roy, Sovyet Rusya politikasını da teşhir etmiş oluyordu. IV. Kongre ardından Kürd ulusunun boynuna uluslararası ezilen ulus zinci- rini geçiren Lozan emperyalist kirli ba- rışın öznelerinden biri 2Komintern Belgelerinde Türkiye Kurtuluş Savaşı, Kaynak yayınları,1985 s.134-135 olarak SSCB, Türkiye’yi Kemalist’ler- den daha fazla savunacak ve Roy’un öncülüğündeki eğilimi de tasfiye ede- ceklerdir. Sovyet Rusya rejimi; iç- savaş süreciyle başlayan ve giderek gelişen despotik-bürokratik diktatör- lüğe dönüşecektir. Bu despotik-büro- kratik diktatörlüğün ideolojisi de ulusal-sosyalizmdir. II. Kongresi’nden sonra Komintern, ulusal-sosyalizm politikasının aletine dönüştürülecek- tir. Anti-emperyalist cephenin örgüt- sel-stratejik perspektifi ezilen ulusla- rın ya da sömürgelerin işçi-emekçilerini devrimin öznesine değil, nesnesine dönüştürmüştür. II. Paylaşım savaşı sürecinde ve sonra- sında kendini ortaya koyan anti-em- peryalist halk savaşı mücadele yöntemi; Yugoslavya, Arnavutluk, Çin, Küba, Vietnam örneklerinde somutla- şan devrimlerdir. Bu devrimler; işçi- emekçi kitlesinin hegemonyasında bir Sovyet cumhuriyetine değil, ulusal kalkınmacı bir ulusal-sosyalizm anla- yışı üzerinde birer ulus-devlete dö- nüşmüştür. Bu ulus-devletler de komünist partilerin hegemonyası al- tında despotik-bürokratik bir dikta- törlük biçiminde yapılandı. Bu despotik-bürokratik rejimler tarihi süreç içinde kapitalizme yönelmişler- dir. Çünkü ulusal-sosyalizm akımları; işçi-emekçi kesimlerin mücadelele- rini; işçi-emekçi devrimci hegemon- yasının ifadesi olan işçi demokrasisinin(Sovyet) hedefi doğ- rultusunda değil, kendini “işçi sınıfının siyasal temsilcisi” gören ve kendini işçi sınıfının yerine ikame eden komü- nist partilerin önderliklerinin hege- 52 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- monyası altında yönlendirildi, biçim- lendirildi. C-Kürd sol siyasi akımları, farklı kategorilerde olmak kaydıyla Kürdis- tan’ın feodal ilişkilerinde de mutabık- tılar. Bundan dolayı da anti-feodal söylemde de hemfikirdiler. BÎR’in onbirinci(11.) sayısında be- lirttiğimiz gibi tarihin hiçbir dönemin- de Asya’da ve dolayısıyla Kürdistan’da feodalizm var olmamıştır. Anti-feoda- lizm, Kürdistan toplumsal yaşamında gerçek karşılığı olmayan ve bilim dışı bir düşünce ya da teoridir. Her ne kadar Kürdistan toplumunda feoda- lizmin öznel ve nesnel koşulları bu- lunmuyorsa da, o zaman icat edilmeliydi. Bunun için önce feoda- lizmi siyasal yapılanmasından soyut- landırarak sosyo-ekonomik analiz konusuna evirdiler. Bu ameliyattan sonra sosyo-ekonomik analizlerin yö- nünü feodalizme doğru büktüler. Böy- lelikle Kürdistan’da feodal kurum ve ilişkileri “bilimsel” ölçütlere göre tes- pit ettiler. Bunlar büyük toprak sahip- leri, aşiret reisleri, tarikat şeyhleri ve feodal yargı değerleri idi. Büyük top- rak sahipleri, aşiret reisleri ve tarikat şeyhlerini de ezen ulus devletinin ege- men burjuva sınıflar ittifakının ortağı olarak ilan ettiler. Bu “feodaller”in, ezen ulus egemen sınıfların iktidar or- tağı olduğu gerekçe- sinden hareketle işbirlikçiler olarak tanımlandı ve Kürd ulusal kurtuluş hareketinin hedefle- rinden biri olarak ilan edildiler. Türkiye burjuva cumhuriyetinin tek parti diktatörlüğü döneminde ege- men sınıflar ittifakı içinde olan Türki- yeli büyük toprak sahipleri hızlı bir şekilde tarım burjuvazisine dönüştü- rüldü. Kürdistanlı büyük toprak sa- hiplerini ise eski konumunda tutmuştur. Kürdistan’daki büyük top- rak sahiplerinin tarım burjuvazisine dönüşmesine yol verilmemiş ve eski- den gelen mevcut toprak ağalığında tutulmuştur. Egemen Türk burjuva sı- nıflar ittifakı, Kürdistan’daki toprak ağaları, şeyhleri, aşiret reislerini kendi siyasal iktidarına ortak etmemişler, çı- karları gerektirdiği zaman bunlarla çeşitli işbirliği ilişkilerine girmiştirler. 1950’lerden sonraki gelişmelerde ise Kürd burjuvazisinin tekelci burjuva ya da mali sermaye grupları katına çıka- cak kadar büyümesine yol vermemiş- ler. Bu dönemde de egemen Türk burjuva sınıflar ittifakı, çıkarlarına geldiği zaman Kürd burjuva sınıflarla çeşitli işbirliği yapmakta, ancak kendi siyasal iktidarını Kürd burjuva sınıf- larla paylaşmamaktadır. Kuzey Kür- distan’da egemen sınıf, Türk burjuva sınıfıdır. Kuzey Kürdistan’ın Kürd bur- juvazisi egemen sınıf değil, ezilen Kürd ulusunun bir kesimi olarak sö- mürücü sınıftır. D - Kürd sol akımları; kendi dışın- daki Kürd siyasi akımlarla ittifakı ya da eylem birliğini anti-emperyalist si- yasi koşuluna bağladılar. Ulusların kurtuluş mücadelesinde bu doğru bir siyasi tutum değildir. Nihayet Kürd sol siyasi akımları, ilkelere sosyo-ekono- mik analizlerle yani nesnelci siyaset perspektifiyle yaklaştıklarından, anti- sömürgeci, anti-emperyalist, anti-feo- dal ortak ilkelerini ortak bir siyasi tanıma ulaştıramadılar. Böylelikle hem kendi araların- da ve hem de ken- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 53 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- dilerinin dışında kalan Kürd siyasi akımlarıyla bir ittifak siyasetini oluş- turamadılar. Komünistler, kendileri dışındaki örgütlerle propaganda ve ajitasyonda serbestlik ve eylemde birlik zemi- ninde ortak faaliyetler örgütler ve ka- tılır. Komünist siyasi özne; Kürdistani siyasetin teorik-politik ve pratik-poli- tiğini üretmekle kendi dışındaki ba- ğımsızlıkçı hareketlerin ulusal siyasal bilinçle donanmasına katkı sağlar ve önünü açar. Elbette her siyasi akım kendi siyasi kimliğine uygun olarak bağımsız birleşik Kürdistan'ı slogan- laştırır. Örneğin bağımsız birleşik de- mokratik ya da sosyalist ya da islami Kürdistan olarak tarif edebilirler. Ko- münistler, bağımsız birleşik Kürdis- tan'ı Kürdistan Sovyet Demokrasisi hedefiyle tanımlar. Komünistler kendi dışında bağımsızlık mücadelesini veren akımlara desteği de dört siyasi koşulla ilişkilendirir. 1- Kürdistanlıla- rın bağımsız birleşik Kürdistan müca- delesine katılması için siyasi faaliyet yapmaları. 2- Kürdistan’daki diğer ulusal azınlıklar üzerinde baskı kurma siyasetine karşı açık tavır almaları. 3- Diğer siyasi örgütlere karşı mücadele- sini siyasi mücadele yöntemiyle sürdürülmesi; iftira, komplo ve şiddet gibi siyasal olmayan yöntemlere karşı açık tavır almaları. 4- Komünistlerin örgütlenme, propaganda ve ajitasyon faaliyetlerine karşı olmamalı ve engel- lememelidir. Komünistler, kendi dı- şında bağımsızlık mücadelesi veren akımlara olan desteğini ya da eylem birliğinde anti-emperyalistilkeyi dayat- maz. Emperyalizmden bağımsızlık so- runu, devlet hedefiyle ilişkili bir sorun olarak proleter-devrimin sorunudur. Cevap 22: -Mustafa Barzani yönetiminde Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) önderliğindeki Eylül 1961Kürd ulusal hareketi, Kürdistan’ın tüm parçala- rında ulusal bilincin gelişmesinde ve moralin yükselmesinde büyük bir et- kisi olmuştur. Bu etkileşimin saye- sinde Dersim hareketinin yenilgisinden son- ra Kuzey Kürdis- tan’da ilk defa 1965 tarihinde Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi (TKDP) adında bir ulusal-siyasal örgüt ku- ruldu. Burada TKDP’yi kuran kadrola- rın cüretkârlığını ve fedakârlığını teslim etmek gerekir. Nihayet hem parti kurucuları ve hem de parti baş- kanı ve sekreteri olan Faik Bucak ile Sait Elçi şehit edilmiştir. TKDP, Mus- tafa Barzani ve KDP’den etkilenen ulu- sal-demokrat nitelikli olup, Türkiye’nin bütünlüğü içinde Kürdle- rin ulusal demokratik haklarının elde edilmesini amaçlanmaktaydı. Bu de- mokratik haklar içinde; “Türkiye Kür- distan’ında resmi dil Kürtçe olmalıdır”, “Türkiye Kürdistan bölge- lerinin hudutları belirtilmelidir” gibi tüzük maddeleri ile talepleri, Kuzey Kürdistan coğrafyasıyla ilintilidir. TKDP’nin siyasi talepleri, Kuzey Kürdistan’a otonomi tanınmasına da- irdir. Bu nedenle diğer siyasetlerle ilişkisini bu esasa dayandırmıştır. Progra- mında “Türkiye’nin diğer si- yasi kuruluşları ile ancak Kürd milli varlığının tanınması ve Kürd milli de- mokratik haklarının açıkça teslimi şartı ile fikir ve eylem birliğine girebi- 54 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- lir” diye belirlemiştir. TKDP’nin programı; ulusal siyaset zemini üzerinde yükselen ulusalcı bir program değil, parça katında ve par- çacı-ulusal siyasetin zemini üzerinde yükselen bir otonomi programıdır. Otonomi hedefine yönelik mücadele yöntemi, demokratik mücadele yönte- midir. Demokratik mücadelenin im- kânı ve umudu kalmazsa serhıldana yöneleceğini belirtmiştir. Daha sonra TKDP, KUK döneminde bağımsız bir- leşik Kürdistan’ı ve silahlı mücadele yöntemini savunacaktır. TKDP, Mustafa Kemal hareketini bir ulusal kurtuluş hareketi olarak de- ğerlendirmektedir. Programında, “1920-1923 müşterek kurtuluş müca- delesinin ilerici, haklı muhtevasına ihanet etmişler ve bu nedenle de meş- ruiyetlerini yitirmişlerdir” sözü ile be- lirtmektedir. Bu söz; TKDP’nin parçacı siyasetinin farklı bir izahından ibaret- tir. TKDP’nin özelliği, Mustafa Barzani hareketinden etkilenmesi ve ilişki içinde olmak istemesidir. Aynı ülkenin ayrı parçaların partileri olarak daya- nışma içinde olmaları olumludur. Bu ilişki; ulusal siyaset üzerinde yükselen iki siyasi öznenin ortak siyaset üretme ilişkisine, yeteneğine dönüşemedi. İlişkilerinin düzeyi, parçacı-ulusal si- yasetin çıkarlarının izin verdiği kadar olmuş- tur. Bu yanı da geri ve olum- suzdur. TDKP, Kuzey Kürdistan ulusalcıla- rını, devrimcilerini ve gençliğini yeteri kadar etkileyip örgütleyemedi. Fakat bununla birlikte Kuzeyli Kürtlerde de bir ulusal idrak ve heyecan yaratmış- tır. Cevap 23: -TKDP ve Doğu Mitingleri, Kuzeyli- lerin ulusal bilinçlenmesinde önemli kilometre taşlarıdır. Doğu Mitingleri, Dersim ulusal hareketinin yenilgisin- den sonra Kuzey Kürdistan’da ulusal- siyasal anlamda yapılan ilk kitlesel eylemlerdir. Doğu Mitingleri, Kürdleri ulusal-bilinç anlamında etkilemiş, ulu- sal-duygu ve heyecan yaratmıştır. Cevap 24: -1960’larda Türkiye’de gecikmeli olarak nesnelci sol siyasi anlayıştan etkilenen sol akımlar basın-yayın ha- yatında ve üniversite çevresinde et- kinlik kazandı. Bu potansiyelin ürünü olarak Türkiye’de sosyalist devrim ve milli demokratik devrim olmak üzere iki akım oluştu. Milli Demokratik Devrim’i savu- nan akımlarına göre, “Milli Mücadele” asker-sivil zinde güçlerin öncülü- ğünde yürütülen “anti-emperyalist” bir “ulusal kurtuluş” mücadelesidir. Milli demokratik siyasi akımların ço- ğunluğu TSK ve Kemalistleri anti-em- peryalist olarak ilan etmişlerdi ve halen öyle düşünmektedirler. Emper- yalizmi, gelişmiş ülkelerin az gelişmiş ülkeleri geri bıraktıran bir sistem ola- rak tanımlamaktaydılar. Böylelikle ezen ve ezilen uluslar ayrımı yerine “ezen ve ezilen ülkeler” ayrımı geçir- mişlerdir. Milli demokratik devrim akımlarının “ezen ve ezilen ülkeler” stratejisi, proleter-devrim sorununu ve Kürdistan’ın siyasal bağımsızlık so- rununu örten, gün- demleşmesini en- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 55 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- gelleyen ve ezen-ulus milliyetçiliğin- den etkilenen nesnelci bir siyasi anla- yıştır. Ve dolayısıyla “ulusal-kapitalizm” hedefinde “anti- emperyalizm” mücadelesinde Kema- listleri ve TSK’nin desteğinin alınması gerektiğini söylemekteydiler. Türkiye İşçi Partisi (TİP), sosyalist devrim çizgisinde olup ve sosyalist devrimi, demokratik mücadele yönte- miyle yapacaklarını savunmaktaydı. TİP; demokrat ve reformist muhtevalı bir parti olup, Kemalist değil ve TSK’ye güvenmiyordu. Üniversite- lerde okuyan Kürd gençleri ve bir kısım Kürd çevreleri çoğunluğu sos- yalist devrimcilere ya da Türkiye İşçi Partisi’ne destek verdiler. Türkiye İşçi Partisi, Kürdistan sorunu değil ama Kürd sorunu ile ilgilenmiş ve Kürd so- rununu Kuzey Kürdistan coğrafyasıyla ilişkilendirerek önemli kararlar almış- tır. O günün siyasal koşullarında bu kararlar; Kürdlerin ulusal-bilincinin, güven ve moral duygusunun gelişme- sinde önemli katkı yapmıştır. TİP, Kürd sorununu programına aldığı için kapatılmıştır. Türkiye İşçi Parti’sinin kusuru, 12 Mart askeri darbesinin mahkemelerinde yeteri kadar progra- mına aldığı Kürd sorununu savuna- mayışıdır. Cevap 25: -Kürd sol çevreleri ve Kürd üniver- site gençlerinin teorik-politik anlayı- şını biçimlendiren, Türkiye’de yaygınlaşan nedensellik ya da nesnelci siyasettir. Nesnelci siyaseti, TKDP’ ini de etkisine almıştır. Türkiye’de sol çevreler dünyada oluşan farklı akım- lardan etkilenerek ayrışırken, üniver- sitelerdeki Kürd gençleri, Kürd sol çevreleri, TİP ve TKDP”nin de etkinliği ile 1969’da Devrimci Doğu Kültür Ocakları (DDKO) kuruldu. Bununla birlikte asıl etkinin kadın-erkek genç- lik hareketinin dünya çapında yüksel- miş ve devrimcileşmiş olması ve Türkiye, Kürdistan gençliğini etkile- mesidir. DDKO’nun siyasi varsayımları, Türkiye’deki sosyalist devrim çizgisi- nin kapsamı içindedir. Tüzüğün ikinci maddesinde “İnsan hak ve hürriyetle- rini savunmak, halkımızın bütünlü- ğünü devrimci çizgide geliştirip yaşatmak, demokratik özlem ve ihti- yaçlara cevap verebilecek kültürel ve siyasal faaliyetlerde bulunmak, ırkçı, şoven ve anti-demokratik akımlara karşı, insani değerlere dayalı, toplum- sal muhtevalı, bir Misak-ı Milli anlayı- şını hâkim kılmak amacını güder” der. Saptanan amaç ile siyasi muhtevası bir birine uyumluydu ve pratik faali- yeti de bu idi. Bununla birlikte Kürd- ler, DDKO’ları bir ulusal örgüt olarak algıladılar ve öyle değerlendirdiler. Cevap 27: -Bu sorunun cevabı, 17. sorunun cevabında var. Buna şunu da eklemek gerekir. Bu olumsuzlukların nedeni; Kürd ulusal hareketi, Kürdistani bir siyaseten mahrum olmasıdır. Sorunuzun kapsa- mını daha genişleterek cevap verilebi- lir. Kürdistan bir ülkedir. Kuzeyi, Doğusu, Güneyi, Batısı Kürdistan ül- kesinin birer parçalarıdır. Bir parça- sında ulusal mücadele durgunken 56 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- diğer parçasında hareket halindedir. Bu anlamda Kürdistan’da ulusal hare- ketin ve örgütlülüğün sürekliliği söz konusudur. Dersim yenilgisi ile Ku- zey’de ulusal hareket durmuş, ama Güney’de başlamış ve Güney’de yenil- giye uğrayınca bu sefer Doğu’da Kür- distan(Mehabad) Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla taçlanmıştır. Örneğin 1960’larda KDP ve DDKO’nün kuru- luşu, Doğu Mitingleri, Dersim yenilgi- sinden sonra ilk önemli gelişmeler olduğunu söylemekteyiz. Bu söylemin maksadı, Dersim yenilgisinden 1960’lara kadar Kuzey Kürdistan’daki siyasal hareketsizliği belirtmek için- dir. Bununla birlikte bu söylem; Kür- distani siyasetin değil, parçacı siyasetin söylemidir. İşte örgüt sorunu da dâhil olmak üzere tüm sorunları- mızın kaynağı, azınlık ve/veya parçacı siyaset ile ulusal siyaset arasında is- tikrarsız ve belirsiz kalışımızdır. Cevap 28: -12 Mart yargılamalarında TİP (Kürd kesimi), TKDP(Sait Elçi) ve T- KDP (Sait Kırmızı toprak) siyasi sa- vunma yapmadılar. DDKO davasında yargılananlardan iki grup siyasi sa- vunma yapmıştır. Birinci grupta olan- lar şunlardır. İ. Güçlü, M. Kotan, F. Şahin, N. Şemikanli, A. Beyköylü, Y. Budak, Y. Balkaş, B. Bate, M. Kılıç idi. Birinci grubun savunması, kendileri böyle belirtmese de DDKO’nün öze- leştirisi olup, Türkiye sosyalist devrim muhtevalı muhalefetinden kopuştur ve Kürdistani bir siyasetin oluşturul- masına kapı aralamadır. İkinci gruptakiler de N. Kılıçaslan, Z. Kaya, S. Çepik, F. Uzun, F. Aras, H. Acar, N. Dönmez, İ. Aksoy, İ. Yavuztürk idi. İkinci grubun savunması ise Tür- kiye sosyalist devrim muhtevalı mu- halefetinden kopamamıştır. Bu savunmalar ve özellikle birinci grubun savunması Kürd ulusalcılarını ve sosyalistlerini etkilemiş ve moralini yükseltmiştir. Cevap 29: -TİP’in sosyalist devrim çizgisi, Av- rupa sosyalizmi ya da sosyal demo- krat çizginin takipçisiydi. TİP, Kemalist değildi. Milli Demokratik Devrim çizgisinin Doğan Avcıoğlu grubu, açık bir biçimde cuntacı-Kema- list idi. Milli Demokratik Devrim akımı içinde birçok farklı gruplar vardır. Ev- rensel boyuta devrim perspektifine sahip olan sosyalist devrimci akımla- rın ve milli demokratik devrimci akımların asıl açmazı ulusal-sosyalizm ideolojisidir. Farklı mücadele yönte- minden dolayı ulusal-sosyalizm; ev- rensel boyuta sosyalist-devrimciler ve devrimci-demokratlar olmak üzere iki çizgiye ayrışmıştır. Ezilen ulusların devrimci-demokratlar çizgisine ulu- salcı-devrimciler olarak adlandırılır. Bu akımların; işçi-emekçilerin hege- monyasında bir Sovyet demokrasi mücadelesinin öznesine dönüşmeleri, ancak ve ancak kendilerini ulusal-sos- yalizmden arındırıp enternasyonal- sosyalizme dönüş- meleriyle mümkündür. Ulusal-sosyalizm akımla- rının Kürd sorununda değil ama Kür- distan sorunundaki tutumu, sosyal-şovenizmdir. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 57 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- Cevap 30: -1970’ler de Kuzey Kürdistan’da artık kitlesi olan birçok siyasi akımı vardır. Bu siyasi akımları siyasi hedef ve mücadele yöntemi anlamında iki gruba ayırabiliriz. PSK, siyasi hedef olarak federasyonu ve mücadele yön- temi olarak demokrasi ve parlamen- toyu savunmaktaydı. RIZGARİ, KAWA, KUK (TKDP), PKK siyasi hedef olarak bağımsız birleşik Kürdistan’ı ve müca- dele yöntemi olarak partizan silahlı mücadeleyi savunmaktaydılar. DDK/PPKK (T-KDP) ise bu iki çizgi arasında belirsiz ve istikrarsız bir si- yaset izlemiştir. Bu siyasi akımlar si- yasi, ideolojik ve felsefi olarak nesnelci siyaset ve/veya ulusal-sosya- lizm üzerinde yükselen yapılanmalar- dır. Farklı örgütlenmeler ve ayrışmalar siyasal ve ideolojik neden- lerden ziyade sübjektif nedenlerle gerçekleşmiştir. Cevap 35: -İttihat-Terakki, 1908’de bir darbe ile iktidar oldu. İttihat-Terakki’nin ideolojisi Türk ırkçılığıdır. Birinci Pay- laşım Savaşı’nda Almanya emperya- lizminin müttefiki olarak savaşa katılan Osmanlı devleti yenilmiş ve yı- kılmıştır. Yıkılan Osmanlı devletinin Türkiye Cumhuriyeti’ne dönüşüm sü- recindeki mücadeleyi örgütleyen ve yöneten İttihat-Terakki mensupları- dır. Bu İttihat-Terakki mensupları kendilerini Mustafa Kemal Paşa hare- keti olarak takdim etmişlerdir. Mustafa Kemal hareketi, ulusal-de- mokrat bir hareket olmadığı gibi, de- mokratik ve emperyalizme karşı bir niteliği de yoktur. Mustafa Kemal ha- reketi, zor ve şiddetle Anadolu’da ge- lişen devrimci hareketin önünü keserek tasfiye etmiştir. Ermeni, Rum, Pontus halklarının imhası ve kurtu- lanların ülkelerini terk etmeleriyle va- tansızlaştırılmıştır. Kuzey Kürdistan’ı zor ve şiddetle işgal ve ilhak edip Lo- zan’da Türk vatanı olarak resmileştir- miştir. Bunu emperyalizme karşı bir duruş göstererek yapmış değil, em- peryalizmin izni ve desteğiyle yap- mıştır. Türkiye Cumhuriyetinin paramet- relerini şöyle sıralanabilir. Ortadoğu’da emperyalizmin bekçi- liğini üstlenmiştir. Kürdistan’ın kuze- yini işgal ve ilhak edip Kürdleri uluslararası ezilen ulus durumuna ge- tirmede etkin bir rol üstlenmiştir. Kürdleri ve diğer halkları zor ve baskı yöntemleriyle asimile etmeyi hedefle- miştir. Asyatik-despotik ilişkileri tas- fiye etmeden devlet eliyle işçi sınıfının aşırı sömürüsü yoluyla sermaye biri- kimini sağlamıştır. Devlet eliyle tüc- carları ve büyük toprak sahiplerini kapitalistlere dönüştürmüştür. Tür- kiye Cumhuriyeti yeni kurulmuş bir devlet değil, Osmanlı devletinin deva- mıdır. Türkiye Cumhuriyeti’nin ideo- lojisi olan Kemalizm, tarihsel ve siyasal olarak İttihat-Terakki’den beri devam eden bir damar olarak Türk ırkçılığıdır. Cevap 33: -TC’nin siyasal ve hukuksal amacı Kürdleri Türkleştirmektir. İçinde geç- tiğimiz süreçte Kürdleri Türkleştirme 58 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- yerine Küdleri Türkiyelileştirmeyi ika- me etme hazırlığındadır. Zor ve şiddetle Kürd ulusunu asi- mile etme hedefinden dolayı Tür- kiye’nin konjonktürel siyasi krizlerin- den bağımsız olarak yapısal siyasi krizi vardır. Türkiye’nin hukuk sistemi, yapısal siyasi krizi üzerinde inşa edilmiştir. Demokratik ve insan hakları, TC’yi tehdit eden bir terör faaliyeti olarak algılanır. Demokratik ve insan hakla- rının şiddetle bastırılması Türk hukuk sisteminin niteliğidir. Böyle bir hukuk sistemi ancak faşist devlet yapısı içinde kendini sürdürebilir. Ezen-ulus devleti olarak TC, olağan-üstü bir re- jimle veya faşist devlet yapısıyla bu yapısal krizini yönetmektedir. O ne- denle sadece darbe dönemlerinde değil, başından beri Türkiye Cumhuri- yeti’nin rejimi olağan-üstü bir rejim- dir. Cevap 36: -Kürdler, 1800’lerin başına kadar Kürd mirlerin yönetiminde özerk bir biçimde yaşamaktaydılar. Bu tarihten sonra Osmanlı devleti savaş yoluyla mirlik özerk düzenini yıkarak Kürdis- tan’ı işgal etmiş ve atadığı valiler ara- cılığıyla yönetmiştir. Ancak Kürdlerin varlığı inkâr edilmiyordu ve medrese- lerde Kürtçe dili ile eğitim ve öğretim yapılmaktaydı. 1908’de Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti’nin ve bu cemi- yete ait bir gazetenin yayınlanması; 1912-13’ler de Kürd Hêvî Cemiye- ti’nin kurulması ve cemiyete ait Rojî Kurd dergisinin yayınlanması vb. faa- liyetler serbestçe sürdürülmekteydi. Asyatik-despotik İmparatorlukları, ulus devleti olmadığından dolayı poli- tikası; ulusal baskı ve ayrımcı ilişkisini taşır fakat ezen-ezilen ulus ilişkisini taşımaz. O nedenle Osmanlı döne- minde Kürdler, ulusal baskı altında ol- makla birlikte ezilen-ulus statüsünde değildir. Ancak Emperyalist Lozan kirli ba- rışı ile Kürdlerin boynuna uluslararası ezilen-ulus kölelik zinciri vurulur. Kürd toplumunda ulusalcılığın geli- şimi ve kitleselleşmesi de Lozan An- tlaşması’yla ya da Cumhuriyet dönemiyle başlar. Türkiye Cumhuri- yeti ile Kürdistan ilişkisi, ezen-ezilen ulus politikasıdır. Cumhuriyet rejimi- nin Kürdistan politikası; ezen-ezilen ulus ilişkisini muazzam bir baskı ve şiddet politikasıyla bütünleştirerek inkâr ve imha etme politikasına dön- üştürmüştür. Cevap 38: -Birleşmiş Milletle (BM), emperya- list güçlerin uluslararası örgütüdür. Emperyalist güçler; 1920’ler de Mil- letler Cemiyeti ve 1945’ten beri de BM aracılığıyla dünyayı şekillendirdiler/ şekillendirmektedirler. Kürdistan’ı aralarında paylaşan Türkiye, Irak, İran ve Suriye devletleri BM’nin üyesi olup sınırları BM tara- fından onaylanmıştır. Dolayısıyla BM; Kürd sorununu, ulusal haklar olarak değil, etnik haklar olarak kabul etmiş- tir. Bu durumda Kürd sorunu, kültürel hakları kullanma perspektifi olarak in- sani ve demokratik haklar çerçeve- sinde, ilgili devletlerin demokratikleş- mesiyle çözüleceği varsayılmıştır. So- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 59 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- nuçta ezen ulus devletlerinin burjuva demokrasisi ile ilişkilendirilmiştir. Emperyalizm, ezen- ulus devletlerinin siyasetini bu yönde değiştirmek iste- mek- tedir. Tüm devletler ve dolayı- sıyla Birleşmiş Milletler, Kürd ulusunun devletleşmesine karşıdır. Kürd ulusu tüm devletlerin ve Birleş- miş Milletlerin ezilen ulusu konumun- dadır. Uluslararası ezilen ulus tanımlamasından anlaşılması gereken de Kürdlerin tüm devletlerin ve Bir- leşmiş Milletlerin ezilen ulusu oluşu- dur. Cevap 39: -Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin uluslararası ilişkileri yönetme biçimi ulusal siyasi perspektifle uyumludur. Çünkü Güney Kürdistan coğrafyasının mülkiyetini ve zenginlik kaynaklarının tasarruf hakkını pazarlık konusu yap- madan sürdürmektedir. Bu nedenle olumludur. Cevap 40: -Güney Kürdistan’ın federal statü- sünün Irak devletinin anayasası tara- fından kayıt altına alınmasından beri Türkiye, İran, Suriye ve BM’nin Kür- distan politikası iflas etmiştir. Irak Federal Devleti’nin anayasasına göre, Irak Federal Devleti, Kürd ve Arap ulu- sundan müteşekkil bir federal devlet- tir. Kürtçe ve Arapça Irak Federal Devleti’nin milli dilleridir. Irak Fede- ral Devleti, BM’nin üyesidir ve anaya- sası BM tarafından kabul edilmiştir. Bu durumda BM; Kürd sorununu, ulu- sal haklar olarak değil, etnik haklar olarak kabulünün sürdürebilmesi mümkün görünmemektedir. Cevap 41: -Bu durum siyasi istikrarsızlığın ifadesidir. Siyasi istikrarsızlığı şu şe- kilde belirtebiliriz. Siyasi örgütlerin kitleselleşmesiyle birlikte siyasi talepleri, Kürd sömü- rücü sınıfların istemlerine dönüşmek- tedir. Kürd sömürücü sınıfları, reformist sosyalistleri ve liberalleri; Kürd ulusal sorununu, ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı yoluyla, çözmenin yerine çeşitli uzlaşmalarla, kısmi reformlarla, işçi-emekçi kesimleri Kürdistan kim- liği altında örgütlemeden ve fazla ayağa kaldırmadan ulusal kültürel özerklikle “çözümlenmesini” isterler. Böylelikle Türkiye’nin siyasi krizlerini derinleştirmek yerine krizlerden çık- masına yardımcı olurlar. Kürd ulusal hareketi; sınıfsal ba- kımdan Kürd sömürücü sınıfların ve onların ideolojik etkisinden; siyasal bakımdan da emperyalist ve ezen ulus burjuva devletlerinden bağımsız bir siyasi özneye dönüşemedi. Bundandır ki Kürd ulusal hareketi, ulusal siyaset ile azınlık siyaseti arasında belirsiz ve istikrarsız bir siyaset izlemiştir. Bu durum Kürd ulusal hareketinin öznel siyasi koşulunu yani devrimci irade- sini zayıflatmakta, pasifleştirmekte ve nesnel bir konuma getirmektedir. Bu siyasi koşullardan dolayı Kürd ulusal hareketi bağımsız ve birleşik Kürdis- tan siyasal perspektifi ve buna giden stratejiden yoksundur. Kürd ulusal hareketinin siyasi ufku bunu tartışma 60 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- seviye- sini bile yakalayamamıştır Kürd ulusu, devletleşmeyi iste- mektedir ve yüz yıldan beri tüm baskı ve şiddete rağmen devletleşme müca- delesinden vazgeçmemiştir ve vazgeç- mez. Çünkü devletleşmeden vazgeçmek, ulus ve ulusal haklarından vazgeçmek demektir. Bunun anlamı da kendi rızası ile köleliği kabullen- mektir. Bu nedenle devletleşmek için tekrar ve tekrar iradesini ve tercihini ortaya koymuştur ve koymaktadır. Cevap 42: -Burada komünist ve İslami akım- ları eleştirmek gerekir. Kürdistan’daki komünist ve İs- lamcı akımlar, Kürd ulusal hareke- tinde üstüne düşen tarihsel görevlerini üstlenmediler. Bu iki akım; komünizm ve İslamın muhtevasına uygun teori-politik, pratik-politik bir perspektif geliştiremediler. Bunu ba- şarabilseydiler, Kürd ulusal hareketi- nin birer siyasi öznesine dönüşebilirlerdi. Bu siyasi koşullar da Kürd ulusal hareketi, gerek nitelik ve gerekse nicelik olarak olumluluk anla- mında bugün daha farklı yerde olurdu. Bu iki akım, özelikle ezen-ulusların komünistlerin ve İslami akımların et- kisinde ve dolaylı yönlendirmesinden kendini arındıramadılar. Kürd ulusu- nun kendi kaderini tayin hakkını ba- ğımsız birleşik Kürdistan anlamında tanıyan ve savunan ezen-ulusların ko- münist ve İslami akımlarıyla enter- nasyonal ve ümmetçi bir çatı altında birlikteliği elbette olumluluktur. Ne var ki genel anlamında ezen-ulusların komünist ve İslami akımlarının Kür- distan sorunu hakkındaki siyasal tu- tumu, şoven ve sosyal-şovendir. O ne- denledir ki Kürd ulusal hareketinin azınlık ya da parçacı siyasetinin etki- sinde kalmasının önemli bir siyasi ne- deni de, bu iki siyasi akımdır. Bu iki siyasi akım, kendi siyasi muhtevasının muhasebesini yapmalıdır. Cevap 44: Kürdistan dört ezen-ulus devleti arasında paylaşılmasından dolayı dostları azdır ve düşmanı da haddin- den fazladır. “Halkların kardeşliği veya sınıf kardeşliği", "ümmet ve İslam kardeşliği" anlayışının arka- sında duran ezen-ulus siyasetleri, ezen-ulus devletlerini parçalama, yıkma ve yerine hedefledikleri ya da ilan ettikleri devleti kurma gibi bir si- yasi amacı yoktur. Ezen-ulus devletle- rinin muhalefet akımı olarak, devletin siyasi ve coğrafi bütünlüğünün savu- nucularıdırlar. Cevap 45: -Çifte standartlının nedeni, şove- nist ve sosyal-şovenist olmalarından- dır. Cevap 46: -Konunun anlaşılması için ABD’nin Irak’a müdahalesinin nedenlerini kı- saca özetlemek gerekiyor. 3. Paylaşım mücadelesi, Güneybatı Asya’da hegemonya kurma mücadele- sidir. Güneybatı Asya olarak tanımla- nan yer Kuzey Afrika, Ortadoğu, Kafkasya, Orta Asya, Uzakdoğu ve Pa- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 61 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- sifik’i içine alır. Bu geniş coğrafyada nüfuz alanları oluşturmak, pazarları kontrol altına almak yönünde hege- monya mücadeleleri yürütülmektedir. Emperyalist-kapitalizmin birbirini sarmalayarak derinleşen ekonomik ve siyasi krizini çözmek için pazarlar üzerindeki hegemonyanın netleşme- sini zorunlu kılıyor. Güneybatı Asya; ucuz iş gücü, kapitalist ürünleri tüke- tecek yüz milyonlarca insanı barındı- ran pazarları, petrol ve doğal gaz yatak- larıyla emperyalist-kapitalizm için vazgeçilmez alanlardır. Hege- monya alanlarının jeo-politik stratejik noktası Ortadoğu oluşturuyor. Orta- doğu, Asya ile Afrika, Asya ile Avrupa, Akdeniz ile Hint Okyanusu’nun bağ- lantı alanıdır. Ortadoğu, Kuzey Afrika, Akdeniz ve Kafkasya’yı birbirine bağ- layan yolun geçtiği alanıdır. Ortado- ğu’da hegemonyasını kuramayan bir emperyalist güç Güneybatı Asya’da kendi denetimini kurması mümkün değildir. Ortadoğu I. Paylaşım Savaşı’ndan bu yana çelişki ve çatışmaların yoğun olduğu bir bölgedir. I. Paylaşım Sava- şı’nın galipleri ve onların yönlendir- mesindeki uluslar arası örgütü olan Cemiyeti Akvam tarafından kurulan yapay devletlerin (Türkiye, İran, Irak, Suriye, Lübnan, Ürdün, vb.) ve belirle- nen yapay sınır çizgilerinin her an de- ğişebilirliği, toplumsal patlamaların potansiyeli ile yüklü olarak orta yerde duruyor. Emperyalistlerin Ortadoğu’ daki hegemonya savaşının akıbeti, Gü- neybatı Asya’daki hegemonya savaşı- nın kaderini de belirleyecektir. Ortadoğu’nun başlıca stratejik noktasını Kürdistan ve Irak oluştur- maktadır. Kürdistan ve Irak’a egemen olacak herhangi bir emperyalist güç, Ortadoğu’da hegemonyasını rahatlıkla kurabilecektir. Güneybatı Asya’da he- gemon- yanın yolu Ortadoğu’dan ve Ortadoğu’da hegemonyanın yolu Kür- distan ve Irak’tan geçer. Demek ki sorun sadece petrol re- zervlerini kontrol altına almak değil, Ortadoğu’nun kapitalist ilişkilere açıl- ması ve kapitalizme entegrasyonunu sağlamaktır. İçine kapalı, dolaşıma gir- meyen İslami sermayesi ve kapitaliz- min ihtiyaçlarına cevap vermeyen tüketim geleneklerine sahip Ortado- ğu’nun kapitalist ilişkilere açılması emperyalist-kapitalizm açısından bir zorunluluktur. Sermayenin dolaşımı- nın engellenmesi ve kapitalizmin ihti- yaçlarına cevap vermeyen tüketim alışkanlıklarının sürdürülmesi emper- yalist-kapitalizm açısından ciddi bir risktir. Ortadoğu’nun hem karmaşık siyasal yapısı ve hem de toplumsal ya- pısı sermayenin dolaşımına engel teş- kil ediyor. Asyatik-despotik gelenekler toplumsal yaşamda kendini sürdür- mekte ve siyasal yapılanmayı belirle- mektedir. Emperyalist-kapitalizm açı- sından sermayenin dolaşımını engel- leyen güçler ve geleneklerin tasfiye edilmesi bir zorunluluktur. ABD, hem bu zorunlulukların gereklerini yap- mak ve hem de rakiplerine Orta- doğu’da üstünlüğünü kabul ettirmek için Güney Kürdistan ve Irak’a müda- hale etmiştir. Güney Kürdistan ve Irak’a müdahale ve Ortadoğu’da hege- monyanın kurulması, dünya genelinde emperyalist hiyerarşik dizimini etki- lediğinden, zan- nedildiği kadar kolay değildir. 62 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- Bu zorluğun bir nedeni Kürd ulu- sal hareketidir. Kürd ulusal hareketi, I. Paylaşım Savaşı’nın siyasi yanılsa- malarından kendini arındıracak kadar tarihi ve siyasi birikimin potansiyeline sahiptir. Bu nedenlerden dolayı Güney Kürdistan yönetimi ve siyasi güçleri, Kerkük dâhil Kürd coğrafyası- nın Kürdistan Bölgesel Yönetimine bağlanması hususunda direnmek zo- rundadırlar. Güney Kürdistan coğrafyası ve özellikle Kerkük meselesinin çözüle- meyişinin nedeni, Bağdat yönetimin- den ziyade Türkiye, İran ve Suriye’dir. Güney Kürdistan’ın federal statüsü- nün Irak devletinin anayasası tarafın- dan kayıt altına alınmasından beri Türkiye, İran ve Suriye’nin ortak poli- tikası, Kürdistan federal yönetiminin tasfiyesiydi.. Ancak buna güçleri yet- medi. Güney Kürdistan yönetimi ve si- yasi güçleri Kerkük dâhil Güney Kür- distan coğrafyasının pazarlığını yapmamalıdır. Bu coğrafyanın mülki- yeti; diplomasi yoluyla değil,siyasi di- renme yoluyla Kürdistan federal yönetimine bağlanacaktır. Kürd ulusu, Güneyli siyasi güçlerin direnişini des- tekleyecektir. Yürü- yen 3. Paylaşım mücadelesi sürecinde ABD, böyle bir direnişi karşısına alma riskine gir- mez/giremez ve kerhen de olsa ka- bullenmek durumundadır. Bu nedenle artık Kürd ulusal so- runu gözardı edilemeyeceği bir nok- tada olduğundan dolayı, ezen-ulus devletleri ayrılma hakkının tanınması yerine “ulusal kültürel özerklik” iste- mini ileri sürerek, Kürdistan Federal Devleti’ni mevcut statüde ve sınırlar içinde tutmak istemektedir. Böylelikle Kürd ulusal kurtuluş mücadelesini za- yıflatarak, ayrı devlet kurma hakkını yadsımaya çalışmaktalar. Birleşmiş Milletler’de Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni temsil eden tem- silcileri vardır. Cevap 47: -Ülke olarak tasarladıkları coğraf- yada ortak bir kültüre sahip toplumla- rın siyasal topluma dönüşme faaliyeti, ulusal faaliyettir. Ya da siyasi birliğini, yani ulusal-devletini oluşturma faali- yeti, ulusal siyasettir. Bu ulusçuluğu, devletleşmiş top- lumların ulusçuluğundan, yani devleti koruma ve geliştirme ulusçuluğundan ayırt etmek gerekir. Devletleşmiş top- lumların ulusçuluğu, devlet ulusçu- luğu olarak tanımlanmalı ve adlandı- rılmalıdır. Çünkü ulus-devlet konu- munda olan toplumlarda, devlet ve kurumları (ordu, milli eğitim, vb.) ta- rafından ulusal ideoloji ve politika üretilmekte ve uygulanmaktadır. Ezi- len-uluslarda ise ulusalcı siyasi faali- yet, ancak siyasi partiler aracılığıyla ve yönlendirmesiyle yapılabilir. Ezilen ulusun ulusal siyaseti; belli bir ülkede yaşayan toplumun ortak hak ve gö- revler anlayışı üzerinde devletleşmeyi hedefleyen faaliyettir. Tarihsel an- lamda devlet milliyetçiliği ya da ezen- ulus milliyetçiliği gericidir. Ezilen-ulus milliyetçiliği kölelikten bir kurtuluş mücadelesi olarak ilerici ve devrimci- dir. O nedenle Türk, Arap, Fars milli- yetçiliği ezen-ulus milliyetçiliği olarak gericidir. Kürd milliyetçiliği, ezilen- ulusun kölelik zincirinden kurtuluş B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 63 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- mücadelesi olarak ilerici ve devrimci- dir. Cevap 49: -Kuzey Kürdistan’ın siyasi akım- ları, siyasi hedef ve mücadele yöntemi anlamında iki siyasi çizgide ayrışmış- tır. PSK, siyasi hedef olarak federas- yonu ve mücadele yöntemi olarak demokrasi ve parlamentoyu; RIZGARİ, ALA RIGARİ, KAWA, KUK-TKDP, PKK, PPKK/T-KDP(istikrarsız bir tutumla) siyasi hedef olarak bağımsız birleşik Kürdistan’ı ve mücadele yöntemi ola- rak partizan silahlı mücadele (gerilla) savunmaktaydılar. PKK, partizan si- lahlı mücadele yöntemini pratiğe ge- çirdiğinden dolayı ulusal-devrimci cenahın kadrolarının çoğunluğunu ya- nına çekmiştir. Gerçek anlamda bir si- yasi çizginin bir siyasi öznesi olur. O nedenle PKK; ulusal-devrimci çizginin siyasi öznesidir. Reformist-sosyalist çizginin siyasi öznesi ise, o gün de bugün de PSK olup kendini sürdür- mektedir. Bu iki siyasi çizginin ayrıştığı nokta siyasi idrak değil mücadele yöntemi- dir. Bu iki çizginin siyasi idrakı ; as- gari-azami program ve aşamalı devrim teorisinden hareketle tarihsel- kültürel evrim zemini üzerinde yük- selmektedir. Bu zemin, azınlık ve/veya parçacı siyasettir. Bu da Kürd sorununu, siyasal birim olarak değil, kültürel birim esasında çözülebilece- ğinin kabulüdür. Cevap 50: -Kürd ulusu, uluslararası ezilen bir ulustur. Ezen ve ezilen uluslar ayrımı yapmadan, ulusal sorun tanımlana- maz ve doğru bir politik tutum belir- lenemez. Ezen ve ezilen uluslar ayrımı siyasal bağımsızlığa dair bir ayrımdır. Ulusal sorunla kastedilen, siyasal açı- dan baskı altında tutulan bir ulusun yani ezilen-ulusun siyasal bağımsızlık sorunudur. Bu nedenle ulusal siyaset yani siyasi bağımsızlık zemini üze- rinde, "ulusal demokratik bir konsept" oluşturmak mümkündür. Kürd ulusal hareketi, aşağıda belirtilen siyasi ko- şullar zemini üzerinde “ulusal demo- kratik bir konsept” oluşturabilir. 1- Kürdistanlıların bağımsız birle- şik Kürdistan mücadelesine katılması için siyasi faaliyet yapmaları. 2- Kür- distan’daki diğer ulusal azınlıklar üze- rinde baskı kurma siyasetine karşı açık tavır almaları. 3- Diğer siyasi ör- gütlere karşı mücadelesini siyasi mü- cadele yöntemiyle sürdürmesi; iftira, komplo ve şiddet gibi siyasal olmayan yöntemlere karşı açık tavır almaları. 4- Komünistlerin örgütlenme, propa- ganda ve ajitasyon faaliyetlerine karşı olmamalı ve engellememelidir. Cevap 51: -Kürd siyasi güçleri, emperyalist- kapitalist güçlerin, nüfuz ve yatırım alanları üzerinde hegemonya müca- delesi- nin içinde olduğunu görmeli ve kendini buna göre hazırlamalıdır. AB’nin emperyalist devletleri, ulus- devlet çitlerini aşıp bir siyasal birliğe dönüşemediler. Siyasal birlikten mah- rum olan bir ekonomik topluluk hege- monik bir güç olamaz. ABD’nin Güney Kürdistan ve Irak’a müdahalesinde 64 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- muhalefetin başını çeken Almanya ve Fransa ittifakıydı. Gelinen yerde Al- manya ve Fransa İttifakının durumu yeteri kadar açık olmamakla birlikte AB, ABD’ye karşı hegemonya mücade- lesinde geri adım atarak uzlaşma içine girmiştir. Daha doğrusu ABD’nin açtığı yoldan yürümeye başlamıştır. Bu sefer Gürcistan olayında görül- düğü gibi Rusya, ABD ve İngiltere kar- şısında rakip emperyalist kutbun liderliğini üstlenmeye hazır olduğunu ilan etmiştir. Asya’nın diğer emperyalist gücü Japonya, II. Paylaşım Savaşı’ndan bu yana kendisine giydirilen pasifist elbi- seyi çıkarma hazırlığı içindedir. Görü- nen o ki, Güney Kürdistan ve Irak’tan sonra sıcak çatışmanın alanı Doğu Kürdistan ve İran’dır. İran, ABD’nin enerji şirketlerinin İran’daki faaliyet- lerini Clinton döneminden beri yasak- lamıştır. İran, Çin ve Hindistan ile birlikte enerji yatırımı ve enerji akış projeleri konusunda anlaşma yapmak istemektedir. ABD, İran’ın bu enerji politikasının önünü kesmek istemek- tedir. ABD, İran’ın enerji politikasını kendi çıkarı doğrultusunda değiştir- mek için her türlü baskı ve basınç uy- gulamaktadır. Bu baskılar İran’ın politikasını değiştiremezse berabe- rinde ABD’nin bir askeri müdahalesini getirebilir. Emperyalist-kapitalizm güçleri ken- disini her yönüyle 3. paylaşım sa- vaşına hazırlamaktadır. Diğer iki pay- laşım savaşı öncesinde olduğu gibi kapitalist devletlerarasında bloklaşma süreci yaşanmaktadır. Hâlihazırda ta- rafların bu saflaşma ve bloklaşması netleşmiş değil, bu süreç halen devam etmektedir. Bir tarafta silahlanma ya- rışı sürdürülürken, diğer tarafta da toplumların- da şovenizmi, sosyal-şo- venizmi, militarist kültürü geliştire- rek, işçi-emekçi kitlesinin bilincini bulanıklaştırmaktadır. Bu bulanıklaş- tırmanın hedefi, savaş sürecinde işçi- emekçi ve ezilen ulusların başkaldırısını bastırmak için, gerekti- ğinde olağan burjuva rejiminden ola- ğanüstü burjuva rejimlerine geçebilmektir. İran ve özelikle Türkiye bu hazırlıklarla birlikte Kürdistan Böl- gesel Yönetimine, PKK ve Kerkük gibi suni gerekçelerle askeri tehdit ve dip- lomatik baskı uygulamaktadır. Bu bas- kıların bir hedefi daha önceki dünya savaşlarında ve diğer dönemlerde ol- duğu üzere Kürd gruplarını birbirle- rine düşürüp, Kürd ulusal hareketini zayıflatmak ve hata parçalamaktır. Di- ğeri de, Kürdistan Bölgesel Yöne- timi’ni bir eyalet idare biçimine dönüştürmek ve Kerkük, Musul petro- lünden pay alma koşullarını yaratabil- mektir. Elbette Türkiye’nin buna gücü yet- mez ve kendi başına böyle bir girişime cesaret edemez. Türkiye’nin amacı, Ortadoğu’da yayılma eğilimi taşıyan emperyalist paylaşım savaşından ha- reketle bu hedefler doğrultusunda ABD ile pazarlık yapmaktır. Buna karşın Kürdistan’daki ege- men siyasi akımlar, Kürdistani bir si- yasetin rehberliğinde kendilerini yeniden örgütleme yerine, 1990’dan beri emperyalizmin globalleşme ideo- lojisinin rüzgârlarına kapılıp, azınlık ya da parçacı siyasetlerine daha sıkıca sarılmış izlenimini vermekteler. Orta- doğu’da yayılma eğilimi taşıyan em- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 65 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- peryalist paylaşım savaşını sanki arızi bir gelişmeymiş gibi değerlendiril- mektedir. Tam tersine bu paylaşım sa- vaşına Kürdistani bir siyasi perspektifle yaklaşılmalıdır. Geçmiş- teki emperyalist paylaşım savaşla- rında Kürd ulusal hareketi hazırlıksız ve örgütsüz yakalandığı için üstüne düşen tarihsel görevini yapamadı. Bunun sonucu olarak dört parçada ya- şanan baskı, şiddet ve yıkım ortadadır. Yürüyen paylaşım savaşı karşısındaki siyası tutumu, Kürd siyasi akımların tanınması açısından bir turnosal kâ- ğıdı işlevini görüyor. Çünkü 3. payla- şım mücadelesi, Kürd ulusal hareketi ve ezen ulus proletarya hareketi için aynı zamanda bir devrimci durum or- tamını da oluşturmaktadır. Kürdis- tan’daki devrimci durumlardan bağımsız birleşik Kürdistan’a ilerleye- bilme- nin koşulu da azınlık, parçacı siyasi akımları aşmaktan geçer. Cevap 53: -Dünyanın yenide paylaşım müca- delesi, 2040’lara kadar süreceği belli- dir. Bu mücadele sürecinde hiçbir ülkenin akıbetinin ne olacağı belli de- ğildir. Cevap 85: -Siyasal-ideolojik bir grubu temsil ediyordu. Güney de Barzani önderli- ğindeki KDP hareketinin yenildiği ve KDPdâhil tüm Kürdistan örgütlerinin nesnelci siyasetin etkinlik alanına gir- diği bir süreçte Rizgarî’nin bağımsız birleşik Kürdistan perspektifini siyasi gündeme taşıması, nesnelci siyasetin etkinliğinin dışında Kürdistani bir si- yasi hattı oluşturma umudunu ver- mekteydi. Cevap 86: -Rizgarî’nin tezi şuydu; Kürd bur- juva akımları Kürdistan ideolojisini oluşturamadılar ve bundan sonra da oluşturamazlar. Ancak Marksist-Leni- nistler, Kürdistan ideolojisini oluştu- rabilir. Kuzey Kürdistan’ın sol muhtevalı tüm akımları kendilerini Marksist-Leninist olarak tanımlamak- taydılar. Rizgarî’nin, Kürdistan ideolo- jisini oluş- turacak Marksist-Leninistlerden kastı Rizgarî grubu idi. Kürd ulusal hareketinin Kürdistani bir ideolojiden yoksun ol- duğu tezi önemliydi. Ne var ki Rizga- rî’nin tarif ettiği siyasi kimlik; anti-sömürgeci, anti-emperyalistve anti- feodal ilke ve silahlı mücadele yönte- miyle bir ulusal-devrimci çizgidir. Rizgarî’nin tarif ettiği silahlı mücadele yöntemi de partizan silahlı müca dele (gerilla) yöntemidir. Siyasi hedefleri ve mücadele yön- temlerinin farklı olmasına karşın Kür- distan kuzeyindeki sol muhtevalı akım- ların ideolojisi ulusal-sosya- lizm’dir. Ulusal-sosyalizm akımların mücadele yöntemlerinde ve hedefle- rinde farklılık gözükmekle birlikte ortak paydalarından biri, siyasetlerini “bilimsel siyaset” olarak tanımlamala- rıdır. Zaten dünya düzeyinde siyaseti, bilimselliğe terfi ettiren ulusal-sosya- lizm ideolojisidir. Rizgarî ve Kürd sol muhtevalı akımlara yönelik eleştirinin anlaşılabilmesi ve bu eleştirinin sınır- ları dâhilinde ulusal-sosyalizm 66 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- ile enternasyonal-sosyalizm ayrım çiz- gilerini kısaca belirtmek gerekir. Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm, Azınlık Siyasetinin Bir Aracına Dö- nüşmüştür Ulusal-sosyalizm akımların tarif et- tiği ve algıladığı siyaset; nedensellik veya “bilimsel” siyasettir. “Bilimsel” si- yaset kendini anti-sömürgeci, anti- emperyalizm, anti-feodal vb anti-etiketlerle tanımlar. Bu anti takıla- rını da siyasal bir perspektifle değil, sosyo-ekonomik tahlillerle tanımladı- lar. Böylelikle siyasetin yönünü, siya- sal amaçtan ve bu amaca giden strate- jiden saptırarak, teoriye yani sosyo-ekonomik analizlerin saptama- larına ilişkin sorunların tartışmasına çevirerek, siyaseti nesnelleştirir. Yani siyaseti, nesnel koşulların ya da yasa- ların sonucuna bağladığından, bilim- sel olarak ünvanlandırır ve bu nedenle siyasi hedefleri (Kürdistan’ın bağım- sızlığı, komünizm) bir sonuç olarak değerlendirir. Çünkü bilinci tarihin bir parçası ve toplumsal ilişkilerin ürünü olarak değil, sadece nesnel gerçekliğin insan beynindeki bir izdüşümü olarak kabul eder. Dolayısıyla bilincin ürün- leri olan düşünce, teori, fikir vb. de ta- rihin dışında ve pasif konumdadır. Böylelikle siyaset; tarihi oluşturan aktif bir etken değil, kendiliğinden iş- leyen nesnel sürece bağlı, pasif bir et- kendir. Siyasi öznenin rolünü, sadece nesnel süreçleri izlemek ve kaydet- mekle sınırlar. Örneğin Stalin, SSCB’de Sosyalist Ekonominin Sorunları’ndaki yazısında şöyle der. “Marksizm, bili- min yasalarını (gerek doğal bilimin, gerekse ekonomi politiğin yasalarını) insan iradesinden bağımsız, kendi ba- şına işleyen, nesnel bir sürecin yansı- ması olarak anlar. İnsanlar bu yasaları keşfedebilir, inceleyebilir; ama onları değiştirmeleri ya da kaldırılmaları im- kânsızdır.” Böylelikle siyaset; kendili- ğinden işleyen nesnel sürecin nesnel bir bilimine indirgenmiştir Kürdistan'da gerek ulusal-devrimci akımlar gerekse ulusal-demokrat akımlar, nesnelci siyasetten etkilendi- ler. Nesnelci siyaset; toplumsal ger- çekliği doğal gerçekliğin içinde, ideolojik gerçekliği ekonomik gerçek- liğin içinde eriterek, sınıfsal siyasal bi- linç, ulusal siyasal bilinç unsurunu pasifleştirir ve işçi-emekçi kesimlerini siyasal mücadele alanının dışında tu- tulmasına çalışır. Bu siyasi tutuma göre, Kürd ulusal kurtuluş mücadele- sinin devletleşme hedefi; siyasi irade ve tercih sorunu ve sonucu değil, ken- diliğinden işleyen nesnel sürecin so- runu ve sonucudur. Kürd ulusal kurtuluş mücadelesini, kendiliğinden işleyen nesnel bir sü- rece ve öznelliğini yani ulusal siyasal bilinci de kendiliğinden işleyen nesnel bir sürecin nesnel bir bilimine indir- ger. Bundan hareketle uluslaşmanın ta- rihi öznesini; bağımsız birleşik Kür- distan’ı hedefleyen bir ulusal kurtuluş mücadelesini değil, kendi örgütlerini ve seçmeci siyasi anlayışlarını yani kendiliğinden işleyen nesnel sürecin nesnel bir bilimi görmekteler. Seçmeci siyasi anlayışlarının özü de demokrasi ve evrensel insan hak- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 67 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- ları perspektifinde çözüm aranması- dır. Dünya, yeniden paylaşım müca- dele sürecini yaşarken, “bilimsel” siyaset, bu süreci evrensel demokrasi ve insan hakları olarak idrak etmekte- dir. Kürd ulusu parçalanmış yapısın- dan dolayı zaten nesnel manada ulu- sal birliğinden yoksundur. Bir ulus için en büyük felaket nesnel birliğinin parçalanmasıdır. Özne ve nesne kar- şıtların birliği içinde bir tümün iki yö- nüdür. Özne ve nesnenin diyalektik birliğinin hareketi çelişkili ve tümel bir harekettir. Kürdistan ve Kürdistan toplumu, Kürd ulusunun nesnel yapı- sıdır ve bu nesnel yapının birliği par- çalanmıştır. Bundandır ki, Kürd ulusal hareketi, özne (ulusal siyaset) ile nes- nenin (Kürdistan toplumu ve Kürdis- tan) diyalektik birliğini yitirmiştir. Vietnam, Cezayir vb. gibi ülkelerin nesnel anlamda ulusal birliğinin so- runu yoktu. Hatta asimilasyona tabi tutma gibi bir sorunları da yoktu. Nesnelci ya da “bilimsel” siyaset; nes- nel manada ulusal birliği olan Viet- nam, Çin, Cezayir vb ülkelerdeki ulusal sorunu, ulusal bağımsızlık çizgisinde çözebilir. Ancak Kürdistan gibi nesnel manada ulusal birliği parçalanmış ül- kelerde nesnelci siyaset; ulusal soru- nun çözümünü ulusal bağımsızlık siyasetinde değil, azınlık siyasetinde arar. Ulusal-sosyalizm akımlar, kendile- rine, üzerinde yükseldikleri toplumsal ve ulusal güçlere güvenme yerine, nesnel durumun sunduğu alternatifler arasında en gerçekçi olanı nesnel bili- min rehberliğinde seçtiği iddiasında- dırlar. Dört devlet arasında paylaşılmış Kürdistan’ın nesnel duru- munun sunduğu alternatifler arasında en gerçekçi olanın demokratik ve kül- türel hakların mücadelesinin yani azınlık siyaseti olduğunu nesnel bili- min gereği olarak tespit etmişlerdir. Elbette açık bir biçimde azınlık siya- setini savunduklarını söylemezler, As- gari-Azami programdan hareketle ulusal devrimin burjuva demokratik devrimi olduğu (aşamalı devrim teo- risi), varsayımların yön verdiği “bi- limsel” teorik gerekçelerle demokrasi ve insan haklarını savunduk- larını söylerler. Böylelikle ulusal-sosyalizm muhtevalı siyasi akımlar, Kürdistan işçi-emekçi kesimlerinin ulusal siyasal bilincini bulandırarak, siyasal birliği- nin parçalanmasına katkı yapmıştır. Hâlbuki Marx’ın literatüründe bi- limsel ya da nesnelci siyaset değil, amaçlılığa dayalı siyaset vardır. Marx; “tarih, insanların amaçları doğrultu- sunda yaptıkları faaliyetlerden ibaret- tir” der. İnsanlar, ezen-ezilen kesimlere ve sınıflara bölünmüştür. Toplumsal sınıfların ve ezen-ezilen kesimlerin amaçları çelişiktir, birbi- riyle mücadele içindedirler. Demek ki “insanların amaçları doğrultusunda yaptıkları faaliyetler”, sınıfların çıkar- ları doğrultusunda örgütlenmeleri ve mücadeleleri vasıtasıyla gerçekleşir. Bunun için Marx; “tarih sınıf mücade- lelerinin tarihidir” tanımlamasıyla insan faaliyetini somutlar. Sınıf müca- deleleri bir siyasi mücadeleler olduğu açıktır. Sınıf mücadeleleri “insan ira- desinden bağımsız, kendi başına işle- yen, nesnel bir sürecin yansıması” olmadığı da açıktır. Amaçlılığa dayalı siyaset zemini 68 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- üzerinde hareket eden enternasyonal- komünizm için Kürd sorunu değil Kür- distan sorunu vardır, yani dört par- çaya bölünüp işgal edilmiş bir ülkenin bağımsızlık sorunu ve bu ülkede yaşa- yan Kürd ulusunun devletleşme soru- nudur. Komünistleri diğer bütün hareketlerden ayıran yanı, bağımsız birleşik Kürdistan’ı işçi-emekçilerin hegemonyası altında Kürdistan Sov- yet demokrasisine yönelik hedefidir. Komünistler bu hedef doğrultusunda ve Kürdistani bir siyaset zemini üze- rinde örgütlenmekle aynı zamanda dünya komünist partisinin Kürdistan seksiyonunu oluşturmak sorumlulu- ğunu da yerine getirmiş olacaklardır. Ulusal-Sosyalizm ile Enternasyonal -Komünizm Siyasetinin Devlet Sorununa Yaklaşımı Farklıdır Ulusal-sosyalizm ya da nesnelci- ikameci siyasetler, programlarında bağımsız birleşik Kürdistan’ı hedefle- diklerini belirtirler. Ne var ki, bu bir vaat olarak belirsiz bir geleceğin nes- nel koşullarının yani teorinin sorunu olarak kalır. Ulusal-sosyalizm akımla- rın siyasal hedefleri ve mücadele yön- temi ne olursa olsun nasıl bir devlet ve bu devletin siyasal işleyiş ilkelerinin açılımını yapmazlar. Nasıl olsa devlet kendi partilerinin aracılığıyla kurula- cağına göre, zamanı geldiğinde nasıl bir devletin inşası gerektiğini parti açıklar. Kürdistan siyasal akımları nasıl bir devlet ve bu devletin siyasal işleyiş il- kelerini vuzuha kavuşturmanın zan- nedildiğinden daha fazla ulusal harekete katkıları vardır. Hatta başa- rısı buna bağlıdır. Bu durum hem si- yasi akımların hem de Kürd ulusunun siyasal bilincini yükseltir. Nasıl bir devlet ve bu devletin işleyiş ilkelerinin belirtilmesi ulusal siyaset ile azınlık si- yasetinin ayrım çizgilerinden biridir. Bu ayrım çizgisi, açık siyasetin yolunu açar ve siyasi manipülasyonların yo- lunu kapatır. Siyasi akımların devlet hedefinin netleşmesi ve berraklaş- ması düzeyinde teorik-pratik uyumu sağlanır. Bu siyasi koşullarda siyasi akımlar, birbirlerini dinlemeyi, anla- mayı öğrenirler. Diğer siyasi akımlarla mücadelesini siyasi yöntem üzerinde götürür. Buda diğer siyasi akımlarla ulusal egemenlik ilkesi zemininde ortak-eylem örgütleme yeteneğini ge- liştirir. Kürd ulusu, bu tartışma orta- mından dolayı devlet ve ulus hakkında bilgisi artar ve bilinci gelişir. Ve siyasi akımların niteliğini ve ayrım çizgile- rini fark eder. Bu nedenle komünistler, ulusal so- runu gündemine devlet sorunu olarak taşır ve tartıştırır. Komünistlerin bir- liğinin yolu, ortak amaç ve temel ilke- lerde anlaşabilmeden geçer. Ortak amaç ve temel ilkelerde anlaşmanın yolu, devlet ve bu devletin siyasal iş- leyiş ilkelerinde anlaşabilmeden geçer. Örgütlenme, hedeflenen devlet ve siyasal işleyiş ilkelerine göre şekil- lenir. Şüphesiz işçi-emekçilerin devleti bir Sovyet demokrasisi olacaktır. Bun- dandır ki komünistler, temel ilkele- rinden biri olarak Sovyet demokrasisini ve siyasal işleyiş ilkele- rini berrak bir biçimde açıklar. Demo- kratik hak ve özgürlüklere ihtiyacı olan, sömürülen ve ezilenlerdir. Sov- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 69 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- yet demokrasisi; sömürülen ve ezilen- lerin mücadele organlarından çıkan Sovyet iktidarı olarak demokratik hak ve özgürlükleri kurumlaştırmanın ve yaşam tarzına dönüştürmenin güven- cesi olmalıdır Kürd ulusal hareketinin bağrında zaten böyle bir eğilim vardır. 1907’de Şêx Abdulsellam Barzani ve yoldaşla- rının oluşturduğu program; işçi-köylü Sovyet’inin içini dolduracak konum- dadır. Bu program, Kürdistan’ın bir böl- gesinde uygulamaya sokulmuştur. Bu programın gereği olarak ayrıcalık ve üstünlüğü ifade eden unvanların(Baş- kan, Ağa, Bey gibi.) kullanılması ya- saklanmıştır. Bu yasaklar, Barzan bölgesinde bir kültürel değere dö- nüşmüştür. Ali Şêr’in teşebbüsüyle 1917 Ekiminde Kürd-Ermeni ve Türk- lerden seçilmiş delegelerle Erzincan Şura(Sovyet) hükümeti kurulmuştur. Bu hükümet Sovyet demokrasisinin işleyişini uygulamaya sokabilmiştir. Şêx Mahmud Berzenci önderliğindeki Kürd ulusal hareketi siyasi hedef ola- rak SSCB’ye katılma isteğini iletmiştir. Şüphesiz katılma isteğini Kürdistani bir amaçla yapmışlardır. Ulusal-Sosyalizm İle Enternasyonal -Komünizm Siyasetinin Mücadele Yöntemine Yaklaşımı Farklıdır Komünistlerin siyasi mücadele yöntemi, III. Enternasyonal’in I. Kon- gresi'nde belirtilen işçi-emekçilerin kitlesel siyasal başkaldırısıdır. Bu ne- denle komünistler; ulusal-devrimci akımların anti-emperyalist ya da ulu- sal-demokrat akımların anti-sömür- geci halk savaşı gerekçesiyle kırsal ya da şehir partizan veya gerilla eylemle- rine dayalı mücadele yöntemine ya da stratejisine karşı amansız bir siyasi mücadele ile yolunu ayırır. Bu müca- dele yönteminin olumsuzluğu yalnız nesnelci-ikameci siyasetten kaynak- lanmıyor, aynı zamanda her hangi bir devletin yardımına dayanmak zorun- dadır. Her hangi bir devleten yardım alamayan bir partizan veya gerilla ey- lemlerine dayalı mücadele, marjinal kalmaya mahkumdur. Yardım aldı- ğında kitleselleşme olanağına kavu- şur, ama mücadelesini de ilgili devletin hipoteğine koymuş olur. Kürdistan özgüllünde gerilla yön- temini savunan ulusal-devrimci akım- lar (PKK gibi) bağımsızlık hedefi iddiasıyla ortaya çıkmakla birlikte süreç içinde azınlık siyasetine yönel- mişlerdir. Çünkü ulusal sorunu bir si- yasal sorun olarak değil, demokrasi ve kültürel sorun olarak idrak etmekte- dirler. Böylelikle Kürd ulusal sorunu- nun siyasal çözümü; ulusal siyasal bağımsızlıkta değil, ezen-ulus devlet- lerinin demokratikleşmesinde aran- maktadır. Mücadele yöntemi anlamında Kürdistan kuzeyindeki akımların reformisti de küçük burjuva radikalisti de siyasi anlamda ayrı ör- gütlülüğü savunmaktalar, fakat Kür- distan toplumunun Kürdistan kimliği altında bağımsız kitle örgütlerinde ör- gütlenmesine yönelik bir siyasi tu- tumları yoktur ve hatta karşıdırlar. Kürdistan kimliği altında örgütlülüğü olmayan, ezen ulus kitle örgütlerinde örgütlü olan işçi- emekçi kitlesinin bi- linci, ulusal siyasal bağımsızlık müca- 70 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- dele bilinci düzeyine yükselemez. Kit- lesel siyasal başkaldırı yönteminin ge- rilla yöntemiyle bağdaşmayışı, komünistlerin silahlı direnişe karşı ol- dukları anlamına gelmez. Bu tutum komünist devrimcilerin değil, refor- mistlerin tutumudur ve/veya Bolş- eviklerin tutumu değil, Menşeviklerin tutumudur. Diğer yandan komünist devrimciler, köylü kitlesini proleter devrim veya ulusal kurtuluş mücade- lesine çekmeyi siyasal hedeflerinin içinde görmedikleri anlamına da gel- mez. İşçi sınıfının ve emekçilerin mü- cadelelerinin devrimci bir duruma dönüştüğü dönemeçlerde devrimci partinin planlı konspiratif eylemlerine karşı olmalarında değildir. Bolşevikle- rin 7 Kasım 1917 günü için planlayıp uyguladıkları eylem tamamen böyle bir eylemdir. Kitlesel siyasal başkal- dırı stratejisi silahlı direnişin hiç birini dışlamaz. Gerilla stratejilerinin kusuru silahlı direnişe başvurması değil, bu strateji; devrimi gerillaların girişi- miyle olacağını tasarladığından Kür- distan emekçilerinin çoğunluğunu ulusal mücadelenin dışında tutmakta ve pasif seyirci ya da en fazla pasif destekçi konumuna indirgemektedir. Hata çoğu zaman ültimatomcu tutu- mundan dolayı karşısına almaktadır. Bu nedenle gerilla eylemleri kitlesel siyasal başkaldırı stratejisinin ancak taktik bir boyutu olarak düşünülebilir. Komünistler; ulusal-devrimci ve ulusal-demokrat akımlarla siyasi mü- cadelesinde siyasetini işçi-emekçi kit- lesine taşır. Bunun için somut müca- dele hedefleri tanımlar; bu mücadele- leri somut örgütlenme biçimlerine ve ulusal-kurtuluş mücadelesini bağım- sız birleşik Kürdistan’a bağlamasına; bu mücadele içinde kendi konumunu ve yapacaklarını belirlemekle ve bu belirlemeleri siyasal eyleme geçir- mekle yaparlar. Kürd ulusunu bağımsızlığa taşıya- cak ulusal siyasal bilinç, işçi-emekçi kitlesinin gündelik ya da kısmi müca- deleleri içinde kendiliğinden oluşmaz. Bunun için işçi-emekçi kitlesinin bi- lincinin ulusal siyasal bağımsızlık mü- cadele bilinci düzeyine varmasının ve örgütlülüğünün sağlanabilmesinin si- yasi koşulu, Kürdistani siyaset üze- rinde örgütlenmiş, Kürd ulusal hareketi içinde sürekli faaliyet içinde olan bir devrimci örgütlenmeye ihti- yaç vardır. Bununla birlikte tarihsel süreçte işçi sınıfının ve emekçilerin kendili- ğinden sınıfsal ve ulusal mücadelesi- nin reformist siyasetlerini aştığının pek çok örnekleri de vardır: 1871 Paris Komünü, 1905 ve 1917 Rusya, 1918 Almanya, 1956 Macaris- tan, 1980 Polonya, 1991 Güney Kür- distan gibi. Güney Kürdistan’ın mev- cut durumdaki federasyonu; 1991'deki kitlesel siyasal silahlı baş- kaldırının ürünüdür. Bu mücadelele- rin tayin edici dönemeçlerinde devrimci bir partinin faaliyeti ile ça- kışması halinde işçi-emekçi kitlesini devrimin öznesine dönüştürebilir. Ekim Devrimi örneği gibi. Kürdistan devrimi öncü gerillala- rın özverili ve kahramanca mücadele- lerin değil, milyonlarca Kürdistanlı sıradan emekçinin ve kaderlerini on- larla birleştiren Kürdistanlı geniş yı- ğınların kolektif mücadelesinin ürünü olacaktır. Sorun Kürdistani siyasetin B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 71 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- kendini devrimci bir örgütlenme biçi- minde somutlaştırabilmesi ve bu biçim aracılığıyla bu kader birliğinin pratik-politik mücadele içinde somut olarak örülüp pekiştirilmesidir. Kür- distan’ın dört parçaya bölünmesinin ve uluslararası bir ezilen ulus olmanın katlanılmaz sonuçları var oldukça, ulusçuluğun haklılığını, ezen-ezilen ulus çelişkilerinin ezilenlerden yana çözümlenmesindeki zorunluluğu, Kür- distani siyaseti ve kitlesel siyasal baş- kaldırı stratejisini tekrar tekrar gündeme taşıyacaktır. Cevap 87: -Rizgarî dergisini yayınlama ve dosya konularını belirleyenler ara- sında değildim. Bu belirlemeden sonra diyebilirim ki duymazdım. Tar- tışılmasına gerek duyduğum konuları; Kürd Ulusal Hareketinin Değerlendir- mesi ve Ulusal Siyaset ile Materyalist Felsefenin-Siyasetin Eleştirisi ve Komü- nist Siyaset adlı kitaplarımda açıkla- dım. Cevap 88: -Tarif ettiği siyasi kimliğinin zemi- ninde örgütlenmeden kaçındığı için tı- kanmış ve o nedenle ayrışma yaşanmıştır. Cevap 110: -Zaten soruları cevaplama pers- pektifi, Kürdistan meselesinin çözü- müne yönelik önerilerdir. Buna ek olarak şu öneriyi söylemekte fayda var. Kürdistan Ulusal Hareketi’nin krizi, Kürdistani bir siyaset üstünde yükselen siyasi bir özneden mahrum olmasıdır. Kürd ulusal sorunu Kürdistan so- runudur. Yani dört parçaya bölünüp işgal edilmiş bir ülkenin bağımsızlık sorunu ve bu ülkede yaşayan Kürd ulusunun devletleşme sorunudur. Ancak Kürd ulusal sorunu; Kuzey Kür- distan’da ulusal siyasetle azınlık siya- seti arasında, Doğu ve Güney Kürdistan’da ise ulusal siyasetle parça katında kısmi bağımsızlık kavgası ara- sında istikrarsız ve belirsiz bir siyasi zemin üzerinde hareket etmektedir. Kürdistan özgülünden dolayı parça katında kısmi bağımsızlık kavgasının hedefe dönüşmesi halinde ulaşılacağı yer azınlık siyasetidir. Ulusal-dev- rimci, ulusal-demokrat akımlar, amaç ve ilkelerini nesnel koşullar ve kon- jonktürel hedeflerle tanımlarken, ulu- sal sorunla azınlık sorunu ya da kısmi bağımsızlık sorunu çözümüne dair si- yasetlerin ve siyasi araçların farklılı- ğının üzerini de bilinçli olarak örterler. Kuzey Kürdistan siyasi akım ve örgütleri AB’yi Güney ve Doğu Kür- distan siyasi akım ve örgütleri de ABD’yi umuda çıkarmıştır. Kürd ulu- sal hareketi kendilerine ve üzerinde yükseldikleri toplumsal ve ulusal güç- lere güvenme yerine, emperyalist güç odaklarından birine güvenerek hare- ket etmesi halinde sözkonusu emper- yalist güç odaklarının aleti durumuna düşerler. O zaman da ulusal kurtuluş mücadelesi bir azınlık kurtuluş müca- delesine dönüşür. Ulusalcı inisiyatifle emperyalistler arasındaki çatışmadan yararlanarak daha ileri bir atılıma ön- 72 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- cülük etmek ile inisiyatifini başkala- rına havale etmek farklı siyasal nite- liktir. İnisiyatifini başkasına havale edenlerin özgürlüğüne kavuştuğu ta- rihte görülmemiştir. Kürdistan özgülünde küçük-bur- juva devrimci akımların perspektifi- nin tarihsel sınırları ve politik ufku, ulusal kurtuluş sınırlarına varama- mıştır. Bu akımların siyasi ufku ezen ulus devletlerinin demokratikleşme- siyle sınırlıdır. Kürd burjuvazisi ve on- ların siyasi aksiyonları bağımsız birleşik Kürdistan’ın siyasi ve ekono- mik temsilcileri olarak değil, ezen ulus(lar) burjuvazisinin bir parçası olarak ulusal kültürel özerklik iste- mini ileri sürerek yani ulusal kurtuluş mücadelesinin içini boşaltarak siyasi faaliyetini sürdürmektedirler. Çünkü 1960’lardan sonra kendini ulusal-dev- rimci ya da ulusal-demokrat olarak ta- nımlayan siyasi akımların ortak paydası modernitedir. Bu yalnız Kür- distan için değil, ulusal-komünizm üzerine yükselen tüm akımlar için de geçerlidir. Modernite; yurtseverlik ve yurttaşlık hakları düşünce akımı ola- rak, somutlandığı biçim ulusal cum- huriyettir. Ulusal cumhuriyetler ya da devletler ve uluslararası örgütü olan Birleşmiş Milletler Kürdlerin devlet- leşmesine izin vermemekte ve Kürd- lere ezen ulus devletleri içinde azınlık haklarını laik görmektedir. Bu nedenle Kürdistan’da modernite; ulusal siya- setin değil, azınlık siyasetinin ideolo- jisine ve dayanağına dönüşmüştür. Emperyalizm ve ezen ulus devletleri de bu siyasi akım ve güçlerin deste- ğiyle Kürd ulusal hareketini ehlileş- tirme ve tasfiye etme gayretindedirler. 1960’lardan günümüze kadar Kür- distan’da yaşanan deneyim Kürdistani siyasetin değil, kendini ulusal kurtu- luş hareketi olarak takdim eden, niye- tinden bağımsız olarak ya da sübjektif manada olmasa da objektif anlamda Kürdistani siyasetin inkârı ve reddi olan azınlık siyasetinin ya da parçacı ulusçuluğun teşhirinin açık ifadesidir. Ancak azınlık ya da parçacı ulusçulu- ğun teşhiri, Kürdistani siyasetin ken- diliğinden yükselişini getirmiyor. Fakat Kürdistan’ın dört parçaya bö- lünmesinin ve uluslararası ezilen bir ulus olmanın katlanılmaz sonuçları var oldukça, ulusçuluğun haklılığı, ezen-ezilen ulus çelişkilerinin ezilen- lerden yana çözümlenmesindeki zo- runluluğu, Kürdistani siyaseti tekrar ve tekrar gündeme taşıyacaktır. Kürd ulusu, askeri, siyasal, hukuksal, eko- nomik, kültürel ve her yünden ezen ulus devletlerinin mutlak egemenli- ğindedir. Bugünün koşullarında Güney Kürdistan üzerindeki mutlak egemenlik hakkı, nispi egemenliğe dö- nüşmüştür. Ezilen ulus, ulusal siyasal bilinçten yoksun olmanın ürünüdür. Ezilen ulu- sun kurtuluşu ulusal siyasal bilinçle donanmakla olur. Ezilen ulusun ulusal siyasal bilinçle donanması devrimci parti aracılığıyla olur. Bundandır ki, yaşadığımız süreçte Kürd ulusal hare- ketinin acil ihtiyacı; ulusal siyaset ile azınlık ve parçacı siyasetinin arasın- daki ideolojik, siyasal, programsal ve örgütsel ayrım çizgilerinin çekilmesi ve bu ayrım çizgilerini; Kürdistan işçi- emekçilerine taşımaktır. Başarısı da buna bağlıdır. Çünkü Kürdistan’da başkaldırılar için Kürdistani siyaset B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 73 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- zorunlu değildir ama bağımsız birle- şik Kürdistan’ın kurulabilmesi için, Kürdistan işçi-emekçilerini Kürdistani siyasi bilinçle donatacak bir önderli- ğin varlığı zorunludur. Bu sorun da ancak Kürdistanlı komünistlerin dev- rimci bir program etrafında bağımsız örgütlenme siyasi koşulu ile çözülebi- lir. Devrimci parti de, komünist enter- nasyonalist devrimcilerle reformistler arasındaki ideolojik, siyasal, program- sal, örgütsel ayrım çizgilerini çek- mekle olur. Cevap 112: -Umutsuzluğa düşenler siyasi ama- cının takipçisi olamazlar. Cevap 113: -BÎR dergisi’nin Kürdistan soru- nunu böyle geniş ve anlamlı bir bo- yuta tartışmaya açtığı için asıl ben teşekkür ederim. Kürdlerin ihtiyaç duyacakları me- sajlar, yeteri kadar mücadele deneyi- mine sahip liderleri tarafından veril- miştir. Örneğin, Baytar Nuri’nin aktar- dığına göre, yargılama safhasında Seyid Rıza’nın, Kürd doğduğu günden ölünceye kadar görevi; Kürdistan’ın bağımsızlık mücadelesini vermektir, mealinde ki sözüdür. Bunun için Kürdler Kürdistan’ın bağımsızlık mücadelesine geçici bir heves olarak değil, istikrarlı, kararlı ve bilinçli olarak yaklaşmalıdır. Kürdistan’ın bağımsızlık mücade- lesini hem vazifeleri ve hem de hakları olarak telakki etmelidir. Böyle bir mücadele yürüttüğü için kendini mahcup içerikli duyguların değil, yüksek moral duyguların içinde hissetmelidir. Böyle bir mücadele yü- rüttüğü için, onurlu ve hayırlı bir iş yaptığının idrakinde olmalıdır. Ezilen- lerin yanında olmanın, mücadelesini vermenin aynı zamanda insanlığın ile- riye doğru gelişmesinin de mücadele- sidir. Bu nedenle Kürdistan’ın bağım- sızlık mücadelesi, kişiye ve Kürdlere bir moral kay- nağı olmalıdır. 10.10. 2009 74 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kürdistan Özgülünde Ulusal-Sosyalizm Ve... --- Page Break --- Cevap 1: -1956 Erzurum doğumluyum. İlk ve orta öğrenimimi bu kentte gördüm. 1972'de Lise 2. sınıftayken tutukla- nıp Diyarbakır Siirt illeri Sıkıyönetim Komutanlığı As. Cezaevine gönderil- dim. Daha önce de sosyalist devrimci düşünceler edinmiştim. Fakat Diyar- bakır Askeri Cezaevi ülkemizin etnik kültürel gerçekliklerini, Kürt-Kürdis- tan sorununu, Kemalizm’i kavramak açısından tam bir okul oldu. Orda DDKO komününe katıldım. Bundan sonraki siyasi yaşantım bu arkadaş- larla birlikte gelişti. 1975'de Ankara'da Komal yayınevi kurulunca ben de orada görev aldım. Komal yayınevinin, Rizgarî dergisinin çeşitli görevlerinde bulundum. 1978 yılında Rızgari hareketi bölünme ge- çirdi. Biz henüz örgütlenme sorunları içerisindeyken 12 Eylül askeri cuntası geldi. Cunta koşullarında illegal kala- rak bir süre daha çalışabildim. Ancak 1982 yılında tutuklandım ve 10 yıla yakın aralıksız cezaevinde kaldım. Bunun 7 yılı Diyarbekir 5 no'luydu. Bulunduğum her cezaevinde direniş- lere katılmaya çalıştım. Birkaç dava- dan yargılanıyordum, hepsinde siyasi savunma yaptım. Sonuçta 40 yılı aşkın ceza almış, açlık grevleri ve ölüm oruç- larından dolayı yarı felçli olarak 1991 yılında şartlı tahliye oldum. Bu dönemde Komal yayınevini İs- tanbul'da yeniden hayata geçirdik. 1993 yılında da Stêrka Rizgarî dergi- sini çıkarmaya başladık. Bu arada iki- şer defa daha tutuklanıp bırakıldım. DGM'de sayısını hatırlamadığım dava- lar açıldı. En son 1998 yılında tahliye PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, Kendi Kendine politika Üretemeyen, Düşünemeyen, Düşünse Bile Bunları Hayata Geçirme Olanağı Olmayan Atıl Bir Bürokratik Kast Olmayı Kabullenmiş Durumda Recep MARAŞLI B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 75 --- Page Break --- olduktan sonra 1999 yılında Türki- ye'den ayrıldım. 2000 yılından beri de Almanya'da Berlin'de siyasi mülteci olarak yaşamaktayım. Diyarbekir Rizgarî davasındaki Siyasi Savunma, çeşitli dergilerde yayın- lanan makalelerim kitap olarak yayın- landı. Cezaevinde yazmaya baş- layıp ancak sürgünde tamamlayabildi- ğim "Ermeni Ulusal Demokratik hareketi ve 1915 Soykırımı" kitabı da 2008'de yayınlanabildi. 7 yıldan beri Gelawej adlı internet sitesinin editörlüğünü yapıyorum. Si- yasi yorum ve gözlemlerimi paylaş- maya çalışıyorum. Cevap 2: - Türk sosyalist hareketinin ünlü şairi Nazım Hikmet, Kuva-ı Milliye Des- tanı adlı manzumesinin sonunda şöyle der: “Dörtnala gelip Uzakasya’dan Akdeniz'e bir kısrak başı gibi uzanan Bu memleket bizim!” Bu tasvire ne Türk ne de Kürt ay- dınlarından herhangi bir eleştiri yö- neltildiğini okumadım. Oysa mesele bura- da. Yani "Uzakasyadan dörtnala gelenler"in, Akdeniz'e uzanan koca bir coğrafyayı "bizim!" diyebilecekleri bir hale getirmeleri ve bunun, sosyalistler, demokratlar, liberaller tarafından bile normal olarak kabul edilmesi. Kürt aydınları da söz gelimi Diyar- bakır'ın "Türk yurdu" olduğunu kabul etmezler ama Akdeniz, Ege, Marmara, Trakya, Konya ovası vb. onlar için de tartışmasız bir Türk yurdudur. Peki böyle midir? İstanbul'daki Türk egemenliği 550 yıl, Diyarba- kır'daki Türk egemenliği ise 930 yıl... Ama Kürt aydını (milliyetçileri dahil) Diyarbakır'ın Türk yurdu haline geldi- ğini kabul etmezken İstanbul onlar için de tartışmasız Türk'tür... Burada "Akdeniz'e kısrak başı gibi uzanan bu memleketin" en-eski ve yerleşik Hıristiyan halkları aleyhine gerçekleştirilen bir İslamlaştırmanın, fetih- çiliğin meşru kabul edilmesine uzanan bir zihinsel arka plan vardır. Gavurun memleketini elinden alabilir- sin, fethedersin, işgal edersin ve o tar- tışmasız senin olur!.. Türkler "Anadolu!" adı verilen as- lında kadim Ermenistan, Bizans, Kür- distan ve Mezopotamya topraklarına girdiklerinde bomboş bir araziye gir- memişlerdi. Burada tarihin bilinen en eski çağlarından beri yerleşik uluslar, köklü medeniyetler yaşıyorlardı: Yu- nanlılar, Ermeniler, Kürtler, Asurlar, Gürcüler, Araplar, Farslar vb... Peki nasıl oldu da bu memleket "Türk yurdu" haline geldi? Binlerce yıllık tarihsel geçmişi olan bu medeni- yetler ocağı şimdi üzerinde sadece tar- tışmasız "Tek ulus, tek dil, tek ideoloji"ye dayalı bir "Türk ulus dev- leti"ne ev sahipliği yapabiliyor? Burada yüzyıllara dayanan bir sa- hiplenme, çöreklenme ve yerleşik halkları özümseme, uzaklaştırma, yok etme politikasının yattığını görmek lazım. Akıncı Türk birliklerinin Akdeniz'e yani Bizans topraklarına doğru ilerle- mesini destekleyen tarihsel koşullar vardı. Bu koşullar Arap yayılmacılığının 76 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- ekonomik ve siyasal sınırlarına gelip çattığı, artık gerileyip içe çekildiği bir döneme denk gelir. Artık ilerlemeyi Kürt beylikleriyle paylaşmak zorunda kalmakta ve bir nevi devretmiş ol- maktaydı. Türk boyları ise iki boyutlu dinamik bir enerji ile gelmekteydiler. Birincisi; kalmak, yerleşmek üzere ge- liyorlardı; ikincisi bunu sağlayabilmek için de o toprakları elde edip üzerinde tutunabilecekleri derecede güçlü ör- gütlenmiş askeri bir yapı taşıyorlardı. Hıristiyan halkların oturdukları top- rakların ele geçirilmesini İslam adına kutsal bir görev haline getiren fetihçi ideoloji, tam da onların bu ihti- yacına denk düşünce Türk akınlarının batıya doğru ilerlemesinin maddi ve manevi tüm yolları da açılmış olu- yordu. Bölgedeki Arap veya Kürt ege- menlikleri onların Hıristiyan topraklarına doğru ilerlemesini ve ge- lişmesini hep destekleyip teşvik etti- ler. Böylece hem onların saldırısından muaf kalıyor, hem de İslamiyet'in daha geniş topraklara yayılması için yeni bir rüzgar yakalamış oluyorlardı. Şunu söylemek mümkün; özellikle Arap egemenliği ve Kürt emirliklerinin desteği olmasaydı Türk akıncıları ba- tıya doğru ilerlemekte ve zaferler elde etmekte bu kadar başarılı olamazdı. Tabi Bizans devleti ortadan kalkıp Türk egemenliği Balkanlar'daki sınır- larına dayandıktan sonra, Osmanlı İm- paratorluğu bu kez geriye eski mütte- fiklerinin üzerine döndü. 16. yüzyılda İran ile olan rekabetinde Kürt beylik- lerinin ittifakını yeniden kazandı. Artık tamamen güçsüzleşmiş Arap emirlik- lerini de kendi egemenliğine razı etti öyle ki Halifelik makamına bile el koyup İstanbul'a taşıdı... İşte Kürt aydınlarının hafızalarında aslında kendi topraklarından çok daha sonra işgal edilmiş, yerli halkları kılıç- tan geçirilip ikinci sınıf "kul" haline ge- tirildiği yapısını sorgulamaksızın bura- ları "Türk yurdu" kabul etmeleri böyle "meşrulaştırıcı" bir İslam ege- menliği anlayışına dayanır. Aynı meşrulaştırıcı kabullenme 1915 yılında son büyük "etnik yok etme" kampanyasıyla 1,5 milyon Er- meni, Asuri-Süryani ve Rum'un tarih- sel vatanlarından sürülüp yok edilmesi sürecinde de görülür. Evet... Türk egemenliğinin nasıl yerleştiğinin kısa özeti, bize Kürtlerin neden kendileri için merkezi ve güçlü bir devlet inşa edemediklerinin de özetini verir. Kürt toplumunun iç dinamikleri ta- rihsel gelişiminin bir aşamasında du- raklamış, ardından kesinti ve kırılma- lara uğramıştır. Sürekli işgal ve göç yolları üzerinde bulunması, sosyal ve siyasal olarak istikrarlı bir gelişim göstermesini engellemiştir. Üretici güçlerin zayıflığı, sosyal sınıfların güç- süzlüğü demektir ve bu da daha geliş- kin olanlar karşısında bir bağımlılık getirmiştir. Aynı şey çağdaş düşünce akımlarının, kurumların, örgütlenme- lerin çok daha yavaş ve cılız kalması bağlamında da söz konusudur. Önce Bizans ve Pers, sonra Türk- Arap ve Fars üç büyük rakip impara- torluk, -ve buna 19. yy'dan itibaren Rusya’yı ve Avrupalı emperyal devlet- leri de eklemek gerekiyor- arasındaki rekabet, Kürt feodalitesinin aslında güçlü geleneklere sahip olmasına rağ- men merkezi bir devlet kurmasını en- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 77 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- gelledi. Kürtlerin irili ufaklı beylikler halinde bulunmaları bir boyutuyla dört bir yandan gelen baskılara karşı direnmek bakımından avantaj sağlar- ken; bir yanıyla da bağımsız bir güç odağı oluşturmalarını engelleyerek de negatif bir rol oynamaktadır. Sonuçta burjuva demokratik dev- rimler ve ulus devletler dönemi gelip çattığında, Kürt toplumu tüm bu dal- ganın dışında ve pazar kapışmalarının kurbanı haline gelmiş oldu. Kürt egemen sınıfları çağı okuyabi- lecek bir vizyona sahibi değillerdi, aydın sınıfı yeni oluşuyordu; Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde yaşadıkları özerklik, bir bakıma kendileri için gö- rebildikleri en uzak ufuk gibiydi. Os- manlı İmparatorluğu çözülüp, Türk ulus devletine doğru evirilirken ve im- paratorluk bünyesindeki çeşitli halk- lar kendi kaderlerini tayin etmeye çabalarken; Kürt önder sınıfları bu ka- deri yine merkezi otoritenin yanında ve onun himayesinde buluyorlardı. Kemalistlerin, Ermeni ve Rumlara karşı desteklenmesi de bu anlayışın devamıdır. Düşünün bir kere, dünya tarihinde Kürt halkının kendi kaderini tayin hakkını, ve Kürdistan'ı bir ülke olarak tanıyan ilk ve tek uluslararası söz- leşme olan Sevr Antlaşması’na o ta- rihlerde sahip çıkılmadığı gibi, bugün bile milliyetçisinden liberaline, sosya- listinden İslamcısına kadar referans gösteren tek bir Kürt hareketi bile yoktur... Ermeni ve Kürt ulusal hareketleri- nin ittifakının özgürleşmenin kapısını açacağı görülmemiştir. Şerif Paşa ve Bogos Nubar'ın anlaşmaları hakim sı- nıflardan destek görmemiştir. Onlar, Osmanlı ortaklığının sürece- ğini sanıyorlardı. Arkasına I. Dünya Sa- vaşı sonrası statükonun desteğini alan Kemalist iktidarın tavrını algılamaları, çok zor oldu. Kürt önder sınıflarındaki bilinç değişimi, tek ulus dayatmasına karşı direnç göstermeye başlamaları ise tarihsel momentin gerisine düş- müş, geç kalmış çabalar olarak kaldı. Kürt halkı halen bu geç kalmış ulu- sal bilinçlenme ve sosyal sınıflarının fiziki ve düşünsel güçsüzlüğünün acı- larını çekmektedir. Etrafında da orantısız biçimde fiili güç sahibi ve ancak kaba askeri güçle ayakta kalabilen istilacı ve sömürgeci devletlerin bulunması ise başlı başına bir talihsizlik. Cevap 3: -Osmanlı İmparatorluğu'nda ege- menliği elinde bulunduran çekirdek bugünün Türkiye’sinde olduğu gibi esas olarak militarist bürokrasidir. O toprakları işgal eden, ele geçiren ve onu "milleti hakime" için vatan haline getiren Ordu'dur. Dolayısıyla siyasi gücün sahibi de odur. Bu siyasal omurga bugün de niteliğini aynen ko- rumaktadır. Ne var ki Avrupa'da kapi- talizmin gelişmeye ve yeni üretici güçlerin, cevval sınıfların ortaya çık- maya başladığı sürece kadar bu siya- sal omurganın üzerine oturduğu ekonomik yapı; miri toprak düzeni ile yağma-talan ve ganimetle elde edilen zenginliklerin üleştirilmesine dayan- maktaydı. Ardı sıra buna köylülüğün ağır ve Hristiyan halkların çifte vergi- lendirilmesini ekleyelim. 78 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- Ancak sürekli fetihlerle beslenebi- lecek bu çark durduğunda ise çöküş başladı. Fütühat kapıları kapandı, borç- lanma denen şey başladı ve soygun içe döndü. Avrupa'da hem düşünsel alanda, hem bilim ve teknoloji alanında, hem ekonomik olarak gelişirken, üretici sı- nıfların gelişme mantığından uzakta, yağma ve ganimete, ranta dayalı eko- nomik yapı kaçınılmaz olarak çözül- meye, çatırdamaya koyuldu. Tabii ki siyasi iktidarı elinde bu- lunduran güçlerin bu çöküş karşısında çağa ayak uydurabilmek için reform- lara yönelmesi, kendi kendini yeniden düzenleme çabaları da yok değildir. İs- lahat ve Tanzimat dönemleri biraz ça- resiz biraz da zorunlu değişim süreçleridir. Cevap 4: - Düşünce akımlarının, siyasi hare- ketlerin onları taşıyabilecek kendi sı- nıfsal yapılarına, sosyal tabanlarına sahip olmadan gelişmeleri mümkün değildir. Kürt ulusu birden bire ortaya çıkmadı. Yüzlerce yıllık istikrarlı bir gelişimin sonucu var oldu. Bu gelişim çöküntü ve gecikmelere uğramış bile olsa halen sürmektedir. Ne var ki bir ulus devlet olarak örgütlenebilmek için, ulusçuluk düşüncesinin gelişmesi için gerekli olan sosyal sınıflar Kürt toplumunda yeterince gelişmedi. Bu- gün için bile bu sınıfların halen çağ- daşlarına oranla geliştiklerini söyle- mek çok güçtür, son derece zayıftırlar. Bu nedenle Kürt ulusunun özgür- lük ve ulusal kurtuluş problemi ya feo- dal sınıfların, ya aydınların ya da köy- lülüğün üzerinde kalmıştır. Bu nedenle Kürt ulusçuluğunun başlamasına Kawa'dan ya da Mem û Zin'den kaynaklar bulmaya çalışmak zorlama olur. Bugün yani 21. yüzyılın ilk çeyreğinde bile kendi sınıfsal taba- nına kavuşmuş bir Kürt ulusal hareke- tinden bahsetmek çok zordur. Evet vardır, ama kendi sınıfsal tabanıyla bağı yoktur, bu nedenle de siyasal bir aktör durumunda değildir. Gariptir ama bugünün Kürt milli- yetçiliğini de dünün Kürt sosyalistleri yürütüyorlar. Bunun anlamı aydın ta- bakanın/enteligensianın [daha doğ- rusu bir tür siyaset sınıfı veya siyaset bürokrasisinin] kendini sınıf yerine koyması, sınıf adına hareket ederek onun adına konuşma biçimindeki ve- sayetçi siyaset tarzında bir değişiklik olmadığıdır. Dün işçi sınıfı, proletarya adına, bugün burjuvazi adına... Hani Türkiye'de "memlekete ko- münizm gerekirse onu da biz getiririz" diyen bürokrasiye benzer biçimde, "memlekete milliyetçilik gerekiyorsa onu da biz yaparız" biçiminde ikameci bir anlayış bu. Kürt toplumunda "ulu- sal bilinç" ve "ulusçuluğun" gelişme- sini bu parametrelerin dışında kavramak oldukça güçtür. Cevap 5: - Mümkündür tabi... Fakat aynı im- paratorluk bünyesinde birçok halkın zaten bu tür ulusal haklarını elde edip kullandığı, kendi kendini yönetmek için güçlü örgütlenmeler, siyasi müca- deleler içinde olduğu göz önüne alın- dığında; hem bu taleplerin içeriği, hem B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 79 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- dile getiriliş yöntemi ve hem de arka- sında nasıl durulduğuna bakıldığında oldukça cılız olduğunu da kabul etmek gerekir. Cevap 6: - Bunu Kürt toplumunda ulusal ta- lepleri taşıyıp ona sahip çıkacak modern sınıfların henüz oluşmaması, aydınlar üzerinde gelişen düşüncele- rin ise toplumsal taban bulamayışıyla açıklamak mümkündür. Yalnız Afrika'daki ve Ortadoğu'daki ulusların kendi başlarına koptuğunu söylemek yanlış olur. Buradaki top- rakların egemenliği el değiştirdi sa- dece. Osmanlı imparatorluğundan İngiltere’ye ya da Fransa'ya geçti. Arapların ulusal uyanışı da gecikmeli- dir. Fakat onlar Kürtlere oranla daha güçlü merkezi devlet ve imparatorluk reflekslerine sahip, feodal sınıflara sa- hiptiler. Dolayısıyla Osmanlı deneti- minden çıkmak için İngiliz imparatorluğuyla işbirliği yapmaktan çekinmeyişlerini bu tarihsel hafızaya bağlamak mümkündür. Keza Yunan, Bulgar, Sırp, Romen toplumlarında hem modern sınıflar, ulusçu düşüncelerin sosyal tabanları gelişmeye başlamıştı; hem de bu top- lumların feodal, aristokrasilerinin, toprak sahiplerinin eski egemenlik günlerine ilişkin tarihsel hafızaları ve gelenekleri de güçlüydü. Dolayısıyla dış koşulların da desteğiyle bu iç dina- mikler Osmanlı egemenliğinden kop- mak için yeterli oluyordu. Kürt toplumunda ise hem ulusçu düşüncelerin taşıyıcı sınıfları oluşma- mıştı, hem de feodal aristokrasinin kendini Osmanlı merkezi otoritesinin dışında görme alışkanlığı yoktu. Böyle bir tarihsel hafızaya sahip değildi. Dış koşullar değiştiğinde örneğin başka güçlü bir imparatorluğun müdahalesi karşısında bile yine önemli oranda Os- manlıcıydılar... Hatta bunu onurlu bir duruş olarak görüyorlardı. Cevap 7: - Bunları ulusal demokratik düşün- celerin, Kürt ulusal bilinçlenmesinin aydın tabakası içindeki yansıması ola- rak değerlendiriyorum. Cevap 8: - Osmanlı İmparatorluğu bünye- sinde olup da ulus-devletini kurama- yan ya da buna destek verilmeyen tek halk Kürtler değildi. Örneğin Asuri- Süryani halkı da ulus devletini kura- mamış, Sevr ve Lozan'da tartışılmasına rağmen "azınlık" olarak bile tarif edilmemiştir. Halen dahi dev- leti yoktur. Keza Ermeniler, ancak Kaf- kasya'da Rusya’nın egemenliği altındaki küçük bir alanda kısmi ola- rak bağımsızlığına kavuşabilmiş, bir- iki yıl geçmeden de bağımsızlıkları sona ermiştir. Diğer çok büyük bö- lümü ülkesinden sürülmüş, vatansız bırakılmış, bir buçuk milyona yakın insan soykırıma uğramıştır. Keza Pon- tus Rumları da, Lazlar da devletsiz kalan halklardır, hiçbir şekilde destek- lenmemişlerdir. Kürtlerin nasıl devletsiz kaldıkları sorununun, iç dinamiklere ilişkin bo- yutunu yukarıdaki soruların cevapla- rında vermeye çalıştım. Fakat bir de 80 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- Kürt toplumunun, politikacılarının ira- desi dışında oluşan bir siyasal kon- jonktür söz konusudur. 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması’nın 62. ve 64. mad- delerine göre İngiliz, Fransız ve İtalyan temsilcilerinden oluşan bir komisyon Fırat'ın doğusundaki Kürt vilayetle- rinde bir yerel yönetim düzeni kura- cak; bir yıl sonra Kürtler dilerse Milletler Cemiyeti'ne bağımsızlık için başvurabilecekti. Demek ki yine Sevr'de kabul edilen Ermeni devletiyle bazı sınır problemleri olsa bile bu an- laşma Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkını ve bağımsız devlet olmasını ta- nımakta, bugünkü deyimlerle "yol ha- ritasını" çizmekteydi. Demek ki ideal biçimiyle olmasa bile Sevr Antlaşması, sözünü ettiğiniz Wilson prensiplerine ve Kürtlerin ulu- sal haklarının tanınmasına uygun bir antlaşmadır. İşte asıl sorun Sevr ve Lozan An- tlaşmaları arasında geçen bu üç yıllık sürede yaşanan değişmelerde yatmak- tadır. I. Dünya Savaşı’nın galip devlet- leri nasıl olmuş da Sevr'deki taleplerin- den vazgeçerek, Osmanlı İmparatorluğunu Mondros Mütareke- sindeki çekildiği son sınırlarını kabul edip destek- lemişlerdir. Türk resmi ideolojisinin bu soruya verdiği cevap oldukça yalındır: 1919- 22 yılları arasında verilen "Türk Ulu- sal Kurtuluş Savaşı" Sevr Antlaşması’nı tarihin çöplüğüne atmış Lozan zaferini getirmiştir. Kürt aydınlarında, siyasi hareketle- rinde ağırlıklı olarak aynı bakış açısı egemendir. Hatta yine çoğusu için bu "Türk Ulusal Kurtuluş Savaşına" katıl- mış olmak bir övünç vesilesidir. "Bu devleti beraber kurduk, emperyalist- lere karşı Türklerle Kürtler omuz omuza mücadele etti" söylemleri de buraya dayanır. Ne olmuşsa Cumhuri- yet kurulduktan sonra olmuştur, Bu dönemde hiçbir sorun yoktur onlara göre... Eğer Kürt hareketleri Sevr Antlaş- ması’na karşı mücadele etmeyi ger- çekten benimsiyorlarsa, o zaman "Batı devletleri bizim devlet kurma hakkı- mızı niye tanımadılar" diye yakınma- larının bir anlamı yoktur. Kürt aydınlarının, örgüt ve hare- ketlerinin bu tarihsel döneme ilişkin algılarını, bakışlarını temelden dü- zeltme- leri gerekiyor. Yoksa gerçek bir tarihsel hafızaya sahip olmakla il- gili söylenen her şey baş aşağı dur- maktan kurtulamaz. Sevr ve Lozan arasında olan şey bir "Türk Ulusal kurtuluş Savaşı" değildi. 1910'lardan itibaren İttihat-Terakki yönetiminin hızlandırdığı ve 1915'de doruk noktasına ulaşan yerli Hıristi- yan halkları sürme, vatansızlaştırma ve etnik yok etme sürecinin bir devamı olarak; Doğu'da Ermenilere ve Asuri- lere; Batı'da Yunanlılara karşı etnik yok etme siyasetini devam ettirip ba- şarıya ulaşmalarıdır. 1917 Ekim devrimiyle birlikte Rusya savaştan çıkmıştır. Osmanlı or- dusunun karşısında ise Ermenilerin direnip dayanacak güçleri yoktu. Ka- rabekir komutasındaki ordu, soykı- rımdan arta kalmış bir avuç insanı ve bazı direnişçi grupları Kürt milisleri- nin de yardımıyla ta Gümrü'ye kadar çıkarmıştır. hatta Türk orduları Ba- kü'ye girmiştir. Rusya eski imparator- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 81 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- luk toprakları üzerinde Osmanlı or- dusu at koşturmaya başlayınca hare- kete geçmiş ve Moskova Antlaşması ile bugünün doğu sınırı çekilmiştir. Bu bir.. Pontus Rumlarının sürgün ve soy- kırımı Trabzon’un geri alınmasıyla hızlanmış ve Ege Rumlarından önce Karadeniz Rumları denize dökülmüş, gemi kazanlarında yakılmıştı... Yunanlılar ise I. Dünya Savaşı’na girmedikleri için güçlerini koruyor- lardı. Türk ordusuyla tek ciddi savaş Yunanistan'la yaşanmış, bu savaş da Yunanlıların Ege'de yenilmesiyle so- nuçlanmıştır. Mudanya mütarekesi bunun üzerine yapıldı. Bunun dışında Urfa ve Maraş gibi illerde Ermenilerin geri dönüşlerini engellemek üzere yapılan hareketler söz konusudur. Yani Osmanlı -Türk ordusu bu sü- reçte hiçbir batılı devletle [Emperya- list güçle] silahlı çatışmaya girmemiş; sadece bu toprakların binlerce yıllık yerli Hıristiyan halklarını tasfiye et- menin son hamlelerini yürütmüştür o kadar. Ortada bir ulusal kurtuluş sa- vaşı yoktur; çok uluslu, çok dinli, çok kültürlü bir coğrafyayı Türk ulusuna dayalı bir ulus devlete dönüştürmek için yapılmış bir "etnik temizlik!" var- dır. Kürt güçlerinin bu süreçte ağırlıklı olarak yaptıkları şey Merkezi hükü- mete fiili ve siyasi destek vermektir. Bizatihi bu anti-Ermeni, anti-Rum sa- vaşlara katıldıkları gibi; Paris Barış Görüşmeleri’ne telgraflar çekerek "Ermenilik ve Rumluk kurulmasına karşı" Kemalist iktidarı desteklemişlerdir. Kongrelere ve Meclise katılmışlardır... Bunun tek istisnası 1919 Koçgiri Ayaklanması’dır. Koçgiri'deki Kürt aşi- ret reisleri, ulusalcı aydınların da içinde yer aldığı siyasi ve askeri bir ha- reketlilikle ulusal taleplerini savun- muşlardır. Bu bakımdan gerçek anlamda toplumsal tabanı ve gerçek- liği olan ilk ulusal metin "Hozat Muhtı- rası"dır diyebilirim. Koçgiri isyanı iç çözülme ve askeri yenilgi nedeniyle başarısız olmuş fakat Kemalist hare- kete korkulu anlar yaşatmıştır. Fakat bu harekete katılan birçok aşiret reisinin çok geçmeden Kemalist iktidara biat etmeleri de ulusal bilinç ve hareketin düzeyi hakkında bir fikir verebilir. Diğer alanlarda tam bir destek söz konusudur. "Kurtuluş Savaşına" veri- len bu fiili, siyasal desteğin bugün bile ideolojik kalıntıları sürmektedir. Osmanlı imparatorluğunun gerçek yönetici gücü olan ordunun, militarist bürokrasinin yeniden organize olma- sından başka bir şey olmayan Kemalist hareket "Misak-ı Milli" olarak ilan et- tiği coğrafya da Kürtlerin, Lazların, Kafkas-Balkan göçmeni diğer Müslü- man halkların yardımıyla tam galibi- yetini ilan ederken aynı zamanda güçlü bir politik manevra da yapmak- taydı. Yüzlerce yıl imparatorluk yönet- miş Osmanlı hariciyesinin politik başarısı Batı'daki Bolşevizm korku- sunu erkenden teşhis ederek bunun üzerine oynamaktan ibarettir. Özünde hiçbir ideolojik ve zihinsel ortaklık bulunmamasına rağmen Ke- malistler batıyla pazarlık güçlerini ar- tırmak için Bolşeviklerle iyi ilişkiler kurmaya giriştiler. Hatta kendi elle- riyle Komünist Partisi bile kurmuş- 82 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- lardı. Bolşeviklerin öyle güvenini ka- zandılar ki, o yönetim kıran kırana bir iç savaş yaşarken bile Ankara hükü- metine altın yardımı yapabiliyordu. Tabi en büyük yardımı Doğu sınırlarını tahkim etmekti. I. Dünya Savaşı’nın galip devletleri savaş yorgunuydular; Bolşevizm iç sa- vaşı kazanmış Avrupa içlerini tehdit eder boyutlara ulaşmıştı. Osmanlı İm- paratorluğu’nun bu cepheye kaptırıl- ması büyük bir kayıp olacaktı. O nedenle zaten gözlerinde büyük bir değer biçmedikleri Ermeni, Asuri, Kürt gibi küçük halkları Ankara hükümeti- nin insafına bırakmakta zorluk çek- mediler. Yunanlılar için ise bazı pazarlıklar yaptıktan ve Ankara hükü- metini biraz kuşattıktan sonra ortaya Lozan Antlaşması çıktı... Lozan yalnızca Kürdistan'ı bölmek- le kalmıyor; Ermenistan'ın, Pontus'un ve Doğu Ege'deki Yunan varlığının yu- tulmasını onaylıyordu. Son Osmanlı toprakları üzerinde kalmış olan ne kadar halk varsa Türklük kazanına atı- lıp çorba haline getirilmesi için Kema- lizm ocağına gerekli olan ateş desteğini de sağlamış oluyorlardı. Çünkü artık kendi çıkarlarının bölgede bekçiliğini yapacak, tecrübeli ve dişleri bir hayli çekilmiş bir yerel kabadayıya bırakmış oluyorlardı. TC diplomasisinin uluslararası dengelerle çok iyi oynayarak kendini dayatabilmesinin ilk ve tek örneği bu değildir. Daha sonraki birçok tarihsel dönemeçte de bu görülmüştür. Em- peryalist devletler de birbiriyle kavgalı ve istikrarsız birçok küçük yapıyla uğ- raşmaktansa, ihaleyi bu orta büyük- lükteki devlete ihale ederek kenara çekil- meyi daha karlı ve akılcı bul- muşlardır. Bugün bile ABD'nin Irak'tan çeki- lirken, başlangıçta kendisine güçlük çı- karmış olmasına rağmen Türkiye'ye tekrar güçlü bir rol vermek istemesi Türk devletinin sahip olduğu olanak- lar potansiyellerle ilgilidir. AB'nin tüm sızlanmalara karşı TC'yi gözden çıkar- mamasının nedeni de aynıdır. Cevap 9: - Paris Barış Konferansı'nın sonucu Sevr Antlaşması’dır. Paris Barış görüş- melerindeki Kürt delegasyonda sa- dece Şerif Paşa değil, Kürdistan Teali Cemiyeti Başkanı Seyid Abdülkadir ve Şükrü Paşa da yer almaktaydılar. Er- meni Delegasyonundan Bogos Paşa ile yapılan Kürt-Ermeni uzlaşmasına ilk karşı çıkan da Seyid Abdülkadir ol- muştur. Şerif Paşa'nın Ermenilerle yaptığı protokolün Kürt Teali Cemiye- ti’ni bağlamadığını açıklamaktadır. Bu anlaşmaya en büyük tepkiyi gösteren, protesto eden, çeşitli yerler- den telgraflar çekip tepkilere öncülük eden kişilerden biri Saidê Kurdî'dir. “Şerif Paşa gibi beş-on şahsın Kürt mil- letini temsil etme yetkisinin olmadı- ğını”, “Kürt milletinin hakiki temsilcilerinin Osmanlı Meclis-i Me- busân'daki mebuslar olduğunu”, Kürd- lerin “ecnebî himâyesinde bir muhtâriyeti kabûl etmektense ölümü tercîh edeceklerini” söylemektedir. Sevr’de yer alacak olan Bağımsız bir Kürdistan ve Ermenistan fikrine karşı da kampanya yürüten Saidê Kurdî, Kürt eşraf ve ulemasını bu fikre karşı oluşturmak için yoğun çaba göstermiş, B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 83 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- yazı ve telgraflarla protesto edilme- sine çalışmıştı. Yalnız bu da değil Dersimli Kürt- Alevi aşiret reisleri Meço ve Diyap Ağa’ların, Hasan Hayri Bey’in, Pa- ris’teki barış görüşmelerine “Meclis’in Kürtleri de temsil ettiğine” dair tel- graflar çekerek irade beyan etmelerini de ekleyelim. Bunların hiçbiri de sıradan insan- lar değildir. Hepsi toplumsal mevkileri olan, Kürt ulusal mücadelesine şu veya bu biçimde katılmış, politik temsil ka- biliyeti olan kişilerdir. Fakat çok kritik bir dönemeçte, Kürtlerin yerleşik halk- larla ittifakını, bağımsızlık veya özerk- liğini değil merkezi otoriteye bağlılığı tercih etmişlerdir. Bu bağlılığın hem temsil ettikleri toplumsal sınıflara, hem de Kürtlüğe daha faydalı olacağını sanmışlardır. Paris Görüşmelerine Kemalistlerin de sahte telgraf göndererek Kürt- Ermeni anlaşmasını provoke etmek is- tedikleri biliniyor. Ne var ki Kürt ileri gelenlerinin de bu girişime sıcak bak- madıkları, en azından bir konsensus oluşmadığı açıktır. Kürtler Barış görüşmelerinden dış- lanmadı. Dahası bu görüşmeler so- nucu imzalanan Sevr Antlaşması’nda Kürt ulusunun kendi kaderini tayin hakkı kabul edilmiştir. Fakat Kürtlerin ne o günkü ne de sonraki ulusal öncüleri bu anlaşmaya referans yapmamaktadırlar. Demek ki Kürtlerin ulusal iradesi ters biçimde manipüle edildi. Örneğin günümüzde DTP Eş Başkanı Aysel Tuğluk, “Sevr travması ve Kürtlerin Empatisi” [Radi- kal 2, 27.05.2007] başlıklı yazısında Türk devletinin Sevr paranoyasına sempati gösteriyor, Sevr’i “bir halkın tasfiyesine yol açabilecek onur kırıcı” bir durum olarak tanımlıyordu. Kürt- leri Misak-ı Milliyi korumaya çağırıyor ve Atatürk’ün “bir mucize” olduğunu söylüyor. Öcalan'ın da benzer konuş- maları var. Emperyalistler bizi böldü, parça- ladı, haklarımızı vermedi vb... Evet ama en kritik tarihsel momentlerde kazanabilecek ulusal hakları bile büyük bir dar görüşlülükle elinin ter- siyle itenler de Kürt önderlikleri oldu. Paris Barış Görüşmelerinde yaşanan basiretsizlik bunun bir örneğidir. Sevr'e sahip çıkılmaması bunun bir ör- neğidir. Cevap 10: - Seyid Abdülkadir önderliğindeki "Kürdistan Teali Cemiyeti"ni modern anlamda Kürt milliyetçiliğinin çekir- deği olarak görmek yanlış olur. Ama Kürt milliyetçiliğinin mayalanışındaki merkezi otoriteden kopuşamama ha- lini tam olarak temsil ettiğini söyleye- bilirim. Özünde ve ruh hali olarak tamamen Kürt ve Kürdistani olan bu insan- lar, siyasi olarak merkezi otori- tenin hemen kıyısında durmayı yeğli- yorlardı. Bu aslında geleneksel olarak Kürt feodal sınıflarının, aristokrasinin, aydınlarının siyasal reflekslerine de oldukça uygundur. Çünkü onlar ba- ğımsız bir kimlik değil Kürt kimliğiyle Osmanlı bürokrasisi içinde bulunmayı düşünüyorlardı. O günkü "Osmanlıcı", "Halifeci" İstanbul merkezli bakış, bugün "Türkiyeci Kürtçülük" diyebile- ceğimiz Ankara merkezli bakış olarak kendini göstermektedir. Belki de Kürt 84 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- ulusalcılığı içindeki en güçlü eğilimi temsil eder. Ve yine bugünkü Türkiyeci eğilime benzer biçimde merkezi otorite tara- fından cezalandırılmanın hedefinden olmaktan da kurtulamamıştır. Örneğin Seyid Abdülkadir, Paris Barış Görüş- meleri’ne katılan Kürtlerden biridir. Ne var ki kendisi gibi Kürt temsilciler- den biri olan Şükrü Paşa ile arasındaki anlaşmazlık burada da su yüzüne çıktı. Şükrü Paşa, Mandater yönetimi ya da Ermenilerle Konfederasyon halinde Bağımsız bir Kürdistan tezini savunur- ken, Seyid Abdülkadir, Osmanlı mer- kezi otoritesini savunmakta, “Türkle- rin bu dar gününde onlara darbe indirmenin Kürtlüğe yakışmayacağı” türünden demeçler vermektedir. Ne var ki Seyid Abdülkadir en zor zamanlarında Osmanlı merkezi birli- ğini, Ankara Hükümetini savunmuş ol- masına, Şeyh Sait hareketi ile de hiçbir alakası olmamasına rağmen İstiklal Mahkemeleri tarafından idama mah- kum edilmiştir. Mahkemedeki ifadelerinde Kürdis- tan Teali Cemiyeti ile Anadolu ve Ru- meli Müdafaai Hukuk Cemiyetleri'nin aynı amaçla, bir Ermeni devleti kurul- masına engel olmak için kurulduğu yo- lunda savunmalar yapmıştır. Siyasal bilinç kadar siyasal psikolo- jiyi de önemsiyorum. Kürt ulusçulu- ğuna önderlik eden bu tabakaların psikolojisini "haksızlığa uğrayan evlat"a benzetebiliriz. İsyan edebilir, kavga edebilir, fakat istediği şey baba tarafından kabul edilmek, onurlandı- rılmaktır. Kürt siyasal yazınında sık sık ortaya çıkan "devletin şefkatli kolları" terimi bunu ima eder. Hamidiye Alaylarını örgütleyerek, Kürt beyliklerinin yerel otoritelerini yeniden güçlendiren Osmanlı Sultanı Abdülhamit'in "Bavê Kurdan" olarak nitelenmesi de, özünde buna benzer bir ilişkiyi anlatır. Cevap 11: - Burada Kürt tarihçileri açısından çok fazla üzerinde durulmayan bir noktayı belirtmekte fayda var. O da Berzenci hareketinin Türk devleti ta- rafından desteklenmiş olduğu gerçeği- dir. Aynı şekilde hem İttihat-Terakki yönetimi hem de Kemalistler, İran'da Simko hareketini de desteklemişlerdir. Simko hareketi, Asurların ulusal is- temlerini bastırmak amacıyla destek- lendi. Simko'nun başı sıkıştığında Türk devletine sığınıyordu. Hatta 1924 yı- lında Nasturilerin son bir hamleyle Hakkari'den çıkarılması operasyo- nuna o sıralarda sığınmacı olan Simko, emrindeki birliklerle Türk ordusuyla birlikte harekete katılmıştı. Türk kurmayları, yetkilileri Ber- zenci'yi desteklediler çünkü onun İn- giliz denetimine değil Osmanlı mer- kezi otoritesine bağlı kalacağını, böy- lece Musul'u yeniden bir biçimde kont- rol edebileceklerini düşünüyorlardı. Mustafa Kemal, Berzenci'ye gönder- diği mektubunda beklentilerini ve bakış açısını açıkça ortaya koymuştur. Türk delegasyonunun Lozan görüşme- lerinde "Musul meselesi" üzerinde bastırırken güvendikleri faktör Şeyh Mahmud Berzenci hareketidir. Şöyle düşünelim; Berzenci, İngiliz yönetimiyle neden çatışıyordu? Anti- emperyalist olduğu için mi? İngilizler B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 85 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- Kürdistan'ı sömürgeleştirdiği ve sö- mürgeleştireceği için mi? İngilizler, neden Berzenci hareketine tepki gös- teriyorlardı? Araplarla Kürtler ara- sında bir ayrım yaptıkları için mi? Berzenci Lenin'e mektup gönderip yardım istediği ve Bolşevik olmasın- dan kuşku- lanıldığı için mi? Bu çatış- malarda Berzenci'nin İngilizlerle çatışmak üzere Türk hükümetleri ta- rafından teşvik edildiğini, desteklendi- ğini bilirsek İngilizlerin neden Arap Emirliklerine yöneldikleri konusunda daha yaklaşık bir değerlendirmede bu- lunabiliriz. Simko hareketinin Asurlularla gi- riştiği mücadeleyi de bir etken olarak hesap etmek gerekir. Asuri-Suryani halkını en azından Hıristiyanlık teme- linde müttefik gören İngilizlerle sık sık karşı karşıya gelişlerinin bir nedeni de bu olabilir. Sonuçta Britanya İmparatorluğunu yöneten ilke kendi kaderini tayin hakkı veya misyonerlik değil, devletin çıkarlarıdır. Buradan bakınca Türk devletiyle oturup Kürtlerin hiçbir ulu- sal hakkını tanımaksızın antlaşma yapmaları -hem Asurları hem Kürtleri her iki tarafın da harcanmış olmaları- siyasal bir gerçekliktir. Cevap 12: -Koçgiri Hareketi (1919-22) Cum- huriyet döneminde değil, Kemalist ik- tidarın kuruluş yıllarında oluşmuştur. Koçgiri başladığı zaman İstanbul'daki Osmanlı hükümeti otoritesiz bir ko- numdaydı, Ankara'daki meclis ise he- nüz kurulmamıştı. Belki askeri ve si- yasi açıdan başarı şansı en yüksek Kürt hareketlerinden biriydi Koçgiri. Ama iç ve dış ittifakları açısından elve- rişsiz bir konumdaydı. Ruslar bölge- den çekilmişti, Ermeniler yenilgiye uğramışlardı. Sünni Kürt aşiretleri ge- leneksel biçimde merkezi otoriteyi destekliyorlardı. Koçgiri ve Dersim aşiretleri arasında da henüz bir kon- sensus ve ortaklık oluşmamıştı. Bu ne- denle iç tutarlılığı ve ulusal talepler bakımından oldukça sağlam olan Koç- giri hareketi yenilgiye uğradı. 1925 Şeyh Said hareketi ise aslında erkenden ortaya çıkarılarak söndürül- müş bir ulusal isyan hareketidir. Hare- keti örgütleyen Azadi Cemiyeti'nin gerek fiziki gerekse düşünsel hazırlık- ları henüz tamamlanmadan, önderle- rinin tutuklanması; diğerlerinin de deşifre olarak İran’a çıkmaları sonu- cunda Türk hükümetinin eline önemli bir fırsat geçti. Çeşitli provokasyon- larla isyan belli bir alana izole edildi. Sonuçta askeri açıdan kolaylıkla bastı- rılabildi. (1926-30) Ağrı hareketi ulusal ta- lepleri bakımından en ileri, stratejik hedef ve öngörüleri olan, bağımsız bir Kürt devleti kurmayı amaçlayan ilk Kürt hareketidir. Xoybûn örgütü, diğer parçalardaki ulusal enerjiyi olduğu gibi siyasi açıdan Ermeni hareketinin (Taşnakların) desteğini de kazanmıştı. Fakat sınırda gerçekleşmiş olmasına rağmen, artık bu harekete ne Erme- nistan'dan ne de İran üzerinden her- hangi bir uluslararası destek gelmesi şansı kalmamıştı. Çünkü 1930'ların dünyasında artık I. Dünya Savaşı’nın bozulan statükoları tamamen yerine oturmuş, bağımsızlık hareketlerinin 86 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- ilgi görmesi bir yana totaliter devletin daha da güçlendiği bir evreye giril- mişti. Belki I. Dünya Savaşı koşulla- rında ittifaklar açısından da büyük başarıya ulaşabilecek hareket yenilgi almaktan kurtulamadı. Dersim 1937-38 zaten bir isyan değil direniştir. Dersim artık tamamen kuşatılmış bu dağlık arazinin, çok kül- türlü, çok dilli, asimile edilmesi, ter- biye edilmesi zor etnik-toplumsal yapısının Türkiye Cumhuriyeti tara- fından son bir hamle ile Türkleştiril- mesi harekatıdır. Dersim aşiretleri olanca güçleriyle bu yeniden işgale di- renmiş ama direnişleri kitle katliam- ları ile kırılmıştır. Dersim jenosidinin ardından Kürdistan'da 1950'lere uzun bir essizlik dönemi yaşanmıştır. Bun- dan sonra da öğrenciler, aydınlar ve şehir esnafı üzerinden gelişen yeni bir ulusal kıpırdanma oluşacaktır. Kürt direnişlerinin, isyanlarının Türk sömürgeciliğinin kanlı pençeleri arasında hiçbir uluslararası tepki gör- meden yitip gitmesinde I ve II. dünya savaşları arasındaki totaliter-faşit re- jimler sürecinin önemli bir rolü vardır. TC yeniden yükselişe geçen Alman fa- şizmiyle, senkronize olmuştu. Bu sü- reçte Kürt hareketlerinin bastırılması bir yana, Kürdistan'ın parça parça ye- niden işgal edilmesi, bölgenin Türk- leştirilmesi kampanyası önceliktedir. Aynı Türkleştirme kampanyası batıda uygulanmaktadır. Ege ve Orta Anado- lu'daki Rumların mübadele ile çıkar- tılması, Hatay devletinin ilhak edilmesi, Varlık vergisi ve çalışma kampları ile Rum, Ermeni ve Yahudi- lerin ekonomik hayattan tasfiye edil- meleri vb. de hep bu sürece denk gelir. Dünyanın hemen her alanında fa- şist diktatörlükler, totaliter rejimler hüküm sürmektedir. Bu koşullarda za- ten hiçbir devletin Kürtler için her- hangi bir statüko düşünmeleri söz ko- nusu değildi. Cevap 13: - Berzenci ve arkadaşlarının mek- tuplarının Lenin'e ulaşıp ulaşmadığını bilmiyoruz. Cevap verilip verilmediği de belli değil. Lenin'in tüm yazışmaları ciltler dolusu yayınlandı. SSCB dağıl- dıktan sonra da eski Sovyet arşivleri- nin yayınlanmayan bölümleri de didik didik edildi. Bir şeyler olsaydı ortaya çıkardı. Bunun yanı sıra Gasretyan'ın yayınladığı bir belgeye göre Lenin'in emriyle Bakü'deki Devlet bankasına gönderilen bir kısım paranın Kürtlere harcanması yönünde Azerbaycan yö- neticisi Neriman Nerimanov'a direktif yazdığı anlaşılıyor. Keza Kafkas Cum- huriyetlerinin Sovyetlere bağlanma- sından sonra, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı Laçin, Kelbecar bölgesine "Kızıl Kürdistan" adıyla özerklik veril- diğini ancak bu özerkliğin 1928 yılına kadar yaşayabildiği biliniyor. Keza, Ermenistan Sovyet Cumhuri- yeti'nde Kürt ulusal kimliği ve hakla- rına baştan beri saygı gösterildiği, kendi dillerinde eğitim görebildikleri, yayın yapabildikleri bir kültürel özerk- likleri bulunduğu da ayrı bir olgudur. Bu örnekler o günkü Sovyet yöne- timinin Kürtlere karşı ilgisiz olmadı- ğını, gösteriyor. Ne var ki bütün bunlar SSCB'nin yalnız Kürtlere değil genel olarak ulus- ların kendi kaderini tayin hakkı ilkesi B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 87 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- konusunda içeride ve dışarıda tutarlı davrandıkları anlamına gelmiyor. Her şeyden önce Rus imparatorlu- ğundaki bağımlı ulusların, Ekim Dev- rimi’yle birlikte en azından özerk devletler halinde örgütlenmelerini bir ilerleme olarak kabul etmekle beraber, bu ulusların gerçek anlamda kendi ka- derlerini tayin etmelerine -örneğin Sovyet sisteminin dışına çıkmaları veya SSCB'den ayrılmalarına da- mü- samaha edilmediği açıktır. Bu haliyle Ekim Devrimi, Rus imparatorluğunu bir federatif devletler topluluğu ha- linde yeniden örgütlendirilmesi sonu- cunu vermiştir. Merkeziyetçilik bakımından Çarlık Rusya'dan belki daha katıydı. Tüm bunların "ulusların kendi ka- derini tayin hakkı" teorisiyle ve söyle- miyle uyuşmayan pratikler olduğu ortada. Bolşevikler Rus imparatorluğu dı- şındaki ezilen uluslar için de ilkesel olarak değil, Rus devletinin çıkarlarını esas alarak davranmışlardır. Mantık olarak "Sosyalizmin Anavatanı"nın çı- karına olan her şey, ezilen halkların çı- karına da olacağı gibi bir denklem kurulunca, yapılan pragmatizmin sa- vunulması zor olmamaktadır. Buna göre kendi SSCB'nin çekim alanındaki devletlerin, ezilen halklara karşı uyguladığı milli zulme sessiz ka- lırken; karşı kamptaki kurtuluş hare- ketlerine destek verebilmiştir. II. Paylaşım Savaşı’ndan sonra oluşan iki kutuplu denge içinde ise bu kez den- geyi bozabilecek hiçbir girişime sem- patiyle bakmamış, ancak ABD ve NATO ile olan güç dengesinde elinde koz bulundurabilecek oranda ve sı- nırda durmuştur. Bunları sayısız ör- neklerle vermek mümkün. Kürtlere yaklaşım da bir örnektir; Arap dünya- sını müttefik seçtiği için Irak ve Suri- ye'nin Kürt politikasını desteklemiş; ABD ile denge durumundan dolayı Türkiye'deki Kürtlere de uzak dur- muştur. Bolşeviklerin Kemalistlerle ilişki- leri de, hem yanılgılıdır hem de son de- rece pragmatisttir. İşin daha da berbat yanı Sovyet Devletinin refleksleri ba- kımından izah edilebilecek bu duru- mun, uluslararası sosyalist hareket tarafından, Türk sosyalistleri tarafın- dan rasyonelleştirilmesi, sosyalizmin katıksız uygulanışı gibi sunulması hatta dogmalar haline getirilmesidir. Halbuki Kemalistlerle Bolşeviklerin ilişkisi düpedüz, her iki tarafın devlet çıkarına göre biçimlenmiştir. Cevap14-15: - Bu iki soruya yukarıdaki madde- ler içinde cevap verdiğim için tekrar- dan kaçınacağım. Fakat "Avukatsız Halk Kürtler" benzetmesini haklı çıka- rır biçimde Kürtlerin uğradığı insanlık suçlarının uluslararası platformlara taşın- ması maalesef söz konusu ol- madı. Kürdistan'ı sömürgeleştiren devletler ve onların müttefikleri bu uluslararası kurumlarda "sessiz" ve "suç koalisyonu" diyebileceğimiz şe- kilde bu suçları gündem dışında tut- mayı, hatta Kürtleri cezalandırılmasını sağladıkları da bir gerçektir. Aslında benim de tercih ettiğim biçimde Kür- distan'ın "uluslararası sömürge" oldu- ğunu söylerken, bu siyasi statüsüzlüğün ya da boyunduruğun 88 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- sadece ilgili devletlerle sınırlı kal- mayıp, onların bağlaşığı olduğu askeri ve siyasi paktlar, uluslararası kurum lar tarafından da paylaşıldığını ifade etmesi açısından daha isabetli buldu- ğumu söylemeliyim. Cevap 16: -Zaafların çoğu toplumun iradesi dışında oluşan objektif eşitsiz gelişim ve kırılmalarla ilgilidir. Bir kısmı da öznel olarak Kürt siyasi aklının yapısal sorunlardan kaynaklanır. Kürt ulusunun içinde bulunduğu durumdan sadece kendisini öznel ola- rak sorumlu tutmak büyük haksızlık olur. Elbette toplumsal gelişmenin sekteye uğradığı, iç dinamiklerinin zayıf kaldığı, bunun üzerine sübjektif faktörlerin basiretsiz davranışları da eklediğimizde ortaya daha kötü so- nuçlar çıkmaktadır. Ne var ki Kürt ulu- sunun içinde bulunduğu bu siyasi statüsüzlük onun bu zaaflarıyla açıkla- namaz. Sözgelimi şu anda en asgarisinden birçok ulusal hakları tanınmış birçok ulusun tarihsel olarak hiç zaafları ol- madığını, düz bir çizgide geliştiğini ve o yüzden düze çıktığını söylemek yan- lış olur. Hayır, Kürt ulusunun bugünkü konumu ağırlıklı olarak onun siyasi iradesinden, isteğinden bağımsız ola- rak kendine dayatılmış olan bir ko- numdur. Özgürlüğü ve ulusal hakları için hiç mücadele etmediği de söylenemez. Belki de birçok ulus ulusal haklarına, Kürtlerin çektiği zahmetten verdiği mücadelelerden çok daha azını göğüs- leyerek varabildi. Ortada tarihsel olarak eşitsiz geli- şimin ve sömürgeciliğin mağduru olan toplumların parçalanmış yapısından kaynaklanan sorunlar vardır. Bunlar objektiftir. Hiç öznel olarak kusurların olmadığını söylemenin yanlış olduğu gibi, sonuçtan sadece siyasal iradenin sorumlu olduğunu söylemek de yanlış olur. Siyasi coğrafyasının özellikleri de ayrı bir etkendir. Cevap 17: - II. Paylaşım Savaşı sonuçları iti- bariyle dünyada yeni dengeler ku- ruldu. ABD, Rusya ve İngiltere'nin baş aktör oldukları 1945 Yalta ve Postdam Konferanslarında dünyanın yeni nüfuz alanlarına bölünmesinin prensipleri kararlaştırılmıştı. Paylaşım dışında kalan kimi gri bölgeler sonraki yıllarda hep gerilim konusu oldu. Bu payla- şımda İran, ABD ve İngiliz nüfuz alanı olarak belirlenmişti. Bunun anlamı, İran merkezi otoritesinin hilafına Azerbaycan ve Kürt cumhuriyetlerinin yaşayamayacağıydı. Kuruluş için elverişli iç ve dış ko- şullar vardı ama bu koşullar paylaşım sınırlarının kesinleşmesiyle ortadan kalktı. Masa başında çizilen nüfuz bölge- leri toplumsal gerçekliklere öylesine tersti ki, güçlü bir sosyalist muhalefete sahip olan Yunanistan "Batı" da kalır- ken; çok daha zayıf dinamikleri olan Romanya, Çekoslovakya, Macaristan gibi ülkelerde Kızıl Ordu eliyle kurulan sosyalist yönetimler iktidar yapılabili- yordu. 1945 sonrası, Asya, Afrika ve Güney Amerika'daki ulusal kurtuluş B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 89 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- mücadeleleri karşısında İngiliz sömür- geciliği ekonomik çıkarlarını koruya- rak siyaseten geri çekilmeye başladığında; sömürge ve yarı sömür- gelerdeki dev- rimci hareketler karşı- sında ABD ve Sovyetler de yeni taktik ve stratejiler geliştirdiler. Böylece bu hareketlerin önderlik- leri ve mücadele ettikleri güç, kendi kaderlerini belirleme hakkını kullana- bilmede tayin edici bir etken haline geldi. Eğer Rusya ve onun çeperindeki devletlere karşı gelişen bir ulusal kur- tuluş hareketi varsa, tepeden tırnağa "komünist" bile olsa kabullenilmiyor; ama ABD ve NATO'ya karşı mücadele eden bir hareket varsa niteliği "faşi- zan" bile olsa baş tacı ediliyordu. "Ulusal kurtuluş savaşları eğer dev- rimci bir önderliğe sahipse, eğer em- peryalizme darbe vurursa desteklenir" söylemi; Sovyet devletinin [ya da Çin'in] çıkarlarına uygunsa destekleriz demenin ideolojik kılıfıydı aslında. ABD ve NATO için de ulusal kurtu- luş hareketlerine karşı ideolojik bakış, taktik ve stratejik çıkarlarına zarar verip vermemesi belirleyiciydi. Örne- ğin büyük hammadde kaynağı Hindis- tan'ın bağımsızlığı hazmedilebilirken, çok daha küçük Vietnam'ın direnişi büyük bir barbarlıkla kırılmaya çalışı- labiliyordu. Kürt ulusal hareketi için bir boyu- tuyla ABD'nin iki yakın ve stratejik müttefiki, Türkiye ve İran'ın istikrarını bozacağı için görmezlikten geliniyor ve Rusya bu nüfuz alanına girmek is- temiyordu. Ortadoğu ise "gri" bir kapışma böl- gesi olarak kalmıştı. İsrail devleti Ba- tı'nın desteğini alırken Milliyetçi Arap radikalizmi Sovyetlere yaslanmayı seç- ti. Bu durum zamanla Arap dev- letleri içinde bölünmeleri, darbe ve karşı darbelerle sürekli bir savaş ve bunalım alanı olarak ortaya çıktı. Bu yüzden sosyalist nitelikler taşımasına rağmen Kürt ulusal hareketi Baasçı yö- netimler karşısında herhangi Doğu bloğundan bir destek görmedikleri gibi, tersine Baasçı rejimler aktif ola- rak desteklenmişlerdir. Aynı nedenle ABD'de de Kürt ulusal hareketine ideolojik olarak soğuk ve kuşkucu göz- lerle baktı. Kürt ulusal hareketinin 60'lı yıllar- dan itibaren yaşadığı uluslararası han- dikabın başlıca nedenlerinden biri de bu ideolojik ve pragmatist yaklaşımlar olmuştur. Cevap 18: - Bu uzun "sessizlik dönemi"ni ye- nilgi ve işgal sonrası içe kapanık bir travma hali olarak değerlendirmek mümkün. Toplumun üzerinde sürgün ve kırımlarla açılmış büyük yaralar bu- lunmaktadır. İç dinamikler tamamen kırılmış, umutsuzluk ve yılgınlık ege- men olmuştur. Acıların damıtıldığı bu süreç içinde dünyada büyük bir payla- şım savaşı yaşandığını, içerde de bunun uzantısı olan büyük bir yoksul- luk ve otoriterizim egemendir. Devlet Kürdistan'da Jandarma, tahsildar ve öğretmenle temsil edilmektedir. Kürdistan'daki değişimin kökleri de aslında 1950'lili yıllarda başlamış- tır. Ortalıkta artık jandarmadan başka, bankalar, acenteler ve parti temsilci- leri de görülmeye başlamıştır. Demo- krat Parti'nin Osmanlıcı bir gelenek 90 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- olarak Aşiret reislerinin gönlünü ka- zanmaya çalış- ması, kitleye yeni bir alternatif göstermesi açısından da et- kili olur ve Demokratlar Kürt illerinde de yükselirler. Bu da Kürt toplumun- daki siyasal reflekslerin canlılığını ko- ruduğunu gösterir. Yine de ulusal uyanışın ikinci baha- rını yaşamasında Güney Kürdis- tan'daki gelişmelerin, Barzani hareketinin bü- yük etkisi olmuştur. Örneğin "49'lar olayı" olarak bili- nen tutuklamalar, Barzani hareketine karşı Irak yönetiminin giriştiği askeri operasyonların aynısını Türkiye'de de yapılmasını isteyen CHP parti sözcüle- rine karşı üniversitedeki Kürt gençle- rinin giriştiği bir protesto eyleminin sonuçlarıydı. Gençlik içindeki bu ha- reke- tlilikten son derece tedirgin olan yönetim fişlediği ne kadar Kürtçü, Solcu öğrenci ve aydın bulabildiyse hepsini tutuklamıştı. Cevap 19: - Barzani Hareketi’nin diğer parça- larda olduğu gibi Kuzey Kürdistan'da da büyük prestij sahibi olması boşuna değildir. Öteden beri ulusal direniş ve isyanların sürekli var olduğu bu böl- geden yükselen yeni devrimci dalga, Kürt aydınları, öğrenciler, şehir esnafı ve Kürt köylülüğü üzerinde de büyük sempatiyle karşılanmıştır. Kuzeyde üzeri küllenmekte olan ulusal direniş ateşinin yeniden can- lanmasında Eylül devrimi sürecinin, Barzani hareketinin çök önemli rolü var- dır. İlk adımların öncelikle Gü- ney'deki mücadeleyi aktif ve lojistik olarak desteklemek için atıldığını unutmamak gerekir. Nitekim bu hare- ketlenmeden rahatsız olan devlet Doğu Emniyet denen istihbaratını ve Jandarma baskısını yoğunlaştırarak hem yardımlaşmayı kesmeye hem de kıvılcımının kendi alanına sıçramasını önlemeye çalışmıştır. 1965'de kurulan TKDP (Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi)’nin ilham kaynağı da, itici gücü de Barzani Hare- keti’dir. Cevap 20: - 27 Mayıs, Tıpkı 12 Mart ve 12 Eylül gibi bir askeri darbedir. Diğerle- rinden farkı 1960'daki darbeci subay- ların ağırlıklı olarak orta-sol bir formas- yon taşımalarıydı. Buna karşı- lık Cuntacıların ideolojik bir öngörü ve kaygıları falan yoktu. Nitekim Milli Bir- lik Komitesi içindeki subaylardan daha sonra sol cuntalara çalışanlar da çıktı faşist cuntalara çalışanlar da. 27 Mayıs Askeri Darbesi’nin temeli, ordunun si- yasetteki rolü ve iktidar alanlarının kı- sıtlanmasını önlemektir. İktidar'da muhafazakar sağ bir hükümet bulun- duğu için, cuntacılar solcu aydınları, üniversite hocalarını ve muhalefeti de yedekleme ihtiyacı duymuşlardı. Bu ittifakın ödülü olarak da yeni Anayasa'nın yapımı bu aydınlara tevdi edildi ve ortaya 1961 Anayasası çıktı. Anayasa bu nedenle cuntacıların çok da farkında ve umurunda olmadıkları biçimde dönemin ruhuna uygun bi- çimde bir takım özgürlükçü açılımlar taşıdı. Fakat aynı Anayasa, militarist bürokrasinin iktidardaki aslan payını garantiye alan birçok kurumsal dü- zenleme de getirdi ve ortaya dengesiz B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 91 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- bir yapı çıktı. Dolayısıyla 27 Mayıs'ta ordu ile it- tifaka girmiş ve bazı sonuçlar elde etmiş olan Türk solu, bu darbeyi "ile- rici ve devrimci" olarak tanımladı. Teoriye göre yarım kalmış ulusal kur- tuluş savaşı, devrimci orduyla birlikte tamamlanacak; yukarıdan aşağıya "ka- pitalist olmayan bir modelle" Türki- ye'ye özgü bir sosyalist devrim mümkün olacaktı. Ordu içinde herhangi bir ideolojik formasyona sahip olsun ya da olmasın cunta gruplarının cirit attığı bilinen bir olgudur. Türk solunun Ordu ile flörtü ve cuntacıların özellikle de 68 dalgasıyla gelişen devrimci gençliği yedeğine alma-kullanma çabaları, kendilerinin tasfiyeye uğrayarak 12 Mart 1971'de iktidarı faşist cuntacılara kaptırmala- rıyla beraber ağır bir travmaya da neden oldu. Yine de Türk Solu'nda ordunun ile- rici devrimci rolü, Kemalizm konu- sunda eski yanılgılarını sürdüren pek grup bulmak mümkündür. Ordunun sol, sağ, laik, dindar, libe- ral veya muhafazakar hangi görünüm olursa olsun esas aldığı şey; militarist bürokrasinin siyasal iktidar üzerin- deki otoritesini, ekonomik ayrıcalıkla- rını, anayasa-yasa ve ideoloji yapıcılığını korumaktır. Bu bakımdan siyasal yapıyı değiştirecek herhangi bir girişimi olmaz. Koruduğu başlıca ayaklardan biri de "Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü", yani Kürt ulusunun herhangi bir hak ve öz- gürlük talebinin olmaması, bunun bastırılma- sıdır. O nedenle askeri cuntalar ne kadar konsept değiştirseler de militarist- bürokrasinin iktidarını korumak ve Kürt ulusunun statüsüzlüğü değişmez. Cevap 21: - Saydığınız özellikler yani "anti-" ya da "karşıtıyla belirlenme" düzeyi yalnız Kürt sosyalist ya da ulusal ör- gütlerine has bir özellik değildi. Dö- neme özgüydü ve aşağı yukarı bütün yapılarda mevcuttu. Keza başka cep- helerden de "anti-komünist", "anti- Kürt" gibi prensipler görmek mümkündü. Bu prensiplerin içeriğinin ne kadar dolu olduğu, savunan örgütlerin muh- tevasıyla ne kadar uyumlu olduğu, bu prensiplere ne kadar bağlı kalındığı ayrı bir konu. Ama bu ilkelerin Kürt ulusal demokratik mücadelesi açısın- dan tamamen boş ve anlamsız olduğu söylenemez. Sol hareketlerin ister ulu- sal kurtuluş mücadelesi içinde olsun- lar, ister sınıfsal bir düzeyde hareket etsinler kendilerini bir takım ilkelerle belirlemeleri olağandır. Örneğin ben Kürt ulusal demokra- tik hareketinin "anti-sömürgeci" ol- ması gerektiğini düşünürüm. Bu da bir belirlenimdir sonuçta. Ulusal hareket- lerin temel amaç edinmeseler bile ka- çınılmaz olarak feodalizmle çelişecekleri de siyasi bir gerçekliktir. Bence siyasi prensiplerin Kürt ulu- sal hareketinin ihtiyaç ve gelişim dü- zeyiyle çelişmesinin farklı nedenleri var. Bir kere genel olarak dünya sosya- list hareketi 70'li yıllarda artan bi- çimde, işçi sınıfının görevlerini, ulusal kurtuluş mücadelelerinin omuzlarına 92 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- yıkmaya çalıştılar. Avrupa proletar- yası, sanayi ülkelerinin proletaryası toplumsal devrim için yerinde sayar- ken; sınıfsal tabanını yoksul köylülü- ğün, esnaf- ların ve orta sınıfın oluşturduğu ulusal hareketlerden sos- yalist görevleri yerine getirmesi bek- lendi. Bunu Kürt sosyalistleri, yani bizler de yaptık. Yanlış olan buydu. Yoksa bir işçi sınıfı hareketi kuşkusuz anti-kapitalist ilkeyle hareket etmeli- dir yoksa sınıf hareketi olma iddiası kalmaz. Örneğin anti-faşist cephe modelleri de, ulusal kurtuluş hareketlerini reform mücadelelerinde "yedek güç" olarak konumlandırıyordu. Ya da "anti-emperyalizm" ilkesi, Türkiye gibi ülkelerde ezen ulus şovenizmini per- delemek için kullanılabiliyordu. Örne- ğin "Türkiye emperyalizme bağımlı yarı-sömürge bir ülkedir, Türkiye'deki temel mücadele emperyalizme karşı mücadeledir" önermesinin Kürt ulusal hareketi açısından pratik anlamı şuydu: "Türk devletine karşı mücadele etmeyin, esas güç ABD emperyalizmi- dir, yoksa emperyalizmin yedeğine düşmüş olursunuz!" "Ulusal kurtuluş mücadeleleri em- peryalizme darbe vurduğu sürece des- teklenir yoksa desteklenmez" türünden formülasyonlar da, SSCB müttefiki BAASÇI diktatörlüklerle mü- cadele etmemeyi vazediyordu aslında. Çünkü bu "üçüncü dünya diktatörlük- leri" emperyalizmele çelişiyorlardı, Kürt ulusal hareketi bu devletlerin is- tikrarını bozarak aslında emperyaliz- min çıkarlarına hizmet etmiş olurdu. Bu anlayışlar ulusal kurtuluş prob- lematiği açısından her zaman handi- kap oluşturmuştur. Ama bu anlayışlar gerçek bir sosyalist siyasal mücadele açısından da yanlıştılar. Cevap 22-23-24: - TİP'in sırf geleneksel Kürt hare- ketini barajlamak için kurulmuş bir komplo örgütü olduğunu düşünmüyo- rum. Bu çok zorlama bir yorum olur. Kürt ulusal hareketinin kendini topar- layıp TKDP olarak örgütlenmeye baş- lamasıyla, Türk sosyalistlerinin legal kitlesel bir partisi olarak TİP'in örgüt- lenmesi hemen hemen aynı dönem- lere denk gelir. Farklı ihtiyaçlardan ortaya çıkmış ve farklı dinamiklerden, birbirlerinden bağımsız olarak geliş- mişlerdir. Sosyalist hareket 1961 Ana- yasası nedeniyle legalite kazanmıştır ama, Kürt ulusal hareketi için henüz hiçbir legalite zemini yoktur. İşte bu tam da bu noktada Kürt ay- dınları, öğrencileri içindeki sosyalist eğilimin legalitede ifade yolları ara- ması Doğu Mitingleri’yle ortaya çıkmış olan toplumsal taban TİP'i bir adres haline getirdi. Böylece farklı alanlarda birbirinden bağımsız hareket etmiş olan iki muhalif akım Türk sosyalist hareketi ile Kürt ulusal demokratik muhalefeti ilk kez TİP bünyesinde bir araya geldiler. Çünkü artık her ikisi için de katalizör vazifesi görece sosya- list Kürt aydın- ları ve gençlik kesimi oluşmuştu. TİP'in ilk kuruluş yıllarında henüz illegal TKP'nin güdümünden uzak kal- mayı başardığını; örgütün Kürt kitlele- rine açılmasında Aybar'ın tavrının da önemli rolü olduğunu hatırlamakta fayda var. Kürt ulusal demokratik ha- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 93 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- reketinin elitleri, sosyalist gençleri böylece TİP'i kendilerini ifade edebile- cek- leri legal bir siyasi alan olarak gördüler. Böyle bakılınca olumlu anlamda Türk sosyalist hareketine asıl müda- halenin Kürt demokratlarından geldi- ğini söylemek daha doğrudur. Buradaki karşılıklı ilişki sonuçları iti- bariyle oldukça önemli kazanım- larla sonuçlanmıştır. Örneğin Kürt muhalefeti olmasaydı TİP 4. Kon- gre’sinde Kürtlerin ulusal haklarını deklere eden karar tasarısı hayata ge- çebilir miydi? TİP'in Kürdistan'da kit- lesel bir teveccühle karşılanması, daha sonraki fraksiyonel bölünmelerden sonra TİP'in Kürt kökenli kadrolar üzerinde kalması ve nihayet partinin 4. Kongre kararlarından "bölücülük" suçlamasıyla kapatılması da bunun bir kanıtıdır. Kürt sosyalist ve demokratlarının TİP'de çalışmaları ve bu yapıyı zorla- maları, Kürt ulusal taleplerinin ilk kez legalize olmasını, Türk toplumunun geniş kesimlerine ulaşmasını, ilerici demokrat kesimlerde tartışılmasını sağlamıştır. Tabi TİP deneyiminin Kürt sosya- list kadroları üzerinde legalist, refor- mist karşı etkileri de olmuştur. Bu sürece Türkiye tarihinin iki önemli muhalif gücünün ilk kez bir araya gelme, ortaklıklar arama ve karşılıklı tartışma deneyimi olarak bakmakta fayda var. Cevap 27: - 1900'lü yıllardan beri "ayrı örgüt- lenilmişti" tespiti oldukça iyimser. Bu örgütlerden bazıları Kürt kimlikliydi ama Kürdistan'ı Osmanlıdan ayrı, ba- ğımsız bir olgu olarak akıllarına bile getirmiyordu. Bağımsız ve bağımsız- lıkçı ulusal örgütlenme olarak sadece Azadi ve Xoybûn'u örnek verebilirim. TKDP ise Türkiye bünyesinde özerk- liği savunan bir örgüttü. Bu özelliğine rağmen Türk devletinin resmi norm- larıyla çatışan illegal bir yapı olması nedeniyle pratik olarak ayrı bir örgüt- lenmedir. DDKO'lar Türkiye Cumhuriyet tari- hindeki Kürt kimlikli, yasal, açık ve kit- lesel olan ilk örgüttür. Daha sonra da Kürt kimlikli başka legal dernekler de kurulmuştur. Fakat bunları "ayrı ve bağımsız örgütlenme" başlığında içkin olan siyasal anlamla karıştırmamak gerekir. Tıpkı HEP, DEP, HADEP, DTP veya HAK-PAR gibi siyasi partiler için Kürt kimlikli olmalarına rağmen bu anlamda bir "ayrı örgütlenme" olduk- ları söylenemez. Sendikalar, Dernekler, siyasi parti- ler "Kürt Kimlikli" olabilir, yoğunlukla Kürdistan'da örgütlenmiş olabilir ama benim anladığım "ayrı örgütlenme" den kasıt, sömürgeci devletin mevcut ve bütün aygıtları, kurumları ve düzeyleri içinde olmayı reddetmektir. Ayrı örgütlenme tartışmalarının anlamı da buydu zaten. Örneğin "Türkiye devrimi" değil de "Kürdistan devrimi" dediğiniz anda tüm bakış açı- nız, mücadele araçlarınız, örgütlenme biçimleriniz tamamen değişir. "Ayrı örgütlenme" tartışmaları özünde "Bağımsız Kürdistan" tartışmasıdır; bağımsızlığı isteyenler, "ayrı örgütle- neceğiz, bağımsızlığa gideceğiz" demiş oluyorlardı. "Ortak örgütlenme" argü- 94 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- manı ise Kürdistan'ın bağımsızlığını is- temeyen ya da imkansız görenlerin sa- vunduğu bir düzey oluyordu. Tartışmaların özü ve arka planı buydu. Cevap 25-28: -DDKO süreciyle ilgili sorularınıza da tek bir başlıkta cevap vermem daha kolay olacak: Kovara BÎR'in DDKO süreciyle ilgili hazırladığı dosyada çok değerli yazılar çıktı. Sürecin yeni kuşaklara aktarıl- masında oldukça yararlı bir tarih ça- lışması olduğuna inanıyorum. Ben DDKO sürecinin Diyarbakır Sı- kıyönetim Askeri Mahkemeleri ve ce- zaevi boyutunun tanığı oldum. Dolayısıyla kendimi önceki çalışma boyutunu yaşamasam da sürecin bir parçası, devamı olarak görüyorum. Cezaevinde olduğum süreç tam da savunma tartışmalarının sürdüğü, sa- vunma hazırlıklarının yapıldığı bir sreçti. Savunmaların yazılıp hazırlan- masında önde gelen isimler Mümtaz Kotan ve İbrahim Güçlü idi. Savunma- ların yazıldığı dönemlerde günde 14 saat daktilo başında çalıştığımı hatırlı- yorum. Tabi benim gibi genç yaşta bir öğrenci için bu çok öğreticiydi. Tarih- sel bir metin yazıldığını, önemli bir ta- rihsel sürece tanıklık ettiğimin de farkındaydım. Kürt siyasi hareketlinin en seçkin temsilcilerini bir arada, bir mekanda bulmak kolay bulunur bir nimet değil. Her tartışmadan, her sohbetten, her anıdan büyük dersler çıkarmak müm- kün. Cezaevinin eski ve yeni kuşakları bir araya getirmesi de büyük bir ren- klilikti. Düşünün Şeyh Said hareketi sı- rasında Eruh cezaevini basarak mah- kum- ları serbest bırakan 70'lik Halil Çiftçi gibi efsanelerle; TİP genel Sekre- teri Tarık Ziya Ekinci'lerle; nükteden ve keskin zekalı çarşı bilgesi Niyazi Us- talar, Edip Karahan’lar; Hukuktan, si- yasaldan DDKO gençliği ve ya Bingöl'de Siverek'te, Muş'ta Erzu- rum'da, Malatya'da bildiri dağıttıkları için gözaltına alınan 16-17 yaşındaki gençler; komünizm propagandası id- diasıyla her yöreden TÖS'lü öğret- menlere kadar herkes bir aradaydı... Yalnız Kürt değil daha sonra TİKKO'ya dönüşecek olan Şafak grubu, TİİKP ve Dev-Genç grupları da vardı. Kürt gençlerinin mahkemelerde si- yasi savunma yapmaları yönünde İs- mail Beşikçi'nin çok aktif bir tavrı vardı. Hatta genel olarak yumuşak başlı olmasına karşın Beşikçi'nin bu tartışmalarda oldukça sert tavırlar koyduğuna tanığım. DDKO savunma- larının oluşmasına önemli bir katkı yaptığını söyleyebilirim. Sıkıyönetim Adli Müşavirliği’nin özellikle aileleri devreye sokarak mah- kemelerde siyasi bir metin ortaya çık- maması için türlü metotlar denediği, vaatlerde bulunduğu haberleri sürekli sansasyon yaratıyordu. Daha sonraki birçok siyasi ayrışma ve birleşmenin tohumlarının burada atıldığı veya burada olgunlaştığı bir olgu. Mahkemelerde toplu olarak si- yasi savunma yapılmış olması bir korku perdesini yırtmış oldu. Gençler böylece toplumda artık devletin ideo- lojik ve siyasi baskılarına sesleri yük- selten, bilinçli, eğitimli, kararlı insanlar bulunduğu mesajını vermiş B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 95 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- oldular. Bu da sonraki gelişmelerin önünü açan bir koç başı işlevi gördü. Savunmalar siyasi bir kariyer kazan- dırdı ve bir misyon yükledi o insan- lara. Mücadeleye istekli kuşaklar için bir güven ve istek yarattı. Cevap 29-30: - Bütün ayrılıkların ve çatışmaların çetelesini tutmak zor. İçlerinde sadece kişisel kaprisleri, yönetici kadrolar arasındaki siyasi rekabet veya tarz farklılıklarına, belki iktidar kavgala- rına daya- nan ayrılıklar olduğu gibi ciddi felsefik, ideolojik, siyasi ayrılık- lar da oldu. Bazen bunların hepsinin birden yaşandığı örnekler de mevcut- tur. Fakat şunu söyleyebilirim; siyase- tin amaçları, araçları ve yöntemleri ko- nusunda ciddi biçimde düşünme fırsatı olarak ayrılık yaşamış militan ve çevre kadroların çok fazla olduğunu sanmıyorum. Arkadaşlıklar, bir yere ait olma, kendine güvensizlik, çatış- macı veya dayanışmacı duygular çok daha etkili olmuştur diye düşünüyo- rum. Bu sonuca varmamda 15 yıla yakın cezaevi yaşantımda, hemen hemen çoğu benim siyasi grubumdan olma- yan hemen hemen her gruptan insanla günlerimi, yıllarımı geçirmenin önemli bir rolü oldu. Birçok gruba, kişiye karşı olan ön yargılarım burada yıkıldı. Kendi birçok yoldaşımla kuramadığım dostluk ve dayanışmayı ideolojik ola- rak çok farklı kulvarlarda siyasetten insanlarla kurabildim. Özünde ruh, duygu ve akıl yürütme olarak birbiri- mize ne kadar çok benzediğimizi, eğer herkesin düşünecek olup biteni öğre- nerek tavır alacak zamanı olsa çok daha farklı ve sağlıklı saflaşmaların olacağını düşündüm. Cevap 33-35-36: - Kürtler 16. yüzyıldan 19. yüzyıl sonlarına kadar yarı-özerk beylikler halinde yaşıyorlardı. Kimlikleri inkar edilmiyordu. Vergi vermiyor, bölgede sefer olmadığı koşullarda askere de alınmıyorlardı. Buna karşılık Osmanlı bürokrasisi içinde de yer almamış- lardı. Hamidiye Alayları döneminde de aşiret reislerine bağlı bir askerlik söz konusudur. 19. yüzyıl sonrasındaki kı- rılmalara rağmen Kürtler özerk yapı- larını korumuşlardı. İttihat-Terakki'den başlamak üzere Tüm Kemalist İktidar ve Türkiye Cum- huriyeti ise Türk tabanına dayalı "ulus-devlettir". Kürtlerin ulusal var- lığı inkar edilmiş, zorla Türkleştiril- meye çalışmış, ülkesi yeniden işgal edilerek statüsüz bir alt-sömürge ha- line getirilmiştir. Kürt halkı Osmanlı yönetimi al- tında da birçok baskıya maruz kaldı ama Cumhuriyetle kıyaslanamayacak ölçüde farklı bir statüsü bulunuyordu. Cevap 38: - "Kürdistan uluslararası bir sö- mürgedir" tespitinin anlamı zaten bu uluslararası konsensusta saklıdır. Or- tada açık, yazılı bir anlaşma olmama- sına rağmen uluslararası kurumlar Kürtlerin bu statüsüzlüğüne, sömürge konumuna göz yummakta, sahip çık- 96 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- makta ve korumaktadırlar. Bunu doğ- rudan kendi çıkarlarından dolayı değil, Kürdistan'ı işgal ve yönetimi altında bulunduran devletlere bağlı olarak ve onların çıkarlarını gözeterek yapmak- tadırlar. Günümüzde temel insan hak ve öz- gürlükleri kavramı "iç işlerine karışma- ma","sınırlarındeğişmezliği", "işbirliği ve istikrar" gibi devletlerarası çıkarbirliği normlarının üzerine çıktıkça Kürt so- runu, insani ve bireysel haklar bağla- mında uluslararası kurumlarda daha kolay yer bulabilmektedir. Fakat sorun bireysel haklar veya insan hakları çerçevesine sığdırılama- yacak kadar geniş ve karmaşıktır. Cevap 39-40: - Kürt Federe Devleti ile ilgili soru- lar için toplu bir değerlendirme yap- mak daha iyi olacak. Kürdistan'ın köklü iki siyasi partisi PDK ve YNK'nin liderleri bugün kritik görevlerdeler: Celal Tabani, Irak Cum- hurbaşkanı; Mesud Barzanî ise Federe Kürt Bölgesinin Başkanıdır. Güney'de hemen hemen tümüyle kurumlaşmış Federe bir Kürt devleti var. Tüm bun- ların Kürt halkını hem gururlandırdı- ğını ve hem de geleceğe daha umutla bakmalarına vesile olduğunu düşünü- yorum. Güneydeki gelişmelerin ulusal demokratik mücadelenin genel olarak moral kazanmasına, ivmelenmesine neden olduğu da açık. Kuzey örgütleri için de hem bir rekabet, kıyaslama hem de teşvik edici bir rol oynuyor. Bununla beraber Güney'deki dev- letleşmeden aşırı beklentilerin yarat- tığı hayal kırıklıkları, reel politikanın gündeme getirdiği ters kutuplara itil- menin getirdiği rahatsızlıklar da bir gerçek. Son 10 yıldır Kürt ulusal güç- leriyle, özellikle de PKK'nin de dahil olabileceği bir çatışmadan kaçınılması en önemli olumluluklardan biridir. TC' nin nihayet ABD'nin de itmesiyle Kürt Federe Devletinin varlığını kabullenen bir politikaya yönelmesi bir olumluluk olmakla birlikte, bunun bedeli olarak Güneyli güçleri PKK'yi tasfiye adı al- tında çatıştırma yönünde diplomatik baskılar ve kışkırtmalar yapması sü- reci zorlayabilir. Güneydeki yönetimin henüz ulus- lar arası hukuk tarafından tanımlanıp güvenceye alınmamış olması büyük bir handikaptır. Tabiri caizse şimdiki “de facto” durumun hukuksuz bırakıl- ması halinde ilerde koşullar oluştu- ğunda bir müdahale ile ortadan kaldırılabilmesinin imkanları elde tu- tulmak isteniyor. özellikle TC ve Mer- kezi Irak yönetimi, Kürdistan Federe Bölgesi’nin uluslar arası hukuk norm- ları içinde tanımlanmasını çok bilinçli biçimde engelliyorlar. ABD ise kendisi için olmasa bile Arap yönetimleri ve Türkiye’nin desteğini yitirmemek için bu diplomasi oyununa katılmaktadır. Kürdistan için bağımsız bir Anayasal konsept oluşması uluslar arası bir hu- kuksal çerçeve oluşturması bakımın- dan önemli. Bunu bir anlamda bağımsızlık manifestosu veya rezerve edilmesi biçimde de okuyabiliriz. Fakat iki şeyi de birbirine karıştır- maktan titizlikte kaçınmakta fayda var. Kürdistan Bölge Yönetimi için anayasal bir çerçeve oluşmasını engel- lemeye çalışan Irak merkezi yönetimi ve TC gibi sömürgeci odakların telaşı B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 97 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- ile; bu Anayasa’nın içeriğine karşı eleş- tirileri ve kaygılarını dile getiren mu- halefetin pozisyonu birbirinden tama- men farklı şeylerdir. Bunlar tamamen birbirine zıt iki kutup. Ertelemelerle il- gili gelişmeler, ise bende Kerkük’ün statüsünün referanduma sunulma ko- nusunun boğuntuya getirilmesiyle benzer senaryoları çağrıştırıyor. ABD’nin Irak’ı işgali ve sonrası sü- reçte yaşanan bütün olumsuzluk ve trajedilere karşın, bir tek olumluluk Güney Kürdistan’ın fiili olarak bağım- sızlaşması oldu [Adamın bir tek gözü de olsa görmeye başladı!] Bu yüzden- dir ki ABD belki de ilk kez bir bölgede “işgalci” değil “kurtarıcı” bir güç olarak görüldü ve içten bir kitle desteğine sahip oldu. Öyleki Kürdistan’ın bütü- nünde çoğunluğu Marksist gelenekten gelen ve “ABD emperyalizmiyle müca- dele” süreçlerinden geçmiş siyasi par- tilerin, hareketlerin tamamı -ironik de olsa- ABD’nin Güney Kürdistan’daki varlığını desteklediler. Bu destek nedensiz değildi, çünkü bütün yüzyıl boyunca sosyalist SSCB’den, demokrat Avrupa’ya, liberal ABD’den İslamist devletlere kadar hepsi, Kürdistan’ı bölüşen devletlerle olan çıkar ilişkileri hatırına Kürtlerin hak ve özgürlüklerinin çiğnenmesi, sürgün ve ölümle ödüllendirilmelerine seyirci kalmış veya bizzat destek olmuş- lardı. Kürtler içine hapsedildikleri cen- dereden başlarını bir o yana bir bu yana vurarak çıkmaya çalışırken, ancak yüzyılda bir olabilecek bir şey oldu; bölgenin yerel despotları ile dün- yanın büyük patronun arasında çe- lişme ortaya çıktı. Ve bu çelişme Kürtlerin hapis olduğu cendereden bir gedik açılmasına vesile oldu, kısmen özgürleşme şansı yakaladılar. Irak bir bütün değildir, parçalı bir siyasal-toplumsal coğrafyaya sahiptir. Dolayısıyla ABD’nin askeri müdahalesi Süleymaniye’de başka, Felluce’de başka bir anlam taşır, taşıyor da.. Irak- lılarla Kürdistanlıların çıkarları bir ve aynı değil, Kürtler Iraklı değil, Kürdis- tanlıdırlar. Irak I. Paylaşım Savaşı’nda sınırları cetvelle gönyeyle masa başında çizil- miş yapay devletlerden biridir. Bugün Irak diye bir devlet varsa bu, Osmanlı yıkıntısı üzerinde o günün galip em- peryalist gücü İngiltere’nin bölgeyi en uygun biçimde böyle yöneteceğine inandığı içindir.. O günün koşullarında Şeyh Mahmud’un başında bulunduğu bir Kürdistan Krallığı da pek ala müm- kündü. Emperyalistlerin her zaman “bölüp” yönettikleri doğru değildir, çoğu kez daha küçük ve savunmasız toplumları yerel despotların elinin altında “bir- leştirerek” bu işi daha kolay ve ucuza getirirler: Türkiye Cumhuriyeti ve Irak Krallığı bunun tipik örnekleridir. Bugün tartışılan “Irak’ın yeniden yapılandırılması” sorunu aslında I. Paylayım Savaşı’nın “Musul Sorunu”nun yeniden tartışılmasından başka bir şey değildir. Zaten I. ve II. Paylaşım savaşlarında bir biçimde dondurulmuş ne kadar sıkıntılı, so- runlu alan varsa hepsi, yüzyılın so- nunda bir biçimde dünyanın gündemine yeniden geldi. Yeni çö- zümler dayatmıştır. Balkanlar’dan Kaf- kaslara kadar her yerde görülen bu yeniden yapılanma ihtiyacı Kürdistan 98 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- için de gündemdedir. Musul Sorunu (şimdi Kerkük sorunu!) denen şey ise de özü itibariyle Kürdistan sorunudur; Kürtlerin, Süryani ve Nesturilerin, Türkmenlerin kimin yönetimine bıra- kılacağı tartışmasıdır. Dün tartışmanın öznesi olan Kürt- ler masada yoktular, bugün varlar, hem de güçlü biçimde.. Kuşkusuz bugün yeni baştan dizay- na ihtiyaç gösteren yer sadece Kürdis- tan değil bölgenin tümüdür. Ortado- ğu'daki statüko bozulur bozulmaz Kürt dinamiğinin çözüm için kendini dayatması kaçınılmazdı. Çünkü Kür- distan, çok büyük bir nüfus ve toplum- sal dinamizm barındırmasına rağmen siyasal hiçbir statüsü bulunmayan tek ülkedir. Ortadoğu’nun bu ortak, alt-sö- mürgesinin kendi içinde parçalanmış, dinamikleri ezilmiş ve bu yüzden de radikal rahatsızlıkların kaynakların- dan biri olduğu da dünyanın bir gerçe- ğidir. ABD ve müttefikleri için Orta- doğu’da işlerin yolunda gitmediği açık- tır, hiçbir ülkeye topluma zorla “demokrasi” dayatmak mümkün de- ğildir. Hiçbir sistemin işgal ve zor yo- luyla “ihraç” edilemeyeceğinin örnekleriyle doludur tarih. Yanlış olan şey ortaya Federal yö- netimlerin çıkmış olması değil, yapay biçimde Irak merkezi otoritesini yeni- den tesis etmeye çalışmaktır. Kürt ulu- sal demokratik güçleri açısından Irak’ın merkezi yönetimini güçlendir- mek kendisini kesecek kılıcı bilemek anlamına gelir. Bence bölge gericiliklerinin en önemli başarısı, dört yıl boyunca ABD’nin Ortadoğu politikasını “Irak’ın bütünlüğüne saygı ve koruma” adına oyalanmasını ve batağa saplanmasını sağlamış olmalarıdır. Oysa Kürdistan örneğinde görüldüğü gibi Baas dikta- törlüğü altında ezilen toplumların kendi bölgelerinde huzur ve güveni sağlamaları mümkündü. Nitekim Şii Arapların bulunduğu bölgelerde de benzer durum söz konusudur. Irak yapay bir devlettir, bu yapay devleti korumaya çalışmak ABD’nin en büyük yanlışlarından biridir. Eninde sonunda bu yapı kendisini doğal par- çalarına bırakmak zorunda kalacaktır. Ortadoğu’daki statükolar atık parça- lanmış, şişenin içindeki cin çıkmıştır. Geriye dönüşü çok zor bir süreç var- dır. Irak artık fiilen ve ruhen dağılmış- tır. Yeniden Irak merkezi otoritesini güçlendirmeye çalışmak, ABD’ye şim- diye kadar olduğundan çok daha büyük bir faturaya neden olacaktır, ki sonuçta böyle bir hedefin tutturulma olasılığı da yoktur. Kürtlerin merkezi yönetimde kal- ma sürelerinin çok sınırlı olacağını sanıyorum. Irak merkezi yönetimi eni sonu Arap milliyetçiliği ve dini fana- tizminin eline geçecektir. Bu grupların Kürt ulusal taleplerine ve varlıklarına karşı ne kadar düşmanca davrandık- ları bir sır değildir ve bunların Kürtle- rin tüm kazanımlarını budamak, geri almak için zaman kaybetmeyecekle- rine emin olabiliriz. Ne var ki bu olgulara karşın bizim Kürt siyaset sınıfında garip bir bi- çimde egemen devletlerin “birlik ve bütünlüğüne” sarılmak gibi bir kom- pleks var. Güneydekiler ısrarla Irak’ın birlik ve bütünlüğüne, Kuzeydekiler Türkiye’nin “bölünmez bütünlüğüne”, B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 99 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- İran’dakiler de “İran’ın tümlüğüne” yemin edip duruyorlar. Akılcı yol Kür- distan’ın bağımsızlık projesinin önünü açmaya çabalamalarıdır. PDK ve YNK’nin aralarındaki çeliş- meleri en aza indirerek ortak hareket etmeleri kuşkusuz Kürtlerin elini güç- lendiren önemli bir faktördür. Keza son on beş yılda belli bir özyönetim deneyimi kazanıldı, Kürt devletinin belli başlı tüm kurumları oluştu. Kürt- lerin artık Irak merkezi yönetimin dı- şında bir sosyo-ekonomik, siyasal bir yaşamları var. Ve bu önemli oranda is- tikrar kazanmış durumdadır. Savaş sü- recinde de özellikle TC’nin hamlelerinin boşa çıkarılması konu- sunda doğru tutumlar takındılar. Kaygı duyduğum noktalardan biri de, Güney Kürdistan’daki gelişmelere ilişkin yurtsever politik kadrolardaki derin sempatiye, karşılık Kuzey’de buna uygun bir kitlesel izdüşümün halen görülmemesidir. Kuzey ve Gü- ney’deki kitleler adeta aradaki politik bölünmeyi doğrularcasına ters yön- lere doğru çekiliyorlar. Örneğin Suriye işgalindeki Kürdistan parçasında yük- selen serhıldan da bu parçada gerekli yankıyı bulmadı. Oysa Küçük güney 15 yıllık savaş boyunca, Suriye yönetimi altındaki statüsüzlüğüne rağmen si- lahlı mücadeleye, maddi, manevi, lo- jistik ve kadrosal en büyük katkıyı sunmuşlardı.. Kuzeyli örgütler, siyasi akım ve ki- şilerin Güney Kürdistan’a ilişkin des- teklerinden ne anlaşılıyor? Bence sahici bir yurtsever ve de- mokrat olmanın ölçütü Güneydeki ka- zanımların meşruiyetini ve geliştirilme- sini savunmaktır. Bu ko- nuda genel bir coşkuyla beraber ciddi bir duyarlılık ve sorumluluk gösteril- diğini düşünüyorum. Bu meşruiyetin savunulması çok önemli ama yeterli mi? Güneydeki mücadelenin desteklen- mesinden asıl olarak anlaşılması gere- ken şey Kuzey Kürdistan’daki kitle muhalefetini harekete geçirebilmek ve Kuzey cephesinden statükoyu sars- maktır. Çok vurguladık: Kürdistan’ın orta doğudaki bölünmüş alt-sömürge statüsünün bekçisi TC’dir. Amerikan müdahalesi Güney Kürdistan’a karış- maması yönünde TC’yi sınırlamıştır ama bu konjonktürsel bir durumdur. Kürdistan’ın parçaları arasındaki ilişki tıpkı bileşik kaplar örneğindeki gibi sonuçta birbirini etkiler: birbiri için model oluşturur. Bir parçada gelişen özgürlük ufku diğer parçalarda eni sonu bir yükselişe neden olur. Kürdistan Federal Bölgesi'ndeki devletleşmenin önündeki sorunlara da değinmekte fayda var: Güneydeki federalist inşanın iç ve dış birçok sorunla karşı karşıya olduğu açık. Bu yazımda sadece konuyla bağ- lantısı açısından farklı din ve kültürle- rin, toplum hayatına katılımı ve siyasal temsil sorunlarına değinmek duru- mundayım. Bir zamanlar Kürt ulusal hareketine -“sosyalist inşa”dan ötesi hiç düşünülmediği için!- çok uzak ve anlamsız gibi görünen ve burjuva de- mokrasilerine ait laiklik veya din dev- leti tartışmaları işte artık Kürtlerin de gündeminde! Devletlerin kuruluş aşamaları, ge- nellikle dış tehditler, kuşatma teorileri vb. gerekçelerle totaliter, merkezi- yetçi-monolitik bir tarzda gelişiyor. 100 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- Oysa inşa süreçlerindeki her kusur, her anormallik ileride çok daha büyük problemler olarak büyüyecek, yapının çökmesine ya da dağılmasına varabi- lecektir. Tıpkı temeli bozuk atılan bir bina ya da çocukluk hastalıklarıyla zayıf düşmüş bir bünye gibi... Tarihteki örneklerine baktığımızda farklı etnik ve dinsel yapıların özellikle savaş, iç çatışma ve yeni devletleşme süreçlerinde etnik arındırma, katliam tehdidi altına girdikleri görülür. Savaş, iktidarı tekelleştirmek isteyen zümre- ler tarafından farklı etnik, dinsel yapı- lardan kurtulmak için hep uygun bir fırsat olarak görülmüştür. Bütün bunlar kaçınılmaz kurallar değildir, tarihten öğrenmek ve bunları değiştirmek mümkündür. Güney Kür- distan’daki devletleşmenin demokra- tik bir zemine oturması, demokratik inşayı esas alması, bu nedenle can alıcı bir öneme sahip. Kürdistan, tarih boyunca köklü uygarlıkların, farklı ulus, din ve kül- türlerin adeta fışkırdığı bir coğrafya üzerinde yer alıyor. Kürt ulusunun özgürleşmesi, ancak kendisiyle bir- likte bütün ezilen kültürlerin de öz- gürleşmesiyle daha anlamlı hale gelebilir. TC’deki gibi Kemalist bir laisizm mi, İran ya da Suudi Arabistan’daki gibi din devletleri mi, azınlık kültür ve dinlerin oligarşisi mi, dinlerin inkar edilip yasaklanması mı yoksa yüzlerce yıllık çatışma ve değişimlerden geçe- rek [en ideali olmasa bile] olgunlaş- mış, din ve devlet ilişkisinin kişisel temel hak ve özgürlüklere, vicdan öz- gürlüğüne göre tarif edildiği çağdaş bir laiklik mi? Son yıllarda karşılaştığımız birçok karar ve uygulama ne yazık ki hiç de iyi işaretler vermiyor. Bunlardan biri Erkeklerin çok eşliliğine imkan veren bir yasanın Parlamento tarafından ka- bulü oldu. Cinsler arasında eşitsizliği kabul eden bu gerici yasa ulusal kur- tuluş sürecini sırtlamakla kalmayıp, demokratik ve açık toplumun güven- cesi olan kadın hareketini marjinalize etti. İçeride ve dışarıda birçok demo- kratik kitle örgütü özellikle de Kürt kadın örgütleri ve inisyatifleri tarafın- dan yoğun biçimde protesto edilme- sine rağmen Barzani, yasayı veto etmedi. Kadın öldürme ve intihar olayları marjinal boyutlarda. Bütün bunlar Kürdistan devriminde bütün yükleri en ağırıyla erkeklerle paylaşmış olan Kürt kadınları açısından durumun hiç de iç açıcı olmadığını gösteriyor. Êzidî, Asurî-Süryani halklarının du- rumu da tehdit altında. Bölgede yal- nızca İslam dini ve mezhepleri yok; Asuri, Süryani, Keldani toplumlarınca değişik kiliselerde temsil edilen köklü bir Doğu Hıristiyanlığı; binlerce yıldır Kürtlerin en eski ve otantik inancı ola- rak Êzîdilik ve çok fazla bilinmeyen Heqqeler var. En eski din, inanç ve kül- türlerin yatağı olan bu bölgede, mo- dern dünyanın yansımaları olarak Ateistleri, farklı felsefi inançlara sahip insanların varlığını da görmek gereki- yor. Kürdistan çok dinli bir ülke olma- sına, birçok felsefi inanç ve kültürü ba- rındırmasına rağmen Kürdistan Din İşleri Bakanlığı’nın sadece “İslam di- nini” resmen kabul etmesi, diğerlerini görmezden gelmesi böylesi önemli bir B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 101 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- handikaptır. Bütün yurttaşlar arasında gerçek bir hak eşitliği olabilmesi için kamusal alanın ve siyasetin seküler bir anlayışla yeniden oluşturulması gere- kir. Irak Anayasası “Irak devletinin resmi dininin İslâm olduğunu ve İs- lam’a aykırı yasa çıkartılamayacağını” belirtiyor. Kürdistan Bölge Anaya- sa’sında ise “Kürdistan Bölgesinin va- tandaşlarının ırk, renk, cins, dil, etnik köken, din ya da ekonomik statü bakı- mından aralarında hiçbir ayırım ol- maksızın, hakları itibariyle kanun önünde eşit” [Kısım II, madde 8, ı) ] ol- duğunu belirtmesine rağmen, aynı Anayasa “Din, inanç ve dinsel vecibe- leri yerine getirme özgürlüğünün, ancak Anayasa veya Federal Anaya- sa'nın veya federal yasaların hüküm- leriyle çelişmediği sürece ve genel moral standartlara ters düşmediği sü- rece, güvence altına alınmış“ olduğunu ifade etmektedir. [Kısım II, Madde 16] Anayasa’da varlığı kabul edilen, Müs- lüman olmayan topluluklar, özel bir yasa doğrultusunda, dinsel, "ruhani" ve yasal oluşumlar kurma hakkına sa- hiptir. Bu oluşumlar, söz konusu top- luluklara mensup insanların tüm kişisel işlerine, "Müslüman" dinsel mahkemelerinin yetki ve sorumluluk alanlarının dışında olan işlere bakma hakkına sahiptir.-„ [Bölüm 3, Madde 60:] denmektedir. (Acaba, Müslüman dinsel mahkemelerin yetki ve sorum- luluk alanlarının dışında olmayan“ ne var?) Bütün bu dolambaçlı madde ve an- latımların hukuksal ve pratik bir tek sonucu vardır: Güney Kürdistan’da Irak’ta olduğu gibi, İslâm hukuku “ge- çerlidir, şeriat mahkemeleri çalışmak- tadır. Hristiyanlar, Êzîdiler, Heqqeler veya başka din veya inançların” ancak İslam hukukunun tanıdığı sınırlarda bir “özgürlüğe” bir “hakka” sahiptir- ler. Yani tıpkı yüzlerce yıldır Arap, Os- manlı ve son olarak Baas diktası altında olageldiği gibi… Bu yüzden de Kürdistan Bölge Hü- kümeti Din İşleri Bakanlığı’nın açıkla- ması farklı din, mezhep, inanç, felsefik düşünce taşıyan insanların ancak “İs- lam’ın kılıcına boyun eğdikleri sürece, onun lütfettiği hoşgörüden yararlana- bilirler” anlamına geliyor. Çünkü bütün Anayasal metinlerde atıfta bu- lunulan ve geçerliği tartışılmayan İslam hukuku, kendi dışındaki din ve inançlar için “boyun eğme, tabi olma” şartı arıyor. Yüzlerce yıllık uygulama derken bunu kastediyorum. Müslü- man’ların bunu son derece adil bul- maları normal. Peki ya tabi olması istenenler? Günümüzdeki İslamist ra- dikalizmin çatışmaların temelinde de “İslam” adına siyasal ve hukuksal ege- menlik bulunuyor. Sonuçta ya İslam egemenliğini kabul ederek, onun hukuk hoşgörüsü içinde yaşayacaksın. Eğer kendine ait bir hukuksal alan istersen, bu otoriteyi parçalayacağı için, topraklarından çı- karılmaya çalışılacaksın, “kılıcı” (sey- fo’yu) ya da “ferman”ı yiyeceksin! Êzidî toplumunun karşı karşıya olduğu tehdidin hukuksal arka planı budur. Önceki yıl Musul ve Şengal bölgele- rinde Ezîdilere yönelik toplu kırım gi- rişimleri oldu. Êzîdilerin kendi anavatanlarında, kültür ve tarihinin, dilinin oluşmasına tarihsel katkıları- nın olduğu bir toplumda dışlanmaya 102 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- çalışılmaları, kendi devletlerinin inşa edildiği bir süreçte kendilerini katliam tehdidi altında bulmaları tarihsel bir haksızlıktır. Êzîdiliğin hem Irak ve hem de Kürdistan Bölge Anayasası’nda, İs- lam’lık, ve Hıristiyan’lıkla beraber res- men tanınan dinler arasında sayılması, yasama ve yürütme organlarında, top- lumun her düzeyinde temsilde adalet- ten faydalanmaları, toplum olarak varlıklarının Anayasal güvence altına alınmasının bütün Kürt örgütleri ve aydınları tarafından savunulması ve takipçisi olunması gerekiyor. Keza Asuri/Süryani, Keldani gibi Hiristiyan toplumların kültürel -bölge- sel özerklikler, kantonal ve ya başka tür federatif modellerle sürece katıl- malarını; Kerkük ve benzer kentlerin çok dilli, çok kültürlü yapılarının ko- runmasını savunmak da en başta biz- lere düşer. Demokrasi eksikliklerinin, yolsuz- lukların, insan hakları ihlallerinin hemen ve etkili biçimde üzerine gidil- mesi gerekir. “Dış tehditleri”, “düşman kuşatma- sını” gerekçe göstererek içe dönük eleştiriyi askıya almak, haksızlık ve anormalliklere “normaldir daha yeni- dir” diyerek kulak kapamak, yapılan her şeyi hayırhah bir tutumla rasyo- nelleştirmek, örneğini “Sosyalist Ana- vatanın savunulması” adı altında SSCB’de bürokratik bir diktatörlüğü- nün inşa edilmesi ve uluslararası sos- yalist hareketin içten çürümesine katkı yapılmasında gördüğümüz gibi faturası ağır bir öngörüsüzlük olacak- tır. Güney’in etkin siyasal güçleri olan PDK ve YNK’nin tavrı, demokratik bir devlet mi yoksa egemen sınıfların eği- limleri içinde tipik bir “Ortadoğu Dik- tatörlüğü”ne razı mı olunacağı nokta- sında belirleyici bir öneme sahip. Bu da eleştiriyi, toplumsal muhalefeti, aydın inisiyatifini çok daha önemli hale getirmektedir. Cevap 41-48-49: - İzninizle PKK ile ilgili iki sorunuzu birlikte yanıtlamak istiyorum. İster ulusal, ister sınıfsal, isterse dini, hangi ideolojik kılıfı kuşanırsa ku- şansın bütün bürokratik mekanizma- lar sonuçta sadece kendileri için vardır. Kendilerini doğuran amaçlar, paradigmalar değiştiği halde bile ken- dilerine yeni paradigmalar ihdas ede- rek varolmaya devam ederler. Ve yine bilinen bir şey, bir yerde bir ilke, bir ideoloji veya bir adam tartışılmaz, do- kunulamaz, bir tabu haline getirili- yorsa, burada esas olarak bundan çıkar uman bir kastın varlığı söz konu- sudur. İç dinamikleri parçalanmış bir ulu- sun, kurtuluş mücadelesi için tercih edebileceği çok değişik örgütlenme bi- çimleri yoktur. Daha doğar doğmaz il- legal olmak zorunda kalır: yasadışıdır ve katı gizlilik kuralları, “iyi niyetli” tüm söylemlere rağmen açıklık, de- mokrasi ve dolayısıyla denetlenebilir olma imkanlarını ortadan kaldırır... Düşmanın öldürücü darbelerine karşı örülmek zorunda olunan bu zırh, bir süre sonra içindekilerin de ölümüne yol açar!! Düşmana karşı meşrulaşan bütün gizlilik önlemleri, aynı zamanda yaptıklarından sorumsuz ve denetle- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 103 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- nemez bir bürokratik kastın kendisini korumasına, gizlemesine de yarar. Şiddetle belirlenen bir mücadele ortamı en barışçıl örgütlerde bile şid- detin meşrulaşmasına, kanıksanma- sına yol açabilir. Silahlı mücadeleye karar veren örgütlerde ise bir süre sonra silahın dilinin siyasete, örgüte egemen olması kaçınılmazdır. Gerilla mücadelesi sömürgecilerin zorbalı- ğına karşı toplumun özgürleşmesinin kapılarını açar; özgürlük mevzileri oluşturur. Ne var ki bir yandan da si- lahın yalnız düşmanı caydırmakla kal- mayıp, siyasal rakipleri ve iç itirazları da caydırdığı anlaşılınca iç düşmanlar çoğalmaya başlar, hamaset artar. Bütün iç isyanlar, itirazlar en kolay yoldan bastırılmaya çalışılır. Akıldan çok duyguyu örgütleyen bir tarikat anlayışı esas olmaya başla- dığında İdeolojilerin meşrulaştırıcı, acıyı hafifletici ve katlanabilir hale ge- tiren söylemleri öne çıkar. Sloganlar, analitik düşüncenin yerini aldığında tar tış- ma ve araştırma değil, ezbere öğrenil- miş formüllerin tekrarlanması söz konusudur artık. Bürokratik örgütlenmeler için “merkez ve otorite” kavramları kutsal- dır. Geniş taban piramidin tepesini ta- şımak için vardır. Ulus veya sınıf iradesini “Parti”ye, parti kadrolara, kadrolar “önderliğe” devreder. Hepsi birbi- rinin yerine ikame olur. “Yoldaş Öcalan”ın “Başkan Apo” haline gel- mesi, “güneşimiz” denmesi, modern zamanların peygamberi gibi nitelen- mesi böyle bir sürecin sonucudur. Güçlü merkezi yapılar ve lider ek- senli örgütlenmeler zayıf insanlara ih- tiyaç duymuştur. Bireysel zayıflığın ürünü olarak gelişen “Tek Adam” ör- gütleri, bu kez de güçlenen bireyleri zayıflatmaya çalışır. PKK’de kişilik çözümlemeleri ve özeleştiri sistemi, kadroların bütün geçmiş yaşamlarını lanetlemeleri sıfır- lamaları üzerine kurulu olmasını buna bir örnek olarak verebiliriz. Halk ara- sında efsane isimler haline gelen ge- rilla komutanlarının, cezaevi direnişçilerinin okul çocukları gibi azarlanması, hepsinden kendilerini aşağılayan yüzlerce sayfalık “özeleş- tiri” alınması boşuna değildir. Döne döne yinelenen bu işlem kişilerin ça- lışma enerjisini çoğaltmakta -tasvip alma isteği- ama değer ve özgüvenle- rini de kırmaktadır. Bu da militanların kişiliklerini güçlendirmek değil tersine parçalanmasına neden olmaktadır. Kadroların kişiliklerinin zayıflatılması “önder”in otoritesinin olağanüstü güç- lenmesine yara- maktadır. Otoriter örgütlenmelerin zayıf kişi- lere ihtiyacı olduğu gibi tersi de doğ- rudur: toplumlar zayıflayıp güçsüzleş- tikçe, güçlü lider ve otorite isteği de artar.. Sömürge insanı zayıftır, dona- nımsızdır. Kaba bir güçle ezildiği için ya o güce istemeden boyun eğmek ya da başka bir karşı-güce sığınmak du- rumundadır. Büyük toplumsal sarsın- tılardan geçen toplumlarda da güçlü bir otorite isteği doğması nedensiz de- ğildir: Çöküntü altında kalan toplum- ların can havliyle Ayetlere, sloganlara, şeflere sarılmasının sosyal psikolojik temelleri vardır. Dünyada yaşanan büyük küresel krizler hemen her top- lumda diktatörler, totaliter ideolojiler, baskıcı rejimler doğurmuştur. Bunun geri ya da ileri, feodal ya da kapitalist 104 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- toplum ve kültür yapısıyla da, ilgisi yoktur. Kürdistan’daki siyasal örgütlenme biçimlerinin karizmatik liderlere da- yanan, monolitik bir biçimde gelişme- sin de böyle tanımlayabiliriz. Geleneksel aşiretçi ilişkiler olduğu gibi, uluslararası sosyalist hareketten ithal edilen örgütlenme modelleri de lider eksenli ve merkeziyetçidir. Kür- distan’da sadece aşiret ve şeyh-mürit ilişkilerini yaşamış olan kır yoksulu bir taban üzerine, aydın politik kadroların Stalinist yorumuyla Bolşevik örgütlen- menin oturtulduğunu ve aynı za- manda da sömürgecilerin Kemalist ve Baasçı Jakobenizme de özendiklerini düşünürsek, örgütlenmelerin bir nok- tadan son- ra toplumsal enerji karşı- sında neden ön açıcı değil tıkayıcı bir baraj haline geldiklerini anlamak da kolaylaşmaktadır. PKK yukarıda belirttiğimiz monoli- tik örgütlenmenin tüm karakter çizgi- lerini üzerinde taşıyor. Bu nedenle PKK ile Öcalan’ı ayrı düşünmek, ayrı ele almak doğaldır ki mümkün değil. Fakat bu, diğer Kürt/Kürdistan örgüt- lenmelerinin bu tarzın dışında olduk- ları anlamına gelmiyor. Kuşkusuz liderlerin ve partilerin politik çizgile- rinde önemli farklılıklar da var ama gerek beslendikleri ideolojik kaynak- lar ve referanslar açısından, gerekse siyaset ve örgüt kültürü açısından bir- birlerine aşırı derecede benziyorlar. Öcalan’ın bir farklılığı da yaratılan bu güçlü liderlik kültünün Kürdistan’ın büyük bir bölümünde, örgütün bir bağlantı kayışı haline gelmesiyle geniş bir toplumsal taban bulmuş olmasıdır. Meydanları dolduran büyük kalabalık- lar bugün bile, Öcalan’ın verdiği son derece ters mesaj ve liderlik profiline rağmen halen onu desteklediklerini ifade edebiliyorlar. Öcalan bu anla- mıyla bir fenomendir. Birçoğu PKK’den daha önce ve daha köklü temellere sahip olmasına, Kürdistan köylülüğü, gençliği, aydın- ları ve yurtseverleri arasında kitle des- tekleri bulunmasına rağmen diğer lider ve örgütler (DDKD, KUK, PSK, Rizgari, Ala Rizgari, Kawa vd..) neden böyle bir şans elde edemediler. Neden Öcalan sembol haline gelir, PKK kitle- selleşirken kendileri güç kaybetti ve marjinalleştiler? Günümüzde PKK ve Öcalan eleştirisine girişen çoğu kişi ve grup bunun nedenleri üzerinde dur- maktan özellikle kaçınıyor. Köktenci bir özeleştiri ve muhasebe çıkarmak yerine komplo teorilerine rağbet edi- yorlar. Örneğin Öcalan ve PKK en azından 5 yıldır kendilerini var eden paradig- malar değiştiği halde, PKK içinden çıkan muhalif kişi ve gruplar da dahil Kürdistanlı hiçbir örgüt alternatif ya- ratamadı. Dahası gelişmeleri beklenir- ken güç kaybetmeye devam ettiler Neden? Eğer çözümlemeleri doğruysa güçlenmeleri ve karşı bir ağırlık mer- kezi oluşturabilmeleri gerekmiyor muydu? PKK ve Öcalan’ın büyümesini “dış güçlerle”, “uluslararası komplolarla” açıklamak benim itibar ettiğim bir izah tarzı değil. Bu izah biçimi Kürdistan toplumunun ihtiyaç ve yönelimlerini göz ardı ediyor. PKK’nin tüm eksile- rine rağmen, Kürt toplumunun -gide- rek enteligentsiasının- teveccühünü kazanmasının nesnel nedenlerini gör- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 105 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- mek istemiyor. Oysa günümüzdeki po- litik tıkanmayı aşmanın yolu bu soru- ların doğru düzgün cevaplanabilmesine bağlı. PKK’nin meşrulaşması ve kitlesel- leşmesinin temel dinamiği gerilla mü- cadelesidir. Gerilla mücadelesi Kürt toplumunda son 20 yılın en esaslı de- ğişim dinamiğidir. Türk devletinin 70 yıllık inkar, asimilasyon ve devlet te- rörü karşısında Kürt toplumunun PKK’nin gerilla mücadelesine güç ver- mesinden, desteklemesinden daha doğal ne olabilirdi? “Apo mitosu” da sömürge bir ulu- sun özgürlük arzuları ve toplumsal parçalanmışlığı üzerinde yükselmiştir. Gerilla mücadelesi geliştikçe, Öcalan da “ulusal bir kahraman”, bir devrim önderi” olarak kolayca mitoslaşmıştır. Burada bir ikame ve özdeşleştirme oluştu: güçlü lider sembolü sonuçta devleti olmayan Kürtler için devletin, ordusu olmayan halk için komutanın, toprağının, bayrağının, ideolojisinin kısaca kendisinde olmayan her şeyin yerini tuttu: Esas olarak da toplumsal güçsüzlüğünü mistifize ederek Apo’da güç haline getirdi. Gerilla mücadele- siyle birlikte PKK kadroları onu efsa- neleştirdi geleneksel aşiretçi özellikler, köylülük bilinci besledi. Sol kültürün lider/öncülük fetişizmi yeni- den ve yeniden üretti, organize etti. Kı- saca Apo’yu Kürt toplumunun ihtiyaçları yarattı; “Başkan Apo” söy- lemine buralardan gelinmiştir.. Gerilla mücadelesine destek ver- mek için harekete geçen Türk solu da, Kürt kurumlarının, organların, kurtu- luş ideolojisinin değil lider kültünün geliştirilmesine hizmet etmişlerdir. Yanlışlığın temeli bana göre Öca- lan’ın İmralı’da teslim olmasında değil, bir lider kültü ve tapınmacılığı yaratı- larak onun esiri olunmasındadır. Önder kişiler de zayıf olabilir, sendele- yebilir, düşebilirler. Ama işte bizim ör- neğimizdeki gibi bir özdeşleşme ve bağımlılık önderle birlikte siyasi hare- ketin ve toplumun da sürüklenmesine neden olmaktadır. Oysa Kürdistan top- lumunun başkaca güçlü kurumları, ör- gütlenmeleri bulunsaydı, PKK’nin “önderlik kurumu” da aslında tek kişi- den ibaret değil de gerçekten kolektif bir aklı temsil ediyor olsaydı, parti içi mekanizmalar bulunsaydı, Türk dev- leti Öcalan’ı ele geçirmekle büyük bir koz yakalamış olmayacak, İmralı’dan çıkan sözler mücadelenin kaderini böyle olumsuz biçimde etkilemeye- cekti. Fakat işte tam da bu nokta, bu ne- denle, belli bir dönem için güç kaynağı olan bu ilişki, aynı zamanda Kürt ulu- sal hareketinin büyük bir zaaf noktası olmaktadır Türk Sömürgeci sistemi bu zayıf halkadan tutarak, hem örgütün kaderine, hem de buradan hareketle Kürt halkının kaderine hükmetmeye çalışmaktadır. Doğrudur; 90’lı yılların sonuna ge- lindiğinde gerilla mücadelesi askeri olarak tıkanmış, siyasal olarak açmaz- larla karşı karşıyaydı. Örgütlenme ve siyaset tarzı, alabildiğine genişlemiş olan siyasi potansiyelin önünü açamı- yordu. Burada objektif bir yenilgi değil, siyasetin tıkanması söz konusu. Olağanüstü büyümüş bir organizmayı tek şefin talimatlarıyla gündelik yö- netmeye kalkan tutumu yüzünden tam bir hantallaşma vardı Kurumların hiç- 106 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- birinin muhtevası doldurulamıyordu. Legal alanda yoğunlaşan kitle dina- mizmi inisiyatifin kitle partilerine bı- rakılmaması sonucu boğulmaktaydı vb. vb... Sömürgeci güçlerin muhalif örgüt ve hareketlerin, zaaflarını, açıklarını inceden inceye takip etmeleri, bundan yararlanmaya çalışmaları beklenen bir şeydir. Öcalan’ın uluslararası bir kom- ployla yakalanıp Türkiye’ye teslim edilmesi de, böyle bir zayıflığın iyi he- saplandığını gösteriyor. Lider bağımlı- lığı sayesinde Türkiye’yi destabilize eden PKK’yi, gerilla mücadelesinin ve Kürt ulusal mücadelesini ehlileştirme- nin mümkün olacağı düşünülmüştü. Ve öyle de oldu.. Bu zayıf halkadan tu- tularak durum bir yenilgiye, bir tesli- miyete sürüklendi. Öcalan hızlı biçimde bu uygulamanın gönüllü bir parçası olmayı kabul etti. Doğrusu PKK kadrolarından bu du- ruma çok güçlü bir karşı koyuş olaca- ğını düşünüyordum. Birçoğunu cezaevi pratiklerinden tanıdığım, di- ğerleri de ya gerilla mücadelesi ya da siyasi mücadele içinde pişmiş yete- nekli, inançlı, bilinçli birçok kadro bu sürece eni sonu güçlü bir karşı koyuşla cevap vereceklerini beklemekteydim. İtiraf etmeliyim ki bu beklentim boş çıktı, PKK kadroları büyük oranda İm- ralı’dan ne söylendiyse hepsine uyum gösterdiler. Kuşkusuz bu durumu ka- bullenmeyen kişiler, gruplar oldu, ol- madı değil. Ama bunlar güçlü bir alternatif oluşturamadılar.. “Önderlik çizgisi”nin ifade ettiği si- yasetle (Yani Demokratik Cumhuriyet adıyla Türk devlet yapısına eklemlen- meyle) çıkarları uyuşan örgüt bürok- rasisini, sınıfsal eğilimleri bakımından bu ittifaktan memnun olanları bir ta- rafa bırakıyorum. Ama bu politikalar- dan ulusal ve sosyal anlamda tamamen zarar görecek olan kadrola- rın, adeta zincirlerine sevdalı biçimde bu “bağla” daha çok kuşanmaya çalış- maları cidden trajik bir durumdur. PKK kendisi “Öcalan bağımlısı” bir yapı olarak, kendi kendine politika üretemeyen, düşünemeyen, düşünse bile bunları hayata geçirme olanağı ol- mayan atıl bir bürokratik kast olmayı kabul etmiş durumda. Ama Öcalan ba- ğımlısı politika yapan sadece PKK değil: Kuzey Kürdistan’daki yapı ve ki- şilerin çok büyük bir bölümü de ters- ten Öcalan bağımlısıdırlar. Siyaset büyük ölçüde Öcalan’ın İmralı’dan gelen görüşme notlarının şöyle veya böyle yorumlaması üzerine gidiyor. Öcalan PKK’ye göre peygamber, diğer- lerine göre ise Şeytan! Ama her iki halde de O gökyüzünde! İşte burada ortaya cevaplanması gereken soru daha çıkmaktadır: Sırf PKK eleştirisi ile durumu açıklayan gruplar neden bir alternatif çıkaramıyor? PKK Kürt ulusu- nun politik taleplerine, ihtiyaç- larına cevap veren yegane örgüt ol- duğu için mi, yoksa kitlelere adres olacak başka bir örgütlenme olmadığı için mi bu konseptlerini sürdürebili- yor? Eğer politik partiler, gruplar, kişi- ler kendilerinde kökleşmiş olan siya- set yapma tarzları ve örgütlenme anlayışlarını kökten biçimde değişti- recek bir özeleştiri yapmak yerine, APO-PKK-İMRALI eleştirisinin ardına sığınarak bu özelliklerini korumaya devam ederlerse böyle bir alternatifin B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 107 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- kurulması çok zordur. Örneğin yapılan çok yerinde eleştiri ve analizler zaten kitleye ulaşmıyor, bağlantı kanalları yok. Bu da eski örgütlerimizin halen başlangıçta kaybettikleri noktada dur- duklarını, yani Kürdistan kitlesine ya- bancılaşmayı aşamadıklarını ve kapalı devre politika yapan seçkinler olarak kaldıklarını gösteriyor. Bir diğeri de ardı ardına yaşanan ve bundan sonra da sık sık nüksede- ceği belli olan siyasal krizler karşı- sında PKK kadro ve kitlesinin, sorunun kaynağı olarak Öcalan çizgisini, şef sis- temli örgütlenmeyi, bir türlü bağımsız üretken kurumlar oluşturulamaması- nın kaynağı tartışmak yerine, her sefe- rinde yanlışa biat etmeleridir. Örneğin Parti aygıtlarının herhangi bir biçimde sürece uygun bir düşünce- aksiyon örgütlemesi mümkün olmu- yor, çünkü bunun hemen akabinde önder tarafından gelen yeni çözüm- leme ve talimatlarla tam zıddına dö- nüşmesi ya da boşa çıkması mümkün. Bırakalım parti kadrolarını, Konsey üyeleri bile kendi kararlarını, düşün- celerini Öcalan’a karşı savunamıyor- lar. PKK içinde her şey tartışılabiliyor, bu bakımdan herhangi bir “tabu”, “doğma” yok gibi”. Bu bakımdan belki de tabuları en az olan örgütlerden biri: Kürdistan’la ilgili taleplerin hepsinden bile vazgeçebiliyorlar! Ama onların bütün bu tabuların toplamının yerine geçen, daha büyük daha güçlü bir ta- buları ver: Başkan Apo! Hal böyle olunca demokrasinin, özgür tartışma ve fikir üretebilmenin sınırı Öcalan ta- busunun başladığı yerde bitiyor, onun ise kaplamadığı hiçbir alan yok. Kad- rolara ise sadece sınırlı taktik alanda yaratıcılıklarını gösterme fırsatı çıka- biliyor. Fakat bu taktiklerin hiçbiri de önderin keskin eleştirisinin dışında değil. Ve o her şeyin tek yetkilisi. Karar mercisi olduğu halde, bu karar ve dü- şüncelerin hiçbirinin sonucundan da sorumlu değil! Öcalan’ın duruşunun çok kişi tara- fından tartışıldığı, eleştirildiği, tavır alındığı malum. Öcalan’ın “dışarıdan” eleştirilmesinde bir sorun yok gibi gö- rünüyor. Kürt toplumu, aydınlar, ör- gütler elbette Öcalan’ı tartışıyorlar, eleştiriyorlar. Ama asıl tartışması ge- rekenler bunu yapmıyorlar. Bence asıl sorun PKK kadrolarının Öcalan’ı tartışabilmeleri, hem PKK’li olarak kalıp hem de bu kişinin bütün davranış ve düşüncelerini eleştirebil- meleri. İşte bu yapılmıyor, yapılamı- yor. Kimse PKK içinde ve onun kurumlarındayken Öcalan’ı tartışamı- yor, Öcalan’ı tartışamayan PKK ise bı- rakalım siyaseten doğru bir seyir izlemeyi demokratik ve özgür düşün- celi bir birey oluşmasının da önünü kapatmış oluyor. Öcalan’ı asıl tartış- ması gereken PKK kadro ve kitlesidir, gerillasıdır, militanlarıdır. Asıl tartışıl- ması gereken yer de bu örgütün ku- rumları, organları, cezaevleri, gerilladır. PKK dışına çıkarak yapılan reddi- yeler başka bir şeydir, ama gerçek bir iç dönüşüm, örgütsel yenilenme ve de- mokratikleşme Öcalan’ı içerde de tar- tışılabilmesine, ona rağmen politikalar üretilmesine bağlıdır. Ancak o zaman ulusal, demokratik ya da sosyalist politikalar sağlıklı bir zeminde oluşabilir. Sistemin kadro- 108 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- larla, toplumla oynamasının önüne ge- çilebilir. Tercihler daha sağlıklı bi- çimde şekillenebilir. Kürt toplumu “Tek şef, Tek Parti, tek ideoloji” dö- nemlerinin kalıntılarıyla, ayaklarından tutulup çekileceğine, 30 milyonluk di- namik bir toplumsal yapı, kültürel çe- şitlilikle birlikte entelektüel bir dinamizm kazanarak kendine dikil- mek istenen kefeni parçalayabilir. To- taliter, monolitik örgütlerle ne demokratik bir toplum inşa edilebilir, ne de mücadelenin dinamizmi doğru kanallara akıtılabilir. Bu yapılamadığı içindir ki PKK’nin ulusal çizgileri silinmiştir, Sınıfsal çiz- gileri silinmiştir: Sistem karşıtı dev- rimci bir örgüt olmaktan, Türk devletini korumak ve güçlendirmek- ten söz eden statükocu bir örgüt ha- line gelmiştir. Ve bütün bunları kendi içinde çok da ciddi bir tartışma, çal- kantı geçirmeksizin kabullenebilmiş- tir. Cevap 42: - Egemen devletlerin manipülas- yonu, yönlendirmesi, propaganda faa- liyetlerinin etkili olması anlamında diyorsanız bunun etkili olduğu alanlar, yerler ve zamanlar olduğu doğrudur. Bunun üzerine gidilmesi gerekir. Fakat bu tür bir yönlendirmenin o kadar da çok etkili ve başarılı olduğunu düşün- müyorum. Bir de genel olarak dünyada neler olup bitiyor, insanlık ne düşünüyor, neyi nasıl yorumluyorsa, bu bilgi ve düşünceler kaçınılmaz olarak ilk önce egemen ulusun dili ve kurumlarının süzgecinden geçtikten sonra sömürge aydınına ulaşıyor. Okullarda, medya da yayın dünyasında, hep bu süzgeç vardır. Sizi üç ay bir hücreye kapatsa- lar ve her gün en çok karşı çıkıp tepki gösterdiğiniz yayın organını okumak zorunda kalsanız, tepki göstererek dahi yavaş yavaş ona göre biçimlenir- siniz. En azından gündeminizi o belir- lemeye başlar. Kuzeyde Türk, doğuda İran etki- sinin yoğunluğu bu yüzdendir. Güney'de Arap etkisi nispeten daha sı- nırlıdır; çünkü orada uzun zamandan beri egemen eğitim sisteminden bir kopuş yaşanmıştır: bilgiler, haberler ve yorumlar kendi kaynaklarından doğrudan çevrilerek edinilebilmekte- dir. Dünyaya açılmak sınırlı olsa bile en azından Arap bakış açısı daha sınırlı bir etkiye sahiptir diye düşünüyorum. Kürt aydınlarının 70 ve 80'li yıl- larda daha hızlı biçimde Avrupa'ya çıkmaları, yavaş yavaş egemen ulusun süzgecinden geçmiş bilgi ve düşünüş- lerin denetlenmesine, kendi kaynakla- rından yeniden öğrenilmesine vesile olmaktadır. Belki bu çok hızlı biçimde olmadı. Ama bağımsız düşünme çizgi- sinin ileriki yıllarda çok daha güçlü bi- çimde yükseleceğine inanıyorum. Özünde Kürt aydınları bu zorunlu- luğun sıkıntısının farkındadırlar ve belki bu yüzden çok fazla kuşkucu ve komplo teorisiyle olgulara yaklaşarak kendilerini çeşitli tuzaklara düşmek- ten korumaya çalışıyorlar. Ama basın yayın tekellerinin kırıldığı, internetin bir tuş uzaklıkta olduğu bir dönemde, bilgiye ulaşma ve yorum çeşitliliği ka- zanma konusunda daha rahat olmakta fayda var. Yeri gelmişken belirteyim ki, Kürt B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 109 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- aydınları ve politikacıları enformas- yon yaparken ajitasyon dilinden; sa- dece ne kadar çok ezildiği, zulme uğradığı argümanına dayanan yakın- macılıktan; meydan okuma ya da teb- ligat tarzından vazgeçmeliler. Bunlar buradaki toplumlara, basın dünyasına, akademisyenlerine, politikacılarına ulaşan bir dil değil. Nesnel biçimde an- latan, analiz yapan ve somut taleple- rini ortaya koyan, kendinden emin bir tarz daha etkilidir. Cevap 44: - Maalesef böyle bir sorunumuz da var. İttifaklardan beklenen daha çok uyumluluk, kendi sorununu tabi kılma biçiminde olmuştur/olmaktadır. En yakından davrananların bile bir ağa- beylik yapma, bir büyüklük gösterme veya akıl verme edasıyla yaklaşmaları oldukça inciticidir. Bu da aslında ege- men ulusa mensup olmanın getirdiği ayrıcalıkların belki çok da farkında ol- madan, çok normal ve olağanmış gibi kabullenilmesine dayanıyor. Örneğin Kürt ulusal demokratik mücadelesine sempati duyup ittifak etmiş Türk bilim insanı ve akademisyenler arasında sebat edip de Kürtçe okuyup yazmayı, konuşmayı denemiş pek az insan var- dır. Başka bazıları da gördükleri yan- lışları eleştirmemeyi, sadece biraz da içi boş övücü konuşmalar yapmayı desteklemek sanıyorlar. Kürt tarafında da ittifak ilişkilerinde biraz eziklik, biraz bu eşitsizliği kabullenme, içsel- leştirme ve kendini eşit görememe tavrı var. Bu ilişkilerde hem duygusal, hem düşünsel olarak yerine oturma- yan, rahatsız edici boyutlar olduğunu sürekli gördüm ve yaşadım. Örneğin Türk demokrat ve aydın- ları içerisinde birilerinin gönül alıcı birkaç şey söylemesi bile onların ola- ğanüstü abartılmasına yetiyor. Daha önceki duruşları ve hemen yanıba- şında söyledikleri başka şeyler, takın- dıkları başka tavırlar unutuluyor. Kürt politikacı ve aydınlarında böyle psiko- lojik bir coşkunluk var. Kendi arala- rındaki en küçük farklı davranışlara ise bu kez abartılı negatif yorumlarla gidilebiliyor. Belki empati kazanılması, eşit ve saygılı bir ilişki kurulması zaman ala- cak. Ne var ki bu tür ilişkiler de olmak zorunda. Birbirimizden öğrenmemiz, öğretmemiz gereken şeyler var. Bir arada eşit kişilikler olarak bulunmayı - hangi ideolojik ve siyasal düzlemde olursa olsun- isteyenler varsa, onlarla konuşmaya, bir şeyler paylaşmaya en azından bunu denemeye mecburuz. Ülkemiz bağımsız olsa bile bu toprak- lar üzerindeki her şeyle beraber uzayda başka bir yere taşımayacağız. Yine çevremizde bu toplumlarla içiçe yaşamak zorundayız. Hele de küresel- leşen dünyada o kadar çok şey payla- şılmak zorundaki. Bunun farkında olanlarla bu ilişki başarılamazsa, gele- ceği yeniden adil bir biçimde şekillen- dirmek oldukça zordur. Şu da bir gerçektir. Ne kadar zaaf- ları olsa ve çifte standartlı davransalar da, sosyalist sol yine de ezilen ulus ha- reketlerinin en yakın dostlarıdır. On- larla tartışabilir, hakkınızı almak için kavga edebilir, hesap sorabilir, sorum- luluklarını yerine getirmeye davet edebilirsiniz. Üstelik ezilen ulusun kurtuluş hareketine canıyla, emeğiyle, 110 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- bedeliyle katılıp destek vermiş kaç kişi varsa yine sosyalist sol içinden gel- miştir. Sonuçta onları diğer akımlarla kıyaslamak, bir tutmak büyük haksız- lık olur. Ezilen ulus hareketi çok darda kaldığı zaman birkaç el uzanacaksa biri mutlaka buradan gelir. Benim eleştirilerim şahsen beklentinin ve ol- ması gereken düzeyin altında kalmış olmaları ve kendi amaçlarına kıyasla- narak yapılan bir eleştiridir. Cevap 45: - 25 tane Arap devleti var. Aşiret- ler, Şeyhlikler, Emirlikler bile bağım- sız devlet olmuşlar. Ama Kürtlerin bağımsız bir tane bile devletleri yok ve bu istem dünyanın sonu olacakmış gibi sunuluyor. Müslümanların kardeş olduğu, kavmiyetçiliğin yeri olmadığı vb. söyleniyor. Somut duruma bakınca bundan büyük çelişki ve çifte standart olur mu? Filistin de bu 25 Arap devletinden birisi. İsrail dahil hiçbir devlet ve ulus- lararası kuruluş da Filistin'in bağımsız bir devlet oluşuna karşı değil zaten. Arap milliyetçiliği oldukça güçlü ve kendisini İslam düşüncesi içinde gizle- yerek evrensel bir destek almayı başa- rıyor. Bu toprakların bilinen en-eski ve yerleşik kavmi olmasına rağmen Ya- hudilerin de Kürtlerin de bağımsız devlet olmalarına karşılar. İsrail hem uluslararası destek al- mayı başardığı hem de kendi potansi- yelleri ile ayakta durabildiği için onunla baş edilmesi zor görünüyor. Ama Kürtler uluslararası destekten yoksun ve kendi iç dinamikleri ile dur- maları zor. İşin bir de ideolojik boyutu var. Arap milliyetçiliğinin iki kutuplu dün- yada Doğu Bloku’na yanaşması, Filis- tin topraklarının sol, devrimci ve radikal örgütlere ev sahipliği yapması; Sol’da Filistin tezlerine kayıtsız şartsız bir sempati ve gönüldaşlık yerleşme- sine neden oldu. Arap milliyetçiliğinin tezleri "otomatik" bir anti-emperya- lizm anlamı kazandı! Bu durumda Arap veya Türk solları savundukları şeylerin "çifte standart" olup olmamasına bakma ihtiyacı his- setmediler... Sol muhalefet yerini kolaylıkla İs- lami radikalizme terkettiğinde de durum değişmedi. Ortadoğu'da Arap- lar dışındaki ulusların bağımsız devlet kurmaları, ulusal hak iddia etmeleri yine aynı şiddetle emperyalizmle öz- deşleştiriliyor. Cevap 46: - Kuşkusuz Kerkük, petrol rezerv- leri bakımından gözde bir kent olma- saydı, bu konu şimdiye dek çoktan çözülmüş olurdu. Ne var ki sahip ol- duğu enerji kaynakları onun tek ba- şına Kürt yönetimine bırakılması noktasında her zaman güçlü bir dire- nişle karşılaşacaktır. Öte yandan Ker- kük'ün homojen bir "Kürt toprağı" olmadığı, çok uluslu bir yapı gösterdiği ve bu çok etnikli yapısına uygun bir yönetimle yönetilmesi gerektiği de açık. Bence en ideal çözüm, referan- duma giderek Kerkük halkının hangi idari birim içinde yer almak istediğine dair vereceği karara saygı duymak ola- caktır. Tabii ki bu Kerkük'ün etnik ya- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 111 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- pısının değiştirilmesi, herhangi bir etnik grubun "egemen" konuma gel- mesi değil; kentin tarihsel-kültürel özelliklerini, etnolojik yapısını gözeten özel bir yönetim birimi olmasını da ge- rektirir. Kürt tarafının hamasi söylemler- den kaçınarak, kentin çok kültürlü ya- pısının en iyi Federal Kürdistan bölgesinde ve özerk bir idari yapı ile gerçekleşebileceğini göstermesi daha doğru bir yol gibi görünüyor. Cevap 47: - "Her türden şiddete karşı olmak" veya "her türden milliyetçiliğe karşı olmak" gibi söylemler Türk ve Kürt ay- dınları arasında gittikçe daha yaygın- laşan söylemler. Ahlaki veya siyasi açıdan şiddete veya milliyetçiliğe karşı olmak anlaşılabilir bir şeydir. Bu kar- şıtlığı ciddiye alanlar şiddetin de, mil- liyetçiliğin de kaynaklarını bilmek durumundalar. Bu takdirde tutarlı bir duruştan söz edilebilir. Ne var ki örneklerini verdiğiniz somut durumda bu ifadeler öncelikle bir kaçışı, daha çok egemen olana prim vermeyi perdeleyici bir işlev görüyor. Aynı zamanda da ahlaken oldukça so- runlu olan bu tutum felsefi bir maze- rete dayandırılarak kişi kendini mazur ve rahatlamış hissediyor. Şöyle bir sahne düşünelim; İri yarı koca bir adam, güçsüz çelimsiz bir ço- cuğu altına almış dövmektedir. Çocuk ise can havliyle adamın kolunu ısırır ve adam da acıdan bağırır. Bizim ah- lakçı aydınımız tam da bu arada dev- reye girer ve "her türden şiddete karşı" olduğunu söyleyerek ortadan bir tavır alır. Sanki "kavga etmeyin ço- cuklar, çok ayıp" der gibi iki eşit du- rumu yargılamaktadır! Burada eşitleyici tavır zulme karşı direnmeyi ve zulüm etmeyi aynılaştırmaktadır. Şiddete gerçekten karşı olan biri asıl olarak eziyete başlayan azgın ada- mın durdurulması olduğunu bilir. Ama eziyet edenin şiddetiyle eziyete uğra- yanın tepkisini eşitleyen kişi, böylece eziyet edene göz kırpmış olmaktadır, en azından tutarsızdır. Ezen, ezilen ulus milliyetçilikleri- nin eşitlenmesi de benzer bir tutum- dur. Her ikisine de eşit mesafe alınması demek özünde güçlü olandan yana tavır almak demektir. Bir de bu tavırların somut olarak kullanılışına bakmak lazım. "Her tür milliyetçiliğe karşıyım" argümanlarının, daha çok Kürtlerin meşru ulusal hak ve istemle- rinin dile getirilmesine karşı söylen- mesi dikkat çekicidir. Kürtlerin meşru ulusal istemlerine karşıyım demek ye- rine, "her türden milliyetçiliğe karşı- yım, Kürtlerin özgürlük, bağımsızlık istemeleri de milliyetçiliktir, dolayı- sıyla ilkesel olarak buna da karşı olmuş oluyorum" gibi utangaç bir şö- venizm yapılmaktadır aslında. Öte yandan Türk ve Kürt milliyet- çiliğini eşit iki akım gibi yan yana koy- mak da büyük bir haksızlıktır. Türk milliyetçiliği iktidardır; filleri ortada- dır; kendi dışındaki halklara bakışı, onların aleyhine bir varoluşu öngör- mesi; inkarı, yok etmeyi ve eritmeyi hedeflemesi ortadadır. Türk milliyet- çiliği ezen ulus milliyetçiliğidir; bugün ırkçı ve şoven bir mecrada akmakta- dır. Kürt milliyetçiliği ise kendi duru- 112 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- mundaki uluslarla kıyaslandığında ol- dukça mütevazı bir çizgi izler. Bir Kürt milliyetçisinden, kendini ezen uluslara karşı kin ve nefret dolu ifadelere rast- lamak çok zordur. Hiçbir Kürt milli- yetçisi yazınında öteki ulusları aşağılama, onları küçümseme, onların varlığını yok sayma ve onların aley- hine iktidar olma çağrısına, projesine rastlayamazsınız. Kürt milliyetçiliği esas itibariyle sosyalist, demokrat, li- beral ya da din felsefesinin gölgesinde kalmış, kendini bağımsız bir akım ola- rak belirlemekten çok sair ideolojik yapıların bir parçası olarak ifade ede- bilmiştir. Kürt ulusal örgütlerinin "en sağcısı" bile liberal-demokrat ya da sosyal-demokrat bir çizgiye sahiptir. Durum böyle olmasına rağmen, Kürt milliyetçiliğinin bu özgün durumunu bile göz ardı ederek onu en şövenist bir tarzda varolan Türk milliyetçiliği ile eşitlemek hiçbir bilimsel ve ahlaki ölçüte sığmaz. Genel olarak milliyetçiliği, insanları kategorize ederek belli özelliklerine indirgeyen dar bir bakış açısı olarak gördüğümü ama öteki ulusların hakla- rına saygı sınırında durduğu sürece bir problem olmadığı görüşündeyim. Ezilen, haksızlığa uğrayan ulusunun eşitliği, meşru haklarını talep eden bir milliyetçilik demokrasi mücadelesinin de bir parçasıdır. O milliyetçilik ne zaman ki farklı etnik yapıları inkara ve onların aleyhine genişlemeye yönelir; ne zaman ki bireyi ulusal kimliğin içine hapsetmeye çalışır o zaman de- mokratik özelliklerini yitirmiştir ve onunla mücadele edilmesi gerekir. Cevap 50-110: -Bu iki sorunuza birlikte cevap ver- mem daha uygun olacak: -Öncelikle Kürtlerin kendilerini "mesele" olarak tanımlayan kavram- lardan kaçınmaları gerektiğini düşü- nüyorum. "Kürt sorunu" ancak dışarıdan bir tanım olarak kullanılabi- lir. Kürtlüğün kendisi bir "sorun" de- ğildir. Kürt halkının bütün dünya halkları gibi özgür ve eşit haklara sahip olmaması sorun olan. Kürt ulu- sunun hiçbir vicdanın kabul etmeye- ceği ulusal baskı ve adaletsizlik içine hapsedilmesi yalnız Kürtler için değil tüm insanlık için bir sorundur. Ayrıca bu halkın bir ülkesi olduğunu, Kürdis- tan konusunu da ısrarla vurgulamak gerekir kanısındayım. Kendi açımdan “nasıl bir çözüm mümkün?” sorusuna gelince, her şey- den önce bu, sorunu nasıl tarif ettiği- mize sıkı sıkıya bağlı. Ben konuya Türkiye’nin ya da diğer sömürgeci devletlerin milli birlik ve bütünlüğü, bölünmezliği, bölgenin güvenliği, is- tikrar vb. gibi açılardan bakmıyorum… Bunlar beni zerre kadar ilgilendirmi- yor. Kürt ulusu, yüzyılımızın bu koşul- larında, bu kadar büyük bir nüfus ço- ğunluğu ve dinamizm taşımasına rağmen neden ulusal hak ve özgürlük- lerinden yoksun? Sorunu böyle tarif edince, çözüm Kürt ulusunun da diğer dünya halklarıyla eşit, hak ve özgür- lüklere sahip saygın bir üyesi olabil- mesidir. Her türlü sivil, demokratik, adil ve barışçıl çözüm konsepti ancak Kürt ulusunun siyasal haklarının ta- nınması ve siyasal eşitliğinin kabul edilmesi üzerinden yükselebilir. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 113 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- Ulusların kendi kaderlerini tayin hakkından benim anladığım, ulusların, halkların, kültürel kimliklerin birbir- leri karşısında hak ve özgürlükler ba- kımından aynı derecede eşit ve saygın olmalarıdır. Ulusal, kültürel kimlikle- rin birbirleri karşısında ezen-ezilen, yöneten-yönetilen ya da alt-üst biçi- minde statü sahibi olmaları; sorunla- rın yeniden üretilmesi anlamına gelir. Jenositler, etnik yok-etme politikaları, sürgün, asimilasyon ve milli zulüm po- litikaları buradan besleniyor. Eğer ger- çekten isteniyorsa, birlikte yaşamanın ve iktidarı paylaşmanın çok çeşitli bi- çimleri ve yolları bulunabilir. Ayrılma, ayrı devlet kurma da bir haktır ve çözüm yollarından biridir. Çözümün temeli “siyasi eşitlik” ve “yeniden yapılanma”dır. Siyasal eşitlik ilkesi oldukça basit görünüyor, ama köklü yapısal değişiklikleri gerekli kı- lıyor. Şu anda “çözüm” için istenen fikirler daha çok, batan gemiyi kurtar- mak için “uygulanabilir, kabul edilebi- lir, ucuz maliyetli” düşüncelerdir. Şöyle bir örnek verebilirim: Köh- nemiş bir yapı düşünün, size “bu yapı- nın badanasını boyasını yenilesek, kapıyı pencereyi onarsak, muslukları değiştirsek, çatıyı aktarsak kurtarır mı” diye soruyorlar. Fakat durum böyle değil, altyapının tümden yeni- lenmesi gerekiyor; temeldeki bozuk- lukların düzeltilmesi, yapıyı ayakta tutan kolanların değişmesi, modern hayatın gereklerine uygun bir alt yapı tesis edilmesi gerekiyor. Bu köhne ya- pının değişmesi, tümüyle bir “yeniden yapılanma” zorunlu. Çözüm için statü- lerin korunması değil, değişmesi gere- kiyor. Kürt aydınları ve politikacıları, Türk devletinin kendisini bu sorundan nasıl kurtarabileceğinin çözüm yolla- rını bulmakla mükellef değildir. Kendi toplumlarının özgürlük ve kurtuluşu- nun nasıl olabileceği, bunun birlikte yaşanan toplumlarla birlikte nasıl aşı- labileceği üzerinde fikir üretmek du- rumundadırlar. Devletin çözümünü değil, kendi çözümümüzü dert edin- memiz gerekiyor. Aktüel tartışmalara baktığımda, Kürt aydını ve politikacı- larının çok daha hevesli olarak ‘Türki- yeci çözümler’ üzerine kafa yorduk- larını görmek üzücüdür. Kürt ulusunun bütün dünya ulusla- rıyla örneğin İngiliz, Fransız, Alman, Rus, Türk, Arap, Fars uluslarıyla, -ne eksik ne fazla!- aynı ulusal haklara sahip olmasını, özgür olmasını, kendi kaderini tayin hakkına sahip olmasını mutlak gereklilik görüyorum. Ayrı ya da konfederatif devletler olup olma- ması, arada sınırlar olup olmaması, yö- netimin nasıl paylaşılacağı gibi konular, özgür ve eşit haklara sahip unsurlar arasında kolayca çözülebilir. Nasıl AB yapısı içinde Fransa ve Al- manya arasında sınır olmayabiliyorsa, ortak parlamento, ortak para ve ortak yasaları olabiliyorsa, bu model başka yerlerde de mümkün. Ama bu mo- delde kimse İspanyolca'nın bir alt kül- tür, İtalya'nın bağımlı bir devlet oldu- ğunu aklından bile geçirmiyorsa Kürt, Türk, Ermeni, Arap, Fars, Süryani halk- larının da böyle eşit koşullar içinde bir arada olabilmeleri mümkündür. Çözüme sondan yaklaşmak, biçim- lere takılıp kalmak doğru değil. Tam siyasal eşitlik, birbirinin haklarına saygı esas alındıktan sonra ortak ya- 114 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- şamanın bin bir modeli bulunup üreti- lebilir. Adaletsizliğin, eşitsizliğin devam ettiği koşullarda ise en ideal konfederasyon bile çatırdayabilir, hiç- bir özerklik formülü tutmayabilir. Üzerinden sayısız göçler, işgaller, zulümler akıp geçmiş; medeniyetlerin, halkların silinip süpürüldüğü bir soy- kırım coğrafyasında yaşıyoruz. Bu ta- rihsel mirasın üzerine oturmaya çalışan bir toplumsal düzen, bu acılara saygılı olmadan, bu tarihsel haksızlık- ların uzantıları olabildiğince onar- maya çalışmadan dikiş tutturamaz. Tarihsel haksızlıklar üzerine adalet ve özgürlük inşa edemeyiz. Türkiye, İran, Irak ve Suriye gibi bölge devletlerinin üzerine zorba yapay sınırlar çizerek bölüp yuttuğu; bizim "Muhayyel Kürdistan" sınırları- mızın da görmezden geldiği tarihsel coğrafyalar, en-eski ve yerleşik mede- niyetler, onların mirasçısı halklar da yaşıyor bu coğrafyada. 1915 yılı tepe noktası olmak üzere, Batı Ermenistan, Kilikya, Pontus ve Asuri ülkelerinin üzerinde yaşayan halklarla birlikte sı- fırlandığını unutmamak gerekiyor. Soykırım ve etnik yok etme politikala- rının kurbanı halkların uğradığı bu ta- rihsel haksızlığın tanınması ve sonuçlarının reddedilmesi zorunludur. Halen bile bu soykırımın trajik sonuç- ları devam etmektedir. Geçmiş ne kadar telafi edilebilir, nasıl telafi edilebilirse buna açık olmak; geleceğe dönük olarak ise çok uluslu, çok dilli, çok dinli, çok kültürlü bir sosyal yapıyı, demokratik bir anla- yışla inşaya hazır olmak lazım. Bu, ifade edildiği kadar kolay olmayabilir. Siyasal olduğu kadar, zihinsel ve ruh- sal olarak da medeniyetler bahçesini yeniden yeşertmeye hazır olmayı kas- tediyorum. Kürt toplumu etnik açıdan da fark- lılıklar taşıyor. Kürtçe başlığı altında toplanan dört farklı lehçe konuşulu- yor. Her birinin farklı alt diyalekt grupları da var. Dil farklılıklarının, din, inanç ve kültürel farklılıklarla destek- lendiği koşullarda bunun farklı bir ulus, farklı bir etnik yapı oluşturdu- ğuna dair eğilimler mevcut. Zazaca’nın ayrı bir dil, Zazaların ayrı bir ulus ol- duğu tartışması böyledir. Lehçelerden birinin ulusun temel dili, diğerlerinin ise buna tabi olması gerektiğini düşü- nen eğilimler de var; Örneğin Kürdis- tan Federal Bölge Yönetimi'nde Sorani’ce açısından böyle bir kabul- lenme oluşmuş durumda. Kuzeyli Kürtler içinde de "Yüksek Kürtçe" adı altında Kurmanci'nin esas olduğu bir Kürt ulus tahayyülü güçlü biçimde kendini hissettirir. Kürt toplumundaki etnik farklılık- ları "sorun" gibi görüp daha büyük ve daha yaygın olana göre asimile edile- rek "çözülmeye" çalışıldığı eğilimler görmek de mümkün. Bunların tartışıl- masından, ifadesinden tedirgin olan, pani- ğe kapılan, zamana ertelemeyi uygun gören anlayışlar da var. Bunlar yanlış... Bu farklılıkların rahatsızlık yarat- maması gerekir. İster bağımsız bir dil ister lehçe olarak görülsün hiçbir dili, lehçenin, diyalektin asimile edilme- mesi, birbirine benzetilmeye çalışıl- maması, yasaklanmaması, nerede ve ne kadar, nasıl konuşuluyorsa hizmet ve olanaklardan eşit biçimde yararlan- ması, kendini geliştirmesi esas olmalı- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 115 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- dır. Dillerin standardizasyonu, dilbi- limsel sorunların, yazıya geçmede kar- şılaşılan sorunların aşılması çok farklı bir şeydir. Ortak bir dil yaratmaya ça- lışmak, dillerin yapısını bozmak, birbi- rine benzemeye veya yok oluşa zorlamak farklı şeylerdir. Aksi bir tutum Kürt toplumunda var olan etnik-kültürel farklılaşmaları, siyasal- laştırır, aralarına alt-üst, ezen-ezilen gibi çatışmacı ayrımlar yaratarak, işte o zaman gerçekten "sorun" haline ge- tirir. Keza Kürt toplumunda farklı din, inanç, mezhep, felsefeden kitleler var- dır. En eski inanç sistemleriyle bağları bulunan ve sadece Kürtlere özgür bir inanç olan Ezîdilik kaybolma tehdidi altındadır. Keza Heqqe'ler (Ehl-i Hâk) böyledir. Kürt Aleviliği, Dersim Alevi- liği ya da Kızılbaşlık önemli bir yer tutar. Marksizm, liberalizm gibi dü- şünce akımlarının, değişik felsefi dü- şünüşlerin de Kürdistan'da kitle tabanları vardır. Yukarıda belirttiği- miz gibi soykırımla bu topraklardan çıkarılıp atılmış olsalar da Hıristiyan- lığın en eski taşıyıcısı olan Süryani ve Ermeni kiliselerinin tarihsel mirası ve onların bugünkü kültürel taşıyıcıları da toplumumuzun önemli bir parça- sını oluşturur. Kuşkusuz Kürt toplu- munun ağırlıklı bir kesimini de Sunni-Müslümanlar oluşturur. Çeşitli din ve inançların çatıştığı ama aynı za- manda, uzlaşıp sentezlendiği bu alanda oluşan çeşitli İslami mezhep ve tarikatların oluşturduğu zenginliği de bu tabloya dahil etmek gerekiyor. Dil, din, inanç ve kültürel farklıla- rına kimi bölgelerde kendine özgü ya- pısal farklılıkları da eklediğimizde, Kürdistan'ın ciddi bir iç federalizme ihtiyaç duyduğu ortaya çıkar. Bu fede- ral yapı Özerk bölgelerden, kanton- lara, federal devletlerden öz yönetim haklarına, kültürel özerkliklerden nispi temsile kadar uzanan, ama esas olarak hiçbir kimliğin dışlanıp ezilme- diği, yönetime ve paylaşıma ortak edi- lebildiği bir anlayışla düzenlenebilir. "Muhayyel" Kürdistan'ın, bağımsız ve birleşik olduğu kadar, federatif ve kan- tonal bir iç yapıya sahip olmasını kaçı- nılmaz görüyorum. Bu öngörü mutlak bir demokratik anlayışı zorunlu kılar. Kürt toplumu aynı zamanda çeşitli sınıf ve tabaka- lardan, farklı siyasi görüş ve eğilimler- den oluşur. Buna uygun olarak da çok sayıda örgüt, parti, grup ve eğilim ol- ması gayet normaldir. Parti, örgüt ve akımların çokluğunu bir zaafiyet, bir dağınıklık, bir güçsüzlük gibi görmek yanlıştır. Dolayısıyla her bir partinin, örgütün, akımın farklı çözüm önerileri, projeleri, öngörüleri olması da nor- maldir. Bir sınıfı, bir ulusu sadece bir tek parti, bir tek örgüt en iyi ifade eder yaklaşımı totaliter bir zihniyetin ifa- desidir. Bu bakımdan örgütler, parti- ler, akımlar arasındaki farklılıkları ortadan kaldırarak birbirine benzete- rek "birlik" oluşturmaya çalışan anla- yışlar, farkında olmasalar bile "faşizan" bir yaklaşımdır. Esas olan elinde projesi, programı olan bir siyasi akımın kendi kitlesel tabanıyla sağlıklı bir ilişki kurarak onun çıkarlarını tem- sil edebilmesidir. Hatta sınıfların, ta- bakaların önlerinde tercih yapabilecekleri farklı projeler olma- sından daha iyi ne olabilir. Burada olması gereken "birlik" zor- 116 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- laması değil "uzlaşma" kültürüdür. Birbirinin varlığına saygı gösterme kül- türüdür. Ortak kurallar üzerinde anlaşılabilir, ortak zeminler yaratıla- bilir. Sorun önemli ölçüde kendini sınıf, ulus, din veya toplum yerine ko- layca ikame eden [onların yerine koyan], kendini onların biricik sözcüsü ve temsilcisi sayan örgüt bürokrasile- rinden, seçkinci, elitist tabakaların ik- tidar hırslarından kaynaklanır. Bu bürokratik aygıtlar, bir süre sonra sanki ulusun kendileriymiş gibi, sını- fın kendileriymiş gibi sınıfa ve ulusa da buyurganlık yaparlar. İktidarın bölü- nemezliğine kilitlendikleri için, farklı eğilim ve örgütlerin varlığını sürekli olarak giderilmesi gereken anormal- likler olarak görürler. Ulusal kurtuluş savaşı veren, ulusal kurumlarını iç örgütlenmesini yeniden dizayn eden toplumlarda örgüt bürok- rasilerinin, kendi tabanlarından ba- ğımsızlaşarak topluma buyurganlık eden yönetim aygıtları, oligarşik yapı- lar haline gelme tehlikesi her zaman vardır. Sosyalizmi inşa etmek isteyen Doğu bloğu ülkelerinde böyle olmuş- tur. Ulasal kurtuluş savaşı veren ülke- lerdeki başat partiler hemen "yönetici sınıf" haline dönüşmüşlerdir. Aynı teh- like Kürdistan için fazlasıyla mev- cuttu ve sonuçlarını zaten yaşıyoruz. "Tek lider, tek parti, tek ideoloji" anlayışı işte böyle bir kurumsal egemenliğin zeminini beslemek ve sürdürmek için devreye girer. Sonuç olarak "ulusal proje", "ulusal birlik" kavramlarına çok ihtiyatlı yak- laşmakta; sosyal adalet, demokrasi ve çoğulculuğu esas almaktayım. Ken- dime yakın gördüğüm hedef ise daha farklıdır: sınırsız, sınıfsız, sömürüsüz, özgür ve sosyalist bir toplum... Cevap 51: - Değerlendirmenize katılıyorum; Kürt ulusu üzerindeki dörtlü sömür- geci statükonun en azından bir ayağı kırılmıştır. Aslında Suriye ve İran için de uluslararası koşulların Kürtlerin le- hine olduğu söylenebilir. Bu uluslar- arası koşullardan ABD ve AB gibi şu anda belirleyici olan güçlerin tavrını kastediyorum. Fakat bu koşulların uzun süre böyle devam etmesi kuşku- ludur. Nitekim Obama yönetimi daha farklı bir eğilimi temsil ediyor ve şu anda yine Ortadoğu'daki statükonun dondurulması söz konusu. Kuzey'deki açmaz devam ediyor, ama bunun nedeni de salt bu alandaki güçlerin sübjektif zaafları değildir. TC devleti hem AB'nin hem ABD'nin yakın bir müttefiki, dolayısıyla Kürt ulusal talepleri bu devleti istikrarsızlaştırma tehdidi oluşturduğu sürece bu güçle- rin sempatisini kazanmaktan uzaktır. Diğer yandan bir biçimde Kürt soru- nunu sistem içinde bile olsa çözeme- mek de Türkiye'yi istikrarsızlaştırdığından, yine bu güç- ler Türkiye'yi "makul" bir çözüm için iteliyorlar. Zorlama değil ama yönlen- dirme biçiminde... Aynı biçimde Kürt hareketi için de statükoyu sarsmaya- cak bir çizgi izlemeleri yönünde bir blokaj söz konusudur. Bu çerçevenin içinin nasıl dolduru- lacağı artık taraflara kalıyor. Ne var ki bu çerçeve Türkiye açı- sından ve sistemin egemen güçleri ba- kımından ne kadar rasyonel olursa B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 117 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- olsun, Kürt ulusu açısından da haksız, zorbaca bir statükonun devamı anla- mına geliyor. Kürdistan sorunu uluslararası bir sorundur; Güney'deki çözüm modeli- nin diğer parçalar açısından bugün de- ğilse bile yarın ama mutlaka gündeme geleceği aşikardır. Tıpkı fizikteki bir- leşik kaplar örneği gibi, statüsü ve ta- rihsel-toplumsal ilişkileri bakımından birbirine bağlı bu toplumun bir parça- sındaki değişiklik diğer parçalarla eşit seviyeye gelecektir. Burada kısa ve orta vadeli bir tehli- keye de işaret etmekte fayda var: Düne kadar Kürdistan'ın parçaları ve parça- lardaki mücadelelerin ortak payda ve çıkarları ön plandaydı. Bugün ise özel- likle Güney'de oluşan Kürt Federal Hü- kümeti ile diğer parçalar arasında giderek artan bir oranda farklılık or- taya çıkacak, çelişmeler artacaktır. En basitinden Kuzey'in mücadele etmek zorunda olduğu güçler, Güneyin ittifak etmek zorunda olduğu güçlerdir. Bu nedenle Kürt ulusal demokratik örgüt- leri birbirleri aleyhine tutum almaya zorlanacak veya sık sık ters pozisyon- larla karşılaşacaklardır. Eğer bu kriz- ler derinleşmeden ve stratejik bir kırılmaya neden olmadan atlatılabi- lirse, Kürtler açısından daha umut ve- rici bir gelecek söz konusu olabilir. Ama parçalar arasındaki oluşan bu statüko ve çıkar farklılıkları, derin ça- tışma ve güvensizliklere dönüşürse bundan halkın zararlı çıkacağı açık. Dolayısıyla "çözüm" gibi görülen şey aslında zamana yayılmış bir "çö- zümsüzlük"ten başka bir anlama gel- miyor. Adalete dayanmayan bir barış mümkün değil.. Öte yandan Kürdistan sorununun bu biçimde çözümsüz kalmasını iste- yen ve sürekli anlaşmazlıklar, çatışma ve savaş ortamının sürmesini isteyen güçler vardır: Uluslararası savaş endüstrisi, küresel sistemin halen en büyük ekonomik gücü ve siyasal yön- lendiricisidir. Ordular, polis gücü, is- tihbarat örgütleri ve bunların denetle- diği muazzam ekonomik ve siyasal ik- tidar alanı söz konusu olduğu sürece kontrollü veya kışkırtılmış çatışma alanları bulunması onlar için bir ihti- yaçtır. Böyle bakıldığı zamanda "çözüm olmayan çözümler" peşinde oyalan- mak bu egemen güçlerin de işine gelir. Kürt aydınları, örgütlenmeleri ve kurumlarının aslında büyük oranda olup biteni doğru okuduklarını düşü- nüyorum. Ne var ki eldeki opsiyonlar çok fazla değildir. Söz gelimi Kürt ulu- sal demokratik taleplerini ne kadar sistemin içine çekerseniz çekin, ne kadar daraltırsanız daraltın bunun karşılığı ortak bir çizgide buluşmayı değil, Kürt ulusal taleplerinin sıfırlan- masına kadar baskı görmeyi getir- mektedir. Benim görüşüme göre Kürt halkı- nın meşru ulusal demokratik taleple- rini olabildiğince aşağı çekerek uzlaşı- labileceğini sanmak büyük bir yanılgı. Kaldı ki o zaman bu bir uzlaşma değil teslimiyet olur. Yapılacak en doğru şey hem meşru ve haklı taleplerden geri adım atmamak hem de mücadelede açık, kitlesel ve meşru mücadele yolla- rını sonuna kadar zorlamak olmalıdır. Cevap 53: 118 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- -Çok yakın tarihte bu örnek bize şunu gösteriyor; demek ki “ulus dev- let” henüz çağını doldurmamış. Sınır- ların kalktığı 21. yüzyıl Avrupa'sında bile yeni ulus devletler hayata atılabi- liyorlar. Demek ki “dönüşümlü başkanlık sistemleri”, “öz yönetimli sosyalizm”, “halkların kardeşliği” altında bile fe- derasyon ve özerklik biçimleri kopan parçaları zorla birbirine yapıştırmaya yetmiyor. Zaten işin sırrı da bu “zor” da, “dayatma”larda yatmıyor mu? Demek ki uluslar arası konjonktür pek ala sınırların değişmesine olanak tanıyabiliyor. Bir halk bağımsızlık yo- lunu seçti diye kıyamet kopmuyor, dünyanın çivisi yerinden çıkmıyor! Kuşkusuz Avrupa ve ABD politika- cılarının başta Kürt ulusunun hakları olmak üzere pek çok konudaki çifte standartlı, iki yüzlü politikalarını be- lirtmek için de Kosova ve Montenegro somut bir örnek oluşturuyor. Yalnızca bu kapışma bile ayrımcılığa uğrayan ulusların, haklarının tanınması konu- sunda yüksek perdeden verilen nasi- hatlerin boş sözlerden ibaret olduğunu kanıtlar. Kosova, önceki yıl bağımsızlığını ilan eden Montenegro’ya nazaran biraz daha büyük ama, Kürdistan’a kı- yasladığımızda onun bir ili büyüklü- ğünde küçük bir ülke. İki milyonu biraz aşkın bir nüfusu var. Kosova’da yaşayan iki halkın dili, Arnavutça ve Sırpça resmi dil. Hatta kimi bölgelerde Boşnakça ve Türkçe de bu tanınan dil- ler arasında yer almakta.. 1945’den beri Yugoslavya federas- yonu içinde, 1992’den beri Sırbistan’ın özerk bir bölgesi ve 1998’den itibaren de Birleşmiş Milletler gözetiminde ya- şayan Kosova da şimdi artık bağımsız bir devlet. “...bile” demiyorum; çünkü bağım- sızlık ve özgürlük, nüfusu az veya çok, sosyo-ekonomik gelişmesi ileri veya geri tüm halkların, ulusların, etnik grupların hakkıdır. Bağımsızlık demek diğerleriyle çatışmak, birlikte ortak yaşam biçimlerine kapalı olmak demek değildir. Aksine bunlar olabili- yorsa, bağımsız kurumlarına sahip olarak özgürce ve karşılıklı eşitlik prensipleri içinde olabilmesi demek- tir. Prensip olarak aynı korumanın Kürt ulusu için yapılmaması için pren- sip olarak hiçbir neden yok. Hatta Irak'a müdahalenin sıcak günlerinde Kürtlerin bağımsızlık ilanı da aynı ko- rumaya talip olabilirdi. Kosova ve Montenegro örnekleri, Kürt örgütlerinin uluslararası diplo- maside kendileri için dayanak yapabi- lecekleri somut örneklerdir. Fakat siyasal talepler bağımsızlık yönünde olmadığı için ne yazık ki kimse bu emsal örnekleri ağzına bile almak iste- miyor. Cevap 85: - Özünde bahsettiğimiz başlıca DDKO gruplarından biridir. 1971 Di- yarbekir Cezaevi savunmalarıyla bir siyasi tavır ortaya çıkmış, Kürt ulusal mücadelesi ve sosyalizm ekseninde yeni siyasal, örgütsel arayışlar öne çık- mış; DDKO'nun bu çekirdek grubu et- rafında çeşitli kümelenmelerle birlikte yeni bir grup doğmuştur. Bu grubun kendini ideolojik olarak yeniden ta- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 119 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- nımlaması, siyasal bir programa ulaş- ması, örgütsel bir muhteva kazanması zaman içinde şekillenmiştir. Komal ya- yınlarının kurulması ve Rizgarî dergi- sinin yayın hayatına atılmasıyla bu grup da kendisinin legal düzeyde anı- lacağı bir isme kavuşmuş oldu. '80 ön- cesi siyasi grup ve yapılar ağırlıklı olarak yayınladıkları dergilerle, yayın organla- rıyla isimlendiriliyor- lardı. Dergi değil de grup ismi olarak dü- şünülseydi, belki farklı bir ad seçilebi- lirdi. Ama şunu kesinlikle söyleyebili- rim; Rizgarî dergisi yayın hayatına başladığında arkasında enerjik bir si- yasi grup vardı ama henüz herhangi bir örgütsel yapı yoktu. Zaten ileriki yıllarda yapılan özeleştirilerde daha başlangıçta örgütsel bir yapı ile çıkıl- maması bir eksiklik olarak belirlen- mişti. Grup, Kürt halkının anti-sömürgeci ulusal demokratik mü- cadelesinin ideolojik inşa süreci olarak adlandırdığı bir teorik tartışma ve si- yasal ilkelerin belirlenmesi sürecini önüne koymuştu. Örgütsel inşanın da buna göre biçim- lenmesi düşünülü- yordu. Dolayısıyla nasıl bir örgüt- lenme olacağının cevabı da zaten henüz verilmiş değildi. 70'li yılların hızlı sosyal, siyasal ge- lişmelerin yaşandığı dinamik orta- mında Rizgarî dergisi aracılığıyla tartışılmaya başlanan tezler oldukça kısa zamanda ete kemiğe büründü, ta- raftar kazandı ve bir takım örgütsel bi- çimleri kendiliğinden ortaya çıkmaya başladı. Bir bakıma siyasal hareketlilik ve örgütsel talepler, teorik tartışmala- rın, ideolojik-siyasal inşa sürecinin önüne geçti. Kürdistan'ın belirli kent- lerinde, metropollerde Kürt öğrenci gençliğinin, medrese kökenli Kürt ay- dınlarının teveccüh ettikleri bir siyasal hareket gelişti. Çeşitli sendika ve mes- lek örgütlerinde "anti-sömürgeci mu- halefet" grupları oluştu. Birçok yerde ASDKDer (Anti-Sömürgeci Demokra- tik Kültür Dernekleri) kuruldu, vb.. Bu hareketin sadece Dergi Yazı kurulu ile yönlendirilmesi ve taleplere cevap vermesi mümkün değildi tabii ki. Rizgarî'de üç-dört ayrı kaynaktan kadrolar buluşmuştu veya ittifak et- mişti: Birincisi; DDKO'lar içindeki sos- yalist eğilimli Kürt gençleri [Mümtaz Kotan, İbrahim Güçlü, Fikret Şahin gibi isimler bu damarı temsil ediyor], TKDP (Dr. Şıvan'ın partisi) içindeki kimi kadro ve yurtsever aydınlar [Orhan Kotan, Zülküf Şahin, Feqi Hü- seyin gibi isimler], Üçüncü olarak ba- ğımsız ya da TİP içinde çalışmış aydınlar [Şerafettin Kaya ve Ruşen Arslan gibi örnekler, -ve tabi organik bir ilişki geliştirmemesine ve bağımsız duruşunu korumasına karşılık, belli bir süre Rizgarî Yazı Kurulu'nda yer alan, ideolojik-inşa ve teorik tartışma- lara büyük katkısı olan İsmail Beşik- çi'yi de eklemek gerekiyor]; dördüncü olarak çeşitli Türk sosyalist hareketle- rinde yer almakla beraber Kürt ulusal sorununa ilişkin arayışlardan dolayı bu harekete katılanlar, [Hatice Yaşar, Mehmet Uzun ve Recep Maraşlı'yı bu isimler arasında saymak mümkün...] 1971 Diyarbakır Sıkıyönetim As- keri Cezaevi ve Mahkemeleri sürecin- den sonra oluşan bu gurubun ilk yakın amacı, "Kürt sorununun", sosyo-eko- nomik ve siyasal temelleri, tarihsel bo- 120 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- yutuyla tartışılmasını sağlamak için güçlü bir yayın örgütlemekti. Komal yayınevi böyle doğmuştu. Rizgarî der- gisi ise artık grubun siyasal teorik tez- lerini oluşturması ve tartışmaya sunması sürecine denk düşer. Ortada henüz çerçevelenmiş hazır tezler yok- tur, ama yazı kurulu her bir konuyu kendi arasında tartışarak ortak metin- lere ulaşmakta ve bunları dergide tar- tışmaya açmaktadır. Kürdistan'ın bir sömürge olduğu tezi, Kürt ulusunun kendi kaderini tayin hakkı için bağımsız ve ayrı ör- gütlenmesi gerektiği tezleri; Kema- lizm, resmi tarih ve resmi ideoloji eleştirileri; anti-sömürgeci ulusal de- mokratik mücadele kavramı; parla- mento seçimleri ve legal mücadele ile ilgili tezler hep bu süreçte ortaya atı- larak olgunlaştırılmıştır. Cevap 59: -Bahsettiğiniz dönemde III. Enter- nasyonal, artık uluslararası sosyalist hareketin merkezi bir örgütü gibi değil, Sovyetler Birliği Devletinin dış politika bürosu gibi hareket ediyordu. Bütün mücadelelerin "Sosyalist Ana- vatanın (yani SSCB'nin) savunul- ması"na tabi olması gerektiği anlayışı her türlü teorik-ideolojik mülahazanın üzerinde olduğundan, tek ölçüt alınan kararların, SSCB'nin kısa veya uzun vadeli çıkarlarına uygun olup olma- masıydı. Bu anlayışla dünyanın birçok yöre- sindeki devrimci mücadelelerin kur- ban edildiği bilinmektedir. İspanya iç savaşı bunun bir örneğidir. Polon- ya'nın Nazi Almanya’sı ile paylaşılması böyledir. Keza Ankara'daki Kemalist hükü- metle yürütülen ilişkiler de aynı man- tığa dayanır. SSCB, güney sınırlarında kendisine karşı nötr davranacak bir yönetim bulunmasını yeğlediği için, karşılık olarak bu hükümete yönelik sosyalist iç muhalefeti de pasifize et- miştir. Kemalizm’in anti-emperyalist- liği söylemleri de bu pasifikasyonu sağlamak için bir ideolojik kılıf vazifesi görür. Öyle ki TKP'nin faaliyetlerini ör- gütlemek üzere Mustafa Kemal'le an- laşmalı olarak Ankara'ya gelen Mustafa Suphi ve arkadaşlarının, Ke- malistlerin "özel örgüt"ü tarafından Karadeniz'de boğdurulmasını bile es geçmişler; düzenli komünist tevkifat- larını kaale almamışlardır. Türk sos- yalistlerini Kemalist iktidarın yedeğine sokulmaya zorlayan, bunu dikte ettiren Komintern'dir. Böylece SSCB ve ona bağımlı uluslararası sos- yalist hareket eski Osmanlı toprakla- rındaki kadim ulusların zorla Türkleştirilmesi, kırım ve sürgünlere uğratılması siyasetine de gözlerini ka- padığı gibi; bu zorbalığa karşı yürütü- len muhalefete de, Kürtlerin ulusal taleplerine de sırtını dönmüştür. Hal böyle olunca Kemalizm'in bütün zorbalıkları da Komintern'de "feodalizmin tasfiyesi", "enerjik bur- juva reformları" olarak alkışlanmakta- dır. Cevap 86-87: - Dergilerde "Dosya" olarak ortaya konan metinlerin her biri programatik tartışma başlıklarıdır. Sosyalist muh- tevalı bir Kürt ulusal kurtuluş örgütü, dünyayı ülkesini, mücadele yöntemle- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 121 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- rini, ittifaklarını, hedeflerini nasıl ta- nımlar. Her sorun başlıklar halinde tartışılmıştır. Yazı Kurulu, programın- daki "faşizm" , "ulusal sorun" ve "ör- gütlenme" başlıklarını sonuçlandıramadan bölünme mey- dana gelmiştir. Bu arada güncel siyasi sorunlarda belli duruşlar saptanması, örneğin Türk sol hareketindeki sosyal-şove- nizmin eleştirisi yada Güney'deki 75 yenilgisinden sonra ortaya çıkan kaos ve çatışmalara karşı tavır alınması gibi gündemler de bu düşünsel faaliyetin içindedir. Bugün geri dönüp baktığımızda bu alanda geliştirilen tezlerin çok önemli oranda Kürt ulusal hareketinde yer et- tiği ve kabul gördüğüdür. Örneğin sömürge Kürdistan tezi, ayrı örgütlenme, Kemalizm ve Türk solu eleştirileri bugün artık önemli oranda bir konsensus haline gelmiştir. Rizgarî sosyalist tezler bakımından da eleştirel bir duruş sergileyerek çok daha doğru bir çizgi üzerinde seyretti- ğini gösterdi. Örneğin o günlerde Kürt hareketlerinde de çok keskin bir Sov- yet yanlılığı, Arnavutluk ya da Çin yan- lılığı ya da Sosyalist tezlerin dogmatik biçimde tartışılamazlığı egemendi. Rizgarî bu merkezlere hep mesafeli ve bir çok teze karşı eleştirel duruş sahi- biydi. Hiçbir örgüt Stalin'e toz kondur- maz, Lenin'i eleştiremezken Rizgarî bu tür dogmalara aldırış etmedi. Bugün ise artık bu tartışma konu- larının çoğu aşılmıştır. Gündem bir hayli farklıdır. Eğer bugünkü yerden baksaydım, Kürt toplumunun sosyo-ekonomik ve toplumsal yapısını daha derinden tah- lil eden araştırmalar yapılmasını; tarih, dil ve kültür alanında daha çok çalışılmasını isterdim. O günlerde [spekülatif, varsayımsal] teorik tartış- malarla ve ithal edilmiş gündemler üzerine çok fazla zaman ve enerji kay- bettiğimizi düşünüyorum. Cevap 88: -Ayrışmaların kaynağında yönetici kadrolardaki siyaset yapma anlayışı ve alışkanlıklarının önemli yer tuttuğunu düşünüyorum. Kişisel uyumsuzluklar, çatışma ve güvensizlikler de rol oyna- mıştır. Kuşkusuz tüm bunların ideolo- jik ve siyasal bir anlamları da vardı. Fakat her tür ayrılığı ideolojik olarak detaylandırmak, siyasal bir zemine oturtmak hiç de güç değil. Yönetici kadrolardaki bu ayrışmaların çevreye, kadrolara doğru yansıyışlarında da, daha çok güven duyduğu kişilerin söz- lerine, tespitlerine güvenme ve buna göre bir saflaşma olmaktadır. Sonra ayrışan bu kanatların birbirlerine al- ternatif olarak farklı ideolojik-/siyasal kulvarlarda ilerlemeleri mümkün ol- maktadır. Rizgarî yazı kurulundaki bölünme- nin itici etkenlerinden biri de örgüt- lenme sorunlarıydı. Nitekim ayrılığın hemen ertesinde her iki tarafta hızlı biçimde kendi tarzlarında bir örgüt- lenme sürecine girdiler. Cevap 89: - Rizgarî'nin (Ala Rizgarî dahil) Kürt ulusal demokratik hareketinin bağımsız bir ideolojik-siyasal zemine oturmasında önemli katkıları oldu- ğunu düşünüyorum. Kürt sosyalist 122 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- grupları çok uzun süre Türk solundan ayrı ve bağımsız örgütlenmeyi reddet- tiler. Kürt ulusal demokratik hareketi- nin kendi bağımsız ve güçlü iç dina- mikleri olduğu, buraya yaslanmak gerektiği ısrarla vurgulandı. Kürdistan devriminin kendine özgü teorik tezleri tarihsel perspektifi olması gerektiği ve bunun yeterince güçlü kaynakları bu- lunduğu da ortaya konuldu. Rizgarî ta- rafından savunulup tartışılan tezlerin PKK dahil birçok Kürdistanlı grubu et- kileyip, değiştirdiğini söyleyebilirim. Kürt ulusal demokratik hareketine ait, anti-sömürgecilik, bağımsız örgüt- lenme, ayrılma hakkı, Kemalizm ve resmi ideoloji eleştirileri gibi birçok temel tezin, Türk soluna, sosyalistle- rine, demokratlarına aktarılmasında da ciddi bir etkisi olmuştur. Olumsuzluğu ise teorik ve ideolojik mücadeledeki radikalizme rağmen bunun siyasal bir güç ve örgütsel formlara dönüştürülemeyişidir; böy- lece birçok yetişkin kadro siyaset dışı kalmış veya kendi nosyonları dışında yapılarla hareket etmek zorunda kal- mışlardır. Rizgarî hareketi sömürgeci metro- pollerdeki öğrenci gençlik ve aydınlar, bazı meslek grupları içinde gelişmiş ama asıl hedef kitlesi olan Kürdistan'a nüfuz edememiştir. Ne şehirlerdeki Kürt işçilerine ne de Kürt köylülü- ğüne... Adana'nın kenar semtlerinde, Tatvan, Varto, Malazgirt, Ergani gibi bazı lokal alanlarda kasaba düzeyinde gelişmeler kalıcı ve etkili olamadı. Kürt ulusal hareketinin ana göv- desi olan Kürt köylülüğü ve kent yok- sullarına ulaşılamadı, onların dilinden konuşup, onları örgütleyen bir yapı oluşturulamadı. Programatik olarak öngörmesine rağmen silahlı mücade- leyi örgütleyemedi. Tüm bunlar bir dönemin siyasi kadrolarının gençlik hevesiyle bol bol konuşan ama söylediklerini yapama- yan insanlar olarak kitlede güvensiz bir profil edinmesine neden oldu. Diğer örgütlerin de Rizgarî gibi kendi hedef kitlelerinin uzağında kal- maları, söylemlerini pratiğe geçire- meyişleri; siyasal boşluğun PKK tarafından doldurulmasını kolaylaş- tırdı. Siz siyasal bir özne olmayı başara- madığınız zaman, bu boşluk başka biçimde yerini doldurmakta gecikmez. Rizgarî dahil diğer Kürt örgütlen- meleri de kendi sosyal ve siyasal ta- banlarıyla, hedef kitleleriyle sağlıklı ilişkiler geliştirebilmiş olsaydı; ulusal demokratik mücadele daha büyük ge- lişmeler sağlayabilirdi. Tekçi bir ör- gütsel yapı değil, demokratik bir çoğulculuk egemen olurdu. Cevap 112: - Genel olarak iyimserimdir. Örne- ğin Kürtlerin durumunun da önceye oranla hep daha iyiye gittiğini düşü- nüyorum. Herhangi bir gazetenin bir yerinde "Kürt" kelimesi geçtiğinde he- yecanlanıp birbirimize ilettiğimiz dö- nemleri ben de yaşadım. Rahmetli Musa Anter de, "geçmişten hiçbir miras almadıklarını, her şeyi sıfırdan yarattıklarını" söyleyen hızlı bir arka- daşa "oğlum biz de sıfırlara getirmek için çok çalıştık" diye cevap vermişti. Ne var ki realiteye baktığımızda, harcanan emekle elde edilen sonuç B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 123 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- çok orantısızdır. Bu kadar bedel, bu kadar çaba karşılığında Kürt halkı çok daha iyi bir yerde olabilirdi, olmalıydı. İnsanlık için yürütülen sosyal müca- deleler, demokrasi mücadeleleri için de öyle. Çok daha iyi bir yerde olmayı hakkediyor insanlar. Bu da beni umutsuz değil ama çoğu kez hüzünlendiriyor. Cevap 113: - Ben de size teşekkür ediyorum. Aslında bir röportaj kalıplarının çok dışında neredeyse bir kitap, broşür ya- zımı gibi bir şey oldu bu çalışma. Ce- vaplarken oldukça zorlandığımı itiraf etmeliyim. Umarım okuyucular için de sıkıcı olmaz. Ben çok dilli, çok kültürlü, çoğulcu bir toplumsal dokunun korunup geliş- tirilmesinden yanayım. Binlerce tür çiçek vardır. Gül de bunlardan biridir. Ama gülün bile envai türlü çeşidi vardır; renga renk olanı, yedi vereni, kat kat olanı… Bütün bu güzellikleri tek bir toprağa, tek bir çeşide indirmek kimsenin aklına gel- miyor da, insanların çeşitli diller, çe- şitli kültür ve formlarda oluşu neden panik ve savaş konusu olabiliyor ve onların birbirine benzetmeye, farklı- lıklarını yok etmeye ya da bir coğraf- yadan öbürünü silip atmaya çalışmak nasıl mümkün olabiliyor? Bunu aklım almıyor. Deniz dibinin renkliliği ve çeşitlili- ğini hayran hayran seyreden insanla; köyünün mahallesinin güzelliğini çeşit çeşit meyvesi, bitki örtüsü hayvan ale- miyle öven insan; nasıl olur şehrinde memleketinde çok dil çok kültür bu- lunmasından "karıştık, bozulduk" diye şikayet eder? Bu kendiliğinden bir bilinç mi, yoksa ideolojik olarak öğretilmiş, yön- lendirilmiş bir çarpıklık mı? Bu sonsuz uzay boşluğunda yalnız olup olmadığımızı şimdilik kesin ola- rak bilmiyoruz. Umarım ki yalnız deği- lizdir. Ama henüz yaşanası bir atmosferle sınırları belirlenmiş olan bu güzel gezegenimizde yalnız olma- dığımız kesin. Yalnızca sonsuz renkli- likte ve çeşitlilikte kimlikleriyle insan toplulukları olarak değil, bitki örtü- süyle, hayvanlar alemiyle ve onları ya- şatan doğal ortamlarıyla birlikte. Bu büyüklük içinde her kimlik bir diğe- rine göre kolaylıkla "azınlık" olarak ta- nımlanabilir. Birbirimizle geçinmek ve geliştirmek için bu tür kategorize edici, dışlayıcı, "alt" veya "üst" gibi hi- yerarşik kavramlara ihtiyacımız yok. Siyasal eşitsizlik, sosyal adaletsiz- lik veya zorbalıktan kaynaklanıp bes- lenmeyen her türlü farklılığın -konu edindiğimiz üzere dil, etnik, kültürel ve inanç farklılıklarının- birbirleri kar- şısında aynı derecede eşit, saygıdeğer olduğunu kabul etmekle işe başlayabi- liriz. Yalnızca varsayılmış coğrafi-si- yasi sınırlar içinde değil tüm gezegeni- mizde, "kimse hiçbir yerde yabancı değildir" diyebiliriz mesela. 4. Ocak. 2010 Berlin 124 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 PKK “Öcalan Bağımlısı” Bir Yapı Olarak, --- Page Break --- Bersîv 50: Fikrê Rizgarî di derheqê meseleya kurd de li girtîgeha leşkerî ya Amedê çêbû. Piştî ku em (Komûna DDKOyê) ji girtîgehê derketin, ji bona ku kovara Rizgarî biweşînin û îdeolojîya netewe- yî ya kurd ava bikin, me redeksîyonek ava kir û redeksîyonê fikrê xwe di derheqê pirsa neteweyî ya kurd de zelal kir. Berîya ku Rizgarî dest bi weşanê bike fikrên xwe wek dek- lerasyonek amade kir û ew deklerasy- on li bajarên Kurdistanê û metropolan bi sedan kurdperwer, xwendevan, rewşenbîr û melayên kurd re minaqeşe kir û şiklê dawî dayê. Ji bona minaqeşeya deklerasyonê me bi mehan xebat kir û civîn pêk anîn. Li Kurdistanê ez beşdarî hemû xebat û civînan bûm. Dema ku redeksîyona Rizgarîyê şiklê dawî da deklerasyonê, biryar da ku di nav demê de ev fikrê xwe û pîvanên tespîtkirî, bi lêkolîn û lêgerînan pêşve bibe û kûr û zelal bike. Çerçeweya fikrî ya Rizgarî bi xetê giştî bê dîyar kirin ew bû: Kurdistan welatê kurdan e. Li Kurdistanê ji der- veyî neteweya kurd, grubên din yên etnikî jî dijîn. Kurdistan bi Peymana Qesr-î Şîrîn di navbeyna Împeratorîya Osmanî û Farisî de bûye du beş. Kurdistan bi Peymana Lozanê jî di navbeyna Dewleta Tirk, Îranê, Iraqê û Surîyeyê de bûye çar parçe. Bakurê Kurdistanê û beşên din yên Kurdistanê kolonî ne. Dewleta Tirk, Îran, Iraq, Surîyeyê dewletên kolon- yalîst in. Kurdistan, di heman demê de li Rojhilata Navîn kolonîyeke navne- teweyî ye. Kurd neteweyek bindest û kolonî ye. Ji bona vê pirsa neteweya kurd pirseke neteweyî, rizgarî û serxwe- "Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn û Azadîya Kurdistanê Di Destê Me De Ye" II Îbrahîm GÛÇLÛ B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 125 --- Page Break --- bûnê ye. Neteweya kurd jî, ji bona ku rizgar bibe û welatê xwe azad bike, hewcedarê tevgereke rizgarîxwaz a sîyasî û çekdar e. Neteweya kurd jî hewcedarê dew- leteke serbixwe ye. Ji bona ku serxwe- bûna Kurdistanê li Bakurê Kurdistanê ava bibe, divê sosyalîstên Bakurê Kurdistanê di nav xwe de tîfaq bikin, bi nasyonalîst û kurdperweran re jî enî/cepheyeke mîlî ava bikin. Dema ku hêzên welatparêz ên Bakurê Kurdistanê di nav xwe de cephe û enîya xwe ava kirin, divê pişt re bi sosyalîst û tevgera xebatkar û kark- erên Tirkîyeyê re jî tîfaq pêk bîne. Kurdistan ji alîyê çar dewletên kolonyalîst ve hatîye parvekirin û bûye kolonî. Ji bona vê, serxwebûn û rizgarîyê parçeyeke Kurdistanê û yekîtîya Kurdistanê bi serê xwe fiki- randin nerast e. Lewra dewletên kolonyalîst dema ku li beşekî Kurdistanê tevgera neteweyî û mîlî pêş dikeve, li hemberî vê tevgerê hel- westeke mîlî û tîfaqeke kolonyalîst pêk tîne û dixwaze tevgera wê parçeyê bitefîne. Ji bona vê jî, dema ku welatparêzên kurd li beşekî Kurdistanê xebata xwe meşandin, divê hesabê beşên din û tevgera beşên din jî bike. Loma divê sosyalîstên hemû beşên Kurdistanê jî di nav xwe de tîfaqekê pêk bînin û bi hev re tevgera rizgarîxwaz a Kurdistanê bimeşînin. Digel tîfaqa sosyalîstên Kurdistanê, divê kurdper- wer û nasyonalîstên Kurdistanê jî çi sosyalîst, çi nasyonalîst divê li tevayîya Kurdistanê enîyeke neteweyî ava bikin. Ji bona azadî, rizgarî û serxwebûna Kurdistanê di nav xwe de stratêjîyeke merkezî û programeke hevbeş tespît bikin û bi awayê xebateke hevbeş tevbigerin. *** Rizgarîyê rêxistinbûna neteweya kurd mutlaq didît. Beşek sosyalîstên kurd, rêxistinbûna gelê kurd muwaqet û bi girêdayî şovenbûna hêzên sosya- lîstên neteweya serdest didîtin. Beşek sosyalîstên Kurdistanê jî digotin "dema ku hêzên neteweyên serdest ji şovenîzmê rizgar bibin û enternasyonal bibin, wê demê sosyalîstên kurd û gelê kurd divê bi netewe û gelên serdest re rêxistineke hevbeş û mişte- rek ava bikin." Rizgarî ne bi wê nêrînê re bû. Rizgarî ji bona gelê kurd rêxistina xweser mutlaq û jîyanî didît. Loma jî rêxistina xwe di vê çarçoveyê de difikirî û xwe birêdixist. Rizgarî dema ku dest bi avakirina îdeolojîya neteweyî ya kurd kir, di heman demê de bawer dikir û diparast ku di nav demê de rêxistin dê şiklekî bigre û partîyekê ava bike. Wek tê zanîn di partîbûnê de du hel- west û du pêvajo hene. Gorî helwest- ekê, çend kes tên cem hevûdu li ser programekê û li ser awayê xebatê û projeyan li hevûdu dike, partîya xwe ava dike û xebata xwe bi partîyê dimeşîne. Helwesta duyem jî ew e, ku di destpêkê de partî ava kirin ne rast e, divê pêşîyê kadro çêbibin û pişt re jî partî ava bibe. Rizgarî helwesta duyemîn eciband. Ji bona vê di dest- pêkê de partî ava nekir, biryar da ku di nav pêvajoyê de û piştî avakirina programeke orga- nîk û kadroyên têgihştî û ceribandî, partî ava bike. Rizgarî li ser vê xetê meşîya û ev 126 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- stratejîya rêxistinî pêk anî. Ji bona vê jî merkeza Rizgarî dest bi rêxistin- bûnê kir. Redeksîyon û destenivîskarîya Rizgarî di hemen demê de bû navenda sîyaset û rêx- istinê jî. Piştî ku Rizgarî di nav kîtleyê de hevalbendên xwe çê kirin, bi mele û rewşenbîran re, bi karker û gundîyan re pêwendîyên xwe ava kirin; dest pê kir ku li gundan, bajar û bajarokan, li herêmên cihê de komîteyan ava bike. Rizgarî piştî analîzên xwe yên di derheqê Tirkîyeyê de biryar da ku rêx- istina veşartî û îllegal ava bike. Ji bona vê her çiqas kovara Rizgarî ji alîyê dewletê de dihat zanîn jî, di navend û redeksîyona kovarê de kî çi wezîfe dike, ew ji alîyê dewletê ve nedihat zanîn. Ji bona vê Komîteyên Rizgarîyê jî ji alîyê dewletê de nedihat zanîn. Herdu awayên rêxistinê jî, piştî Darbeya Leşkerî ya 12yê Îonê di nav me de hat minaqeşe kirin. Ji alîyê me de hat tespît kirin ku modela rêxistinî ya cepheyê ji bona rejîm û sîstemên otorîter û totalîter bingeh e. *** Rizgarî, ji bona ku Kurdistan azad û serbixwe bibe, wek rêbaza şerê çek- darî diparast. Rizgarî dizanî ku dema ku li hemberê dewleta Tirk şerê çek- darî neke, nikare zora dewleta tirk bibe. Em dikarin bibêjin ku Rizgarîyê modela xebata Tevgera Başûrê Kurdistanê pejirandibû. Lê ji bona ku şertên şerê çekdarî jî pêk bên; divê di nav gel de rêxistin ava bibe û gel bê qezençkirin. Ji bona vê jî xebata îdeolojîk û sîyasî û çandî girîng didît. Ji bona ku gel rêxistin bike, semîner, konferans, xwepêşan- dan pêkanîn. Rizgarî li hemeberî îdeolojîya fermî ya Kemalîzmê têkoşîneka dijwar meşand. Sîyaseta M. Kemal û hevalên wî teşhîr kir. Tespît kir ku şerê M. Kemal û hevalên wî şerekî mîlî û rizgarîxwaz nîne. Kemalîstên rojane jî, teşhîr û rexne kirin. Bersîv 51: Rizgarî dema dest bi weşanê kir, armaneceka wê ya sereke jî avakirina îdeolojîyeke neteweyî bû. Ji bona vê jî, Rizgarî ev merheleya wek "Pêvajoya Avakirina Îdeolojîyê" tespît kiribû. Loma avakirina îdeolojîya neteweyî gelek girîng û bingeh didît. Rizgarî dema ku biryara avakirina îdeolojîyê da, wê demê tespîteke din jî kir. Li gorî dîtina Rizgarîyê, divê li ser hemû pirsên bingehî yên civat û tevgera Kurdistanê fikir bête afirandin. Divê afirandina fikir, di çarçoveya pirsên mezin û yên ku qedera tevgerê tayîn dikin de bê meşandin. Loma jî pirsên bingehî hatin tespît kirin û pişt re jî, ji bona van pirsan dosye hatin amade- kirin û li ser wan pirsan lêkolîn çêbûn. Rizgarî bi vê xebatê, ji bona Tevgera Bakurê Kurdistanê îdeolo- jîyek ava kir. Hemû rêxistinan jî, ji vê îdeolojî û fikran îstifade kirin. Rizgarî jî, ji fikrên grub û rêxistinên sîyasî yên din îstifade kir. Ez dikarim bêjim piştî salên 1974an ji bona ku Tevgera Bakurê Kurdistanê bû xwedîyê îdeolojî û fikrekî nû, tevger pêş ket û rêçeke nû nîşan da. Vê ceribandinê jî derxist holê, ku bê fikir tevgerek ava nabe û pêş nakeve. Tevgera Bakurê B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 127 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Kurdistanê ji bona ku di vê qonaxê de, ji îdeolojî û fikrekî nû bê par e, ji der- veyî tevgera dema Şerê Sar tevgereke nû ava nabe û rêçeke nû nayê dîyar kirin. Di vê merheleyê de jî Tevgera Bakurê Kurdistanê hewcedarê fikrên nû û îdeolojîyeke gelemper e. Ji bona vê jî, min di malpera Net-Kurdê û gelek malper û rojnameyên kurdî de di derheqê vê pirsê de bîrûreyên xwe dîyar kirin. Kovara BÎR di vê merheleyê de dikare xizmeta vê armanc û ramanê bike. Bersîv 52: Rizgarî jî wek grubeke sîyasî, hem encama tevgera neteweyî ya Bakurê Kurdistanê bû, hem jî ji bona ku pêşx- istina fikrê neteweyetî unsureke gelek girîng bû. Rizgarîyê dema ku wek rêxistinekê xwe ava dikir, wek pêvajoyekê xwe dîyar dikir; hem fêr dibû û hem jî bi gelê me re bîrûreyên xwe parve dikir. Dema ku me kovara Rizgarî weşand û pêş xist; me xwest em wek rêxistinekê ava bikin, em kesên xwedîyê ceribandin û zan- yarîyeke kûr jî nebûn. Lê dema ku ji derva de dihat mêzekirin, em wek grubeke sîyasî ya gelek bi îdîa û têgi- hîştî dihatin xuya- kirin. Mimkûn e ku me jî xwe wusa nîşan dida. Lê dema ku tez û teorîya Rizgarîyê ya sereke "avakirina îdeolojîyê" bihata analîzkirin, gelek aşkere derdiket holê ku di hemen demê de me xwe jî ava dikir û pêş dixist. Dema ku em di Hepisxaneya Leşkerî ya Amedê de bûn, me dest pê kir ku fikrekî hevbeş ava bikin û bibin grubeke hevbeş ya sîyasî. Lê wê demê jî di nav me de fikrên cihê hebûn. Ev yeka jî tiştekî gelek xwezayî bû. Dema ku me di kovara Rizgarî de behsa yekîtîya îdeolojîk jî dikir, ev yeka bûy- ereke yeknesak û rastexwe nebû. Lê dîsa jî nedihat wê wateyê ku em bi hev re xwedîyê şablonên giştî nebûn. Di eslê xwe de derbarê her tiştekî wekhev fikirandin û wekhev tevgerandin li dijî xwezayî ya mirov e. Her çiqas rastîya Gruba Rizgarî ev bû, me bi zorê ji derûdora xwe re xwe wek grubeke ku di her pirsê de wekhev difikirin û wekhev tevdigerin nîşan dida. Ew li me bi xwe xirabîyeke mezin û xapan- dinek bû. Ji bona vê jî, me bi nîyeteke baş, me zanyarîyeke şaş dida derûdora xwe. Bi vê yekê me xirabî li xwe jî û li derûdora xwe jî dikir. Dema ku biryara weşandin kovara Rizgarî hate girtin, me wek grubeke sîyasî bîryar da ku deklerasyonekê amade bikin. Ev reşnivîsa dê bibûya programa me. Dema ku me reşnivîs kollektîf amade kir û anî ser meseyê, li ser deklerasyonê minaqeşeyên gelek girîng dest pê kir, di navbeyna me de li ser pirsên bingehî û bi taybetî jî li ser prensîba çarenivîsîya neteweya kurd, li ser pirsa rêxistinî, li ser terîf û danasîna civata kurd, li ser analîzên çînên di Kurdistanê de nerînên gelek cihê derketin holê. Ji bona vê yekê jî, me her çiqas li gelek herêmên Kurdistanê ji dehan kurdperwer û meleyên Kurdistanê pêşnîyar û enca- ma civînên gelek têkûz girtibûn jî, deklerasyoneke hevbeş derneket holê. Ez dikarim bibê- jim ku deklerasyona Rizgarîyê, wek program, hevmişterekîyên me yên hindikayî 128 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- dîyar dikir. Ji alîyê din de di pêwendîyên serokatîya grubê de jî cûda- yetî hebûn. Ji bona vê em hew- cedarî yekîtîyeke bilindtir û pêşvetir bûn. Di rêvebirina Rizgarî de bûrok- ratîzm derdiket holê. Neafirandinîya di pêwendîyên gel û Kurdistanê de jî, di navbeyna serokatîya Rizgarî de nakokîyên mezin derdixsitin. Lê dîsa jî ev nakokî û cûdayetîyên me, nedibû sedem ku em ji hevûdu veqetin û bibin grubên sîyasî yên cihê. Wê demê jî min diparast û ez nûha jî dibêjim, yekîtîya rêxistinî û yekîtîya îdeolojîk eynî tişt nîne. Yekîtîya rêxistinî, yekî- tîya îdeolojîk a teng pêwîst nabîne. Yekîtîya rêxistinî, yekîtîya programê û yekîtîya xebata hevmişterek e. Mirov dikare xwedîyê nerîneke cihê û fikrekî cihê be, lê dema ku mirov di projeyekê de li hevûdu kir û ji bona ku vê projeyê pêk bîne û bixe jîyanê dikare bi hev re tevbigere. Ev nêrîna min, wê demê, ji alîyê gelek hevalan ve nedihat pejirandin û xerîb dihat dîtin. Ji bona vê jî, dema ku di pirseke bingehî de û heta di pirseke rojane de nakokî û cûdabûnek derdi- ket holê dibû sedema qirîzekê. Ev qirîzî li ser pirsa Bloka Sosyalîst û pirsa Yekîtîya Sovyet û Çînê pirîcaran derdiket holê. Rizgarî wek nêrîna fermî, sîyaseta Bloka Sosyalîst nedipe- jirand û sosyalîzma Bloka Sosyalîst, wek bûrokratîk û rewîzyonîst şirove dikir. Lê beşek hevalên ku endam û hevalbendên Rizgarî bûn, bi men- talîteyeke pragmatîk û ji bona berjewendîya neteweya kurd dixwestin ku Bloka Sosyalîst negrin hemberî xwe. Ji bona vê jî nedixwest- in ku ji Bloka Sosyalîst, ji Yekîtîya Sovyetan û Çînê re bibêjin rewîzy- onîst. Min ev nêrîna tolere dikir. Lê beşek berpirsîyar û rêvebirên Rizgarîyê nedixwestin vê yekê fahm bikin û hem jî vê yekê dikirin pirs- girêkeke mezin û sedemekê cûd- abûnê. Li Kurdistanê xebat kirin jî, di nav me de minaqeşeyeke gelek girîng bû. Dema ku me dest bi xebata Rizgarîyê kir, wek min li rêzên jorîn got, em bi xwe jî di nav avabûnekê de bûn û divîya bû ku em di nav gelê kurd de û li Kurdistanê xebat bikin. Rêvebirîya Rizgarî di vê pirsgirêkê de qelsîyek nîşan dida. Bi taybetî jî, hevalên ku wek serokên Rizgarî dihatin nas kirin, ji Kurdistanê û ji çanda kurd dûr bûn. Ji bona ku vê pirsê çareser bikin hewil nedidan. Dema ku ev havalan dihatin Kurdistanê jî, bi endam û kadroyên Rizgarîyê re li hevûdu nedikirin. Bi wan re di demeke kurt de diketin nav pirsgirêkan. Rizgarî tevger û grubeke sîyasî ya Kurtdistanî bû. Ji bona vê yekê divîya bû ku bi beşên din yên Kurdistanê û bi rêxistinên Kurdistanê re pêwendî pêk bîna. Hezar mixabin beşa bûrokratîk ya gruba Rizgarî di vê pirsê de rasterast dijitî nedikir jî, li hemberî vê pirsgirêkê sistî nîşan dida. Lê gorî Rizgarî, yekîtîya Kurdistanê pêwîst bû û ji bona vê yekê jî Kurdistaneke serbixwe û yek- girtî dipa- rast. Loma cara pêşîn bû ku Rizgarî di teorîyê de ji bona tevayîya Kurdistanê Cepheya/Enîya Milî diparast. Avabûna ev enîyê jî, bi rêx- istinên Kurdisatanê mimkun bû. Vê jî pêwendîyeke konkret û xuyayî B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 129 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- dixwest. Dema ku bi rêxistinên Kurdistanê re danûstendin nebe, gelo di navbeyna wan de enîyeke çawa ava bibûya? Dîsa Rizgarîyê her çiqas di merhe- leya yekemîn de di navbeyna hêz û rêxistinên Kurdistanê de tîfaq diparast jî, di encamê de li tevayî ya Kurdistanê yekîtîya rêxistinî ya sosyalîst diparast. Ji bona vê jî, bi rêx- istinên sosyalîst ên Kurdistanê re pêwendî çêkirin mec- bûrî bû. Rêvebirîya bûrokratîk di Kurdistanîbûnê de jî sistî nîşan dida. Di awayê xebatê de jî, di navbeyna rêvebirîya Rizgarî de cûdayetî her ku diçû zêde dibû. Di awayê xebatê de li cem bûrokratîkbûnê, di heman demê de komplocîtî û tasfîyecîtî jî pirs- girêkeke mezin bû. Awayê xebatê jî, di nav serokatî û rêvebirîya Rizgarî de bû sedema nakokîyên bingehîn. Di pirsa şerê çekdarî û amadekarîya wê de jî pirsgirêk hebûn. Di avakirina tevgera kîtlewî ya demokratîk de jî di navbeyna rêve- birîya Rizgarîyê de nerînên cihê hebûn. Piştî ku DDKD ket bin bandora tevgera Şivanî, di Rizgarîyê de pro- jeya avakirina ASDK-DERan hate pêkanîn. Beşek rêvebirên Rizgarîyê ew xebata biçûk didîtin û digotin ku "ev xebat Rizgarîyê dixe bin bandora cîwanan." Di eslê xwe de beşek rêve- birên Rizgarîyê ji pêşketin û kadroyên ciwan ditirsîyan. Lewra ew kadroyan dixwestin ku di tevgerê de gavên mezin û yên bi rîsk bêne avêtin. Ji bona vê yekê di Rizgarî de alîyek pasîfîst û alîyek jî aktivîst hebûn. Alîye aktivîst pişt re Ala Rizgarî ava kirin. Lê ew nedihat wê wateyê ku di rêvebirî û di bingeha Rizgarîyê de jî piştî cûdabûnê kesên aktivîst tunebûn. Lewra di avabûna Rizgarî û Ala Rizgarî de jî yekûyek ji hevûdu cûdabûneke maqul pêk nehat. Kesên ku divîya li alîyê Ala Rizgarî cîh bigrin li alîyê Rizgarîyê, kesên ku divîya li alîyê Rizgarî cîh bigrin li alîyê Ala Rizgarîyê cîh gir-tibûn. Ji alîyekî de jî, Tevgera Bakurê Kurdistanê ji gelek alîyan de yekîtîya xwe pêk neanî bû. Ji bona vê jî, divîya bû ku hemû rêxistinan ji yekîtîyê re derîyê xwe vekirî bihîştina. Ev rastî ji bona Rizgarîyê jî derbas dibû. Hezar mixabin beşek rêvebirên bûrokrat ên Rizgarî di teorîyê de li dijî yekîtîyê dernediketin. Lê di naverokê de li dijî yekîtîyê bûn û ji yekîtîyê ditirsîyan. Ji bona ku yekîtî pêk neyê, sedemên ne cidî nîşan didan. Dema ku di Rizgarî de cûdabûn û veqetandin çêbû, di hemû rêxistinên Kurdistanê de jî, cûdabûn û nakokî derketibûn holê. Ev pêvajoya cûdabûn û nakokî jî, rewşa Tevgera Bakurê Kurdistanê bi giştî nîşan dida. Ji bona nakokî û cûdabûnên nav rêxistinên Kurdistanê sedemên gelek girîng ên hundirî hebûn. Hezar mixabin beşa bûrokratîk a Rizgarîyê, ev nakokî û cûdabûnan, bi girêdayî derva îzah dikirin û li gor vê yekê jî helwesteke komployî dîyar dikirin. Piştî cûdabûna Rizgarî û Ala Rizgarî, beşa Rizgarîyê cûdabûna me bi midaxaleya Celal Telabanî îzah kir. Lê dema ku di navbeyna Rizgarîyê de cûdabûn û biryara veqetandinê çêbû. Ev bi metodeke gelek demok- ratîk hat meşandin. Di destpêkê de serokatîya Rizgarî li ser maseyê bi 130 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- nivîskî minaqeşe kir. Pişt re biryar da ku bi rêya komîsyoneke mişterek cûdabûna herdû terefan pêk bê. Dîsa biryar hat girtin ku herdu teref jî li ser navê Rizgarîyê kar nekin. Hezar mix- abin piştî ku bûyereke gelek xemgîn ku Birayê Hêja Mursel Delenî hat kuştin, ev peymana me ji holê rabû û komîsyonê nikarî xebata mişterek bimeşîne. Bersîv 53: Rizgarî û Ala Rizgarî, li Bakûrê Kurdistanê, xeteke gelek dîyar a nete- weyî ya îdeolojîk derxist holê. Berîya Rizgarî û Ala Rizgarîyê, di xeta nete- weyî de zelalbûnek tune bû. Tevgera Bakûrê Kurdistanê ji bona ku xwedîyê îdeolojîyeke neteweyî û nasyonalîstî nebû, di bin tesîra tevgera çepgir a tirk de bû. Ev rastî ji alîyê rêxistinî de jî hebû. Rizgarî û Ala Rizgarî ji bona ku îdeolojîyeke neteweyî ava kir. Îde- olojîya neteweyî ya ku ji alîyê Rizgarî- Ala Rizgarî de ava bibû, li ser Tevgera Bakûrê Kurdistanê jî tesîrek kir. Gelek rêxistinên Bakurê Kurdistanê ji îdeolo- jîya Rizgarî-Ala Rizgarîyê sûd wer- girtin. Rizgarî û Ala Rizgarî ji alîyê îdeolo- jî de tesîreke mezin û xuyayî li tevayî ya Kurdistanê kir. Tesîra wê ya rêx- istinî li çend herêman gelek xurt bû. Rizgarî-Ala Rizgarî di navbeyna tevgera çepgir a tirk û tevgera netewe- yî ya kurd de jî sînorek û cûdayîyek ava kir. Ji bona vê tevger û rêxistinên çepgir ji Rizgarî-Ala Rizgarî gelek eciz bûn, ji bona wan îzolasy- onek çêkiribûn. Piştî 30 salî li Şeradarîya Baxleran (Rezan) Baskin Oranî beşdarî konfer- ansekê bibû. Di wê konferansê de Baskin Oranî dîyar kir ku "Rizgarî di dîroka nêzîk de nasyonalîzma modern a kurdî ava kir." Ev tespît jî, rola Rizgarî-Ala Rizgarî ya îdeolojîk nîşan dide. Rizgarî-Ala Rizgarî, di nav tevge- ra kurd de li hemberî qamp û sîstema sosyalîst jî xeteke serbixwe ava kir û meşand. Bi vî awayî tevgera kurd ya li Bakurê Kurdistanê xwest ku ji tesîr û bandora sîstema sosyalîst dûr bixe. Sîyaseta Yekîtîya Sovyetê di derheqê pirsgirêka neteweyî ya kurd de ras- trast rexne kir. Şaşîyên wan nîşan da. Ala Rizgarî, di sala 1979an de bi hemû beşên Kurdistanê û rêxistninên Kurdistanê re danûstendin kir. Bi ev danûstandina xwe ji reya giştî û gelê kurd re dîyar kir ku tixûbên di navbera her çar parçeyên Kurdistanê de sunî ne û ji alîyê dewletên kolonyalîst û emperyalîst de hatine tespîtkirin û bi zorê jî bi kurdan dane qebûlkirin. Piştî ku Ala Rizgarî bi beşên din ên Kurdistanê re danûstendin kir, li roj- hilata Kurdistanê û Başûra Kurdistanê bi cî bû, bes perwedayî ya sîyasî û leşkerî nekir; di heman demê de li herdu beşan beşdarî xebata pêşmer- getî jî bû. Heta wê demê hêzeke netewyî û rêxistineke Kurdistanê li beşekî din beşdarî şerê rizgarîxwaz nebibû. Bersîv 28: Kemalîzm jî, Nasirîzm jî, Baasîzm jî, diktatorîyên faşîst ên burjuwazîya biçuk, bûrokrasîya sivîl û leşker in. Kemalîzm, dîktatorîya burjuwazîya biçuk, bûrokrasîya sivîl û leşker ê B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 131 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- tirkan e. Baasîzm û Nasirîzm rejîma burjuwazîya biçuk a ereb in. Ev rejîm û dîktatorîyan, nîjadperest û nasyon- alîstîya teng a neteweyên serdest in. Bingeha Kemalîzm, Baasîzm û Nasirîzmê jakonbenîzm û terora Fransayê ye. Di van rejîman de pir- partîtî tune ye. Di van rejîman de, yek partî hikum dike, yek serok û yek îde- olojî heye. Ji dervayî îdeolojîya Kmalîzmê, Baaassîzmê, Nasirîzmê hemû îdeolojî qedexe ne. Li van rejî- man mafên şexsî û grubî qedexe ne. Ji mafê grubên etnîkî û neteweyî re hûrmet û rêz tune ye. Di fehma Kemalîzmê de M. Kemal Ataturkî, di fehma Baasîzmê de Mişel Eflaqîû SedamHuseynî, di Nasirîzmê de jî Nasir xwedê ye. Tu kes, tu rêxistinek û hêzek nedikarî wan rexne bike. Kemalîzm, Baasîzm, û Nasirîzm di heman demê de nefes û jîyana xwe ji çepîtîya otorîter û totalîter a Stalînîst û Lenînîst jî digre. Heta Baasîzm û Nasirîzm rasterast encama "li rêya nekapîtalîst de avakirina sosyalîzmê ye." Ji bona vê yekê jî, gelek xeter in. Yekîtîya Sovyetan piştî Şerê Sar jîyana xwe qedand û ket nav guhertineke gel- ek bingehî. Hezar mixabin Baasîzmê piştî şerê Sar jî, li Iraqê û li Surîyeyê jîyana xwe domand. Bes Baasîzma Iraqê sala 2003an di enca- ma midaxale û şerê DYA û heval- bendên wê de hate rûxandin. *** Kemalîzm û Baasîzm û Nasirîzm wek min li rêzên jorîn dîyar kir; fikir, çalakî, îdeolojî û desthilatdarîya bur- juwazîya biçûk e. Tevgera Bakurê Kurdistanê jî, ji bona ku sala 1938an di serîhildana dawî ya Kurdistanê de sinifên karbidest ên Kurdistanê ji der- veyî jîyanê û sîyasetê hatin hiştin, bur- juwazîya biçûk li Bakurê Kurdistanê piştî salên 1960î serokatî ji tevgera milî re kir. Ev beşa civata Bakurê Kurdistanê jî di dibistanên kemalîstan de gihîştibûn û Kemalîzm ji bona wan bibû çandekê. Eynî tebeqeya kurd, dema ku îde- olojîya çepgir a Stalînîst û Lenînîst jî pejirand û tevgera kurd di şertên Şerê Sar de şikil girt û xwe organîze kir, ev çanda Kemalîstî û Stalînîstî li ser hev sûwar bûn û vê yekê sinifa sîyasî ya Bakurê Kurdistanê ji hêjayîyên kurdî dûr xist û ji gelê kurd re bîyanîbûyinek derket holê. Sîyaseta kurdî qels bû. Vê yekê jî zerareke mezin da Tevgera Bakûrê Kurdistanê. Tevgera Bakûrê Kurdistanê bi gelem- perî demokrat nebû. Her rêxistinek û her îdeolojîyek ku li Bakûrê Kurdistanê qewimî bû, ji derveyî xwe rêxistin û îdeolojî rewa û meşrû nedidît. Fikrê îdeolojîyek, sero- kek, partîyekê hate parastin. Ev nerîn jî gelek aşkere ye ku dişibe Kemalîzm û Baaasîzmê. Bersîv 29: Tevgera Bakurê Kurdistanê piştî salên 1974an kete bihara xwe ya duye- mîn. Di Tevgera Bakurê Kurdistanê de pêvajoya pirpartîtî û pirgrubî dest pê kir. Her çiqas berîya ku pirpartîtî û pirgrubî di Tevgera Bakurê Kurdistanê biqewime û ava bibe, ji bona ku yekîtîya rêxistinî ava bibe hewil hat dayîn jî, hezar mixabin di vê hewildanê de serketin pêk nehat. Di cûda avabûna grub û partîyên 132 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- kurd de hem sedemên bingehî hebûn û hem jî tune bûn. Hinek grub û partî hebûn ne hewce bû ku ji hevûdu cûda bin. Lê carna sedemên gelek besît ji bona cûdabûnê, bûn bingeh. Vê yekê jî pêşîya xurtbûn û gelêrîbûna Tevgera Bakûrê Kurdistanê digirt. Ez nûha dixwazim li ser pirsên bingehî yên ku di Tevgera Bakûrê Kurdistanê de bûne sedemên cûd- abûnê rawestim. Li Bakurê Kurdistanê jî, wek di nav hemû tevgerên milî yên navîna sed- sala 20an de çêbibûn de, du xetên îde- olojîk peyda bibûn. Di nav Tevgera Bakurê Kurdistanê de du beşên girîng hebûn: yek jê, beşa çepgir a nasyon- alîst bû; beşa duyem jî, nasyonalîstên muhafezekar bûn. Ev du beşên îdeolo- jîk ên cihê, mecbûr bûn ku ji hevûdu cûda xwe rêxistin bikin. Nasyona- lîstên muhafezekar sala 1965an di Partîya Demokrat a Kurdistana Turkîyeyê de xwe organîze kiribû. Lê li derveyî vê beşê, beşên din ên nasy- onalîst ku bi rêxistinî nebûn jî, di qada tevgera neteweyî de xebata xwe dido- mandin. Ev beşbûn û cûdabûn, beşeke îdeolojîk, cidî, meşru bû. Li vir prob- lem ew bû ku çepên nasyonalîst û nasyonalîstên muhafezekar divîya bû ku di çarçeweya rêxistineke hevbeş de, di rêxistina cepheyî de xwe realîze bikira û yekîtîya xwe ava bikira. Nika- rîn vê yeka bikin. Cûdabûna mezin di nav çepgir û sosyalîstên kurd de bû. Di nav çepgir û sosyalîstên kurd de, li ser çend bingehan cûdabûn pêk hatibûn. Ev sedemên bingehî yên cûdabûn û cihê rêxistin û grubên sîyasî avakirinê çi bûn, divê ew bên dîyarkirin. Di nav çepgir û sosyalîstên kurd de cûdabûna yekem a bingehî, li ser pirsa rêxistinbûna gelê kurd pêk hat. Beşek grubên sîyasî û rêxistinên Bakûrê Kurdistanê rêxistinbûna gelê kurd mafekî mitlaq didît, beşek rêxistinên kurd vê yeka wek meseleyeke muwa- qet û bi girêdayî şovenîya hêzên tirk ên çepgir didît. Gorî wan dema ku hêzên çepgir ên tirk ji şovenîzmê xelas bibin û çanda enternasyonalî qezenç bikin, ji çepgirên tirk cûda organîzebûna tevgera çepgir a kurd ne meşru ye û li dijî sosyalîzmê ye. Beşek rê-xistin û grubên sîyasî jî di wê nerînê de bûn ku rêxistinbûna gelê kurd mitlaq û mafekî bingehî ye. Dîsa di cûdabûna rêxistin û grubên sîyasî yên Bakûrê Kurdistanê de, stratejî û statuya Kurdistanê jî ji bona cûdabûnê bû sedemeke girîng. Beşek rêxistinên Bakurê Kurdistanê fed- erasyona sovyetî diparast, beşek rêx- istin jî serxwebûn û dewletbûna Kurdistanê diparast. Di cûdabûna Tevgera Bakurê Kurdisatanê de hevalbendîya Yekîtîya Sovyetan, hevalbendîya Çîn û Arnawudê, ji wan hêzan azad û yên ku wan rexne dikir jî hebûn: Ew jî, ji bona cûdabûnê sedemeke girîng bû. Awayê xebatê jî, di cûdabûna Tevgera Bakûrê Kurdistanê de sede- meke girîng bû. Beşek rêxistin û grubên sîyasî yên Bakûrê Kurdistanê, şerê çekdarî diparastin û beşekî wan jî li dijî şerê çekdarî bûn. Ew rêxistinên ku şerê çekdarî diparastin jî, din ava wan de jî ji bona şert û dema şerê çek- darî, cûdayî hebûn. Tevgera Bakurê Kurdistanê, li gorî rewşenbîrbûn û ne rewşebîrbûnê jî xwedîyê cûdahîyekê bû. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 133 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Bersîv 30: Sedem û çavkanîya têgihîştina şovenî û nîjadperestîya civata tirk, rewşenbîr û akademîsyênên wan, felsefeya avakirina Komara Tirkîyeyê ye. Wek tê zanîn, li Împeratorîya Osmanî hebûna neteweyan, grubên etnîkî û neteweyî meşrû bû. Ji bona vê desthilatdarîya Osmanî, rewşenbîr û akademîsyenên Osmanî tu dem înkar- kirina netewe û grubên etnîkî nedi- fikirîn. Lê dema Komara Tirkîyeyê wek dewleteke milî, unîter a tirk hate projekirin, wê demê înkara netewe û grubên etnîkî yên cihê dest pê kir. Êdî hat gotin ku di Komara Tirkîyeyê de, "Li Tirkîyeyê kurd tune ne. Kurd tirk in. Ji bona vê jî welatekî kurdan, Kurdistan tune ye; zimanê kurdî tune ye. Divê kurd xwedîyê tu mafên kesayetî û grubî yên neteweyî nebe. Kurd desthilatdar nebe. Kurd bi zimanê xwe perwerde nebe." Ev nerîn bû nerîna dewletê û ji bona dewletê îdeolojîyek ava kir. Navê vê îdeolojîyê jî Kemalîzm e. Piştî ku Komara Tirkîyeyê ava bû, hemû civat, karker, gundî, burjuwa- zîya mezin û burjuwazîya biçuk, rewşenbîr û akademîsyen bi vê çand û îdeolojîyê perwerde bûn. Dema ku perwerdeyîya civatê li ser tunebûn û înkara netewe û grubên etnîkî yên cihê pêk hat, şovenîzm û nîjadperestî bû çandeke civatê û giştî. Wê demê jî, hemû mixalefet û tevgerên netewa kurd û grubên din ên etnîkî ne rewa hatin pejirandin, tenkîl, sirgûn, qetlî- am jî meşrû hat dîtin. Her çiqas sosyalîst û çepgirên tirk, lîberalan îdia kirin ku xwedîyê çan- deke demokratîk in û ji mafên nete- weya kurd, grubên etnîkî re rêzgirtî ne jî, di nav jîyanê de derket holê ku ew hemû beşan jî, ji îdeolojîya Kemalîzmê pir cûda nînin û ji bona neteweya kurd pîvan û modelên navneteweyî napa- rêzin. Ew ji bona neteweya Filistîn, Kosovayê, Bosna- Hersekê dewlet dixwazin, lê dijî dewletbûn û desthilatdarîya neteweya kurd in. Min di van rojên dawî de sosyalîst Omer Laçînerî di programeke televîz- yonê de guhdar kir. Wî li hemberî Şerefeddîn Elçî gelek bi hêsanî digot ku "ji îradeyeke sîyasî ya hevbeş a kurd behs kirin ne di cîh de ye. Wê demê grubên din jî dê vê daxwaz bikin." Vê jî gelek aşkere derxist holê ku sosyalîstên tirk jî, dema ku ji mafê çarenivîsîya kurd bahs dikin, ji tiştekî xerîb behs dikin. Li dijî mafên wan ê desthilatdarî derdikevin. *** Komara Tirkîyeyê, xwedîyê çend taybetîyan e: Taybetîya yekemîn a Komara Tirkîyeyê, unîterbûn û milî- bûn û tirkbûn e. Taybetîya duyemîn a Komara Tirkîyeyê, kolonyalîstbûn û emperyalbûn e. Kurdistan, kolonîya Komara Tirkîyeyê ye. Taybetîya sêye- mîn a Komara Tirkîyeyê, otorîterbûn, totalîterbûn, faşîzanbûn e. Taybetîya çaremîn ya Komara Tirkîyeyê ew e, ku bi sinif û çînekê, bi burokrasîya sivîl û leşker jî nayê bi nav kirin: Xwedîyê avakirinekê taybetî ye. Sinif, çîn, hêzên xuyayî, Komara Tirkîyeyê birêve nabin. Dem dem jî ew dewlet dewleta tirkan jî nîne û tirkan jî temsîl nake. Komara Tirkîyeyê ji alîyê dewşîrmeyan ve tê birêvebirin. Ew taybetîyên Komara Tirkîyeyê, 134 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- taybetîyên laşî û dîrokî ne. Guhertina wan, bi guhertina felsefeya damezi- randina Komara Tirkîyeyê, taybetî jî bi desthilatdarîya kurdan û mafqezençkirina neteweya kurd dikare bibe. Dema Kurdistan û gelê kurd azad û serbixwe bibe, Komara Tirkîyeyê ji deweleta unîter û milî ya tirk pak dibe; karektera wê ya kolonyalîst ji holê radibe û demokratîkbûna wê pêk tê. Dawîya îdeolojîya kemalîst tê, plûralbûna fikrên cihê, ol û mezhebên cihê tê pejirandin û meşrû dîtin. Bersîv 31: Avabûna Komara Tirkîyeyê wek min li rêzên jorîn jî terîf û şirove kir, gelek taybetî ye. Piştî avabûna Komara Tirkîyeyê desthilatdarîyeke taybetî ya dewletî ya kûr ava bûye. Lê li Komara Tirkîyeyê piştî Şerê Cîhanî yê Duye- mîn pêvajoyeke nû ya nîv- demokratîk û pirrpartîtîyê dest pê kir. Ev pêvajo di sala 1950yî de bû sedem ku desthiladarî û rêvebirina dewletê bi awayekî parve bibe. Di sala 1950yî de dema ku Partîya Demokrat encama hilbijartina giştî qezenç kir û di meclîsê de piranî bidest xist; desthilatdarîya dewletê bi bandora hêzên navneteweyî û DYAyê nikarî pêşîya hikumetbûna wan bigre. Di wê merheleyê de du desthilat- darî/du hikumet derketin holê. Desthilatdarî û Hikumeta kûr a dewletê, desthilatdarîya sivîl a Partîya Demokrat. Desthilatdarîya dewletê bû desthilatdarîyeke nexuyayî, desthilat- darîya sivîl jî bû desthilatdarîya xuyayî. Desthilatdarîya dewletê desthi- latdarîya rasteqîne bû, desthilatdarîya sivîl jî bû desthilatdarîya muwaqqet. Piştî merheleya pirpartîtîyê, dest- hilatdarîya dewletê desthilatdarîya sivîl murakebe û kontrol kir. Desthilat- darîya dewletê ji alîyê bûrokrasîya sivîl û leşker û hêzên ne xuyayî de dihat rêvebirin. Desthilatdarîya sivîl jî, ji alîyê hêzên sivîl ên civatê de dihat rêvebirin. Dema ku desthialtdarîya dewletê xwest ku dawîya desthilatdarîya sivîl bîne, dest bi xebatên dizî û komplo û provokasyonan dikir. Ji bona vê jî hêzên wan yên taybetî û sirrî hebûn û hene jî. Ji bona vê berîya darbeya leşk- erî ya 27ê Gulana 1960î, 12 Adara 1970yî, 12ê îlona 1980yî, 28ê Sibata 1987an van hêzên taybetî û veşartî dest bi çalakîyan kiribûn. Encama çalakîyan, li Tirkîyeyê qaos çêbû, kuştin û bihevçûn zêde bû, rêvebirîya sivîl ji îdarekirinê aciz dibû. Wê demê desthilatdarîya dewletê xwe aşkere dikir û dîktatorîya xwe ava dikir. Ergenekon jî rêxistineke dewletê ye, ku ji bona desthilatdarîya dewletê maşe ye û dezgeha komplo û kaosê ye. Bersîv 32: Dewleta/Împeratorîya Osmanî, dewleteke neteweyî û milî nebû. Dewleta Osmanî bi tu neteweyan bi nav nedibû. Her çiqas Dewleta Osmanî wek dewleteke di ser nete- weyan re raste rast nayê tarîfkirin jî, dewleteke di ser neteweyan re bû. Di Dewleta Osmanî de hemû netewe û grubên etnîkî û netewa kurd nedi- hatin înkarkirin; meşruîyeta neteweyan û grubên etnîkî hebûn. Neteweya kurd jî xwedîyê hêjayîyên xwe bû û li ser axa xwe, li Kurdistanê B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 135 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- nîv-desthilatdar bûn û bi girêdayî desthilatdarîya merkezî ya Oamsnî bûn. Lêbelê Osmanîyan jî nedixwestin ku netewe- yên din zêde desthilatdar bin. Ji bona vê jî, di Dewleta Osmanî de jî asîmî- lekirineke bi dizî hebû. Împeratorîya Osmanî xwedîyê îde- olojîyeke yekbeş jî nebû. Dewleta Osmanî bi her awayî otorîter û totalîter jî nebû. Nîv-otorîter û nîv- totalîter bû. Dewleta Osmanî di heman demê de Dewleteke pirr olî û pir- rmezhebî jî bû. Ol û mezheban di çarçoveyeke sivîl de xebatên xwe dimeşandin û îbadeta xwe dikirin. Lê cem van hemû taybetîyên xwe Dew- leta Osmanî jî, dewleteke emperyal û kolonyal bû. Ji sîstemeke federalbûnê re girtî bû. Ji bona vê jî, neteweyên di hundurê Dewleta Osmanî de dijîyan, encama xebata xwe ya milî û riz- garîxwaz azad bûn û dewletên xwe yên serbixwe ava kirin. Min taybetîyên Komara Tirkîyeyê, di bersîva pirsa 38emîn de dîyar kir, ji bona vê ez naxwazim ku taybetîyên Komara Tirkîyeyê dubare bikim. Dema ku mirov ew taybetîyên Komara Tirkîyeyê, ceribandin û sîya- seta Komara Tirkîyeyê li hemberî kurdan meşandî mêze bike; statuya kurdan li Tirkîyeyê ji çav derbas bike; ji hemû mafên neteweyî bêparbûna kurdan bide ber çav, statuya kurdan li Komara Tirkîyeyê û Dewleta Osmanî xwedîyê cûdabûn û ferqeke mezin e. Komara Tirkîyeyê hebûna netewe- ya kurd înkar dikir, ji bona ku neteweya kurd ji holê rabe û bibe tirk, jenosîdeke domdar ya çandî û fîzikî; asîmîlsayoneke nemirovane û nexwe- zayî domand û îro jî didomîne. Kurd li Komara Tirkîyeyê ji hemû mafên xwe yên neteweyî bê par in. Kurd li Komara Tirkîyeyê xwedîyê statuyek nînin. Zimanê kurdî qedexe ye û bi zimanê kurdî perwerdayî nabe. Bes ev salên dawî ji bona ku kurd bên xapandin û çaresrkirina pirsgirêka neteweyî ya kurd di çarçoveya pîvan û modelên navneteweyî de pêk nayê, bi gotina wan "açilmên biçûk" kirin. Bersîv 33: Li Rojhilata Navîn wek we jî di pirsa xwe de dîyar kirîye, neteweya kurd digel neteweya ereb, faris, tirk di demên cihê de bi hev re jîyan e. Tirk dereng hatine Rojhilata Navîn. Jîyana kurd û tirkan ya bi hev re piştî Şerê Melezgirtê sala 1071an destpêkirîye. Tirk wek koçer hatine Rojhilata Navîn û pişt re jî ji bona xwe li ser axa gelên binkî yên vê cografyayê dewlet ava kirine. Jîyana kurdan bi faris û ereban re kevintir e. Li Rojhilata Navîn kurd bi nifûsa xwe piştî ereban gelekî me- zintir e. Faris, ereb, tirk ji bona ku dewlet in, an jî çend dewlet in, di Neteweyên Yekbûyî (Miletên Yekgirtî) de cî digrin. Dema ku li çêbûn û temsîl û dezgehên Neteweyên Yekbûyî mêze bikî û ji hevûdu bişkivînî, gelek aşkere derdikeve holê ku ew platform û tem- sîla dewletên milî û ne milî ye. Nete- we û gelên ne dewlet di Nete- weyên Yekbûyî de temsîl nabin. Ew jî tê wê wateyê ku qedera netewe û gelên bêdewlet di destê neteweyên bi dewlet de ye. Ji bona vê jî qedera kur- dan jî, di destê neteweyên xwedîyê dewlet de ye. Ew jî tesîreke gelek neyênî li ser qedera kurdan dike. 136 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Lewra kurd neteweyekî bindest e û Kurdistan jî welatekî kolonî ye. Hem jî welatekî di nav çar dewletan de beş bûye, dema ku dewletên tirkan û ere- ban yên cihê ku rasterast nebe jî, nerasterast li ser Kurdistanê kolon- yalîst in û di Neteweyên Yekbûyî de jî endam bin, li ser qedera kurdan xeterîyeke çawa gelek mezin heye, derdikeve holê. Bi vî awayî Neteweyên Yekbûyî, qedere kurdan dewrî dewletên kolon- yalîst dike. Ew jî bi serê xwe nehe- qîyeke mezin e û ji bona neteweya kurd jî rewşeke nehiqûqî û ne bi edalet derdixe holê. Ew rewş jî, hîç şik tune ye ku li ser meşruîyet û bêterefîya Neteweyên Yekbûyî unsurekî girîng û xeter e. Netewyên Yekbûyî heta nûha zulma li hemberî neteweya kurd li Rojhilata Navîn û li çar dewletên kolonyalîst pêk tên, biryar û midaxeleyeke dîyar û mezin nekirîye. Ew jî derdixe holê ku Neteweyên Yekbûyî dezhgeh û tem- sîla kurdan nake. Dema ku kurd bûn dewlet, Neteweyên Yekbûyî ji bona kurdan jî dibe dezgehek û plat- formeke temsîlî. Ji bona vê jî divê kurd, ji derveyî Neteweyên Yekbûyî dewletbûna xwe bifikire û qedera xwe bi destê xwe tayîn bike, li welatê xwe desthilatdar be û di navbeyna xwe û neteweyên din de wekhevîyekê pêk bîne. Bersîv 34: Kurdistan Dewleteke serbixwe nîne, dewleteke federe ye. Bi Dewleta Federe ya Iraqê re hatîye girêdan. Statuya Herêma Federe ya Kurdistanê û desthilatdarîya wê û berpirsîyarîyên dezgehên wê, di Makezagona Dewleta Federal a Iraqê de hatine dîyarkirin. Herêma Federe ya Kurdistanê jî, girê- dayî destûra Dewleta Federal a Iraqê, ji bona xwe dixwaze Makezagoneke Herêma Federe bipejirîne. Hikumeta Federe ya Kurdistanê jî, di çarçoveya Makezagonê û zagonên herêmî de tanzîm û rêdixe. Gorî makezagonê ji bo pêwendî- yên navneteweyî yên Herêma Federe ya Kurdistanê xalekî gelek taybetî heye. Ew xala jî ew e, li balyozxaneyên Dewleta Federal a Iraqê beşa pêwen- dîya Herêma Federe ya navneteweyî û wî welatî heye; dê hebe. Gorî vê xalê Hukumeta Federe ya Kurdistanê li her balyozxaneyeke Dewleta Federal a Iraqê berpirsîyarekî xwe nîşan dide û bi rêya wan bi wê dewletê re pêwen- dîyên xwe dimeşîne. Dîsa gorî makezagona Dewleta Federal ya Iraqê gelek balyozên dewletan jî, ji kurdan tespît kirin. Ev jî ji bona pêwendîyên navneteweyî yên Hukumeta Federe ya Kurdistanê der- feteke mezin çê dike û dibe sedem ku Hukumeta Federe ya Kudistanê bi wê dewletê re rasterast danûstendin bike. Herêma Federe ya Kurdistanê, ji bona ku dewleteke serebixwe nîne, xweser endamê Neteweyên Yekbûyî nîne. Hukumeta Federe ya Kurdistanê jî, di ev çarçova teng û sînorkirî de Neteweyên Yekbûyî re xwedîyê pê- wendîyê ye. Ji bona vê kurd, wek netewe û wek dewlet nikarin rasterast xwe di Neteweyên Yekbûyî de temsîl bikin, nerasterast xwe didin temsîl kirin. Bi taybetî di vê merhe- leyê de serokdewletê Iraqê û wezîrê B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 137 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- karên derve yê Iraqê kurd in, bi awayekî hîn xurttir kurd tên temsîl kirin. Lê ew temsîla li ser navê Dewleta Federe ya Kurdistanê dibe. Dewlet jî girêdayî şexsîyeta serokko- mar û wezîrê karên devre ye, van pêwendîyan bi awayekî fermî ne, lê bi awayekî ne fermî, wek pêwendîyên Hukumeta Federe ya Kurdistanê dipejirînin. Lê ji bona Serok û Hukumeta Federe ya Kurdistanê derfet û opsîy- oneke din heye. Ew jî, DYA û Dewletên Ewrupayê, Serokê Herêma Federe ya Kurdistanê wek serokê dew- letên ser- bixwe ku endamêm Netewe- yên Yekbûyî pêşawazî dikin. Piştî ku li Iraqê pêvajoya federal û li Kurdistanê pêvajoya federe dest pê kir, di hemû pêwendîyên Serokê Herêma Federe ya Kurdistanê de bi vê wateyê meşîyaye. Ev jî bê sedem nîne. Sedema yekemîn ew e, berîya ku di sala 2003yan de DYAyê û hevalbendên wê midaxaleyê Iraqê bikin, rejîma Seddamî û Baasî bê rûxandin, li Kurdistanê de-facto avayîyeke dewlet- bûnê hebû. Li Kurdistanê encama hilbijartina giştî meclîsek ava bibû, serokê herêmê hatibû hilbijartin, hikumet ava bibû. Li Başûrê Kurdistanê ji derveyî kevneşopî û çanda Seddamî û Baaasî çandeke sîyasî ya demokratîk û rejîma demokratîk hatibû pejirandin. Dema ku DYA û hevalbendên wê midaxaleyî Iraqê kir, sîstema kevn ya faşîst û unîter û milî ya erebî hat rûxandin, li Iraqê pêvajoya federal û demokrasîyê li ser milê kurdan meşîya. DYA û hevalbendên wê bi alîkarîya kurdan li Iraqê bi rehetî tevgerîyan. Lewra tê zanîn ku kurd 50 sal e ku li hemberî rejîma faşîst a Iraqê mixalefet e û şerê çekdarî dimeşînin. Ji derveyî kurdan ne Şiîyan, ne Sunîyan, ne turkmenan, ne jî ereban li hemberî rejîmê mixale- fetek xurt nemeşandin. Ev rewş û pozîsyona Kurdistanê û serokên wê, di encamê de pêwendî- yeke dewletî ya navneteweyî derxist holê. Ev pozîsyona Serok û Hukumeta Herêma Federe ya Kurdistanê di vê merheleyê de jî dom dike. Tê zanîn berîya ku hilbijartinên Serokdewletî yên DYAyê pêk bê û Bush dev ji serokatî berde, hat Rojhilata Navîn gerek kir û bi serokên kurdan re jî danûstendin kir. Bi taybetî jî, Serokê Herêma Federe ya Kurdistanê bi Mesud Berzanî re, ji bona alîkarî û xizmeta wî di derbarê Dewleta Federe ya Iraqê de, sipas kir. Piştî hilbijartina Obama, ew jî piştî seredanîya xwe ya Tirkîyeyê çû Dewleta Federal a Iraqê. Obama li Iraqê bi serokê Kurdistanê re danûstendin kir û ji wî re dîyar kir ku dê pêwendîyên wan dom bike, ji bona ku sîstema federal û demokrasî li Iraqê bimeşe û xurt bibe, dê ji wan re bibe alîkar. Di pêywendîyên navneteweyî yên Hukumeta Herêma Federe ya Kurdiastanê de, unsurekî gelek girîng jî petrol e. Hukumeta Federe ya Kurdistanê her çiqas di mesela kurd de bi hukumeta navendî ya federal re xwedîyê pirsgirêkan e jî, Hikumeta Kurdistanê demekî dirêj e ku ji der- veyî Hukumeta Federal xweser bi şir- ketên mezin ên petrolê re peymanan çê dike û ev peymanan pêk tîne. Ev Peymanên Petrolê jî dibe sedem ku 138 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Hikumeta Kurdistanê bi gelek dewletên dinyayê re bibe xwedîyê pêwendîyên cidî û bingehîn. Bersîv 35: Li gorî pirsa we, Kurdistan welatekî kolonî ye. Ez jî di wê baw- erîyê de me. Dema ku me di pêvajoya Rizgarîyê de xwestin îdeolojîya neteweyî ava bikin, ew nerîn û têgeh di îdeolojîya me de bû nerîneke bingeh û merkezî. Piştî ku kolonîbûna Kurdistanê hat tespît- kirin, pirsên din zelaltir bûn û Tevgera Neteweyî ya Kurd rengekî neteweyî û riz- garîxwaz û azadîxwaz qezenç kir. Di navbeyna neteweya kurd, tirk, ereb û faris de cûdayîkî çê bû. Sîyasetvanên kurd jî, zanîn çi dikin û ji alîyê strate- jîk de dîyar bû ku çi dixwazin. Kolonîbûna Kurdistanê, serxwebû- na Kurdistanê û ji ereb, faris û tirkan cûda avakirina jîyanek derxist pêş me. Kurdistan bes ne konlonîyeke edetî ye jî, Kurdistan kolonîyeke navnete- weyî ye jî. Piştî ku li Başûrê Kurdistanê Dewleta Federe ya Kurdistanê jî ava bû, li Kurdistanê kolonîbûn dawî nehat. Bes beşek ji wê sîstema kolonî veqetîya. Dema em lê mêze bikin jî, ew beşekî biçûk ê Kurdistanê ye. Rewşa kolonîbûna beşa mezin didome. Heta ez dikarim bibêjim dema ku em ji alîyê tevayî de li qarektera Dewleta Federal a Iraqê mêze bikin û mirov realîsttir be, Herêma Federa ya Kurdistanê jî hîn nîv-kolonî ye. Lewra beşekî mezin a axa Kurdistanê û bi taybetî jî bajarê Kerkûkê ku di jîyana kurdan de bajarekî gelek jîyanî ye, hîn di bin bandora hukumeta merkezî ya Iraqê de ye. Hukumeta merkezî ya Iraqê jî qeraktera dewleteke federal a nevneteweyî û demokrat nîşan nade. Wek min gelek caran jî dîyar kirîye, pîvan û dezgehên dewleta federal bi her awayî jî li Iraqê nayên meşandin. Ew jî statuya Kurdistanê li Başurê Kurdistanê dixe minaqeşeyê. *** Berîya ku ez tesîra Başûrê Kurdistanê li ser "kurdên Tirkîyeyê, Surîyeyê, Îranê" dîyar bikim, ez dixwazim pêşîyê ji ev peyv û tarîfê re îtiraz bikim. Li gorî bawerîya min, ev peyv ji alîyê we de hatîye ser zimên zêde nehatîye hesap kirin, bi lezûbez hatîye gotin û bi nîyeteke baş hatîye ser zimên. Lê ew terîfa şaş e. Lewra kurd, ne yên Tirkîye û Îran û Surîyeyê ne: Kurd yê Kurdistanê ne. Ji bona vê yekê peyvên "Kurdistana Tirkîyeyê, Kurdistana Îranê, Kurdistana Iraqê, Kurdistana Surîyeyê" jî şaş in. Lewra Kurdistan aîdî Tirkîye, Îran, Iraqê û Surîyeyê jî nîne. Ji bona vê, peyv û tarîfên "Tûrkiye Kürdistan'ý, Ýran Kürdistan'ý, Irak Kürdistan'ý, Surîye Kürdistan'ý" jî şaş in. Rewşa Başurê Kurdistanê ne îro, di dîrokê de û her dem tesîreke mezin li ser tevgera Bakur û Rojava û Rojhilatê Kurdistanê kirîye. Ji bona vê jî, Tevgera Başûrê Kurdistanê ji bo tev- gerên beşên din her dem bûye rênîşan /pusula. Lewra Tevgera Kurd li Başûrê Kurdistanê domdar bûye û ji alîyê hemû çîn û tebeqeyên civatê de hatîye meşandin. Li Başûrê Kurdistanê wek li Bakurê Kurdistanê bûye, karbidestên kurdan jî nehatine teslîmgirtin û ji derveyî tevgera kurd û dîrokê nehatine hîştin. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 139 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Di vê merheleyê de jî, tesîreke erênî û neyênî ya Hukumeta Federe ya Kurdistanê li ser civat û tevgerên beşên din heye. Hukumeta Federe ya Kurdistanê bawerîya "xwe bi xwe îdarekirinê" di civata kurd de çêkir. Dewletên kolonyalîst û neteweyên serdest dîyar dikirin, ku kurd nikarin xwe bi xwe îdare bikin. Ji bona nete- weya kurd, ev nêrîna dewletên kolonyalîst şikest. Digel vê yekê avabûna Dewleta Federe ya Kurdistanê, ji bona beşên din, ji bona dinyayê, ji bona dewletên kolonyalîst jî modeleke çareserkirinê derxist holê. Hege kurd û tevgera kurd bi exlaqa neteweyî, rasyonal, demok- rat, hevdem, hevbeş û realîst tevbige- re, ji bona tevgera beşên din jî nexşa rê derketîye holê. Kurdan, bi Dewleta Federe ya Kurdistanê, serokdewlet, meclîs, hiku- met, dezgehên din yên neteweyî nas kirin. Tevgerandina van dezgehan nas kirin. Ji wan dixwazin ders derxin. Bi avabûna Dewleta Federe ya Kurdistanê, şiureke milî ya nû li Kurdistanê qewimî. Vê şiurê di nav civat û neteweya kurd de nêzîkayîyek çêkir û di netewebûnê de mer- heleyeke nû û şiureke nû dîyar kir. Bersîv 36: Ev minaqeşeyên li ser pirsa neteweyî tên kirin, dawazên tevlihev ên ku têne pêşkêşkirin di Tevgera Bakurê Kurdistanê sergêjîyekê û li cem vê sergêjîyê çandeke taybetî ya xerîb îfade û tarîf dike. Ji bona vê her daxwaza ku di pirsê de hatîye îfade û tarîf kirin jî, xwedîyê konseptên cihê û naverokeke cihê ne. Berîya ku ez bersîva beşa duyemîn a pirsan bidim, ez dixwazim li ser ew daxwazan bi kurtî rawestim. * "Daxwazên neteweyî", dema ku tê gotin, dikare gelek tiştan û naverok- eke gelek cihê dîyar bike. Di eslê xwe de ev daxwaz di çareserkirina mesela milî de konsepteke xuyayî û dîyar nîşan nade. Daxwazeke giştî nîşan dide. Ev hevok daxwazên nete- weyî bi giştî digre hundurê xwe. Ji bo zimanê kurdî perwerdeyî daxwaz kirin jî, dewleta serbixwe û federalîzm daxwaz kirin jî dikeve nav vê hevokê. * "Daxwazên kultýurî", jî peyvek û daxwazeke zelal nîne. Lewra dema ku kultur yanî çand bê tarîf kirin gelek tişt digre hundurê xwe. Edebîyat, edet, folklor, felsefeya civatê, danûs- tandina di navbeyna civatê de, bi zimanê kurdî axevtin, xwendin û nivîsandin dikeve nav tarîfa çandê. Ji bona vê dema ku ji mafên çandî tê behs kirin, hem ji mafên kesayetî û hem jî sînorkirî û mafên grubî tê qal kirin. Ev daxwazan, bersîva dxwazên neteweya kurd nade. Neteweya kurd, ji bin bandora kolonyalîstan xelas nake û ji bona dersthilatdarîya sîyasî û dewletbûnê, ji neteweya kurd re der- fet çê nake. * Daxwazên kulturî û neteweyî, di hemen demê de daxwazên mafê mirovî ne. Çend cûre û babet mafên mirovî hene. Ji bona vê dema ku ji bo kurdan mafên mirovî hatin daxwaz kirin, ji kîjan cûre mafan tête behskirin û daxwazkirin, divê mirov li wê mêze bike. Lê dema ku li ceriban- dina Tirkîyeyê û Bakurê Kurdisatanê bê mêzekirin, dema ku ji mafên mirovê kurd tê qalkirin, qala mafê 140 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- kesayetî tê kirin. Gorî ev daxwazê, kesê kurd dikare li bazarê û li mala xwe bi kurdî qise bike. Bi cîranê xwe re kurdî danûstandin bike. Heta dikare bi zimanê kurdî bixwîne û binivsîne. Lê nikare bi zimanê kurdî perwerde bibe. * "Mafê Federalî", sîstemeke di çarçova çarenivîsîya neteweyeke bindest û kolonî de, ji bo qezençkirina mafên neteweyî û ji desthildarî re der- fetên mezin çê dike. Lê divê mafê fed- eralî, di çarçova îdarî, neteweyî û cografî/erdnîgarî de ji hevûdu bê veqetandin. Sîstema federalî mim- kune ku di navbeyna neteweya serdest û bindest de bi awayê wekhevîyek çê bike; bibe sedem ku hemû netewe di çarçoveya wekhevî û edaletê de desthilatdarîya giştî parve bike; li herêm û welatê netweyan jî desthilatdarîya milî ava bike. Dezgehên dewletê bike dezgehên mişterek. * Mafê dewleta neteweyî û ser- bixwe, di çarenivîsîya neteweyan de çareserîya têkuz û dîyar û bê pirs- girêk e. Ev maf gelek aşkere ye, ku nete- weyên bindest û kolonî bi her awayî ji neteweyên serdest û kolonî azad dike. Erdê neteweya bindest û kolonî, ji bin destê neteweya serdest derdixe. Nete- weya bindest li welatê xwe dibe desthilatdar. Dewletbûn ji bona neteweyên serdest çi îfade dike, ji bona netewe- yên bindest jî vê yekê îfade dike. * "Komara Demokratîk", "civata ekolojîk", "Konfederalîzma demok- ratîk" piştî ku serokê PKKê Ocalanî hat Îmralîyê wek konsept û çare- serîya pirsgirêka kurd hatin pêşkêşkirin. Merkez û navenda van nêrînan, Tirkîyeyîbûn e. Ev konseptan malê kurdan nîne, ev konseptan kon- septên kemalîzmê ne. Ev konseptan, derfet nadin ku kurd li welatê xwe desthilatdar bin, neteweya kurd azad û rizgar be. Ev konseptan girêdana neteweya kurd, bi neteweya serdest a tirkan re domandinê daxwaz dike. Tu dem ji bona dewleteke federal û dewleteke serbixwe derfet çê nake, pêşîya wan digre. Wek tê zanîn jî, Ocalanî piştî ku hat Îmralîyê li dijî dewletbûn, federebûn û otonomîbûna kurdan derket. Ocalanî girêdayî ev nêrîna xwe jî, ji avayîya Federe ya Başûra Kurdistanê re dijiminatî kir. Hêza leşkerî ya Kemalîst a Komara Tirkîyeyê re got, ku divê hûn vê avayîyê xerab bikin, lewra ew li Rojhilata Navîn Îsraîla duyemîn e. *** Ez wek her demê dibêjim û dinivîsînim, divê pirsgirêka neteweya kurd baş bê tarîfkirin. Dema ku pirs- girêka neteweya kurd rast û dirust neyê tarîfkirin, wê demê ji bona çare- serîyê jî konsepteke rast û dirust, li gorî pîvan û modelên navneteweyî nikare bê tespîtkirin û derkeve holê. Pirsgirêka neteweya kurd pirs- girêkek dîrokî ye. Pirsgirêka kurd bes pirsgirêka dewletekê nîne, pirsgirêka çar dewletên kolonyalîst ên Rojhilata Navîn e. Ji bona vê, pirsgirêka kurd, pirsgirêkek Rojhialata Navîn e. Kurd kolonîya çar dewletan û sê neteweyan e, ji van du netewe jî, ji çar dewletan zêdetir xwedîyê dewlet in. Tirk, çend dewlet in. Ereb 22 dewelet in. Ji bona vê pirsgirêka kurd, pirsgirêka bi B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 141 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- dehan dewletan e. Neteweyên ereb, faris, tirk û dewletên wan jî ji bona ku bi gelek platform û dewletên dinyayê re raste rast xwedîyê pêwendîyan in, bi vê wateyê jî pirsgirêkek dinyayê ye. Piştî Şoreşa Fransayê pêvajoya dewletên milî dest pê kir. Gelek nete- weyên bindest, kolonî, nîv-kolonî di destpêka sedsala 20an de piştî Şerê Cîhanî yê Yekemîn, beşek netewe jî piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn, piştî salên 1945an; beşek neteweyên bind- est û kolonî jî di dema Şerê Sar de, di dema dusîstemîya dinyayê de bûn dewlet. Gelek netewe jî piştî Şerê Sar ku sîstema sosyalîst ji holê rabû li Yugoslavyayê, li Yekîtîya Sovyetan serbixwe bûn. Mirov dikare bibêje ku her çiqas dinya li ser pirsa neteweya filîstinî radiweste jî, ev pirsgirêka bi giştî hatîye çareserkirin. Pirsgirêka kurd, li dinyayê pirsgirêka yekem e ku nehatîye çareserkirin. Ji bona vê jî pirsgirêkek dinyayê ye. Piştî midexe- leya DYAyê û hevalbendên wê yê Iraqê (2003), li Iraqê pêvajoya federal û federe dest pê kir, pirsgirêka kurd li hemû dinyayê jî belav bû û bû pirs- girêkek giştî. Neteweya kurd, neteweyekî kolonî û bindest e. Kurdistan di navbeyna çar dewletan de parçe bûye. Ji bona vê yekê jî, pirsgirêka kurd pirsgirêkeke gelek zehmet e. Dema ku ji bona çare- serîyê li beşeke Kurdistanê projeyek û modelek û rêyek bê dîyar kirin, divê hesabê beşên din jî bête kirin. Dîsa dema ku li hemberî dewletekê têkoşîn hat meşandin, divê bê zanîn ku her demê çar dewlet dikarin bi hev re tîfaqan çêkin û li dijî neteweya kurd şer bikin. Ceribandina tevgera nete- weya kurd vê yekê jî nîşan dide. Pirsgirêka kurd pirsgirêkek mezin e, neteweyî û sîyasî ye. Ji bona vê yekê jî pirsgirêka kurd, pirsgirêka çarenûsî, desthilatdarbûn, azadî û riz- garîya neteweya kurd û Kurdistanê ye. Ji bona vê di merheleya pêşî de, li her beşeka Kurdistanê kêmtirin dew- leteke federal realîst û ji bona çare- serîya pirsgirêka kurd, çareserî-yeke bi edalet û rasyonal xuya dike. Lê ev federalî, divê li ser bingeha wekhevîya neteweyên tirk, ereb, faris û kurd ava bibe. Kurd li welatê xwe desthilatdar bin. Dewleta Federal bi tu neteweyan nayê bi nav kirin. Divê dewleta federal di ser dewletan re be. Lê çareserkirina pirsgirêka kurd, di encamê de bi damezrandina dewletek yekgirtî û serbixwe dikare çareser bibe. Bersîv 37: Komara Tirkîyeyê li ser mîrasa Împeratorîya Osmanî ava bû. Ji bona vê yekê M. Kemal û hevalên xwe mecbur bûn ku hebûna neteweya kurd bipejirînin. Li alîyê din jî M. Kemal û hevalên wî li hemberî Xane- danîya Osmanî û Rojavayan, îngilîzan, grêkîyan hewcedarê alîkarîya kurdan bûn, ku bikarin desthilatdarî û hiku- meta xwe ava bikin. Hezar mixabin piştî ku Komara Tirkîyeyê ava bû, sîyaseta Dewleta tirk û kemalîstan ji bingeh de hat guhertin. Sîyaseta fermî ya dewletê li ser tunebûn û tirkkirina kurdan hem ava bû û hem jî hat meşandin. Ji bona vê jî, di destpêkê de dewleta tirk sîyaseta asîmîlasyonê pejirand. Lê kurdan ev 142 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- statuya nû ya kolonyalîst û tune qebûlkirinê nepejirand li hemberî sîyaseta dewleta tirk, ji bona mafên xwe yên neteweyî; serxwebûn û azadîya xwe berxwedan kirin û serî hildan. Di merhaleya serhildanên milî yên Kurdistanê de li cem asîmîlasy- onê, qirkirin û qetlîam wek sîyaseta fermî ya dewletê hatin pejirandin. Ji bona vê jî serokên kurdan hatin kuştin û karbidest û rêvebirên civaka Kurdistanê bi zor û tadeyê bi sîstemê ve hatin entegrekirin: ji sîyaseta milî û tevgera neteweyî hatin dûr xistin. Ev sîyaseta di sala 1938an de piştî serî- hildana Dêrsimê biser ket. Demeke dûrûdirêj, heta sala 1960î kurdan nekarî xwe bilivînin, tevgereke milî pêk bînin û rêxistineke sîyasî ya milî ava bikin. Di sala 1959an de bi Doza 49an derket holê ku dewleta tirk di sîyaseta xwe de bi serneketîye. Dema ku Doza 49an qewimî, ji bona ku kurd bêne qetilkirin şertên hundir û yên derve dest nedida. Lewra li Tirkîyeyê di hundir de ji alîyê sîyasî û civakî û sinifî de dubendî çê bibû. Desthilatdarîya sivîl û bûrokratîk wek du desthilatdarî derketibû holê, vê yekê nakokîyeke sîyasî pêk anîbû. Li dinyayê jî piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn, demokrasî wek konsept li hemû dinyayê belav bibû û wek sîste- mekê ava dibû. Demokrasîyê li ser Tirkîyeyê jî bandora xwe danîbû. Partîya Demokrat desthilatdar bû. Kurdan jî û bi taybetî jî desthilatdarên kurdan, piştgirîya Partîya Demokrat dikirin. Ji bona vê di sala 1959an de 50 kurd hatin hepiskirin û di dadgeha leşkerî de hatin mahkemekirin. Piştî Darbeya Leşkerî ya 1960î tevgera kurd bi çend awayan pêş ket. Kurdên çepgir ên rewşenbîr di nav Partîya Karkerên Tirkîyeyê de cîh girtin û mafên gelê kurd sînorkirî be jî li wir parastin. Pişt re kurdan di sala 1965an de partîya xwe, partîya Kurdistanê, PDK a Tirkîyeyê ava kirin. Di sala 1969an de DDKO ava kirin. Pişt re jî Dr. Şivan partîya xwe ava kir. Ev hemû bûyer delîl û nîşanên pêş- ketina tevgera kurd bûn. Tevgera kurd bi awayekî nû pêş diket û karek- tereke kîtlewî qezenç dikir. Ji bona vê jî tevge- ra kurd di sala 1971an de bû hedefa darbeya leşkerî. Bi sedan kurd ji bo DDKOyan, TÎPê, TKDPê û her weha ji bona ku ji Tevgera Berzanî re alîkarî kirine, hatin hepiskirin û ceza- kirin. Lê ev sîyaseta asîmelekirin û tirkkirina kurdan, kuştin û hepiskiri- na wan nikarî pêşîya Tevgera Bakurê Kurdistanê bigre. Ji bona vê Komara Tirkîyeyê piştî sala 1974an strate- jîyeke nû pejirand. Lewra Tevgera Bakurê Kurdistanê hem ji alîyê rêx- istinî de û hem jî ji alîyê awayê xebatê de rengekî cihê û plûralîzmek qezenç kiribû. Ji bo vê Komara Tirkîyeyê biryar da ku Tevgera Bakurê Kurdistanê ji hun- dir de bigre destê xwe. Loma bir- yar da ku rêxistna xwe ava bike, an jî rêxistneke avabûyî bixe bin bandor û kontrola xwe. PKK, encama ev sîyase- ta dewleta tirk e. Dema ku mirov felsefe û manîfes- toya damezirandina PKKê, taktîk û stratejîya PKKê analîz bike û ji çav derbas bike; li hemû beşên Kurdistanê li ceribandina PKKê mêze B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 143 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- bike, ev yeka gelek bi hêsanî xuya dike. Ji bo vê PKKê di merheleya pêşî de axa, mîr, şêx û hemû desthilatdarên Kurdistanê; hemû hêzên milî yên Kurdistanê dijmin îlan kirin û wan bi ajantî sucdar kirin. Ji bona vê li Siwêregê, li Batmanê, li Hîlwanê bi beşek eşîretan re piştgirî kir, li hem- berî beşek eşîran jî dijminatî kir û kuştina kîtlewî pêk anî. Serok û kadro- yên kurdperwer kuştin û mixalefeta nav xwe jî bi kuştinê ji holê rakir. Bi hemû rêxistinên Kurdistanê re û bi hemû rêxistinên çepgir ên tirk ku bi tevgera kurd re dost bûn dijmin îlan kirin, endamên wan kuştin. Ev sîyaset û stratejîya xwe li hemû beşên din ên Kurdistanê jî belav kir û li hemû Kurdistanê bi hezaran kurd û pêşmergê kuştin. Ez dikarim bibêjim ku dewletê bi rêya PKKê ew pêla tevgera serxwebû- na Kurdistanê şikand. Tevgera serxwebûna Kurdistanê tasfîye kir. Di vê merheleyê de jî, ji bona ku dewleta tirk xwe ji nû ve ava bike, wek demên salên Peymana Lozanê dibe xwedîyê derfet û awantajeke mezin. Gelê kurd di bin bandora PKKê de ye. PKK jî, dewleta unîter û otorîter diparêze. Ji bona Kurdistanê statuyekê daxwaz nake. PKK li dijî federebûn, dewletbûn û otonombûna neteweya kurd e. Vê yekê jî ne bes ji bona Bakurê Kurdistanê, ji bona hemû beşên Kurdistanê diparêze. Bersîv 38: Wek min di pirsa pêşî da bersîv da, ev plan û projeyan, dewleta tirk li hemberî rêxistinên Kurdistanê pêk anîbû û di nav tevgera Bakurê Kurdistanê de xwe bi rêxistin kirîbû; pişt re jî dar beya leşkerî nehîşt ku rêxistinên ji derveyî PKKê wezîfeyên xwe pêk bînin. Tevgera Bakurê Kurdistanê piştî salên 1960î bi pêş ket û xwest ku nas- nameyekê qezenç bike. Dema ku hîn xurt nebibû û ceribandinên xwe pêş nexistibû, ji alîyê Darbeya Leşkerî ya sala 1971an de hat tesfîyekirin û berpirsîyarên wan rêxistinan û hemû kurdperwer hatin hepiskirin û ceza- kirin. Ji bona vê Tevgera Bakurê Kurdistanê û rêxistinên wê, piştî sala 1974an û bi taybetî jî di sala 1975an de yan ji nû ve ava bûn û yan jî yên heyî piştî wan salan xwe jý nû ve ava kirin û rabûn ser pîya. Rêxistinên Bakurê Kurdistanê hîn 3-4 salan xeba- ta xwe meşandin û rêxistin li herêma Kurdistanê kiribûn, desthilatdarîya leşkerî piştî qetlîama Meraşê pêk hat. Li ber rêxistinên Kurdistanê derfetên xebatê kêm û teng bûn. Dema di 11yê îlona 1980yî de darbeya leşkerî pêk hat, rêxistinên Kurdistanê darbeyeke mezin girtin û kadroyên wan hepis bûn û mecbûr bûn ku derkevin der- veyî welêt. Piştî darbeya leşkerî rêxistinên Kurdistanê xwestin ku ji nû ve li welêt xwe rêxistin bikin û bi cîh bibin, rejî- ma kolonyalîst û faşîst îzin neda. Her ku çû rêxistinên Bakurê Kurdistanê qels ketin, parçe bûn û ber bi belav- bûnê çûn. Lewra rêxistinên Kurdistanê xwe li gorî şertên hundirî yên Tirkîyeyê û Kurdistanê amade neki- ribûn. Rêxistinên Kurdistanê, rêxis- tinên gelek îdealîst bûn. Wek mînak, 144 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Ala Rizgarî bi hişkî û bi tundî li dijî pêwendîyên rêxistinên Kurdistanê yên bi dewletên kolonyalîst re bûn. Ji bona vê, piştî ku serokatîya Ala Rizgarî der- ket derveyî welêt, dema ku dît ku rêx- istinên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kudistanê bi dewletên kolonyalîst re di nav pêwendîyê de ne, di nav Ala Rizgarîyê de krîzeke mezin derket. Ji bona jîyanê jî, bi dewletên kolonyalîst re pêwendî wek mecburîyetek li pêş me û rêxistinên din yên Bakurê Kurdistanê bûn; me ev yeka nekir. Dema ku me ev yeka bikira, divîya bû ku me gorî plân û stratejîyên wan dewletan hereket bikira. Me jî zerar bida tevgera milî ya beşên din. Di encamê de PKKê ev yeka kir û ji bona vê jî zerar da tevgera beşên din. PKKê dîsa bi girêdayî plan û hesabên dew- letên kolonyalîst, li beşên Kurdistanê kurdperwer kuştin û rêxistinên xwe li wan beşan ava kir. Sedemeke din yê girîng jî ew bû, ku rêxistinên Bakurê Kurdistanê di şertên Şerê Sar da ava bibûn. Her çiqas li dinyayê û li Tirkîyeyê guhertin çêbûn, wan nikarî xwe biguherînin. Ji bona vê jî rêxistinên Bakurê Kurdistanê hem nikarîn bibin rêx- istinên dema Şerê Sar û hem jî nikarîn bibin rêxistinên dema nû. Ji bona vê jî belav bûn. Helbet ev hemû jî li ser bingeha zeafên fikrî û sîyasî pêk dihatin. Lewra rêxistinên Kurdistanê ji alîyê fikrî û sîyasî de jî qels bûn. Ji bona vê mîsy- onên xwe qedandin. Li gorî mîsyona nû jî nikarîn xwe ji nû ve ava bikin. Di vê merheleyê de jî hîn ew kêmasî û êş dom dike. Bersîv 40: Ev tespîta we di cîh de ye. Ez jî di vî bawerîyê de me ku piranîya rewşen- bîr û sîyasetmedarên kurd ji alîyê ramanî (fikrî), îdeolojî û dînî ve, yan rasterast, yan jî nerasterast di bin bandora dew- letên kolonyalîst û serdest de ne û dîsa wek we dîyar kirîye rênîşandana dewletên serdest bi pirrî bûye rênîşana wan. Ez bi salan e ku li ser vê pirsê dinivîsînim û dibêjim ku çanda kolon- yalîstan li tevayî Kurdistanê ketîye laşê rewşen- bîr û sîyasetvanên kurd. Rewşenbîr û sîyasetvanên kurd ji bin tesîra fikir, çand, metodên kolonyalîstan û dewletên serdest xelas nabin. Di vê rewşê de helbet dereceya tesîrkirinê li beşên Kurdistantê cihê û cihê ye. Lê rewşeke tevayî ye. Li Başûrê Kurdistanê ji bona ku tevgera neteweyî, tevgereke domdar û encam- girtî ye, tesîra kolonyalîstên ereb û Baasîyan li ser rewşenbîr û sîyaset- vanên kurd kêmtir e. Rewşenbîr û sîyasetvanên kurd her demê bi ziman û çanda xwe kurdperwerî kirine û ji tevgera milî re pêşengî kirine. Li Rojhilata Kurdistanê ji bona ku hebû- na kurdan nayê red kirin, Eyaleta Kurdistanê wek rastîyekê ye, kurd bi zimanê xwe karên çandî û ragihand- inê dimeşînin, avabûna Komara Mahabadê bûyereke nêzîk a dîroka Kurdistanê ye, tesîra xwe li ser rewşenbîr û sîyasetvanên kurd bi giranî hiştîye û ji wan salan pê ve jî xebata welatparêzî domdar bûye û karên rêxistinî bi kurdî hatîye meşandin, tesîra kolonyalîstên faris li ser sîyasetvan û rewşenbîrên kurd kêmtir e. Li Bakurê Kurdistanê ev rewş, xeterîyeke mezin e. Rewşenbîr û B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 145 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- sîyasetvanên kurd bi xurtî di bin tesîra Kemalîzmê de mane. Kemalîzm ketîye laşê wan. Ji bona ku tevgera milî di sala 1938an de şikest xwarîye û domdar nebûye, hebûna kurdan li Tirkîyeyê hatîye înkarkirin, kurdan sîyaset di bin baskên rêxistinên tirkan ên kemalîst, stalînîst, lîberal û dînî de meşandine, ev bandor û tesîra çanda kolonyalîstan li ser sîyasetvan û rewşenbîrên kurd zêdetir e. Li cem vê yekê sîyasetvan û rewşenbîrên kurd ji bona ku karên xwe bi giştî bi zimanê tirkî meşandine, heta zimanê kurdî ji bona ku piçûk dîtine, rewşenbîr û sîyasetvanên kurd rasterast ketine bin bandora çanda kolonyalîstan. Ev tesîr li Rojavayê Kurdistanê, li gorî Bakurê Kurtdistanê kêmtir e. Lewra li Rojavayê Kurdistanê, ew rewşenbîrên otorîter yên dema serhildana Tevgera 1925an û 1938an li wir bi cîh bibûn. Ew wek dibistaneke kurdî û ekoleke zimanzanyarî û edebîyatzanyarî xebat meş- andibûn. Di xebata rewşenbîrî û sîyasetê de bi piranî zimanê kurdî bi kar anîbûn. Li Bakurê Kurdistanê bi taybetî jî sîyasetvan rasterast di bin tesîra Kemalîzmê û Stalînîzmê de man. Metod û helwesta Kemalîzmê û Stalînîzme di sîyasetê de pejirandin. Her çiqas piştî salên 1974an bi awa- yekî plûral kar û xebata milî û rêx- istinî jî hat rojevê, karektera yek îde- olojî, yek partî, yek serok hate peji- randin. Rêxistinek rêxistinekê din rewa û meşru nedît. Monolîtîzekirina tevgerê wek armanc hate pejirandin. Ev yeka jî, bû sedem ku di navbeyna rêxistinên Bakurê Kurdistanê de şer çê bin. PKKê ev terz û helwest hîn dra- matîze û trajîk kir. Rêxistinên ji der- vayî PKKê her çiqas encama paradîg- mayeke demokratîk nebe jî, hebûna rêxistinên din dipejirandin, bi muwa- qetî be jî, bi wan re hevkarî û pêkanî- na cepheyê diparastin. PKKê hemû rêxistinên Kurdisatanê û hêzên gel dijmin îlan kirin û bi wan re şer kir. Lewra di manîfestoya wan a damezi- randinê de jî ev yeka gelek aşkere parastin. Ji bona vê jî di nav rêxistina xwe de û ji rêxistinên din ên li dervayê xwe bi sedan kurdperwerên mixalîf kuştin. Vê helwestê li hemû beşên din ên Kurdistanê jî meşandin. Ev fehma wan bû sedem ku li Başûrê Kurdistanê bi hezaran pêşmerge û endamên xwe bide kuştin. Dewleta unîter a kemalîst, di nav tirkan de lîberalîzm, ol û komûnîzm û nasyonalîazma xwe ava kirîye. Ev hemû nerîn di bin bandora Kemalîzmê de ne. Ev yek ji bona kurdan jî ava kirin. Dewleta kemalîst kurdên xwe jî çêkirin û Evdillah Ocalanî jî berpirsî- yarê wan kurdan e. Di PKKê de îdeolojîya Apocîtî, partîya PKKê û serokê wan Evdillah Ocalan di ser her tiştekî re ye. Ev sê aktora, ne di xizmeta gelê kurd û Kurdistanê de ne. Gelê kurd û Kurdistan di xizmeta wan de ye. PKK, bi vî awayî jî modela kemalîst û dewleta neteweyî ya unîter e. Bersîv 41: Netewe û dewlet, li gorî berje- wendîya xwe ya milî bi bi hev re yan jî bi netewe û dewletên muhatab re danûstendinê dikin. Mûtefîkî, ji bona ku armanceke hevbeş bi hev re pêk 146 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- bê, tê holê. Mûtefîkî jî bi gelek cûre û rengan dibe: Mûtefikîya muwaqet û ya domdar heye. Mûtefîkîya stratejîk û ya dostane û ya taktîkî heye. Li dinyayê welatên mezin li gorî berjewendîya xwe li hemberî tevgerên milî yên neteweyên bindest bûne piştgir. Bi taybetî jî di dema Şerê Sar de, dema ku dinya wek sîstema soyalîst û demokrat ji hevûdu hatibû veqetan- din, pêwendîyên neteweyan û dewletan tevlihevîyeke mezin nîşan didan. Piştî Şerê Sar pozîsyona mûtef- fîkî hat guhertin. Ev ceribandina jî derdixe holê ku mesela mûtefîkî li gorî deman pirî caran tête guhertin. Dema ku li rewşa neteweya kurd bê mêzekirin, berîya dema Şerê Sar, di dema Şerê Sar de û piştî wê jî pozîsyona mûtefîkî hatîye guhertin. Lê dema bi giştî lê were mêzêkirin, girêdayî parçebûna neteweya kurd û Kurdistanê berjewendîya dewletan wusa li hevûdu hatine û li hev sîwar- bûne ku di rewşa mûtefîkî ya dewle- tan û kurdan de domdarîyek û îstîkrarek nebûye. Pir deman jî, kurd bê piştgir, bê alîkar û bê mûtefîk mane. Berîya dema Şerê Sar, di destpêka sedsala 20an de piştî Şerê Cîhanî yê Yekemîn, berjewendîya fransizan û îngîlîzan ji bona ku ligel tirk û ereban bûn, bi kurdan re îtîfaq nekirin û ji kurdan re nebûn piştgir. Ji tirkan û ereban re dewlet ava kirin. Welatê kurdan parçe kirin. Ev parçebûna kurdan piştî wê demê jî kurd bê îtîfaq hîştin û an jî îtîfaqên kurdan muwaqet kir. Piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn ji bona ku li gor berjewendîya Yekîtîya Sovyetan bû, ji kurdên Rojhilata Kurdistanê re piştgirî kir, Komara Kurdistanê ya Mehabadê ava bû. Piştî şer ji bona ku berjewendîya Yekîtîya Sovyetan, Emerîkayê, Îngîltereyê û Îranê li hevûdu kir, bûn sedem ku Komara Kurdistanê were hilweşandin û serokên Komarê bêne daleqandin. Di wan deman de îngilîz û fransiz ji bo ku bi Iraq û Surîyeyê re mûtefîk bûn, li dijî Tevgera Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê bûn. Ji bona ku Dewleta Tirk di encama îtîfaqa Amerîka, dewletên Awrupa û Îngiltereyê bûn, ji tevgera Bakurê Kurdistanê re xwedî derketin em bidin alîyekî, ji hemû zulma Dewleta Tirk re çav hate girtin. Di dema Şerê Sar de, Iraq û Surîye ji bo ku heval- bendê sîstema sosyalîst û Yekîtîya Sovyetan bû, Amerîkayê nerasterast ji Tevgera Başûrê Kurdistanê re nêzikayî nîşan dida û bi rêya Îranê piştgirî dikir. Yekîtîya Sovyetan ji bona ku partnerê Iraqê bû, her çiqas mafê çarenivîsê re xwedî derdiket, li dijî tevgera kurd piştgirî ji Iraqê re dikir. Amerîka ji bona ku bi Tirkîyeyê û Îranê re mûtefîk bû, ji Tevgera Bakur û Rojhilata Kurdistanê dûr dis- ekinî. Piştî Şerê Sar, Amerîka ji bo ku li dijî rejîma Baasî ya Iraqê û Surîyeyê û xumeynîst bû, ji tevgera Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê re nêzîk disek- inî. Nûha jî li Başûrê Kurdistanê mûtefîkê Dewleta Federe ya Kurdistanê ye. Ji Tevgera Bakurê Kurdistanê re ne mûtefîk e. Ev helwesta dewletên sosyalîst û demokrat di hemen demê de helwesta çepgir, lîberal, sosyalîst, dîndar ê B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 147 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- herêmê û dinyayê jî dîyar kirîye. Yekîtîya Sovyetan û Komînternê ji bona ku Tevgera Bakurê Kurdistanê dijmin îlan kirîye, Partîya Komûnîst jî, Tevgera Kurd kevneperest îlan kirîye, jê re piştgirî nekirîye. Li Iraqê Partîya Komûnîsat li hemberî Tevgera Başûrê Kurditanê şer kir. Helwesta lîberal û oldaran jî li gorî vê şikil girt. Oldar ji bo ku li Îranê, Iraqê, Tirkîyeyê, û Surîyeyê karektera nasyonalîzmê û nîjadperestî girtîye, li dijî tevgera kurd e. Ji bona ku di navbeyna rejîma Baasî ya Surîyeyê û Iraqê de nakokî hebû, piştî salên 1975an Surîye ji Tevgera Başûrê Kurdistanê re bû alîkar. Eynî Surîye di salên 1960yî de li hemberî Tevgera Milî ya Başûrê Kurdistanê rasterast ketibû nav şer. Di şerê 1974an de ji Iraqê re bû alîkar. Hevalbendên PDK a Iraqê yên li Rojavayê Kurdistanê wek ajanên îsraîlê hepis kir û bi dehan salan ew di hepsê de hîştin. Iraqê dema ku bi Îranê re şer kir, ji Tevgera Rojhilata Kurdistanê re, Îranê dema bi Iraqê re şer kir, ji Tevgera Başurê Kurdisatanê re alîkarî kir. Lê ev sê dewletan di Peymana Cezayîrê de teref bûn û li dijî kurdan bûn. Ji bo vê yekê ez dikarim bibêjim ku bi tevgera kurd re û Dewleta Federe ya Kurdisatanê re mûtefîkî wek rewşeke xwezayî nîne, rewşeke gelek awarte ye. Bersîv 42: Filîstînî miletekî misilman e û ereb in. Israîlî ne misilman in. Demokrat, lîberal û oldarên tirk û ereb û farisan bi refleksa îslamî li dijî Îsraîlê derdikevin û ji îsraîlîyan re dijminatî dikin û ji Filîstînê re piştgirî dikin. Çepgir jî bi argûmanên sîyonîzm û li dijî emper- yalîzmê, piştgirîya Filîstinîyan dikin û li dijî Îsraîlê şer dikin. Lê çepgir, demokrat, lîberal, oldar- ên tirk û reb û farisan bi refleksa oldarî li dijî dewletbûna kurdan derdikevin. Lewra oldarî, çepgirî, lîberalî û demok- ratbûna tirk û ereb û farisan nasyonalîzma teng û nîjad- perestî ye. Çepgir, lîberal, demokrat û oldarên dewletên kolonyalîst û miletên serdest, di hemen demê de berje- wendîya xwe ya milî diparêzin. Dema ku Dewletek kurd ava bibe, Îran, Tirkîye, Surîye û Iraq parçe dibe. Kurdistan dema ku bibe dewleteke yekgirtî, wê demê di herêmê de dibe dewleteke mezintir. *** Li cem van sedemên girîng hel- westa rewşenbîr, sîyasetvan, lîberal, sosyalîst û demokratên kurd jî bûye sedem ku lîberal, çepgir, oldar û demokratên miletên serdest ji dew- leteke kurd re bibêjin erê. Lewra kurd bi xwe rasterast û vekirî dewleteke serbixwe naparêzin. Gelo dema ku sosyalîst, çepgir, oldar, demokrat, lîberal, sosyal demokrat û heta nasy- onalîstên kurd dewleteke serbixwe neparêzin, ji lîberal, oldar, çepgir û demokratên tirk çawa dikarin bixwaz- in û dewletbûna kurdan biparêzin. Ev qonaxa ku Tirkîye tê re derbas dibe, qonaxeke gelek girîng e. Komara Tirkîyeyê wek destpêka sedsala 20an ji nû ve ava dibe. Dewleta tirk dixwaze 148 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- meşruîyeta xwe bi kurdan fireh bike. Ji bo vê enstrûmanên Yekîtîya Awrupayê, demokrasîyê, globalîzmê bi kar diîne. Bi wateyeke din, pirs- girêk hatîye ketîye bazarê û hatîye ser maseyê, lîberal, sosyalîst, demokrat, nasyonalîstên kurd xwedîyê pro- jeyeke neteweyî û kurdistanî ya hevbeş nînin. Sîyasetvan û rewşen- bîrên Bakurê Kurdistanê rasterast nikarin desthilatdarîya xwe ya li Kurdistanê biparêzin. Nikarin kêmtirin Kurdistaneke federe û Kurdistaneke serbixwe daxwaz bikin. Hêza mezin a li ser kurdan, desthilat- darîya PKKê/DTPê hîn raste- rast nikare perwerdayî ya zimanê kurdî biparêze, li dû demokratîzekirina dewleta tirk e û wê yekê jî di çarçoveya dewleta unîter û neteweyî ya tirk de daxwaz dike. Bersîv 43: Berîya ku bersîva vê pirsa we bidim, divê em şaşîya xwe, şaşîya desthilatdar û hêzên rêvebir ên Başûrê Kurdistanê û serokên wan bînin ser zimên. Berîya her tiştekî divê em qebûl bikin ku me kurdan bi xwe pirsgirêka Kerkûkê anî vê encamê û ew halê ne xweş. Tê zanîn ku Kerkûk ji bo tevayî kurdan û Başûrê Kurdistanê pirsgirêkeke gelek girîng e û Kerkûk qelbê Kurdistanê ye. Ji bona vê jî di sala 1974an de Kerkûk bûye sedem ku di navbeyna rejîma Baasî- hikumeta merkezî ya Iraqê û desthilatdarîya Kurdistanê de şerekî gewre û mezin derkeve. Encama wî şerî Otonomîya Kurdistanê wenda bû û hate rûxandin. Serokatîya Mele Mistefa Barzanî ji bo Kerkûkê rûxand- ina Otonomîya Kurdistanê da ber çavan. Lewra Kerkûk bajarekî Kurdistanê ye û di hemen demê de bajarekî pertrolê ye. Dema ku Kerkûk bibe beşeke Kurdistanê ji bona Başûr û herweha tevayîya Kurdistanê jî rêya serxwebûnê vedibe. Dewletên Rojhilata Navîn yên kolonyalîst û yên piştgirê dewletên kolonyalîst vê yekê dizxanin, ji bona vê jî pirsgirêka Kerkûkê wek pirsgirêka xwe dizanin. Tirkîye pirsgirêka Kerkûkê, ji bona xwe wek sedemê mayîn û nemayînê dîyar dike. Ji ber vê Kerkûk û Kurdistan bala din- yayê û hêzên mezin ên desthilatdar dikşîne. Dîsa Kerkûk bû sedem ku Iraqa Federal û Kurdistana Federe ava bibe. Lê desthilatdarîya Kurdistanê dema midaxeleya DYAyê û heval- bendên wê li Iraqê û piştî midaxeleyê qîmeta Kerkûkê nezanîn. Tê zanîn ku gelek pirsgirêk di şer de û di destpêkê de çareser dibe. Ji bo vê yekê, hêzên Kurdistanê û serokên wê dikarîn di destpêka şer de Kerkûk bigirtina û pişt re jî li ser maseyê rûniştana. Lê ji bona berjewendîya particîtî û grubî, Kerkûk hate fedakirin. Ew midaxeleya di destpêkê nehat pejirandin, hêzên Kurdistanê ji Kerkûkê bi destê kurdan hatin derxistin. Piştî vê pêvajoyê pirsgirêka Kerkûkê bû pirsgirêkek tevlîhev. Ev car desthilatdarîya Kurdistanê şaşîyeke din ya mezin kirin, axa xwe xistin bazarê û di makezagona Iraqa Federal de hate pejirandin ku statuya Kerkûkê bi referandumê bê dîyarkirin. Ev qebûl û prensîb li dijî qanûnên xwezayî bû û bi awayekî ji wendakirina Kerkûkê re lampe vêx- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 149 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- istibû. Lewra her tiştek û tiştên xwezayî nabin mijara referandumê: Şaşî û kêmasîya desthiladraîya Başûrê Kurdistanê li wir jî nerawest- îya, di pirsgirêka referandumê de jî, bi berpirsyarî nehat tevgerandin. Ji bona ku referandum amade bibe, divîyabû şert bihatana amade kirin. Hikumet û serokên Kurdisatanê di vê pirsgirêkê de jî bi berpirsayarî tev- negerîyan. Referandum dereng ket. Di vê yekê de dewletên kolonyalîst û bi taybetî jî dewleta tirk bi serket. Lewra Dewleta Tirk pirsgirêka Kerkûkê wek pirsgirêka xwe ya milî didît û wek sedemê şer dîyar dikir. Ji dewletên ereban û dewletên kolonyalîst yên li Kurdistanê piştgirî digirt. Di vê merheleyê de zahmetîyên gelek mezin hene ku pirsgirêka Kerkûkê çareser bike. Rêya çareserîyê yan referandum e, yan jî şer e. Lê şer gelek zahmet e, lewra kurdan meş- ruîyeta şer jî bi dest û bi sîyaseta xwe ji holê rakirin. Dema ku şer bê holê helwesta DYAyê gelek girîng dibe. Di van şertan de û di bin serokatîya Obama de piştgirîya DYAyê ji bo şerê kurdan gelek zehmet e û heta bê der- fet xuya dike. Bes rêyek dimîne, ew jî rêya refe- randumê ye. Divê serokatî û hikumeta Kurdistanê ji bona ku referandumeke demokratîk û li gorî şertan pêk bê, divê xebat bikin. Dema ku ev pirsgirêk bibe pirs- girêka Neteweyên Yekbûyî, kurd bi girêdayî statuya xwe ya federe nikare di pirsgirêkê de bibe teref. Ew dem jî pirsgirêka Kerkûkê dikeve zahmetîyê. Zêdetirîn jî, wê demê statuya Kerkûkê bi îhmala herî baş ber bi statuyeke otonom û azad diçe; bi hikumeta merkezî ya fedral re tê girêdan. Rêvebirîya Kerkûkê jî dibe otonom. Bersîv 44: Netewetî û nasyonalîzm, fikrekî qonaxeke civakî û dîrokî ye. Jîyana û qewimandina netewetî bi qewimand- ina netewe ve girêdayî ye. Netewe jî, merheleyeke dîrokî û civakî ye. Encama pêvajo û guhertina civata arîstokrat û feodalî, wek kategorîyeke civakî derketîye holê. Pêvajoya netew- bûna civatan di dawîya sedsala 18an dest pê kir, di sedsala 19an de pêş ket û tekamûl bû û di destpêka sedsala 20an de jî qerektereke fireh a dewletên neteweyî qezenç kir. Netewetî û nasyonalîzm, fikrekî gelek xwezayî û reflekseke civakî ya merheleyek e. Armanca netewetî ji bo hemû neteweyan, avakirina dewleteke neteweyî û serbixwe ye. Netewetî, ji bo kurdan jî tê vê wateyê. Netewetîya kurd jî wek dîrok qasî netewetî û nasyonalîzma neteweyên awrupayî kevn e. Netewetîya awru- payî bi avakirina dewletên neteweyî û serbixwe encam girt. Netewetîya kur- dan negihiştîyê qonaxa dewleta neteweyî û hîn ev pêvajo neqedandîye. Bi kurtî armanca netewetîya kurd jî dewleta neteweyî ye, serxwebûn û desthilatdarî ye. Ji bin nîr û bandora kolonyalîzma dewleta Îranê, Tirkîyeyê û Surîyeyê azad û riz- gar bûne. Nasyonalîzm mafê her miletekî ye. Ev jî ji bona neteweyên din nayê wateya dijminatî. Dema ku nasyon- lîzm ji sînorê berjewendîya xwe derkeve, mafê neteweyên din xesip 150 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- bike, karektera emperyalî û kolonyalî û nîjadperestî digre. Wê demê jî, ji bona netewe- yên din û ji bona mirovatîyê dibe xeter. Heta ev refleks û helwesta nîjadperest û emperyal/ kolonyal dibe sedemê şerên nav netewî û navdewletan. Ji ber vê yekê nasyonalîzm, reflek- sa gelek xwezayî ya neteweya ereb, faris, tirkan e jî. Ev sê netewetî jî li gorî helwesta xwe ya îro wateyeke din û naverokeke din qezenç dike. Netewe- tîya tirkan li ser înkar û red- kirina neteweya kurd ava bûye. Ji bona vê yekê netewetîyeke nîjadper- est û emperyal/kolonyal e. Netewetîya ereb û farisan li ser tunekirina kurdan ava nebûye, lê li ser hikumkirina netewe- ya kurd hatîye ava kirin ji bona vê jî taybetîyên sereke yên van netewetîyan emperyal û kolonyal e. Gelek aşkere ye ku netewetîya tirk, ereb û farisan; netewetîya kurdan wek naverok, wek kategorîya dîrokî û civakî ji hevûdu cûda ne. Netewetîya kurdan, netewetîya miletekî bindest û kolonî ye. Netewetîya ereb, faris, tirkan netewetîya miletên serdest e. Hewildan û fikrek netewetîya kurdan nîne ku neteweya ereb, tirk, faris bike bindest û kolonî. Netewetîya tirkan nîjadperest, emperyal û kolonyal e. Netewetîya ereb û farisan jî emperyal û kolonyal e. Bersîv 45: Wek we jî di pirsa xwe de anîyê ser zimên, Ji bê ku em yê din bişibînin xwe, di navbera partî û rêxistin û raman û bawerîyên cûda de, li ser bingeha dîyalog û rêzgirtinê, pêkanî- na "konseptek neteweyî û demokratîk" mimkun e. Li vir hevoka "ji bê ku ên din bişibînin xwe" gelek girîng e. Ferqa yekîtî û enîyên otorîter û totalîter, yekîtîyên demokratîk nîşan dide. Ev yekîtîyên demokratîk jî, bi awa û modelên berê nayin honandin. Lewra model û rêxistinên berê, di encamê de şibandin çê dikir. Ceribandina şoreşên dema Şerê Sar jî vê yekê nîşan didin. Ji bona vê divê em li ser blokên sîyasî, tîfaq û koalîsy- onan rawestin. Lê li vir pirseke din ya girîng ew e ku di vê merheleyê de rojeva Tevgera Bakurê Kurdistanê yekîtîyek nîne. Bakurê Kurdistanê hewcedarî tevge- reke nû ya reformxwaz, Kurdistanî û têkoşer e. Wek tê zanîn yekîtîya neteweyî bi hêz û rêxistinên fonksîy- onel û afirandkar tên avakirin. Li Bakurê Kurdistanê di vê merheleyê de ji derveyî PKK/DTPê rêxistineke fonksîyonel tune ye. Hemû rêxistinên ku ji navê wan tê qalkirin jî, di civatê de tiştekî temsîl nakin, endamên xwe jî temsîl nakin. Li cem vê yekê di vê merheleyê de, yekîtî û koalîsyon dê di navbeyna hêzên neteweyî û demokra- tîk de ava bibe. Hezar mixabin netewe- yîbûna PKKê tête minaqeşekirin; nedemokratîkbûna PKKê bê minaqeşe ye. Ev hemû sedem nîşan didin ku li Bakurê Kurdistanê pirsgirêka yekîtîyê ne di rojevê de ye. Pirsgirêka girîng ew e, ku rêxistin û tevgereke neteweyî, demokrat, hevdem û têkoşer di rojevê de ye. *** Hîç şik tune ye ku armanca vê kon- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 151 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- septa hevmişterek, bê minaqeşe azad- kirina gelê kurd û serxwebûna Kurdistanê ye. Armanca sereke û stratejîk ew e. Di çarçoveya ev arman- ca merkezî de karên din yên pêwîst dikare bê tespît kirin. Ev daxwaz û karan jî li gorî demê, li gorî pêkanînê ji holê radibe û tê guhertin. Bersîv 46: Ev pirs, wek min di bersîva pirsa xwe ya duyemîn de dabû gelek girîng e. Mafê neteweya kurd e ku bibe dewleta serbixwe, dewleta federe û konfederal. Ev jî çima pêk nehat, kur- dan çima heta nûha dewleta xwe ava nekirine, min di pirsa we ya duyemîn de bersîv dabû, min nerînên xwe dîyar kiribûn. Ez naxwazim dubare bikim. Bersîv 47: Çawa ku ez her demê dibêjim û dinivîsînim, wek min li rêzên jorîn jî bi wesîleyekê dîyar kir, divê pirsgirê- ka neteweya kurd baş bê terîfkirin. Dema ku pirsgirêka neteweya kurd rast û dirust nayê terîf kirin, wê demê ji bona çareserîyê jî konsepteke rast û dirust, li gorî pîvan û modelên nav- neteweyî nikare bê tespîtkirin û bikeve holê. Pirsgirêka neteweya kurd pirs- girêkek dîrokî ye. Gelê kurd miletekî cîwar û kevnare yê Rojhilata Navîn e; li Rojhilata Navîn şaristanîyeke mezin avakirîye, desthilatdarî kirîye û desthi- latdarî wenda kirîye. Neteweya kurd di qonaxa avabûna dewletên neteweyî de hewil daye ku bibe dewlet, lê girê- dayî gelek sedemên cihê nikarîye bibe dewlet. Neteweya kurd sala 1840î di bin serokatîya Mîr Bedîrxan de dest bi serhildanê kirîye. Lê ev serhildana wê negihîştîye encamê û şikest xwarîye. Piştî serhildana Mîr Bedîrxan jî, neteweya kurd dev ji dewletbûnê ber neda. Di destpêka sedsala 20an de jî ji bona ku mafê xwe yê desthilatdarî qezenç bike, xwe organîze kir. Sala 1919an, careke din li Qoçgirî ji bo serxwebûna xwe serî hilda. Ev ser- hildan piştî ku hat şikandin, neteweya kurd sala 1925an ji bona serxwebûn û desthilatdarîya xwe serî hilda. Dewleta tirk bi piştgirîya Îngiltere û Rusyaya Bolşewîk ev serhildanan û serhildanên piştî wê; serhildana Agirî û Dêrsimê jî şikand. Di nav van ser- hildanan de bi Peymana Lozanê Kurdistan bû çar parçe. Pirsgirêka kurd û Kurdistanê hate qonaxeke din û qonaxeke dijwar. Piştî serhildana Dêrsimê li Bakurê Kurdistanê neteweya kurd ji azadî û serxwebûna xwe dûr ket û bê deng ma. Di sala 1959an de bi pêşengîya xwendevan û rewşenbîrên kurd pêvajoyeke nû ya tevgera neteweyî dest pê kir. Vê tevgerê bi PDK a Tirkîye û DDKO yê domand, piştî salên 1974an jî û bi plûralîya xwe rengekî nû qezenç kir û heta îro jî dom dike. Li Rojhilata Kurdistanê, di sala 1946an de Komara Kurdistan a Mahabadê ava bû. Ew komar dihat wateya dewleta neteweyî. Hezar mixabin piştî salekê Komara Kurdistanê di encama êrîşa dewleta Îranê de, bi pişgirîya dewletên mezin yên li dinyayê hikumdikin, Yekîtîya Sovyetan, Îngîltere û DYAyê hat rûxandin. Piştî rûxandina Mahabadê, tevgera neteweyî ya Rojhilata Navîn rengekî nû qezenç kir. Ew tevger domdar bû û îro jî dom 152 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- dike. Li Başûrê Kurdistanê tevgera milî domdar bû û di sala 1970yî de bi otono- mîyê bû desthilatdar. Di sala 1975an de dîsa bi hewildana dewletên kolonyalîst ên li herêmê û dewletên mezin otonomî hat rûxandin. Kurdan li Başûrê Kurdistanê dev ji xebat û têkoşîna xwe ber neda. Sala 1992yan bûn de facto dewleteke federe û sala 2003yan Kurdistana Federe meşruîyet qezenç kir û sala 2005an jî bi pesendkirina Makezagona Dewleta Federal a Iraqê, Kurdistana Federe statuyeke fermî qezenç kir. Pirsgirêka kurd tenê pirsgirêka dewletekê nîne, pirsgirêka çar dew- letên kolonyalîst ên Rojhilata Navîn e. Ji bona vê pirsgirêka kurd, pirsgirêka Rojhilata Navîn e. Ligel çar dewletan, kurd ji bo ku kolonîya sê neteweyan e û ji van du netewe jî ji çar dewletan zêdetir in. Tirk, çend dewlet in, ereb 22 dewlet in. Ji bona vê pirsgirêka kurd, pirsgirêka bi dehan dewletan e. Neteweya kurd, neteweyekî kolonî û bindest e. Kurdistan di navbeyna çar dewletan de parçe bûye. Ji bona vê yekê jî, pirsgirêka kurd pirsgirêkek gelek zahmet e. Dema ku ji bona çare- serîyê li beşeke Kurdistanê proje û model û rêyek bête dîyar kirin, divê hesabê beşên din jî bête kirin. Pirsgirêka kurd, neteweyî û sîyasî ye. Ji bona vê yekê jî pirsgirêka kurd, pirsgirêka çarenivîsîya, desthilatdar- bûn, azadî û rizgarîya neteweya kurd û Kurdistanê ye. Ji ber vê yekê di merheleya pêşî de li her beşê Kurdistanê dewleteke fed- eral realîst û ji bona çareserîya pirs- girêka kurd çareserîyeke bi edalet û rasyonal xuya dike. Lê ev federalîya, divê li ser bingeha wekhevîya neteweyên tirk, ereb, faris û kurd ava bibe. Bersîv 54: Ala Rizgarî, di dawîya sala 1978an de bi beşên Kurdistanê re û bi rêx- istinên beşên din re ket nav pêwendîyeke gelek xurt. Di destpêkê de li Başûrê Kurdistanê bi YNKê re pêwendîyên xwe pêk anî. Dema ku Ala Rizgarî bi YNKê re pêwendî pêk anî, wê demê ne li dijî pêwendîyên PDKa Iraqê bû jî. Pêwendîya me di destpêkê de li ser du bingehan pêk dihat. Yek, bingeheke pêwendîyên me bi rêxistinên Kurdistanê re girêdayî berjewendîya neteweya kurd û yekî- tîya Kurdistanê bû. Divîya bû ku di navbeyna rêxistinên Kurdistanê de pêwendî û hevkarî xurt bibe. Dema şert pêk hatin di navbeyna rêxistinên Kurdistanê de enîyeke pêk bê. Binge- ha duyem û rojane jî, li Başûr û li Rojhilatê Kurdistanê perwerdayîya leşkerî û sîyasî pêk anîn bû. Ji bona vê jî, di destpêkê de bi beşek rêxistinên Kurdistanê re danûstendinên me pêk hatin. Li cem vê yekê li Bakurê Kurdistanê jî pirsgirêka girîng a rêx- istinên Kurdistanê, pirsgirêka hevkarî û enîyeke milî bû. Li Bakurê Kurdistanê DDKD/KÎP, KUK, Rêya Azadî di nav xwe de hevkarîyek pêk anîbûn. Lê hezar mixabin ev hevkarî nedimeşîya. PKK bi serê xwe jî li Bakurê Kurdistanê problemeke gelek mezin bû. PKKê hemû rêxistin û berpirsîyarên civata kurd dijmin dipejirand; li hemberî dewletê na, li hemberî civata kurd û rêxistinên Kurdistanê şerê çekdarî dimeşand. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 153 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Wekî ku min li rêzên jorîn jî dîyar kiribû, li Siwereg, Hîlvan û Batmanê li hemberî civata kurd û hêzên gel şer dimeşand. Li hemberî KUKê ketibû nav şerekî dijwar ê çekdarî. Ez dikarim bibêjim ku rewşeke gelek aloz û xirab hebû. Her rêxistin- ekê û berpirsîyarekî tevgera kurd dixwest ku ev rewşa nexweş û dijwar; şerê navxwe ji holê rabe. Di sala 1979an de, heman demê bi rêxistinên Rojavayê Kurdistanê û Filîstinê re jî pêwendîyên me pêk hatin û pêş ketin. Di dawîya 1979an de PKKê hewcedarî didît ku bi YNKê re jî pêwendîyên xwe li Surîyeyê pêk bîne. Ji bona vê jî, ji YNKê daxwaz kiribû. YNKê, di derheqê vê pirsê de nêrînên Ala Rizgarî wek dostên xwe pirsîyan û xwestin ku pêşnîyarên me di derheqê vê pirsê de bigrin. Li hemberî daxwaza YNKê nêrîn- ên me ev bûn: "Ala Rizgarî dixwaze pêwendîyên hemû rêxistinên Kurdistanê pêk bên û baş bin. Rêxistinên Kurdistanê di encama ev pêwendîyên baş de dikarin di nav xwe de li her beşeka Kurdistanê û li tevayîya Kurdistanê hevkarî çêbikin û enîyeke milî ava bikin. Bi hev re li hemberî dewletên kolonyalîst xebateke hevbeş bime- şînin. Lewra dijminên neteweya kurd jî yanî dewleta tirk, faris û ereban jî li hemberî tevgera milî ya kurd her dem di nav tîfaq û yekîtîyekê de ne. Li hemberî dewletên kolonyalîst jî yekîtîyeke Kurdistanî pêwîst e. Ji bona vê em ne li dijî pêwendîyên YNKê û rêx- istineke din û PKKê nin. Hûn wek rêxistineke serbixwe, di pêwendîyên xwe de azad in. Ew rastî ji bona Ala Rizgarî jî wisa ye.” "Lê di pêwendîyên PKKê de taybetî hene û ji bona vê çendê têbinîyên me hene. PKK di rêyeke şaşa û gelek xerab de ye. Hemû rêxistinên Bakurê Kurdistanê, rêxistin û grubên sîyasî yên çepgir ên tirk ku dostên kurdan e, dijiminatî dike, êrîşê wan dike û ji wan rêxistinan kadroyên hêja dikuje. PKK di hemen demê de li gorî merheleya şoreşa milî tevnagere, hemû hêzên gel û desthilatdarên Kurdistanê dijmin dihesibîne, ji bona ku wan ji holê rake kuştin û terorê dike. Di vê merheleyê de bi giştî li hemberî rêxistinên Bakurê Kurdistanê êrîşeke PKKê heye û bi taybetî jî li hemberê KUKê şerekî neheq û ne rewa dimeşîne. YNK û serokê wê Celal Talabanî jî, bi navûdeng û di nav tevayî kurdan de xwedîyê rûmet û hêz in. Hûn wek YNK, dikarin li ser PKKê şer- tan daynin û zorê bidin wan ku ew dev ji xirabî û êrîşên xwe berdin." Piştî ev nêrînên me, di navbeyna YNK û PKKê de, li gorî berpirsîyarên YNKê pêwendîyeke sînorkirî dest pê kir. Ev yeka di dawîya sala 1979an de pêk hat. Piştî vê pêwendîyê jî, êrîşên PKKê doma kirin. Bi taybetî jî şerê PKKê bi KUKê re xetertir bû û bi her awayî zerar dida tevgera welatparêz a Bakurê Kurdistanê. Di meha Hezîrana 1980yî de, YNKê kir ku em bi PKKê re rûnin pirsa hevkarî û tîfaqê minaqeşe bikin. Me jî wek Ala Rizgarî bi şert ji vê daxwazê re got erê. 154 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Du (2) şertên me ew bûn: 1- Em wek Ala Rizgarî bes bi PKKê re tîfaq nakin. Em bi hemû rêxistinên Bakurê Kurdistanê re hewcedarî tîfaq û hevkarî û enîyeke netewî nin. 2- Ji bona tîfaq û hevkarî pirsgirêke mezin û asteng, rewşa PKKê ye. Divê berîya ku em li ser hevkarî, enîyeke milî û tîfaqê minaqeşe bikin, divê em rewşa PKKê minaqeşe bikin. Heger pirs- girêkên PKKê yên bi Tevgera Bakurê Kurdistanê re çarerser bibin, di van pirsgirêkan de çareserî û tîfaq bê kirin; pişt re li ser tîfaqê minaqeşe bi PKK û hemû rêxistinên Bakurê Kurdistanê re dikeve rojevê û mimkûn jî dibe. Ji bona vê jî biryar hat girtin ku berîya pêkanîna tîfaq û hevkarî û enîyeke milî, ji bo çaraserkirina pirs- girêkan, divê di navbeyna me de pey- manek çê bibe. Ev peyman di nav- beyna Ala Rizgarî, YNK û PKKê de pêk hat. Ev peymana encama mina- qeşeyek dûrûdirêj û dijwar pêk hat. Di encama minaqeşeyan de, PKKê qebûl kir ku dev ji êrîşên xwe yên li hemberî rêxistinên Kurdistanê û rêxistinên sosyalîst ên tirk berde, şerê navbera xwe û KUKê, an jî bi gotina rasttir; êrîşa xwe ya li hemberî KUKê bide rawestandin. Ev nêrînên xwe bi bela- vokekê ji raya giştî re jî dîyar bike. Ji bona ku ev peyman pêk bê, mûdetek qasê 6 meh hate dîyarkirin. Di van şeş mehan de heger PKK, hem ji alîyê teorî û hem jî ji alîyê pratîkê ve di rewş û helwesta xwe de guhertin bike, emê bi PKKê re rûnin û pirsgirê- ka hevkarî qise bikin, di wê danûs- tandinê de li welêt û li derveyî welêt emê çi xebatê bi hev re bikin, bi peymenekê tespît bikin. Ev peymana me, di dawîya Tîrmeha 1980yî de hate îmzekirin. Hîn ji bona vê peymanê gavên bingehîn nehati- bûn avêtin, darbeya leşkerî ya 12yê îlona 1980ê çêbû. Piştî Darbeya Leşkerî pêwendîyên Ala Rizgarî, PKK û hêzên din yên Bakurê Kurdistanê hatin merheleyeke din. Di wan şertan de jî, bi PKKê re pêwendîyên me li ser wan pîvanan dom kir. Lê hîç demekê jî di navbeyna me de hevkarîyeke dom- dar pêk nehat. Dem deman di navbey- na Ala Rizgarî û rêxistinên din yên Bakurê Kurdistanê û PKKê de hevkarî pêk hatin. *** Ala Rizgarî çima dev ji şerê çekdarî berda, ez nûha dixwazim li ser vê pirsê rawestim. Lewra ev pirsa di vê merheleya Tevgera Bakurê Kurdistanê de jî gelek girîng e. Li cem vê yekê li ser vê pirsê gelek spekûlasyon jî hene. Divê ku ev spekûlasyonan zelal bibin. Dema ku me paradîgma û konsep- ta Rizgarî tespît kiribû, tespîteke me ya girîng jî ew bû ku em tu caran bi dewletên kolonyalîst re danûstandin nakin. Lewra dewletên kolonyalîst, ne bes dijminên tevgera yek beşekê ne, dijminê hemû beşên Kurdistanê ne. Ala Rizgarî, wekî min li rêzên jorîn jî dîyar kiribû di sala 1979an de bi beşên din yên Kurdistanê û rêxistinên wan re danûstandin kirin û peyman çêkirin û bi rêxistinên Kurdistanê re dê kîjan karên hevmişterek bi hev re pêk bîne ew dîyar kirin. Dema ku me bi beşên din û rêxistinên Kurdistanê re danûstandin kirin, em bûn B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 155 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- tevgereke dûnyevî û me dinya ji nû ve nas kir. Ji alîyê me ve bi naskirina beşên din ên Kurdistanê, du rastî derxistin pêş me. Pirsa yekemîn, pêwendîyên rêxistinên Kurdistanê bi dewletên kolonyalîst re bû. PDK a Iraqê û YNKê, bi Îran û Surîyeyê re, PDK a Îranê jî bi Iraqê re xwedîyê pêwen- dîyan bûn. Pêwendîyên wan jî, gelek girîng bûn û wan li dewletên kolonyalîst karên xwe yên gelek girîng dimeşandin. Pêwendîyên wan dibû sedem ku ew rêxistinan bi beşên din re pêwendîyên xwe sînor bikin. Lewra dewleta Îran, Iraq, Surîyeyê ji partîyên Kurdistanê xwedîyê berjewendî nebin, bi wan re danûstandin nakin. Ew dewletan xwedîyê taybetîyekê ne. Ew taybetîya wan jî, pirsgirêka wan a kurd e. Ji bona vê dema ku bi rêx- istinên Kurdistanê re berjewendîyên wan yên xurt nebin, tu wext bi wan re danûstendin nakin. Ew rastî ji bo rêx- istinên Kurdistanê jî derbas dibe, lê divê bê zanîn ku rêxistinên Kurdistanê zêde xwedîyê derfet nînin û pozîsyoneke wan a xurt tune ye, ku li hemberî dewletên kolonyalîst xwe biparêzin. Ala Rizgarî, gelek bi hişkî li dijî van pêwendîyan bû. Ji bona vê, dema ku bi vê rastîyê re rûbirû bû, li ser vê rastîyê kûr sekinî û gihîşt wê encamê ku "bê pêwendîyên dewletan û dewletên herêmî derfet tune ye ku şerê çekdarî bê meşandin. Lewra şerê pêşmergetî cihûwarbûnê dixwaze. Divê li pişt wî cihûwarî jî dewleteke piştgir hebe." Ev jî ji alîyê exlaq û pîvanan de li bejna Ala Rizgarîyê û endamên wê nedihat. Ev pirsgirêk, destpêkê di nav Ala Rizgarî de bû sedema krîzeke mezin. Rastîyeka din jî ew bû, kurdan bi taybetî jî kurdên Bakurê Kurdistanê bi sîstema sosyalîst û Yekîtîya Sovyetan bawer bûn ku dê bi alikarîya wan, li dijî Tirkîyeyê şerê çekdarî bimeşînin. Dema ku em çûn Rojhilata Navîn, Başûr û Bakurê Kurdistanê, Lubnanê, me dît ku ev tespîta me jî, ne di cih de ye. Yekîtîya Sovyetan li gorî berjew- endîya xwe ya dewletî, bi dewlet û neteweyan re danûstandin dike. Ber- jewendîya Yekîtîya Sovyetan, zêde bi kurdan û tevgera kurd re tune ye. Di wê merheleyê de, ji alîyê me ve şert û zurufên Tirkîyayê jî ji nû ve hatin şirovekirin û pêwendîyên wê yên bi DYAyê, Yekîtîya Ewrupayê û NATOyê re xebateke taybet û awayekî din yê têkoşînê derdixe pêş. Di van şert û zûruftan de Ala Rizgarî biryar da ku dev ji şerê çekdarî berde. *** Wek hûn qal dikin û dipirsin, ne ku em ji Surîyeyê derketin çûn Başûr û Rojhilata Kurdistanê. Ala Rizgarî, berîya 12yê Îlonê biryar da ku hem bi beşên din ên Kurdistanê û hem jî bi rêxistinên Kurdistanê re danûstandin bike, her weha jî bi Başûrê Kurdistanê û bi Rojhilatê Kurdistan û Filîstinê re jî biryara perwerdayî ya sîyasî û leşk- erî da. Dema ku me bi beşên Kurdistanê û rêxistinên Kurdistanê re danûstendin kir, ji bona ku em di sîyaset û xebata sîyasî de xwedîyê ceribandineke dew- lemend û xurt nebûn, me zehmetî- yeke mezin kişand. Lewra tevgera 156 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- kurdî li Başûrê Kurdistanê xwedî tecrubeyek 100 salî ya domdar bû û PDK a Iraqê di sala 1946an de ava bibû. li Rojhilata Kurdistanê ceriban- dina avakirina Komara Kurdistanê hebû û PDK a Îranê di sala 1945an de ava bibû. Li Rojavayê Kurdistanê tavgera rêxistinî di sala 1957an de dest pê kiribû. Pirseke din ya girîng jî, çanda me ya sîyasî ya beşên din ji hevûdu gelek cihê bû. Sîyaset û jîyana me zêdetir dişibîya sîyaseta tirkan. Sîyaset û jîyana beşên din zêdetir kurdî bûn. Pirseke din, rojeva Tevgera Bakurê Kurdistanê û yê tevgera beşên din jî, ji hevûdu cûda bûn. Pirseke girîng jî, Tevgera Bakurê Kurdistanê û sîyasetvanên wê zêdetir sîyaseta xwe bi zimanê kolonyalîstan, zimanê tirkî dimeşandin. Beşên din sîyaset û tevgerandina xwe bi zimanê kurdî dimeşandin. Bersîv 55: Wek tê zanîn Şoreşa Başûrê Kurdistanê bi pêşengîya Mele Mistefa Barzanî û PDK a Iraqê di Îlona 1961an de dest pê kir. Di vê şoreşê de Celal Talabanî û Îbrahîm Ehmed jî di têko- şîn û rêvebirîya tevgerê de du otorîte, kesên nasnav û karîzmatîk bûn. Tev- gera Başûrê Kurdistanê jî, tevgereke serkeftî, li dinyayê, li Rojhilata Navîn û li hemû beşên Kurdistanê jî tesîrek û bandoreke mezin pêk anîbû. Hezar mixabin sala 1966an di nav PDK a Iraqê nekokî peyda bû. Partî, bi piranî di bin pêşengîya Celal Talabanî û Îbrahîm Ehmed de ma. Piştî demekê jî, di navbeyna terafê Berzanî û Îbrahîm Ehmene/Celal Talabî de şerê çekdarî pêk hat. Beşa Celal Talabanî û Îbrahîm Ehmed sîyaseteke baş neme- şandin û li hemberî serokatîya Mele Mistefa Barzanî ketin rewşeke gelek dijwar û nexweş. Dema ku 11ê Adara 1970yî di navbeyana hikumeta merke- zî ya Baasê û PDK a Iraqê/Mele Mistefa Barzanî de Peymana Otono- mîyê hat pejirandin û hikumeta merkezî teslîm bû; Celal Talabanî û hevalên xwe jî bi tevayî li hemberî Mele Mistefa Barzanî û hevalên wî şer wenda kirin. Celal Talabanî û hevalên wî biryar dan ku ji nû ve bi Mele Mistefa Barzanî û hevalên wî re yekîtîyê pêk bînin û di berpirsîyarîya Otonomîya Kurdistanê de cîh bigrin. Ev yekîtîya di navbeyna Mele Mistafa Barzanî û Celala Talabanî/ hevalên wî de çê bibû, nekokîya bi temamî ji holê ranekir. Di sala 1975an de dema ku desthilatdarîya Otonomîya Kuýrdistanê ya di bin pêşengîya Melel Mistefa Barzanî de didomand, şer li hemberî hikumeta merkezî wenda kir û biryar hat girtin ku şerê çekdarî bê rawestandin. Piştî vê biryarê, nakokîya di nav PDK a Iraqê de ji nû ve derdekt holê. Wê demê Celal Talabanî li Lubnanê berpirsîyarê Otonomîya Kurdistanê bû. Piştî ku şer hat rawestandin û Otonomîya Kurdistanê têk çû û hikumeta merkezî li tevayî ya Iraqê desthilatdarîya xwe pêk anî, di nav tevgera Başûrê Kurdistanê de li Başûr û li beşên din yên Kurdistanê xemgî- nîyeke mezin hat holê û her kurdekî li ser pêşeroja kurdan û bi taybetî jî li ser pêşeroja Başûrê Kurdistanê dest bi minaqeşeyê kir. Herkesî meraq B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 157 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- dikir ku li Başûrê Kurdistanê tevgera nete- weyî dê çarçoveyeke çawa qezenç bike û li Başûrê Kurdistanê rêxistinîbûn dê çawa derkeve holê Di nav van tevlihevî û minaqeşe- yan de tevgera milî ya kurd li Başûrê Kurdistanê ji nû ve rabû ser pîyan û PDK a Iraqê xwe ji nû ve di bin sîwana Serokatîya Muwaqet a PDKê de ava kir. Serokatîya Muwaqet a PDKê xebata xwe ya dîrokî ji çav derbas kir, xwe nirxand û rexne kir. Di encama vê nirxandinê de belgeyeke gelek ciddî derket holê û ji raya giştî ya kurd û dinyayê re jî hat ragihandin. Celal Talabanî û hevalên wî jî di vê qonaxê de rêya xwe ji PDK a Iraqê veqetandin. Biryar dan ku rêxistineke nû ava bikin. Celal Talabanî û hevalên wî Elî Eskerî, Omer Debabe, Şêx Xalid, Noşîrvan Mistefa, Dr. Xalid, Şêx Şehab û gelek kesên din yên bi navûdeng di Hezîrana 1976an de li Surîyeyê rêx- istina bi navê Yekîtîya Niştamanî ya Kurdistanê (YNKê) ava kirin. Biryar dan ku xebata rêxistinî li Kurdistanê pêş bixin û xebat û têkoşîna pêşmer- getî bidin destpêkirin. Avabûna YNKê, li Başûrê Kurdistanê di qada sîyasî de nakokî û dijminatîyeke gelek xurt û dijwar derxist holê. Li Başûrê Kurdistanê çanda demokratîk pêş neketibû û plûralîzebûna tevgera sîyasî ji alîyê rêxistinî de nedihat pejirandin û tehammûlkirin. Ez dikarim bibêjim ku piştî ku YNK ava bû, Serokatîya Muwaqet a PDKê li hemberî YNKê şerekî neîlankirî meşand. Dema ku YNKê xwest kadroyên xwe ji Surîyeyê di ser axa Bakurê Kurdisatanê re bişîne Başûrê Kurdistanê, bi tevayî grub û bi grub hatin kuştin. YNKê di encama vê helwesta Serokatîya Qîyadeya Muwa- qet a PDKê de zer- areke mezin dît û gelek kadroyên xwe yên sereke û hêja dan kuştin. Dema ku li Başûrê Kuýrdistanê YNK ava bû, vê rewşê li ser beşên din yên Kurdistanê jî rasterast tesîr kir û bandora xwe danî ser. Li her beşeke Kurdistanê jî, hevalbendên du terefan çê bûn. Li Bakurê Kurdistanê PDK a Tirkîyeyê bi Serokatîya Qiyadeya Muwaqet a PDK ê re, Tevgera Şivan/DDKDê jî bi YNKê re bûn xwedîyê pêwendîyê. YNKê dema ku tespît kir ku ji Surîyeyê derbasbûna wê ya Başûrê Kurdistanê gelek zahmet e, di sala 1978an de biryar dide ku bê li herêma Behdînanê bi awayekî bi cîh bibe û li herêma Behdînanê rêxistina xwe ava bike. Ji Surîyeyê hem kadroyên xwe bîne Başûrê Kurdistanê û hem jî alîkarîya çekdarî ji Surîyeyê bigre. Lewra YNKê çekên xwe di ser Bakurê Kurdistanê re bi alîkarîya hêzên xwe yên dost derbas dikir. Ev jî, gelek bi zahmet, bi mesref, bi rîsk bû û hem jî gelek wext digirt. YNKê li gorî vê biryara xwe ya ne di cîh de, ku Herêma Behdînanê di bin desthilatdarîya Serokatîya Qiyadeya Muwaqqet a PDKa Iraqê de bû û li cem vê yekê Hekarî û derûdora wê jî di bin bandora PDK a Iraqê de bû. Lewra axa û serokeşîrên wê herêmê bi PDK a Iraqê re xwedîyê pêwendîyeke gelek xurt bûn. PDK a Iraqê ji wan rasterast alîkarî digirt. Hêzên leşkerî yên Tirkîyeyê jî zêde midaxeleyê wan nedikir. Dema ku YNKê dixwest der- 158 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- basê herêma Behdînanê bibe, hêzên Tirkîyeyê jî baş dizanî ku li navbeyna YNKê û PDK a Iraqê dê şerê çêbe. Wê demê ev yeka jî, li berjewendîya wan bû. Lewra Komara Tirkîyeyê hîç dem- ekê naxwaze tevgera milî ya kurd li beşekî Kurdistanê û li Başûrê Kurdistanê jî xurt bibe. Heta ji bona ku ev şer çêbe, teşwîq û dîmên prova- kasyonê jî çê dikir. Di encamê de, pêşmergeyên YNKê di bin serokatîya Elî Eskerî, Dr. Xalid, Şêx Husên, Mûlazim Omerî de hatin Behdînanê. Wekî ku dihat payîn, di navbeyna PDK a Iraqê, hêzên herêmî yên Bakurê Kurdisatanê û YNKê de şerekî dijwar derket. Vî şerî demeke dirêj nekişand û di şer de YNKê şikesteke mezin xwar. Gelek pêşmerge û serleşkerên wan hatin kuştin, Elî Eskerî, Dr. Xalidî, Şêx Husênî, Mûlazim Omer û gelek kesên bi navûdeng yên YNKê dîl hatin girtin. Ev şexsîyetan bi dîl hatibûn girtin û di heman demê de serleşkerê Şoreşa Îlonê bûn û di bin serokatîya Mele Mistefa Barzanî de lehengîyên mezin nîşan da bûn. Di vê pirsê de pirsgirêke ku li ser were rawestandin jî "li Bakurê Kurdistanê kîjan hêzan rasterast alîkarîya kîjan terefî kir, ew hêzên ku soz dabûn YNKê hebûn. Gelo heger hebûn çima alîkarî ji wan re nekirin? Helwesta hêzên Bakurê Kurdistanê bi tevayî çi bûn?" PDKa Tirkîyeyê rasterast alîkar û hevkarê PDK a Iraqê bû. Hevkarî û alîkarîya wan, ji pêwendîya wan a îde- olojîk û sîyasî ya kevn dihat. Piştî kuştina Seîd Elçî jî, ji bona ku Tevgera Dr. Şivan/DDDKê ji YNKê re hevaltî dikir, ev alîkarî û hevkarî hîn konkret û dîyar bû. DDKDê wek min li rêzên jorîn jî got, di encama bûyera Dr. Şivan û Seîd Elçî de, wek tepkîyekê, di heman demê de li gorî îdeolojîya çep- gir a pejirandi jî, bi YNKê re xwedîyê pêwendî û alîkarî bû. Li Gorî beşekî mezin ê YNKê û li gorî nêrînên Necmeddîn Buyukkayayî, "DDKê soz dabû ku ji YNKê re alîkarî bikin. Di dema şer de YNKê bi tenê hiştin û ji YNKê re îxanet kirin". Berpirsîyarê DDKDê û Sekreterê giştî yê KÎPê Omer Çetînî jî vê îdiayê red dike. Dibêje "Belê pêwendîyên me bi YNKê re hebûn. Me ji YNKê re hevkarî û alîkarî jî dikir. Lê dema ku YNKê biryar girt ku bê Herêma Behdînanê, em li dij derketin. Lewra li wê herêmê hem hêza me tune bû, PDK a Iraqê gelek xurt û xwedîyê bandorê bû, hem jî me nedixwest ku di vî şerî de bibin teref. Dema ku em bibûna teref, ev yeka li Bakurê Kurdistanê jî, di navbeyna me û PDK a Tirkîyeyê dibû sedema şerekî." Piştî ku pêwendîyên Ala Rizgarî û YNKê pêk hatin, min ev nêrînên DDKDê, di heman demê de ji Dr. Kemal Xoşnavî jî guhdar kirin. Dr. Kemal Xoşnavî berpirsîyarê YNKê yê li Bakurê Kurdistanê bû. Lê nêrînên Celal Telabanî û Mistefa Noşîrwanî ew bûn, ku DDKDyê ji wan re xîyanetî kirîye. Lê di vî şerî de DDKDyê YNK bi heq didît. Ev şer, şerê pêşverûyan û şoreşgeran yan jî şerê li dijî kevneperestan û hevalbendên emperyalîzmê didît. PDK a Tirkîyeyê jî ev şer, wek şerê PDK a Iraqê li dijî B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 159 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- cehş û xayînan dipejirand. Rizgarî, PDK a Iraqê û YNKê wek hêzên kurd û neteweyî didît. Ev şer jî, wek şerê navxweyî û desthilatdarî didît. Ev şer şaş didît. Loma jî, ji bona berpirsî- yarên YNKê yên dîlketî bêne berdan qampanyeke xurt meşand. Ji bo ku ew kesên dîlketî serbest bên berdan, bir- yar da ku bi PDK a Iraqê re danûstand- inê bike. Ji bo vê jî Rizgarîyê berpirsî- yarî dabû min. Ez jî di nav hewildenê de bûm ku danûstendin bikim. Hezar mixabin ev parçebûna nav Rizgarî û kuştina Elî Eskerî, Dr. Xalidî, Şêx Hisênî û hevalên wan pêşîya vê yekê girt. Rêya Azadîyê di vî şerî de bêteref bû. Beşekî Kawayê bê teref û beşekî wê jî piştgirîya PDK a Iraqê dikir. Bersîv 59: Dema ku mirov li ceribandinên neteweyên bindest, têkoşîna serxwe- bûn û azadîya neteweyan mêze bike, gelek aşkere dibîne ku neteweyên bindest bi alîkarîya dewletan û hêzên derve; bi wateyeke din encama midaxeleya derva ava bûne. Wek tê zanîn Komara Tirkîyeyê li ser mîrasa Împeratorîya Osmanî bi alîkarîya Îngîltere û Rusyaya Bolşewîk ava bû. Li Rojhilata dûr Gelên Vîetnamê, Laos û Kamboçyayê; li Afrîkayê gelên Gîne Bîssoyê, Angolayê, Mozambîkê jî bi alîkarî û midaxeleya DYAyê û Yekîtîya Sovyetan û Çînê bûn dewletên ser- bixwe. Di dîroka nû de bes Kosova ne, li Yugoslavyayê hemû netewe bi pişt- girî û midaxeleya hêzên navneteweyî, DYAyê û NATOyê bûn dewletên ser- bixwe. Li Iraqê jî encama midaxeleya DYAyê û hevalbendên wê Dewleta Federal a Iraqê û Kurdistana Federe ava bû. Têkçûn û rûxandina tevgerên neteweyî û dewletên serbixwe jî, bi midaxeleya derve û bi êrîşên ji derve pêk tên. Bi taybetî jî ev pêvajoya di ceribandina Tevgera Kurdistanê de xwe gelek eşkere dide xuyakirin. Di sedsala 20an de ev yeka 3 caran hat serê kurdan. Di sala 1932an de hem bi alîkarîya îngilîzan Şêx Mehmudê Berzencî Hikumeta Kurdistanê ava kir û hem jî bi midaxeleya îngilîzan Hikumeta Kurdistanê hat rûxandin. Di sala 1946an de piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn bi piştgirîya hêzên navnete- weyî û bi taybetî jî bi pişigirîya Yekîtîya Sovyetan Komara Kurdistan a Mahabadê hem ava bû û hem jî bi midaxeleya hêzên navneteweyî hat rûxandin. Otonomîya Kurdistanê jî di 11yê Adara 1970yî de bi piştgirîya DYAyê ava bû û dîsa bi midaxeleya hêzên herêmî hat rûxandin. Ji bo vê yekê bûyera Kosovayê û dewletbûna Kosovayê, tezahûra ev pêvajoya xwezayî ye. Qanûna tevgerên neteweyî di pirsgirêka Kosovayê de jî xwe nîşan da. Wek tê zanîn neteweyên li Kosova û Yugoslavyayê bi helwest, xebat û sîyastê xwe bûn sedem ku hêzên navneteweyî û Neteweyên Yekbûyî midaxeleyî pirsgirêka wan bike. Neteweyên Yekbûyî midaxeleyê mesela Kososvayê jî kir. Biryar da ku Kosova bibe dewleteke federe, lê Kosovayê ev yekê nepejirand û refe- randum pêk anî û di encama vê de jî serxwebûn û dewletbûna xwe îlan kir. Ev tê wê wateyê ku her tiştek jî bi midaxeleya Neteweyên Yekbûyî pêk nehat, îradeya gelê Kosovayê qedera 160 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- xwe dîyar kir. Bi midaxeleya Neteweyên Yekbûyî nayê vê maneyê ku di konsepta Nete- weyên Yekbûyî de di pirsgirêkên nete- weyî de guhertinek pêk hatîye. Lewra li gorî Peymana Neteweyên Yekbûyî neteweyên bindest, xwedîyê maf in ku qedera xwe bi îradeya xwe tespît bikin, dewleta xwe ya serbixwe ava bikin, yan jî bi miletên din re dewleta xwe ya federal û konfederal ava bikin. Lê van prensîban, ji bona ku di gelek bûyerên girîng de Peymana Neteweyên Yekbûyî nekete jîyanê, di serê mirovatîyê de fahmeke din anîye holê. *** Li Tirkîyeyê ji bona pirsa neteweyî ya kurd midaxeleyeke navneteweyî mimkun e yan na, ev jî pirseke gelek girîng e. Dema li pirsgirêka neteweyî ya kurd were mêzekirin, li her beşekî Kurdistanê şertên ji bona midaxeleyek hêzên navneteweyî cihê ne. Iraq, di dema rejîma Baasî û Seddamî de dewleteke faşîst û otorîter bû, di heman demê de bi tevayî li dijî dewletên rojava bûn. Dagirtina Kuweytê ji alîyê Iraqê ve, ev nekokîya zêdetir kir. Dewletên rojavayê di bin serokatîya DYAyê de, encama projeya demokratîzekirina dinyayê û herêma Rojhilata Navîn û Projeya Mezin a Rojhilata Navîn du caran midaxeleyî Iraqê kirin. Di encama du şeran de li Iraqê dewleta federal ava bû û Kurdistan jî bû welatekî federe. Surîye û Îran jî du dewletên otorîter in û ev du dewletan zulmekî mezin li neteweya kurd û neteweyên din dikin. Ew bi xwe jî, bi her awayê bi Dinyaya Rojava û demokratîk re xwedîyê nakokîyeke mezin û dijmin in. Ji bona vê di dema Projeya Mezin a Rojhilata Navîn de, di dema seroka- tîya Bush de ji bona midaxeleyeke derve re amade bû. Lê di dema Obama de ev midaxeleya ji rojevê derketîye. Lê dîsa dema ku bûyerên rojên dawî ji çav bêne derabaskirin, ji bo Îranê ev xeterî heye. Midaxeleyeke derve û hêzên navneteweyî dikare li Rojhilata Kurdistanê kurdan bike dewleteke serbixwe jî. Dewleta tirk, mûtefîkê Yekîtîya Awrupa û DYAyê ye. Endamê NATOyê ye. Di van şertan de ji bona midax- eleyeke derve derfet xuya nake. Lewra berjewendîya Yekîtîya Awrupa û DYAyê bi dewleta tirk re, di pêşîya berjewendîya wan ya kurdan de ye. Li cem vê yekê, midaxeleya hêzên navne- teweyî girêdayî sîyaseta kurdan û awayê xebata kurdan e. Heger li Bakurê Kurdistanê qrîzeke sîyasî û tevlihevîyek bi destên kurdan derkeve, şerekî hundir bê holê, hêzên navneteweyî dikarin midaxeleyekê pêk bînin. Bersîv 72: Di destpêkê de ne, piştî demekê ku êdî li ser pirsgirêka neteweya kurd, dîroka kurd şîyarbûneke min pêk hat, min zehmetîya pirsgirêka neteweyî ya kurd fahm kir. Dema ku ez ketim nav tevgera kurd, mezinên me jî ev zeh- metîyan ji me re dîyar kirin. Lê hîç demekê ji bona min bê hêvîtî çê nebû. Piştî ku bi her awayî ez bûm xebatkarekî doza Kurdistanê û li ber çavên min pirs zelaltir bûn û zan- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 161 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- yarîya min zêdetir bû, wê demê ne ku hêvîya min şikest, hêvîya min zêdetir bû. Lewra dema min sedemên serneketina neteweya kurd fahm kir ku zêdetir bi girêdayî me(hundir) ye, wê demê hêvîya min geştir bû. Lewra çareserî jî di destê me de bû. Ez nûha jî her çiqas li Bakurê Kurdistanê rewşê zehmet dibînim; hezar mixabin ew xebat û keda me ya çil salî ji alîyê dewleta tirk de hatîye dizîn û tevgera Bakurê Kurdistanê bi rîya PKKê ji pêla serxwebûn û azadîyê hatîye dûrxistin jî, ez vê yekê wek bûyereke muwaqet dibînim. Ceriban- dina neteweyên dinyayê, pêvajoya bûyerên civakî yên ji derveyî îradeya rêxistinan, dewletan û hêzên hikum- dar, dîyar dike ku gelê kurd jî dê di qonaxekî de rêya xwe ya xwezayî û rast bibîne, li hemberî sîyaset û planên li ser xwe serî hilde; ji bona desthilatdarîya xwe rêya xwe tespît bike. Lewra li dinyayê ji bona her miletekî demên taybetî pêk hatine û dîktator li serê gel û netewan bûne bela jî, pişt re ev dîktatorî hatine rûxandin û cezakirin. Ev qanûna dereng be jî, ji bona neteweya kurd jî derbas dibe. Qanûna civakî, ceriband- ina gelê me yê li Iraqê jî ev rastîyê ji me re dîyar kir. Li Başûrê Kurdistanê desthilatdarîya federe hêvî da tevayîya Kurdistanê û hemû beşên Kurdistanê. Li rojhilat û rojavaya Kurdistanê tevgera neteweyî ya kurd li ser pîya ye û pêş dikeve. Li dinyayê ji berê zêdetir, ji bona neteweyan derfet pêk hatine. Piştî Şerê Sar rola hêza gel zêde bûye û hêza leşkeran pûç bûye. Ji bona vê piştî şerê sar careke din pêla dewle- tavakirinê, dewletên neteweyî ket rojeva dinyayê. Encama van guhertin û aktorên nû, li Iraqê û li Başûrê Kurdistanê guhertin pêk hatin. Kurdan li Başûr statuya federe qezenç kir. Ji bona vê divê em kurd hêvîya xwe wenda nekin û ji her demê zêde- tir xebat bikin. Xwe nûjen bikin û şer- van bin. Bersîv 73: Ji bona ku we bi min re ev hevpeyvîna dîrêj kir; we derfet da min ku ez bîrûrayên xwe bi raya giştî re parve bikim, sipas dikim. Mesaja min ya dawî ev e: "Divê em tu dem bêhêvî nebin. Divê her kurdek ji doza xwe ya neteweyî re xwedî derkeve. Lewra pirsgirêka neteweyî ya kurd, pirsgirêka her kesek û her kategîyeke civakî ya kurd e. Pirsgirêka neteweyî, pirs- girêka axa, mîr, şêx, gundî, karker, xwendevan, jin, mêr, sîyasetvan û rewşenbîran e. Divê di navbeyna civata kurd de aşitîyeke nû û neteweyî pêk bê. Divê rewşenbîr û sîyasetvanên kurd, xwe ji bin bandora îdeolojî û çanda neteweyên serdest xelas bikin; ji gelê kurd û Kurdistanê hez bikin; demok- rasîyê ji bona xwe bikin çand û awayê jîyanê. Welatê xwe terk nekin û bi gelê xwe re bijîn." Amed, Oktobra 2009an 162 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Divê Em Tu Dem Bêhêvî Nebin, Serxwebûn --- Page Break --- Bersiv 8: -Piştî şer DYA, di demeke kurt de ji nav meseleyan vekişîya, xwe kişand qalikê xwe û raya giştî ya DYAyê zû guherî. Gelê DYAê piştî Şerê Cîhan ê Yekem westîya bûn. Ne dixwestin bikevin nava meseleyên cîhanê, xwestina wan ew bû ku li nav xwe vegerin û problemên xwe çareser bikin. Rast e, Prensîpên Wîlsonî pêşnîyarên DYA bûn, lê dema ew ji meydanê vekişîyan, pêşnîyar bê xwedî man, hêza ku wan bişopîne nema. Ji xwe Prensîpên Wilsonî bê dilê fransiz û îngilîzan bûn. Rûdanên nû li hesabên wan jî hatin; meydan ji fransiz û îngilîzan re ma, hêdî li gora dilî xwe çarçoveya xwe xêz kirin. Ji hêla din ve hêza kurdan ya hundirî, têr nedikir, nikaribû wan prensîpan, bi taqeta xwe pêk bînin. Bersiv 9: -Ev minaqeşe hebûye û kurdên serwext daxwaz kirine ku ji rewşê îstîfade bikin; lê mixabin cenabê Seyid Evdilqadir bi helwesta xwe bûye asteng. Ji bizavek serbixwe, ku wek kurd li çareya serê xwe binêrin. Ava- kirina vê rêxistinê bû bend li hember tevgera kurdî. We bi xwe bersiva vê pirsê di benda dûyem de daye. Di bersiva berî vêya de, min li ser vê babetê nivîsandibû; careka din analîzkirin tenê dibe dubare. Bersiv 10: -Bêguman Şêx Mehmûd mirovek mêrxas, şexsîyetekî kurdperwer bû. Lê di heman katê de kesek gelek mûtaasib jî bû. Li gor Refîq Hîlmî, Şêx rojane difikirî, hesabên dûr û dirêj Rewşa Heyî, Ne Ji Bêkêrîya Rêxistinên Din e û Ne Jî Ji Zîrekîya PKKê ye II Mustefa FİSLİ B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 163 --- Page Break --- nedikir, bê plan û bê stratejî bû, zêde ketîyê kêfê û rehetîyê bû; tu carî têk- ilîyên xwe ji tirkan qut nedikir, bi terefgêrîya osmanîtîyê û rêberîya xîlafetê ve girêdayî bû. Heta di strana li ser wî tê gotin de jî, tê aşkerekirin ku hewara xwe dibe tirkan. Ew tê wê wateyê ku ji hêla gel ve jî, têkilîyên wî yên bi tirkan re hatine zanîn. Tirkan jî, ji wan taybetmendîyên wî gelek îstîfade kirin; ew li hember îngilîzan tuj kirin, soza alîkarîyê danê û ji hêla din ve jî bi îngilîzan re ketin bazarê. Ji bo ku tu mafî nedin kurdan û bi şertê ku kurd tiştekî bi dest nexin, ji dagirkirina herêma Mûsilê re deng nekirin. Di vê derbarê de rewşa Şêx Mehmûd, li hember îngilîzan bû alîkarê tirkan. Di dawîyê de ew bûy- erên ku em pê di- zanin derketine holê; daxwaza îngilîzan kontrolkirina petrolê bû. Pêkanîn û bihêzkirina pozisîyonên xwe ji bo Rojhilata Navîn û Hindistanê û bend li bergirtina pêşketina fikrên Bolşewikan bû. Tu bi baldarî lê binêrî; komunist û dîndarên ereb û tirk, pir pesnê Şêx Mehmûdî didin! Kurd di wê demê de li Iraqê ji ere- ban pêşvetir in. Kurd li hev dicivên di nav xwe de melîkekî hildibijêrin. Wê demê yekê ku ereban di Iraqê de tem- sîl bike jî tune, erebên Iraqê kurê şêx- ekê Suûdê îtxal dikin. Kurd, ji ber dijîtîya îngilîzan nebûn dewlet. Wekî ku te jî îşaret pê kirîye, desteka îngilizan ereb li Iraqê kirin dewlet. Bersîv 11: -Konferans di binê bandora welat- ên serketî de hat amadekirin. Daxwa- zên ermenîyan yên zêde li ser deverê hebûn, xwe baş amade kiribûn, alîgirî û sempatîya wan jî bi hêz bû. Wek bûyerên wê demê dîsa kurd dereng mabûn; Serîf Paşa bê hazirî bû, di deqa dawîyê de ketibûn nava tevgerê. Desteka wî ya gelêrî kêm bû. Ji terefê çend kesên ronakbîrê kurdperwer ve dihat destek kirin. Ji bo daxwazên ermenîyan yên bê hesab piranîya kurdan li dijî peymanekê bi ermenan re bûn. Daxwazên ermenan yên wê demê ne maqûl bûn; ji nîvê Kurdistanê bêhtir dixwestin. Praktîka wan a di Şerê Yekem de, kurd gelek tirsandibû. Gelê kurd felaketek dinê jî ne dixwest. Rêveberîya tirkan jî ji wê rewşê gelek îstîfade kir, bi gelek alîyan lîstin. Hem kurd xapandin û hem jî di binî de bi welatên hevpey- man re di bazarê de bûn. Ji nakokîyên di nav wan de berjewendî wergirtin. Di dawîyê de konferans bê encam ma. Bersîv 12: -Em dibînin di Şerê Cîhan ê Yekem de, kurd xeşîm bûn. Hizir nedikirin ku wê bêbextî, xapandin û derew hebin û ewê ji bo berjew- endîyên hinan bêne firotin. Dîsa gava hêzên hevpeyman hatin deverê, ji xwe re li alîgiran gerîyan, gelek caran hatin cem kurdan jî, di vî warî de gelek serpêhatî ji hêla kurdan ve hatine nivî- sandin. Ji hêla hevpey- manan de grîn- gîya hêza kurdan hatîye dîtin, ji bo hevkarîyê gelek daxwaz, îsrar kirine. Lê tirkan xwe ji berê de amade kirine, giranîya xwe anîne Kurdistanê, bi mezin û 164 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- berpirsên kurdan re hevkarî pêkanîne; xwe li her derê organîze kirine û pêvajo kirine bin kontrola xwe. Bê hinek kesên serwext, wek binemala Bedirxanîyan û heval- bendên wan ku bi serxwebûna Kurdistanê re bûn û gelek jî liberxwe dan, lê mixabin bi wan re çênebû. Tirkan bi gelemperî li welat cihên xwe zexim kiribûn. Gava hevpeyman li te digerîyan û îsrar dikirin, hêz tune bûn. Dûvê masî ji dest derket, careka din girtina wî ne hêsan bû. Mesela Qocgirîyê, tevgera Şêx Seîd û ya Agirîyê jî bibûn wek ya dûvê masî. Çiqas osmanî di şer de şikîyan, teslîm bûn, lê dîsa wek dewlet hebûn. Padîşah, hikûmet, karmendên wî li ser kar bûn û dixebitîn. Bi hezaran serbazên wan hebûn. Li gelek dever- an ordîya wan, wek Kazim Karabekir û ordîya çaran, li ser pîyan bû. Sedeqeta bi padîşah re û bicîhanîna emrên wî bivê nevê bû. Osmanî li hember dewletên bêhêz, gelek lawaz bûbûn. Lê li hember grûbên mehalî qeweta wan gelek bû. Qoçgirî, tevgerek netewî û bi rêk û pêk bû, lê herêmî bû. Di herêmeke piçûk de rû da û ji tu derê Kurdistanê alîkarî negirt. Ji çekdarî ve ne perw- erdekirî dest bi şer kirin. Li hember hêzên gelek mezin û çekên gelek giran liberxwe dan. Bi ser de jî tirkan hêzên ne resmî, çekdarên profesîy- onel bikaranîn. Di qetlîaman de bi tecrube, qatilên wek "topal osman" bera kurdan dan. Hewara Qoçgirî bê bersîv ma. Tu şansê wan ku bi serke- tana tunebû. Tevgera Şêx Seîd, gelek dereng dest pê kir. Tirk bi serkevtîyên Şerê Cîhanê re li hev hatibûn, grêkî derx- istibûn, têkilîyên xwe yên derva ser- erast û problemên xwe yên navxweyî jî çareser kiribûn. Hem bi Sovyetê re, hem jî bi Awrûpîyan re li ser berjew- endîyên mişterek, dostanîyên germ danîbûn. Bi kurtî, tirk hem di hundir de û hem li hemberî derva tekûz bûn. Hereketa Şêx Seîd gelêrî bû. Tev- gera herî berfireh di serhildana Şêx Seîd de tê dîtin. Bi her tebeqe û sini- fan re têkilî hebû. Ji Erzuromê heta Dîyarbekirê, Mêrdînê, Sêwrek û Semsûrê gel tevlî serhildanê bûn. Mixabin, hejmara kesên ku wê tevgera mezin, bi ser û ber bimeşîne kêm bûn. Tevger bê hazirî, bê plan û ne di zemanê xwe de dest pê kir. Eger di dema serhildana Qoçgirîyê de ser- hildana Şêx Seîd dest pê bikira, bi îhti- malek mezin dê bi ser keta. Lê ji hêla din ve tevgera Qoçgirî di demek herî mûsaîd de dest pê kiribû. Serkirdeyek wê yê zîrek hebû. Daxawazên tevgerê neteweyî bûn. Tirk jî di rewşa herî xerab de bûn. Mixabin tevgerê di herêmek teng de rû da, destek ji herêmên dinê wernegirt, tecrît kirî ma û bi xwînxwarî hate fetisandin. Tevgera Agrîyê, tevgera kurdî ya herî bi rêk û pêk e. Rêvebirîya leşkerî ji terefê kesekî profesyonel ve bi navê Îhsan Nurî ve tê meşandin. Gel li dora wî kom dibe û bi dilsojî têdikoşe. Mêrxasên wek Ferzende, Heskê Biroyê Têlo hene. Kesên bi serhildanê re xwedî tecrûbe nin û gelek şerên mezin kirine. Serkirdeyên sîyasî jî zanayê mezin Mîr Celadet û hêjayên din in. Xoybûn tevgerê dimeşîne, planên dûr û kûr hatine çêkirin. Ji bo ku desteka derva bête girtin, gelek B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 165 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- teşebus hatine kirin. Kurdan tecrube wergirtî ye, kêmanîyên tevgera Şêx Seîd di vir de hatine temamkirin. Lê mixabin, li gora min, du tiştan rê nedane ku tevger bi ser bikeve: 1) Bi tevî hemû hewildanan destek ji derva nehatîye girtin. Bi ser de jî dewletên cîran; Sovyet û Îranê alîkarî dane tirkan. 2) Piştî têkçûna tevgera Şêx Seîd, kurdan gelek zerar dîtine. Kurdistan kavil bûye. Gelek gund hatine şewi- tandin. Mirov hatine kuştin, girtin û sirgûnkirin. Qismek jî mecbûr mane ku birevin derveyê welat. Milet gelek tirsîyaye û ji taqet ketîye. Ji bo wî qasî teşebusa Xoybûnê ku dixwest li gelek deran cepheyan veke û barên şer- vanên Agirîyê sivik bike, têk diçe. Mixabin tevgera Dêrsimê jî herêmî maye; bi serê xwe, bi tenê li ber êrîşên tirkan disekine. Di wê demê de dewleta tirkan bi hêztir dibe. Ji bilî Şêx Evdirehîm û çend hevalên wî, kes di hewara Dêrsimê de naçe. Ew jî ji xwe ne digihîjin Dêrsimê, bi rê de xîyanet li wan tê kirin û ji teref tirkan ve têne şehîdkirin. Dêrsim tecrîdkirî dimîne, bi sos- retên giran û hovîtîkî nedîtî. Jin, zarok, kal û pîr tên qetilkirin û herê- ma Dêrsimê tê wêrankirin. Bersîv 13: -Berî her tiştî, divê em li gorî rewşa deverê, rola îngilîzan û daxwazên wan, rewşa herêmê şirove bikin. Paşê rewşa Sovyetê, daxwazên wan, dawîyê, daxwazên tirkan û rola kurdan di deverê de bînin ber çavan. Ji bo ku mirov karibe bûyeran tehlîl bike, divê mirov van hemû tiştan bide pêş çavên xwe. Gelek tişt çê dibin, dîplomasî, şerê psîkolojî û şerê parastinê rolên mezin dilîzin. Carna mirov tiştan dike, dijmin îstixbaratên xwe dikin dewrê, ji bo hev- du têxin şaşîyê. Wek tê zanîn îngilîz li herêmê bûn û serketibûn. Di wê demê de rêgirtina li ber Bolşewîkan armanca îngilîzan a sereke bû. Îngilîzan dixwestin dewle- mendîyên herêmê di bin destên xwe de bigrin û kontrol bikin, pozîsyona xwe di navçeyê de û li ser Hindistanê xurtir bikin û rê nedin nexweşîyên nav xwe û belavbûna Bolşewîzmê. Bi vê nameya Şêx Mehmûd hat xwestin ku îngilîz nerehet bibin û bitirsin. Tevgera kurd wek xeterekê dihatin nasandin. Paşê kurd ji xwe re tehlûke didîtin, fikrên wan derbarê kurdan de negatîftir bûn. Tedbîrên berfirehtir di derbarê kurdan de hatin girtin. Îhtîmalek bi qewet heye ku rêkirina nameyê ji Lenîn re, pêşnîyar, tesîr û provakasyona tirkan bû. Armanca Yekîtîya Sovyetê ew bû ku bi çi hawayî bibe, divê Sovyet li ser pîyan bimîne. Ji bo wê jî, çi pêwîst bû, kirine. Prensîbên Sosyalîzmê "mafê çarenûsa gelan" tenê li ser kaxezê bû, gelek siloganên weha ji bo xapandina xelkan bi kar anîn. Sovyet ne tenê alîkarîya kurda nekir, heta jê hat dijî tevgerên kurdan sekinî, darbeyên mezin li wan dan. Tevgerên li Kurdistanê wek tevgerên paşvemayî, li dijî modernîzmê û reforman da nîşandan. Di vî warî de, ji alîyê moral de destekek mezin daye kemalîzmê. Bi vê tenê jî nesekinîye, ji bo têkçûnên serhildanên kurdan, di 166 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- praktîkê de jî alîkarîya tirkan kirîye. Di serhildana Agrîyê de destek dan tirkan. Ji bo têkilîyên kurdan ji hev biqetînin, kurdên li alîyên hidudê Sovyet ji cîyên wan dan barkirin, di herêmên ji Kurdistanê gelek dûr de, belav bi cih kirin. Di dema vê sirgûnê de, bi rê de gelek kurd telef bûn. Lê haya kurdan ji vê rastîyê tunebû. Salên dirêj, bê feyde kurd li pey wan bazdane. Bersîv 14: -Kurdan gelekî bi dilsarî li Peymana Sevrê mêze kirin. Peyman li gor daxwazên ermenan hatibû hazirkirin. Daxwazên ermenan bê hed û bê hesab bûn. Nîvê Kurdistanê bêhtir bi ser wan de berda bû. Cihên ku bi ser wan de berda bûn, gel li ser av û agir bûn, tecrubeyên wan ên bindestîya ermenan, gel bê huzur dikirin. Tirkan ev mijara hanê di nav kurdan de xweş bi kar anîn û jê baş îstîfade kirin. Dema ku alternatîf ermen bû, kurdan tercîha xwe li gel tirkan kirin. Dema mirov rewşa wê demê analîz dike, gelek kurdên ku wê hingê bi tirkan re hereket kirin, piştî berterafbûna tehlûka ermenan, ketin nava tevgerên li dijî tirkan. Bersiv 15: -Tinebûna tîfaqeke mîllî ye; kêma- nîya şû'ura neteweyî ye; hebûna cehaletê û xezanîyê ye. Tim gava qewmek û neteweyek tê bindestkirin, honandina wê ya neteweyî ji hev tê xistin. Ew jî bi navbirina serwer û zanayên wan pêk tê. Ji hemû alîyan de têne lawazkirin. Honandina neteweyî ji her hawayî de dirûxîne û ji nav dibe. Paşê bi xwe ve girêdayî mekanîzmên nûh û noker ava dike. Wek nimûne: em dibînin ku di dema modern de jî, gava Hîtler Polonyayê dagir dike, hemû arîstokrat û entellektuelên polonîyan dikuje. Dibêje gava ev hebin, ew ê tim daxwaza dewleteke azad ya polonî bikin. Tê dîtin ku arîstokrat û entellektuelên kurdan kêm in. Bersîv 16: -Dînamîkên navxweyî yên komara Mahabadê gelekî qels bûn. Agahîyên neteweyî di nav gel de berfireh nebûn û ronakbîrên wê demê jî bi tilîyan dihatin jimartin. Bi tevî ku nîrê dewleta merkezî gelek sist bûbûn, hema li Kurdistanê nema bûn. Lê hêza ronakbîr û neteweperweran kêm bû. Dîsa fikara ji Şah û tirs hebû. Ji bo wî hawayî, di serî de, tenê komeleyek piçûk, bi dizî ava kirin. Gerçî hebûna şexsîyetek pak, mêr- xas û rewşenbîr ê wek Qazî Mihemed bi serê xwe hêjayîyek mezin bû. Gel gelekî jê hez dikirin. Herweha alîkarî- ya hêza Barzanîyan pir bû, lê dîsa jî têr nedikir ku li hember êrîşên derve, bê destek, dewletê li ser pîyan bihêle. Ji hêla din de, Komara Mahabadê, tenê di beşekî piçûk ê Kurdistana Rojhilatê de hatibû avakirin. Wê yekê jî Komarê bêhêz dikir. Dîsa piranîya serokeşîrên ku tevlî damezrandina Komarê bûbûn, dualî dileyîstin. Îlankirina Komarê di dawîya salên şer de dezavantajek dîtir bû. Eger di destpêka dagîrkirina Îranê de Komar B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 167 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- bihata avakirin, dê şert baştir bibûwa- na û karibûwana têkilîyên navdewletî yên piralî pêk bianîyana. Ji alîyekî din ve, Sovyet di helwes- ta xwe de nedurust bû. Ji bo pêşde- birin û bihêzkirina Komarê tu gavên cidî nehavêtin; sozên ku dan kurdan bi cîh neanîn. Plana wan ji serî de bi armancên kirêt, xapandin û hesabên gemarî bûn. Daxwaza wan ew bû ku kurdan li hember Amerîka û Îngiltereyê bikarbînin. Piştî daxwazên xwe bi dest xistin, kurdan bi tenê hîştin û teslîmê gur û çeqelan kirin. Bersîv 17: -Di wê demê de helwesta hikûme- ta Iraqê li gel berjewendîyên îngilîzan û pakta NATOyê bû. Di nav erebên Iraqê de, li hember hikûmeta Nûrî Seîd, nexweşî zêde bûn. Ji alîyên din, kurdan ji berê de dijîtîya wê desthe- latê dikirin. Evan sedeman rê dan ku Evdilkerîm Qasim karibe li Iraqê des- thelatî wergire. Pişt re derfet çêbûn ku Barzanî ji Sovyetîstanê vegere. Lê sozên ku Evdilkerîm Qasim dabûn kurdan bi cîh ne anî. Ji neçarî û bêhêvîyê, sala 1961an di meha îlonê de, kurdan dest bi raperînê kir. Şoreşa Îlonê di her çar beşên Kurdîstanê de deng veda. Bala hemû kurdperwerên parçeyên din jî kişand ser xwe û gelek kesan madî û manewî destek dan û gelek jî tevlî şoreşa çek- dar bûn. Ji mala me jî Mele Salih sala 1962an gihişte Şoreşê. Şoreşa Îlonê di medya cîhanê yê (rojname û rady- oyên) wê demê de, gelek dihate rojevê û li ser dihate nivîsandin. Di nav gel de muna- qeşe pir bûn, wan agahîyan digihandin kurdan û birînên wan teze kirin. Raya giştî ya kurdan hejand û moralek mezin da kurdan. Ew bû sebeb ku kurd li xwe vegerîyan, şîyar bûn û di beşên din de jî ketin nava tevgeran. Bersîv 18: -Di derbarê zilma tirkan de, ji sedî deh jî agahdarî nehatine nivîsandin. Ez bi xwe li Kurdistanê gerîyame û min bi gelek kesên qurbanîyan re axaftîye. Gelek sosretên giran, kir- yarên ji derveyê mirovatîyê guhdar kirine. Di vî warî de ji alîyê kurdan ve kêmasîyên mezin ew in, ku di der- barê tomarkirina wan bûyeran de texsîratî hatine kirin. Ew bûyerên ku di tu barbarîyên cihanê de ne hatine dîtin, anîne serê kurdan. Komkujîyên ku tirkan kirine, gelek berfireh bûne. Ne tenê kuştin; êşkence, tecawiz, zin- dan û sirgûn, kirêtîyên din ên bêexlaqî, şikandin û binpêkirina rûmetan pêk anîne. Bi her hawayî kurd têkbirine. Ji bo ku kurd xwe hîç bibînin, xwe bêşex- sîyet û piçûk hesab bikin, ji bo tirkan di ser xwe re bibînin, ji bo têkbirina hêjayîyên kurdan û çi kiryarên nerin- dane ji dest wan hatîye, kirine. Li gor zagonên navnetewî tawanên herî kirêt, li dijî mirovatîyê pêk hatine. Eger kurd karibin, di qada navnete- weyî de, li jenosîdên ku li wan hatine kirin, xwedî derkevin, îmkan heye ku wan celadan mehkûm bikin. Wek komkûjîya cihuyan, bosnayîyan û wd. Ji bo ku kurd bê dewlet in, heta 168 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- nûha nikarîbûn pirsgirêkên xwe bibin qada navneteweyî û wan wek mucriman, gunehkar bidin cezakirin. Divê kurd li benda firseta xwe bin, bêguman ew wext jî dê were. Lê ya girîng tomarkirina bûyeran e, mecal heye mirov bi nifşa 2 û 3yan re jî têk- ilî deyne û agahdarî bigre. Wek min berê jî hinekî anîbûn ziman; di sala 1976an de ez li mintiqa Erdîşê digerîyam. Rastî gelek kesên ku ji qetlîamê xelas bûbûn hatim. Serpê- hatîyên nifşa yekem bûn, dil bi kûl wek bûyer teze bibûn, behs dikirin û pêre jî digirîyan. Tiştên ku nedihatin aqilan bahs dikirin: bi çi awayî zimanê kurdan jê dikirin, çawa ew dikirin nav ava tezî ku heta can bidin, di avê de dihîştin. Bi sedan leşk- er tecawûzê jinekê dikirin. Gelek jin di binê wan de can didan. Piştî hemû xerabîyan, yên sax filitîbûn jî, bê hazirî; bê nan, bê cil, bê pere, berê wan didan xerîbîyê. Malbat ji hev dix- istin û her kes bi cîkî de dişandin. Li van deveran jî tûşî neheqîyan dibûn. Birçî tazî û bê war bûn. Eşraf û gire- girên kurdan ji ber neçarî parsê dikirin. Gelek ji wan di rêyan de, qis- mek jî ji terefê karbidestên tirkan ve heba dibûn. Bi kurt û kurmancî; dema ku mirov ji nêzîk de analîz dike, mirov dibîne ku kiryarên tirkan çiqa bi sîstematîk bûne. Hedef ji binî de, ji holê rakirina kurdan bûye. Tarîfa wê yekê ji jenosîdê pêve tiştekî din nîne. Di dema me de, di cîhanê de gelek tişt hatine gewrandin(guherîn), mijara humanîzmê û mafên mirovan derketîye pêş. Divê em ji abloka dewletên wek tirk, ereb, faris û heval- bendên wan derkevin. Armancên wan her yekê parastina menfeatên dewletên wan in. Ne maqûle ew dewlet di derbarê kiryarên xwe yên gemar de tedbîran bigrin û xwe gunehkar bikin. Hêvîya me lobîya kurdan di demeke kurt de bi hêz bibe û pirsgirêkên neteweya kurd bîne rojeva navneteweyî. Bersîv 19: -Piştî Şerê Cihan ê Duyem, tirk mecbûr man ku sîstema pir partîtîyê ava bikin. Di sala 1950an de desthelat guherî. Desthelata nûh tedbîrên hişk yê leşkerî û polîsî li Kurdistanê sivik kirin. Peywendîyên xwe bi şêx û axayên Kurdistanê re xweştir kirin û kurdan kişandin nava refên xwe. Kêm be jî, jîyana kurdan xweştir bû. Desthelata nûh peywendîyên xwe bi DYA re xurt kirin, ketin pakta NATOyê û di çarçova welatên Awrûpayî de alîkarîyên madî û kredîyên kêm faîz wergirtin. Bi îmkanên nûh di kiştûkalî, avakirina rêyan, vekirina dibistanên nûh, çêki- rina nexweşxane û îthalkirina alavên pêwîst de bikaranîn. Wan kiryaran di demek kin de aborîya civatê baştir kir û milet halxweş bû. Xelkê derfet dî ku zarokên xwe bişînin dibistanan. Xwendekarî di nav kurdan de li pêş ket, hêdî bi hêdî tebeqeyek xwen- dekaran û rewşenbîran çêbû. Ew jî bû sedem ku bîr û ramanên neteweyî di nav civata kurdan de belav bibe. Evdilkerîm Qasim li Iraqê desthi- latdarî bi dest xist û deklere kir ku kurd muşterekên desthilatdarîya Iraqê ne. Vegera Mele Mistefa Barzanî B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 169 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- û hevalên wî ji Sovyetê û piropagan- deyên di derbarê wî de û destketîyên kurdên Iraqê, gan da bizava kûrdî. Weşanên Xoybûnê, dîwanên Seydayê Cîgerxwîn, pirtûka Nûrî Dêrsimî û wd. hêsantir gihîştin Kurdistanê. Radîyoyên kurdî yên Bexda û Yêrîvanê, di derbarê hişyarîya neteweyî de xizmetên baş kirin. Bersiv 20: -Perwerdeya leşkerên tirk li ser hîmên nîjadperestî, li dijî demokratî û bê hiqûqîyê hatîye damezrandin. Wek tê zanîn, bingehê Cumhûrîyetê li ser komkujî, talan û bi zorê koçber û derbederkirina gelan hatîye avakirin. Hîmê vê dewletê li ser neheqîyê, zilmê, kedxwarî û xwînrijandinê hatîye danîn. Li Tirkîyeyê leşkeran kiryarên xwe yên nijadperest, antîdemokratîk û gemar, di bin navê modernbûn, reformîzm û pêşketinxwazîyê de, hilû û cîla kirine. Ji bo ku çepgirên tirk jî, bi eynî heyvanî hatine amênkirin, ber- hemên eynî zevîyê ne, cuntayên leşkerî, wek serketinê dibînin. Li wan xwedî der dikevin, pîroz dikin û wan tewanan meşrû dihesibînin. Heta ji wan tê, reklamên vê derba bê hiqûq dikin. Gelek berz dikin û wek kir- yarek pêşverû û zerûrî lanse dikin. Li cem wan çepgirî wek dîktatorîyê tê famkirin. Yan jî wisa didin xuyakirin. Di derbarê doza kurdî de, Darbeya 27ê Gulana 1960î, ji cuntayên din ne cûda ye. Berê her li hember îradeya gel mudaxele ye, qutkirina pêvajoya demokratîk e. Gava mirov li piştî salên 1950î vegere, mirov dibîne ku di mercên wê demê yê cîhanê de gewirandin çê dibin. Di vî warî de li Tirkîyeyê, li ser stratejîyekî lihev nekirine, leşker li dijî daxwazên demokratîk derketine. Darbe çêkirin ne bi tenê taybetî- yeke dewra Cumhurîyetê ye; koka wan ji dûr ve tê. Mirov dîroka osman- îyan temaşa bike, bi dek û dolabên leşker û darbeyan tijeye. Tenê meaşên Yenîçerîyan kêm bûye, wan jî bertîl ji muhalifên siltan wergirtine û darbe çêkirine. Ew adeta han bi Îtîhad û Teraqîyê re bêhtir sîstematîk bûye. Cumhurîyet bi kadro û îdolojîya Îtîhad û Teraqîyê hate avakirin. Mistafa Kemal heta dawîyê metodên Îtîhad- cîyan bi kar anî. Serbazên tirk di bin bandora fikrên ku min li jor behs kir de tên perwerdekirin. Bi bawerîya wan raya giştî, hilbijartin û demokrasî ne girîng in. Ya herî girîng, dîtinên kadroyên elît in (leşker û burokratên sivîl). Dema ku hikûmet û meclîsê ji xwe re xeter bibînin, dar- beyek dikin û fîîlî tên ser hikumê. Hikûmeta Menderes zêde guh nedida leşkeran. Îmtîyazên wan gelek kêm bûn û meaşên wan hindik bûn. Sîyaseta ku di derbarê ekonomîyê de dihate meşandin, tebeqeyek xwedî serwet peyda kiribû. Leşkeran rewşa xwe bi wan re didan berhev û gelek nerehat dibûn. Di demên dawîyê de hikûmet ji hêla aborî de ketibû tengasîyê, lê DYA wek berê kredî jê re venekir. Îmakiri- na têkilîyên bi Sovyetê re nerehetî da DYAê. Rûdanên li Iraqê, derketina ji pakta Bexdayê, îhtîmala zêdebûna bandora Sovyetan li herêmê, DYA ji binî de tirsand. Vegera Mele Mistefa 170 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- Barzanî ji bo Iraqê tirsa leşkeran zêde kir, DYA meyla leşkeran ku darbeyekê çêkin pejirand. Bi vî hawayî jî Darebeya 27ê Gulanê 1960î çêbû Berî hertiştî armanca darbeyê çak- kirina rewşa maddî, bilindkirina pres- tîja serbazan di civatê de û tesîsa tehekuma elîta leşkerî û brokratîk bû. Kêmkirin, yan jî ji holê rakirina bandora rûdanên li Iraqê bûn. Careke din çavtirsandina kurdan bû. Di vî warî de, piranîya çepgirên kurd yên wê demê, bi heman çavî li darbeya leşkerî ya 1960î mêze kirine. Ji ber ku çepgirên kurd ji kanîya çep- girên tirkan av vexwarine, bi piranî jî li defa wan xistine. Bersiv 28: -Herdu jî desthilatdarîya leşkerî û birokratîk in. Bi riza gel nehatine ser hikum. Ne demokratîk in, bi fikrekî otorîter welat îdare dikin. Xwe nete- weperest, reformîst û modern nîşan didin, lê di eslê xwe de nijadperest in. Destbirakîya wan bi Nazîzmê re heye. Ji bo ku nahêlin civat di pêvajoya xwe ya xwezayî de pêş keve, prosesa suruştî qut dikin û fikrên xwe bi zorê di nav gel de dimeşînin, ne reformîst û modern in. Berevacîyê wê, ji pêşveçûnê re asteng û kevneperst in. Kemalîzmê çi bi tevgera kurd kirîye, aşkera ye. Baasa Nasir jî di salên 1960an de, bi Surîyeyê re yekîtî ava kir. Piştî wê, di wir de zordarîyek mezin li kurdan hate kirin. Di wê demê de, Surîye û Misirê yekîtî pêk anîn. Kembera erebî di wê demê de hat bi cîhanîn. Erdên kurdan ji wan girtin û dan ereban. Bi sed hezaran kurd ji hemwelatîyê derxistin. Kurd bê kar, bê xwendin û bê nasname hîştin. Bi her hawayî wan perîşan kirin. Tiştên Baasa Iraqê jî kir, ne tê hesibandin û ne karê gotinan e. Mirov dikare bêje ku di tevkujîya kurdan de, di wêrankirina Kurdistanê de hemû xwedan gunehên muşterek in. Herdû jî otorîter û ne demokratîk in. Bersîv 30: -Memurên dewleta Osmanî, çi qismê leşkerî, çi yên sivîl; piranîya wan ji nijada tirk nebûn. Bi taybetî yên ji Balkanan wek "devşîrme" tên binav- kirin. Dezgehên dewletê di destên wan de bûn û tomasta dewle- mendîyên dewletê wan dixwarin. Hem bi ol, hem jî bi ziman bûbûn osmanî. Piranîya wan, ji xelkê Balkanan bûn. Ew bûbûn noker û bi osmanîyan re tehdayî li gelê xwe dikirin. Bi derketina osmanîyan ji herêma Balkanan, rewşa wan bi hawakî nexweş guherî. Dewlemendî û statuya wan ji dest wan çû. Piranîya wan, neçar man ku welatê xwe terk bikin. Hêdî berdewambûna jîyana xwe bi tirkan re didîtin û ji tirkan bêtir tirk bûn. Piştî Şerê Cîhanî yê Yeke- mîn, xewna wan têk çûbû. Derbeder û tiştek di destê wan de nema bû. Divê xwe bisipêrtana netewek mayî. Yekî bingeh bigirtana û dewletek yeknete- weyî ava biki- rana. Ji xwe re netewa tirk bingeh girtin. Ew cûre mirov di dewleta osmanî de hejmarek gelek zêde bûn û di nav çerxa dewletê de kar dikirin. B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 171 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- Hişyarîya neteweyî ya gelên Balkan li ber çavên xwe dîtibûn. Fikra ku Dewleta Osmanî yê piçûk bibe yan jî ji ortê rabe, ji wan re hezîmetek dîtir bû û wan bê xew dihîştin. Dîsa ew dihatin wê wateyê ku ewê tevî destkeftîyên xwe wenda bikin, bê war, bê kar û bê îmtiyaz bimînin. Ji wî qasî heta ji wan hat xwestin dewlet li ser pêya bimîne, bi hêz û berfireh bibe. Li ser axa Tirkîyê ya nûh gelek netewe û olên din jî hebûn, ji bo armanca xwe pêk bînin pêwîst bû vana ji holê rakin û kesên ne musil- man derbeder bikin, yên musluman jî bi asîmîlekirinê bikin tirk. Astenga herî mezin yunanî û ermenî bûn. Bi komkûjîya ermenîyan, bi hêsayî ji binê wê pirsgirêkê derketin. Astenga dî yunanî bûn, wek tê zanîn, bi hezar salan bû li ser vê axê bûn. Di dema koçberkirina tirkan de, bi wan re alîkarî kiribûn! Cîh û war dabûn wan, ji wan re mazûvanî kiribûn! Her kes dizane kû heta salên dawîya Şerê Cîhanî yê Yekemîn jî, piranîya nişte- cîhên herêma Egeyê, herêma derya Sipî, Marmara, qismek mezin û zêde yê derya Reş "rûm" yanî yunanî bûn. Bi behana şerê bi yûnan re, hemû kûştin yan jî mecbûrî koçberîyê kirin. Navê şerê bi dewleta yunan re jî "Şerê Rizgarîya Neteweyî" danîn û bi deste- ka Dewleta Sovyet jî bi her kesî dane pejirandin. Malxerabên çepgirên yunan jî ev gotin pejirandin. Ne karek hêsane ku him xelkê ji mala wan derxe, him jî xwe li warê wan, der û dor mafdar bike, bide qebûlkirin. Paşê dor hate ser kurdan, heta derekê kurd xapîyan, lê daxawaza wan ya asîmîlasîyonê qebûl nekirin. Ji bo wî hawayî em dizanin çi malkam- baxî bi serê kurdan de anîn. Ji bo ku kurdan jî ji meydanê rakin, divîya ku meşrûyetek di raya giştî ya navnetewî de, bi dest xwe bixin; wek dijminên pêşdeçûnê û reforman, paşverû nîşan dan. Li gora demê kirasên nebaş ji wan re fesilandin. Mixabin, di vê mijarê de jî bi serketin. Di vî warî de desteka herî mezin ji Sovyetê girtin. Lenîn bû hevalbendê kiryarên wan ên nîjadperest û derfet da wan ku ji bo demek dirêj, îdeolojîya wan kesan di nav çepgiran de serdest bimîne. Gelek mezîyetên wan kadroyên ku Tirkîyeyê ava kirin hebûn. Gelekî kone û cambaz bûn. Ji bo armancên xwe pragmatîk tevgerîyan, ketin her kirasî û ji her bûyerê derfet girtin. Li hember hemû awirên cîhanê, nîjad- perestî, tevkûjî, dîktatorîya xwe pêk anîn. Wan kiryarên xwe di bin navê moderntîyê, pêşveçûn û reforman de berdewam kirin. Çepgirên tirk jî bi pesnê "Şerê Rizgarîya Neteweyî, şoreşên kemalîst- ên peşverû, bi bilindkirina ruhê kuvayê millî", destek dan wan dîktator û qatîlan. Demek dirêj beşek ji kurdan jî xafil kirin û li pey xwe kaş kirin. Ew jî bûn pesindarên xwînrij û wêran- kerên welatê xwe. Ji bilî çend kesan, tevahîya rewşenbîr û akademîs- yenên tirkan, di binê ban- dora nijadperestan de, bi jehrîya Kemalîzmê hatine mijan- din û perw- erdekirin. Ew bûne, telal û defikçîyên kiryarên wan yên hov û ne-rind. Gemarîyên rejîma nijadperest û qirêj, 172 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- rûsipî rewa nîşan dane. Mixabin demek dirêj, him li derva him jî di hundir de, gihîştine armancên xwe. Bi raya min, di vî warî de, şansê serketi- na wan, alîkarên wan yên herî mezin karbidestin Sovyetê bûne. Bersiv 31: -Çanda darbeyên leşkerî li ba ordîya tirkan gelek kevin e; mirov dikarê heta dema osmanîyan bibe. Di nav demê de hunerê hostahîya dar- beçêkeran pêşde çûye.Tevahîya dar- beyan bi heman armancê pêk hatine. Di serî de, emnîyet û selametîya dewleta pîroz kirine behane. Gava mirov baş dikole, daxawzên tehekum- kirina elîtek leşkerî û sivîl der tê mey- danê. Darbeya Leşkerî ya1960ê, ji ya Îttîhad û Terakîyê baştir hatibû çêkirin. Darbeya 1971ê, hem li dijê nakokîyên nava xwe, û hem jî ji bo parastina dewleta pîroz li dar ket. 12 Îlona 1980ê, ji van tevan bihurî, bi organîzetir bû. Darbeçêkerên 1980ê tecruba "Teşkîlata Mahsûsa" pêşde bir û berfireh kir. Ji bilî hêzên leşkerî û polîsî, grubên din ên civatê jî xistin nav tevgerê û li dijî tehdîdên ermenîyan bi kar anîn. Bi çekgirtina PKKê re cepheyê xwe berfireh kirin. Ji mafya bigre heta bi stranbêjan, "korucî"yan, qismek axayên kurdan û mamosteyên unîversîteyan. Ji mîlet- wekîlîyan bigre heta dergevanan, çepgiran û faşîstan; bi hev re di eynî sefê de cîh girtin. Bi hezaran kurd kuştin. Hêza wan wisa bilind bû ku êdî kuştin û revandinên xwe aşkere dikirin. Dest avêtin warên aborî, xerac û tehdîdên wan bi kurdan û muxalifên dewletê nesekinîn, xwe ji bîr kirin ku maşe ne, lingê xwe dirêj kirin û bi desthilatdarên eslî re jî ketin reqabetê. Bi zixtên derve û hundir ku li ser hikumranên eslî hat kirin, mecbûr man ku qismek xebatên wan bên qusandin. Bersiv 32: -Dewleta Osmanî li ser bingehek yek-netewetî û nijadperestî nehatibû avakirin. Her netewe û grûpek xwe bi navê xwe yê rastî îfade dikir. Wek mînak: li Kurdistanê, perwerdeyî di medreseyan de bi kurdî dihatin kirin. Berpirsîyarên herêma Kurdistanê piranîya wan kurd bûn û heta dere- ceyekê otonom bûn. Xwe bi navê kurd û Kurdistanê rêve dibirin. Tu kes jî li hember vî rewşê dernediketin. Ji xwe Dewleta Osmanî bi resmî navê Kurdistanê bi kar dihanîyan. Di nîvê sedsala 1800an de rewş bi hawayekî negatîf guherî be jî; dîsa hemû remzên kurdî serbest bûn. Heta destpêka damezrandina T.C. jî, gotina kurd û Kurdistanê bi hêsanî û serbestî dihatin bikaranîn. Piştî ku M. Kemal cihê xwe zexm kir, li kurdan bada. Wek em dizanin, komkujîyên li Kurdistanê, wêrankiri- na gundan, îdam û zindanîkirina şexsî- yetên kurd dest pê kir. Perwerdeya bi zaravayê tirkî, bi zorê cîhvegûhastina welatîyên Kurdistanê û qedexekirina zimanê kurdî û asîmîlasîyonek xurt dest pê kir. Hebûna kurdan bi her hawayî hate înkarkirin. Bersiv 33: B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 173 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- -MY ji dewletên serbixwe pêk hatîye. Her dewlet li gorî hêza xwe tê de hatîye temsîlkirin. Wek mînak: rola Tirkîyeyê û ya DYA ne wekhev e. Carek din Tirkîye li gor xwe ji hinek dewletên Amerîkaya Latînî, Asya û Afrîkayê rolek mezintir dilîze. Ji xwe bi navê Konseya Ewlekarîyê sazîyek heye. Ew dewletên ku di wê sazîyê de daîmî têne temsîlkirin, di vetoyê de mafdar in: ew dewletên din çi biryarê bigrin, yek ji wan dewletên daîmî, dikare biryarên wan nepejirîne, wê demê biryar li hewa dimîne û nakeve praktîkê. Her dewlet bi wasîta nunerên xwe temsîl dibin. Dewleta wî çi sîyasetê bimeşîne, nûner wê sîyasetê diparêze û li gor wî hawayî deng dide. Ji xwe piranîya dewletên ku di cemîyeta MY de nin, helwestên gelek ji wan ecêb in. Bi dewletên halxweş re li ser dengan dikevin bazarîyê. Kî zêde derfetê bide wan, dengên xwe li gor daxwazên wê dewletê bi kar tînin. Ew yeka han, di demên dawî de, ji alîyê Tirkîyê de xweş hat bikaranîn. Tiştek din yê balkêş ew e ku di dema damezrandi- na dewleta Îsraîlê de pêk hat. Wek tê zanîn piranîya dewletên di nav MYê de, li dijî naskirina dewleta Îsraîlê bûn. Lê Îsraîl, pêvajo bi zîrekî bikaranî. Di mudeta 72 seetan de piranîya dengan kirî û endamîya wê, ji teref piranîya welatan ve hate qebûlkirin. Îdîakirina bê terefîya wê ne rast e, vala û pûç e. Hêz di dest kê de be, ew meşrû ye. Prensîbên ku bi nivîskî di destûra MYê de ne, ew anîne mey- danê, gelek xweş in. Lê di praktîkê de nayên bikaranîn û bê wate ne. Bersiv 34: -Di dema mudaxeleya DYAyê de, li Iraqê, kurdan helwesteke rast dîyar kirin. Neketin şaşîyên ku wek piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hatibûn kirin. Berjewendîyên welat û gel bingeh girtin. Nehatin xapandin, guh nedan bangên çepgir û îslamîstên ereb, faris û tirkan. Gel ji bin zordarî, komkûjî, êşkenceyan hatin parastin. Mîna berê neçarê derbederîyê nebûn. Bi gelek hawayan kurd ji nexweşîyan rizgar bûn. Wek tê dîtin wêran nekirina welatê xwe girîngtir girtin. Ji sloganên vala, di dewsa ajîte û hêvîyên pûç, sîyasetek rasîyonel ajotin. Alîkarîya bi DYAyê re, biryarek çak û di cîh de bû. Lê mixabin, di serî de, ji bo nako- kîyên nava xwe, ji derfetên ku peyda bûbûn baş sûd wernegirtin! Divê li ser bingehê berjew- endîyên dualî, ji bo parastina neteweya kurd, têkilîyên rast û pêwîst bên danîn. Bi taybetî, bi DYAyê û welatên Awrûpayê re, girêdanên bi hêz bên avakirin. Gava pêwîst be, divê ji bo berjewendîyên neteweya kurd, bi her dewlet û sazîyê re pey- wendî bêne danîn. Lê mixabin têk- ilîyên wan ên ku bi Tirkîyeyê re, di vê çarçovê de nayêne dîtin Tirk bi nîyeta xerab, bi zikreşî, dek û dolaban xwe nêzîkê Kurdistana fed- eral dikin, lê divê mirov jibîr neke; armanca wan, ji holê rakirina destkev- tîyên Kurdistana Başûr e. Divê em bizanibin! Gava ji tirkan, ere- ban û farisan were, wê Hikumeta 174 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- Federal a Kurdistanê di tasek avê de bifetisînin. Bersiv 35: -Tesîrek mezin ya ber bi çav bûye, ji bo ku encamên baştirîn û rind derkevin, di destên hemû layan, bi taybetî di destê desthilatdarên Hikûmeta Federal a Kurdistanê de ye. Heger hikûmeta Kurdistanê rewşa Kurdistanê bi tevahî analîz bike; plan û projyên neteweyî lidar bixe, hazirî- yek baş pêk bîne, wê xerabî û texrî- batên bandora kolonîyalîzmê zûtir bêne şikandin û li hersê parçeyên din, bi hawayek pozîtîf, wê rewşa gelê kurd baş bike. Rewşa tevgera kurd li Kurdistana Bakûr gelek xerab e. Pêvajo, di bin kontrola dewleta dagirker de tê meşandin. Proje û plan ji terefên pis- porên dijminên kurdan ve têne hazirkirin û bi wasîteya Ocalan dike- vin rojeva kurdan. Jehra xwe, hêdî bi hêdî bera damarên kurdan didin. Mirov bi dîqet gava mêze bike, ne bi carekî, lê gav bi gav îdolojîya Kemalîzmê, di nav gelê me de belav dikin. Mewzîyên ku di dawîya bedelên pir giran de hatibûn qezenc- kirin, yek bi yek ji dest diçin. Civata kurd, bi ruhî, teslîmê qatîlên xwe tê kirin. Ev rewşa li Bakûr, destkevtîyên Başûr jî dixin xeterê. Divê kurd, bi projeyên neteweyî pêşî li vê metirsîyê bigrin. Berî her tiştî, divê kurd xwe bi xwe rojeva pêk bînin û pêvajoyê li gor berjewendîyên xwe bimeşînin. Ev tişt bi hêsanî tê pêkanîn, bi hevkarîya tevî kurdan û desthilata Başûrê Kurdistanê dikare rola xwe ya mezin bilîze. Bi tev de dikarin bi hêsanî vî barî ragirin. Jê re yekîtî, tifaqek neteweyî, tehemûla li hember hev pêwîst e. Projeyekî neteweyî tê amade kirin û ji bo pêkanîna wê, hin gav têne havêtin. Kurd di Bakûr de gelek bi zanatî, têk birine, bi hezaran gund hatine şewitandin, kadroyên welatparêz hatine kuştin, derbeder bûne û Kurdistan ji rêberan, kesên netewî vala kirine. Divê ev kêmasî werin dagirtin. Ji bo xebatek germ, bi hêz, ji bo armancên neteweyî îmkan bêne amadekirin. Di Bakûr de 2-3 hezar kes bên tesbîtkirin û ji bo xebata wan kesan budçeyek bê danîn. Zarokên ku ji ber şerê PKK û dewletê, gundên wan hatine valakirin û şewitandin perîşan bûne, bi deh hezaran e. Di binê mercên gelek xerab de, têkçûne. Ew zarokên kurda yên bê xwedî, yên ku di metrepolên tirkan de di binê piran de jîyanek bê rûmet dijîn, ku cîhan jî, YA jî pê agahdar e, bi dehan tên kuştin, tecawuzkirin. Divê xwedîtî li wan bête kirin. Divê ew bêne civandin, îslahkirin û li gor jîyanek normal bêne xwedîkirin. Di astek herî bilind de bi hunera îstîxbarî, leşkerî û teknîkî bêne perwerdekirin. Bi vî hawayî, dîsa dikarin ji bo gel û doza Kurdistanê bêne qezenckirin. Ji bo raya giştî ya Kurdistanê: ji bo ku bandorên tehrîbkar yên kolonyal- izmê kêm bibin, nemînin, di warê medyayê de, tedbîrên bingehî bêne girtin. Ew tedbîr wê di demeke kurt de berhemên xwe bidin. Wek tê zanîn, di vî warî de hejmara tv, radio, rojname û kovaran kêm in; bersîvê nadin da- xwazên gel. Her gaveke nûh B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 175 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- ya xurt a li Kurdistana Bakûr, ji bo Kurdistana Başûr dibin palpişt û wê diparêzin. Her destkevtî û gaveke nûh, ji bo tevî kurdan dibin hebûnek xurt û bi rûmet, ji bo Kurdistana Başûr jî dibin destek Ji bo vê yekê, divê ji hêla madî û manewî de, ji bakûr re hevkarî bête kirin, rewşa Kurdistana Başûr ji vê re museîd e. Barekî ku ranegire nîne. Bersiv 36: -Şerekî pîsîkolojîk ku ji terefê dewleta tirkan de tê meşandin, di wî warî de, daxwaza wan ew e ku kurdan şaş bikin, avê li ber wan şêlû bikin û rêçê li ber wan wenda bikin. Paşê, wan hêdî bi hêdî kedî bikin û bando- ra îdolojîya Kemalîzmê di nav wan de xurt bikin. Kurdan bê şiûr bihêlin û wan bikin heyranên nasyonalizma xwe. Mesela kurd, mesela neteweyeke sih-çil milyonî ye. Neteweyek ji hemû mafên xwe yên rewa û çarenûsî bê par, heta hebûna wî jî hatîye înkarkirin. Di bin nîrê zorê de, li hem- ber çavên hemû cîhanê, li meydanê ye. Kurd dixwazin wek her neteweyek azad û serbixwe bijîn. Kurd dixwazin wan sînorên ku ji der- veyê îrada wan e, hersal qurbanî didin, di nav her çar perçeyên Kurdistanê de henin, rabin û Kurdistan bibe welatekî yekgirtî. Di vî warî de gerek mirov serî li lêpirsîna gel xîne, wek netewe biryara xwe bi xwe bide. Bersiv 37: -Berê her tiştî dîroka PKKê tevlîhev e, di vê derbarê de beyanatên serokê PKKê hene, ew nîşan dide ku PKK ji alîyê dewletê ve hatîye çêkirin. Li gor gotinên wî, çend salan bi pere, mirov û çekên dewletê xwe organîze kirîye û şerê rêxistinên din kirîye. Heger serokê PKKê li xwe bêbextîyan nake, PKK di binê tometek gelek giran da ye. Gelek tiştên din jî gotine, her kesê jî xwen- dîye, hewce nake em li ser dirêj bikin. Wek tê zanîn kesên ku bi MÎTa tirkan re têkilî danîne, ji wan pere û îmkanan wergirtine, nikarin stûyê xwe ji destên wan derxin û xilas bin. Ya ew ê bi gorî daxwazên wan, bi wan re xebatê berdewam bike, yan jî ew ê mafê jîyanê jê re nemîne. Ev tiştekî dîyar e, di mêjû û rabirdû de mînakên wê gelek in; yên xwestine ji wan biqetin, yan jî emir û îtata wan nekirine, bi dilê wan tiştek bi serê xwe kirine, rastê cezayên giran hatine. Li orta meydanê ya suyîqast li wan hatîye kirin û yan jî bi hawayekî meçhul wenda bûne. Di van deman de, bi wan tiştan gelek hatine xeber- dan. Qasê em dibînin tiştek weha bi serê serokê PKKê de nehatîye. Lê daxwazîyên wî yên ne zelal, şîrînkiri- na kemalîzmê, dijminatîya Kurdistana Federal û dûrketina ji bingehên neteweyî nîşanên baş nîn in. Bersiv 38: -Ji bo mirov bersîva vê pirsê bide, divê mirov rewşa Surîyeyê û helwes- ta wê ya wê demê zanibe. Surîye berîya salên 1980an di halek xerab de 176 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- bû. Tevgera "Birayên Musilman" di nav Surîyeyê de texrîbat dikirin; nîvê rojê, di orta çarşîya Şamê de, kamy- onên tije dînamîtbarkirî diteqandin. Herweha li bajarên din jî, bi wî rengî û tewirên curbecur teror dikirin. Wan bûyeran gelek xesar didan Surîyeyê. Gel bê perwa dikirin. Hebûn û tunebûna desthilata Surîyeyê ketibû tehlûkê, man û nemanê. Surîye ji bo ku vê belayê daf bike, amade bû ku xwe bide ber her barî. Bi bawerîya Surîyeyê, piranîya mîlîtanên wê tevgerê, li Tirkîyeyê perwerde dibûn. Bingeha wan ya leşkerî li der û dora Hatayê bû. Bawerîya Surîyeyê ew bû ku, ev kom- ploya NATOyê û sermaya yahûdîyan a navnetewî bû. Ji bo karibe wê metirsîyê berteraf bike û pêşîyê li wan faalîyetan bigre, divê bû ku Surîye qulpek bi hêz li hember Tirkîyê bi destê xwe bixe. Bi fikra Surîyeyê, çeka herî bi hêz bikaranîna tevgera kurd bû. Ji wî qasî, ji 1979an û pêve, Surîye bi kurdên bakur re ket nav têkilîyan. Bi hêvîya destpêkirina şerek çekdar teklîfên hevalbendî û alîkarîyê ji rêxistinin Kurdistana Bakur re anîn. Tevgerên Bakûr ji ber du sedeman bi şik xwe nêzîkî wan pêşnîyarên Surîyeyê kirin: 1- Îxaneta Îranê û ya DYAê bi hawakî taze di bîra berpirsîyarên tev- gerên Kurdistana Bakûr de bûn. Serpêhatîyên têkçûna Şoreşa Îlonê li ber çavan bûn. Van tevgeran zû bi zû cesaret nedikirin ku bi dewletek dagir- ker a Kurdistanê re têkilîyan deynin. 2- Rewşa kurdan li Surîyeyê gelek xerab bû. Tu mafek wan yê însanî û demokratîk tunebûn. Bi navê kemera erebî erdên kurdan ji wan wergirt- ibûn û dabûn ereban. Qismek mezin ji kurdan wek koçber nîşan dabûn û tu mafek jîyanê ji wan re nehîştibûn. Welatperwerên kurdan bi salan di zîndanan de bûn û tûşê gelek nehe- qîyan bûbûn. Li gor rêxistinên kur- dan, eger Surîye qencîya kurdan bixwestana, wan neheqîyan bi kurdên di bin destên xwe de nedikirin û ewqas êş û nexweşî bi wan nedidan kişandin. Bi qeneeta min, qismek tevgerên kurdan wan pirsan ji berpirsîyarên Surîyeyê re jî dikirin. Ji bo ku bawerî bê avakirin, hinek gavên pozîtîv ji Surîyeyê daxwaz kirin. Eger çareserîyek din nedîtana, bi îhtîmaleke mezin Surîyeyê dê xwe bi- dana ber şertên kurdan. Lê PKKê xwe bi ser û çav li teklîfên Surîyeyê qeli- bandin. Di ser de jî, ev dîtina Surîyeyê, ku li Surîyeyê xaka Kurdistanê tuneye û kurdên li Surîyeyê koçberên bakûr bûn, peji- randin. Wekî din hemû daxwazên dewleta Surîyeyê jî qebûl kirin. Ji bo ku sergêjî ji Tirkîyê re derke- ve, Surîye çi pêwîst bûn dikirin. Gelek derfetên mezin dan PKKê û PKK bi ûsliba Baasê ji nûh ve hate honandin. Mirov dikare bibêje ku PKK bû çêjika dewleta Surîyeyê. Desteka madî, leşk- erî û îstixbarî ji Surîyeyê wergirtin. Di vî warî de, îhtîmalek heye ku Tirkîye bi nîyetên Surîyeyê bihîstibe û ji bo pêşî li partîyên kurdan ên din bigre, Ocalan rêkirîye Surîyeyê. Ji ber nexweşîyên me bi PKKê re, PDKI û YNKê jî alîkarî dan PKKê. Wek B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 177 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- tê zanîn, PDKIê li cem xwe cîh dan wan û li herêma Behdînan ji wan re meqer vekir. Rê nîşanê wan da û pey- wendîyên wan bi gel re danî. Naxwe, piştî şerê me û PKKê, ew gelek zeîf bûbûn. Qabîlîyeta wan a here- ketkir- inê daketibû sewîya herî nizim. Qasî ez dibînim, di gengeşîyan de faktora Surîyeyê tê jibîrkirin, lê di eslê xwe de faktora herî girîng e. Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e, û ne jî ji zîrekîya PKKê ye. Her kes zîrekîya serokê PKKê li ber çavên xwe dît. Bi tevî sedhezaran alîgirên xwe û bi sempatîyên piranîya kurdên her çar perçeyên Kurdistanê, serokê PKKê du mehan li derveyê Surîyeyê di ber xwe neda. Çi hate serê wî, her kesî li ber çavên xwe dît. Ket rewşek weha ku her kesî gunehê xwe pê hanî. Dawîya wî di Îmralîyê de derket. Ma kesek ku helwesta wî li hember dadgeh û berpirsîyarên dijmin ewqas jar be, wî çawa karibûye bi vî rengî rêxistin ava bike. Di şerê çekdarî de, ji her beşê civata kurd qurbanî hene. Gelek mal- batan ji yekê pirtir kuştîyê wan hene. Dîsa piranîya gelê kurd îşkence, zilm û zordarîya dewleta tirk dîtine. Bi ser de, xisara madî û manewî gihaştîye wan. Xanîyê wan hatine sotin. Mecbûrê koçberîyê û tûşê jîyanek jar û bê rûmet bûne. Vê kategorîyê naxwaze bêje ku hemû qurbanî, fedekarî, êş û elemên wê, wendayîyên wê, bê feyde bûn û bi avê de çûn. Ji bo vê yekê, ev grub zû bi zû êşên xwe jibîr nake û dev ji PKKê ber nade. PKK vekirî dixebitîya. Endam û alîgirên wê li her deverê aşkere bûn. Li kîjan gund kî mîlîsê wan e, kî destek dide wan, ji teref berpirsî- yarên tirkan ve dihate zanîn. Piştî sala 1992-93an, dewletê zordarîkî nedîtî li herêmê kir. Wek tê zanîn, bi hezaran kuştinên "faîl-meçhul" pêk anîn. Yên mayî jî tirsandin û kirin ajanên xwe. Lê wan di nav PKKê de hîştin. Ji bo îstixbarat û bihêzkirina sîyaseta Kemalîzmê, wan di nav kur- dan de bi cîh kirin û ji wan îstîfade dikin. Dihêlin ku bêtir "bijî Apo" bê gotin û tesîra Apo di nav gel de bê dewamkirin. Wekî ku tê zanîn, PKKê gelek kir- yarên nebaş li Awrûpayê jî pêk anîn. Ew kiryarên wan bûn sedem ku raya giştî ya cîhanê PKKê terorîst îlan bike. Evê bi serê xwe firsetek zêrîn xiste destê Tirkîyeyê. Heta ji destê Tirkîyeyê tê, naxwaze rêxistinek din cihê PKKê bigre. Tevî humînî û gumênîya wan jî, bi hawayekî dîsa PKKê li ser pîyan dihêlin. Dewlet bi her îmkanên xwe nahêle ku PKK qels bibe. Heta ji wan tê nahêlin ji dervayê PKKê rêxistinek din çêbe, ku rûmeta hêjayîyên gelê kurd biparêze û mafên neteweya kurd di ser her tiştî re bigre, xewa desthelatdarên tirkan birevîne. Ji alîyê din ve jî, PKK ji alîyê aborî de bû hêzek gewre. Ev jî bo sedem ku gelek kes ji bo berjewendîyên xwe di wê rêxistinê de bimînin. Destkeftina şaredarîyan, gelek derfet derxistine holê. Ev jî dibe alîkar ku gelek kes ber bi wan de bazdidin. Bêguman, kêmasîyên rêxistinên din jî hene. Bi awayekî rast mudaxa- leyê pêvajoyê nekirin û firset revan- din. Dema ku firset carek bireve, careka din zû bi zû çê nabe û nakevê 178 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- dest. Kêmasîyên tevan çê bûn. Ji bêa- hengîya nava kadroyan bigre, heta nexweşîyên şexsî, bûn sebeba têkçû- na struktura partîyan û wan ji taqet xist. Ji ber kêmasîya faalîyetên prak- tîkî, dubendîyên nava endaman kûr bûn. Di dewsa têkilîyên rêxistinî û heval- tîyê, şubhe û bêbawerîyê cîh girt. Lê divê mirov ji bîr neke ku gelek faktor li dijî wan bûn. Di dema nûh de, rêxistinên ji der- vayê PKKê ji hev ketine. Bawerîya piranîya endaman bihev nemaye. Piranîya endaman, bi temenê xwe di ser pêncî de ne. Mecbûr in ku ji bo debara xwe karbikin. Gelek ji wan bi pirsgirêkên xwe yên tendirustî ve mijûl in. Ji bo xebatek aktîf û rojane taqeta wan nemaye. Ji bo xebatek cidî û bi berhem nifşên nûh û xûna taze pêwîst e. Demek dirêj e ku rêxistin ji vê îştiraqê bêpar in. Ji alîyê madî de miflîsên. Kadroyên ku vê derbederîyê ji meydanê rakin û ji xebatek bi hêz re rê vekin, kêm in. Bersîv 39: -YNK alîkarî ji Surîyeyê werdigirt. Serkirdayetîya YNK li Surîyeyê rûniş- tibû û tevî xebatên xwe ji Şamê dimeşandin. Sîleh û techîzatên xwe di hidûdê Surîyeyê re derbasî Kurdistana Bakûr dikirin. Ji wir jî, bi wasîteya hinek alîgirên xwe derbasî herêma Soran dikirin. Ev karekî gelek bi zehmet û bi rîsk bû. Hidudê Sîlopî, Qlaba, mintiqa Qeşûran, Jîrkîyan û ji der û dora çelê bigre heta Şemzînan di bin kontrola PDKI-Qîyada Muwaqet- de bûn. YNKê qismek ji herêma Geverê ji xwe re bi kar dihanî. Di nîvê sala 1977an de Qîyada Muwaqet Geverê jî xist bin kontrola xwe û ji alîyê madî û manewî ve gelek zerar gihand YNKê. YNKê jî di mintîqa Soran de mafê jîyanê nedida Qîyada Muwaqet. Wan jî gelek zerar dabûn KDPIê. Wê demê li Îranê, Şah desthelatdar bû. YNKê nedikarî hidûdê Îranê bi kar bîne. YNK di mintiqa Soran de asê ma û ket halek nexweş. Ji bo ku ji vê rewşê derkeve, du alternatîfên YNKê hebûn: 1- Divê bi PDKê re li hev bihatana. Ev yek li hesabê YNKê nedihat, ji ber ku ew li ser dijayetîya PDKê ava bûbû, nedikarîbû vêya ji endam û pêgirtîyên xwe re îzah bike. 2- Yan jî divê bû ku bi şer PDKê ji meydanê rabike. Herêmên nêzîkî hidûdê Surîyeyê, bi gotina wan herê- ma Behdînanê, divîya bi zora sîleh bidest xwe bixistana. YNKê ya didu- yan tercîh kir. Bi hazirî kî mezin berê çekdarên xwe da herêma Behdînan. Lê PDK ji wan hazirîyên YNK xeber- dar bû û bi gor wê tedbîrên xwe standin. Wek tê zanîn, bûyerên nexweş encam dan. Qasî ku ez pê agahdarim, tu rêx- istinek Kurdistana Bakûr di vê bûyerê de mesûl nîne. Tiştên ji bo rêxistinên Kurdistana Bakûr tên gotin, îdîayên ne rastin û bê bingeh in. Dibe ku hinek şexsan ji nava hinek hereketan bi teşebusên xwe yên şexsî tevlî wan bûyeran bûne. Bûyerên gelek mezintir û dijwartir di nav YNK û PDKê de rûdane. Ji sala 1964an heta van salên nêzîk, gelek pevçûn di nav wan de çê bû. Ji bo rûdanên Hekarî bû mijara B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 179 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- gengeşîyên hinek tevgerên Kurdistana Bakûr, di beşê me de zêde tê zanîn. Bûyerên nava herdû partîyan ze- ra rek mezin daye pêvajoya tevgera azadîxwaz. Hêştîye ku dijmin destên xwe bixin nava rêxistinên kurdan û ji bûyeran îstîfade bikin. Şerê nav herdû partîyan bûye sebebê dirêjbû- na bin- destîya Kurdistanê. Bersiv 40: -Bêguman, ev yek malxerabûnek kurdan e. Tu dezgeh û sazîyên ku rê bide ber kurdan û wan bi şiklek azad û şexsîyetek bi rûmet perwerde bike, tuneye. Nifşên kurdan bê parastin, di binê makîna propaganda dagirkerên xwe de, mezin dibin. Dibistan, roj- name û wd. hemû dezgehên ragi- handinê yên netewa serdest in. Tu bikî nekî, ev yek tesîr li ser bîr û remanên kurdan jî dike. Bersiv 41: -Ew kesên ku tiştên ji bo xwe dixwazin û mafên wan ê ku hene, ne kêm ne zêde, ji bo kurdan jî nexwazin, ew ne mutefîkên kurdan in, lê heval- bendên dewletên xwe ne. Di vî warî de, kêmasîyên çepgir û îslamîyên kur- dan jî pir in. Xwe kêm dibînin û mafên ku ji bo xelkên din hene, ji bo xelkê xwe rewa nabînin. Bi çavek rexnegir helwestên wan naşopînin. Bi tevgerên navnetewî yên cîhanê re, divê mirov peywendîyên xurt deyne. Di vê derbarê de, kêmasîyên kadroyên gihîştî dagire û berteraf bike. Di vî warî de, divê mirov yahûdîyan mînak bigre û lobîyên xurt yên navneteyî ava bike. Îtîfaqên bi DYAê û YA re geş û xurt bike. Îtifaqên herî mezin di nav kurdan de pêk bîne. Divê mirov ji her alîyan ve xwe bihêz bike û li ser berjew- endîyên muşterek karibe bi her kes û bi her dewletan re îtifaqan çê bike. Herweha, divê mirov her dem amade be ku ji qirîz û nakokîyên navnetewî û herêmî karibe sûd wergire û firse- tan nerevîne. Ji bo min çarçova îti- faqan li ser van dîtinan tên avakirin. Bersiv 42: -Dewletên Rojhilata Navîn, di bin nîrên dîktatorîyê de hatine avakirin û hîn jî tênê îdarekirin. Îdeolojîya van dewletan dijî demokrasî û rûmetên mirovahîyê nin. Kesên xwe bi dîtinên nîjadperestî perwerde dikin. Ji teref dibistan, rojname, radyo û telvîzy- onan de, ji alîyê ramanên "resmî" ve mejî- yên wan têne şûştin. Kesên ku xwe bi têgehên çepgirî, demokratî û îslamîst binav dikin jî, dîsa xwe ji bandora "îdeolojîya resmî" rizgar nakin. Di derbarê pirsgirêkên ku bi wan ve pêwendî heye, dirust tev nagerin. Wek tê gotin. "ji kîsê xelkê merdîtî hêsan e", merdîtîya rasteqîn ya ku mirov ji kîsê xwe dike. Ji bo filîs- tinîyan dewlet daxwazkirin ne ji kîsê kesên ereb, faris û tirkan e. Dijîtîya cihutîyê ji bo wan gelek rehet e û tu bedelekî wî tune. Lê gava dor tê ser dewleta wan, prensîpên mirovatî- yê, normên navneteweyî û heta mafên ku di misilmantîyê de jî rewa ne ji bîr 180 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- dikin. Wê hingê bi şexsîyetên xwe yên rastî, sexte û dirûtî derdikevin mey- danê. Nexwe têgehên çepgirî, demok- ratî û îslmîst înternasîyonal in. Ji bo her kesî û li hember her pirsgirêkê, divê helwestên mirov yek bin. Bersiv 43: -Mixabin, meseleyên navxweyî yên kurdan rê nedan ku kurd derfetan ji bûyerên rûdayî wergirin. Destkev- tîyên piştî şerê Kendavê, baş bikar nehanîn. Dûr, dirêj û berfireh nefi- kirîn; hesabên mezin nekirin. Bi pey tiştên piçûk û rojane ketin. Di dewsa bidestxistinên neteweyî, li dû fayde- yên şexsî bazdan. Serê her tiştî bi şerê navxweyî jî, pêşeroja gelê kurd kirin xeterê. Ve yekê, destên dijmin di nav wan de xurtir kir. Dema DYAê dest bi dagirkirina Iraqê kir, PDKI û YNK bê hazirî hatin girtin. Ji dêlva ku hêzên xwe bikin yek, bi hev re ketin reqabetê. Ji destkev- tîyên hev çavnebarî kirin. Yek bû asteng ji bo pêşketinên yên dinê. Ji bo vê jî, ji şerê DYAê li dijî Iraqê baş nehate îstîfadekirin. Hacet bi asten- gîyên dijmin nema. Wan xwe bi xwe hev û dû kontrol kirin. Eger îtifaqek neteweyî berîya şer di nav kurdan de pêk bihatana, pirsgirê- ka Kerkûkê û herêmên din, yên ne di bin desthilatdarîya herêma Kurdistanê de ne, wê bi hêsanî bihatana çareserkirin. Hêzên başûr bi tevgerên parçeyên din ên Kurdistanê re elaqedar nebûn û wan bihêz nekirin. Bi vê hawayî jî, ji mutefîkên xwe yên xwezayî, bê destek û alîkarî man. Vê yekê rê da ku dew- letên wek Tirkîye, Îran û Surîyeyê karibin bêtir destên xwe têkin nava pirsgirêkên Kurdistana Başûr. Dewlet- ên wek Siûdî, Misir, Ûrdun û Emaratên Erebî, tev li cem erebên Iraqê cîh digrin. Bandora wan dewlet- ên ku min jimartin, di nav NYê de xurt in. Gelek dewletên ku ji hêla aborîyê de qels in, li destên wan mêze dikin û li gorî wan dewletan helwesta xwe dîyar dikin. Wek dixuyê; pêşeroja Kerkûkê û herêmên din, ne dîyar in. Îhtimalek mezin heye ku kurd mecbûr bimînin ku ji mafên xwe yên rewa tawîzan bidin. Bersiv 44: -Daxwazîya netewetîya kurdan ew e ku li ser axa xwe bi azadî bijîn, ziman û kultûra xwe, di her warî de karibin serbest bikar bînin. Netewetîya kurdan li hember zilmê, zorê, mêtin- kerîyê, bê edaletîyê û her hawayê neheheqîyê derketîye. Li tevî hêjayîyên xwe xwedî derketin û li Kurdistanek demokratîk û azad de, bêtirs û bi rûmet jîyane. Mafê îngilîzek, almanek, siwêdîyek, erebek tirkek û farisek çi be, divê yê kurdan ji eynî be, ne zêdetir û ne jî kêmtir be. Daxwaza netewatîya neteweyên ser- dest ew e, ku zilm û nîrê zordestîyê li ser neteweyên din bidin dewamkirin. Di nav herdû netewetîyan de bi qasê deşt û cîya ferq heye. Neteweya ereb, faris û tirk, wan tiştên ku kurd dixwazin ji zû de bidest xistine. Neteweperestîya wan dewam- kirin û berfirehkirina serdestîya wan li ser neteweyên din B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 181 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- e. Îdîayên wan ew e, ku neteweya wan bi her hawayî, di ser neteweyên din re ye û serdestîya neteweya xwe rewa dibînin. Dîtin û daxwazên wan ne bi tenê neteweperestî ye, her weha nijadperestî ye jî. Bersiv 45: -Belê, çima mimkun nebe? Em nîvê tehamul û rêzgirtina ku em ji bîyanîyan re nîşan didin, ji hev re nîşan bidin, ew ê mimkun be. Bi her hawayî, avakirina dezgeh û sazîyên neteweyî ne. Di vê derbarê de, mirov dikare ji pêkanînên Kurdistana Başûr derfet wergire û wê mînak bigre. Destkevtîyên herêma Kurdistana Başûr dikarin bibin bingeh ji kêm- daxwazîyên me yên hevbeş re. Bersiv 46: -Jeopolîtîka Kurdistanê di vî babetî de rolek xerab leyîstîye. Kurdistan li ser rêyan e. Xêr û bereke- ta wê pir e. Welatek dewlemend e û çavên her kesî têde ye. Ji bo vê, ji her çar alîyan ve bûye hedefa dagirkeran. Êrîşan rê nedane ku strukturên ku pêk hatine li cîh bimînin û xurtir bibin. Gelek car- an texrîbatên mezin çêbûne; encamên wan bûne sedem ku kurd xwe bikşînin çîyan û ji sivîlîzasyonê dûr bikevin. Ji hêla din, dûrbûna Kurdistanê ji deryayê rê nedaye ku kurd ji pêşve- çûnên nûh derfet wergirin. Tunebûnî yan jî bêhêzîya arîstok- ratîya kurd û burjuvazîya netewî fak- torek dî ye. Nelihevîya kurdan û tehamulneki- rina wan a ji hev re û bi eksê wê toler- ansa wan a ji xelkên bîyanî re fak- torek din e. Qelsîya raman û kêmasîya sîyaset- ek xurt a neteweyî, bûne sedemên negatîf. Bersiv 47: -Kurdistan di sala 1639an de, di navbera dewleta Osmanî û Îranê de hatibû dabeşkirin. Ji destpêka sed- sala19an (1800) û vir de, otonomîya mîrekên kurdan, ji alîyê osmanîyan de, hêdî hêdî ji destên wan dihatin stendin. Hemû hewildanên kurdan ji bo Kurdîstanek azad biser neketin. Piştî Şerê Cîhan ê Yekem, rewşa Kurdistanê xerabtir bû û Kurdistan bû çar parçe. Wek em dizanin, ser- hildanên dema Komara Tirkîyeyê di xunê de hatin fetisandin. Gotina kolonîyalîzma navnetewî jî rewşa Kurdistanê bi tevayî îfade nake. Tevî ku Kurdistan bi gelek hawa- yan dewlemend e jî, ji ber ku di bin destê dagirkeran de ye, aborîya wê qels e. Ji bilî Kurdistana Başûr, kurd kultura xwe bi azadî najîn. Gelek qedexe li ser kultura kurdan hene. Temsîla sîyasî jî tevlîhev e. Bi taybetî li Kurdistana Bakûr, daxwazên PKKê gelek zeîf in. Rewşa rêxistinên mayî aloz e. Bi qasî ku rewşê bi hawakî erînî pêş ve bibin, taqeta wan tune. Rewş li Kurdistana Îranê û ya Surîyeyê xerabtir e. Bi tevî hemû tiştan, rûdanên baş jî hene. Avabûna Kurdistana Başûr gavek dîrokî ye. Ji alîyê din ve, pirs- girêka kurdî û çareserîyên wê, ji tere- fê raya giştî ya navnetewî de bi 182 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- hawayek germ tê gengeşîkirin. Kurd karibin xwe baş bidin ser hev û ji der- fetên ku piştî avabûna Kurdistana başûr derketine sûd wergirin û kon- jukturê baş bi kar bînin, wê destkevtîyên wan mezin bin. Di vî warî de, divê proje bi hawakî rêxistinî werin amadekirin. Bersiv 48: -Di halê hazir de, lingê "Projeya Gewre ya Rojhilata Navîn" şikîyaye û berdewamîya wê ne dîyar e. Bi ya min, dîktatorîyên Rojhilata Navîn bi muda- xeleyên derve bêne xirakirin û li şûna wan desthilatên demokratîk bêne avakirin, gelek baş dibe. Tu xer- abîya rakirina îşkence, zilm, zordarî, kuştin û ji holê rakirinê tuneye. Pir başe eger pêşîya pirpartîtîyê û fikrên cûda vebe, hem ji alîyê madî û hem jî manewî ve standarda jîyana xelkê, bilind bibe. Eger di dewsa kirîna çekan de, standarda perwerdê û ten- durustîyê bilind bibe, xerabîya van pêkanînan li kû ye? Ji alîyê din ve, bila DYA û welatên cîhanê yên peşketî (yên ku di alîyê teknîkî û aborîye de xurt in) produk- tên xwe bifroşin bazarên Rojhilata Navîn û welatên din. Ji xwe wan peran, ji bo sîlehan dihatin xerckirin û di gendelîyê de wunda dibûn. Eger van îmkanan di berjewendîyên gelan de bên bikaranîn baştir e. Dîktator ji ber xwe ve narûxin. Kîjan hêza navîn bi xwe dikaribûn Saddam ji desthelatê bixîne? Kêmtirîn ber-rabûn bi hovîtîkî herî giran dihatin cezakirin. Alîyek projeyê jî ji bo başkirin û pêşdebirina mafên mînorîteyan e. Mafên mirovayî û kul- turî divê ji bo wan bên dayîn. Rakirina dîktatoran bi tenê, kare sûd bida kur- dan. Tu zerara kurdan di vî warî de çê nabe. Ev ji bo kurdan têr neke jî, lê rê li ber wan vedike. Ez bi tevahî PGRN bi vî rengî dibînîm. Bila dîktator, kûjer û êşkencecî li "çepgir û îslamîst"ên ku dibêjin bimre emperyalîzm, pîroz bin. Bersiv 59: -Demek dirêj, di navbera Sovyet û welatên Awrûpa yên rojava û DYA de, Şerê Sar hate kirin. Wek tê zanîn, Rûsya wek dewamîya mîrasê Sovyetê tê dîtin. Ew xudanê gelek derfetên madî ye. Lê hîn jî, li cihê xwe rûneniştî ye. Carna xûyên xwe yên berê nîşan dide. Helwestên wê yên ne-demokratîk gelek in. Ew jî welatên YA û DYAê dixe nava fikaran û wan dide tirsandin. Di nav Rûsya û Sirbistanê de, girê- danên dîrokî, olî û ramanî gelek in. Dema ku li sirban teng dibe, hewara xwe bi Rûsan ve dibin. Sirbîstan wek baskekî, şûrkêşekî rusan, di binê gohê Awrûpayê de tê dîtin. Alozbûn û piçûkbûna wê, rê li ber texrîbatên ku wê di pêşerojê de karibe bike digre. Piçûkbûn û zeîfbûna Sirbîstanê, hêza Rûsyayê kêm dike û baskek wê diçir- pîne. Dema ku bûyerên nexweş li Bosnîya qewimîn, YA li wir çavdêr bû. Di wê demê de, li ber çavên hemû cîhanê hat dîtin ku, herêma ku di binê berpirsîyarîya YA û DYA de bû, ji tere- fê sirban ve qetlîam, tecawuz, B Î R. Hejmar: 12 SIVISTAN 2010 183 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- êşkence û rûdanên gelek ne însanî pêk hatin. Ev yek bû sedem ku YA û DYAê bi pasiftî û dirûtî hatin îthamkirin. Hindek der û doran, kesan îdîa kirin ku ji bo ku bosnayî misil- man bûn çav ji qetlîyama wan re hate girtin. Bi fikra min, wan herdû sedeman rê dan û îmkan çêkirin ku dewleta Kosovo karibe bê avakirin. Îhtîmala konseptek nûh û tetbîqkirina wê li ser pirsgirêka kurd dûr dixuyê. Bersîv 72: -Di salên dawî de, gelek caran min xeberên nexweş dibihîstin. Kesên ku diçûn Kurdistana Bakûr û vedi- gerîyan, di derbarê mijarek de hem- fikir bûn: asimlasîyonê serî hildabû û dibezîya. Li gor wan nifşên taze, tevayî bi tirkî diaxiftin. Ev rewş heta gundan jî dabûn ber xwe. Dîtina wan ew bû ku, eger mirov 20-30 sal paşê li Kurdistanê bi çiran jî bigerîyana, yekê ku bi kurdî zanibana wê nehatibana dîtin. Tirkan gelek neteweyên din asîmîlê kiribûn. Bi mînak laz, çerkez û gurcî bi tevayî ji meydanê hatibûn rakirin. Dor hatibû ser kurdan. Ji kêmasî û şaşîyên me, wek dihate xuyakirin, tirk di vê derbarê de jî dikaribûn biserkevin. Di vî warî de, carcarna ez bê hêvî bûm. Bersîv 73: -Ez ji herkesî re serkevtinê dixwazim. 184 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Rewşa heyî, ne ji bêkêrîya rêxistinên din e --- Page Break --- Sayın Bay/Bayan, okuyucu arkadaşların soruları okumalarını ve numaralanan yanıtları değer- lendirmelerini rica ediyorum. (NK.) *** BÎR dergisini başından beri izledim ve ilgi duydum. Birçok yazılarından yararlandım ve yeni şeyler öğrendim. Ancak dergi ve çevresindeki arkadaşlardan modern, sorgulayıcı ve çağdaş algılı bir süreç bekliyorken, beklediklerimin ancak bir kısmını bulabildim. Tarih ve sosyolojiye kazanımlı yenilikler getirmediler. Haksız- lık etmek istemiyorum, geri kalmış Kürt toplumunun bu donanım- larının gecikmiş olması doğal. Gönlüm BÎR'in böyle olmasını istedi. Sevgili Sait kardeşin bu kısa paragrafımı da makaleye eklemesini rica ediyorum. Verdiğim yanıtlarda bunların bir bölümü açıklığa kavuşacaktır. Kürtçe yazmak üzere bilgisayarın başına geçtiğimde, Başkaya, Beşikçi ve diğer Kürtçe bilmeyen arkadaşların da yaza- caklarımı paylaşma gereği, beni Türkçe yazmaya zorladı. Bağışlayın. *** Cevap 1: -1931 yılında o zaman Kars ve Ağrı illerinin sınır köyü olan Tendürek'de doğdum. Köyümüzde okul yoktu, Türkçe bilmiyorduk. Küçük bir me- mur olan babamın yanında Doğubeyazit ve Karaköse'ye taşındık. Ilkokulu ve ortaokulun iki sınıfını Ağrı'da okudum. Liseyi Erzurum'da parasız yatılıda okuduktan sonra 20. yy. Başlarındaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli Hareketinin Başlangıcı Kabul Etmek Olanaksız M. Naci KUTLAY B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 185 --- Page Break --- Ankara Tıp Fakültesini bitirdim. Değişik yerlerde çalıştıktan sonra, 49'lar Olayı davası nedeniyle Istanbul Harbiye'de tutuklu kaldım. Genel Cerrahi ihtisas- ından sonra Ağrı, Diyarbakır, Bitlis, Mardin illerinde resmi ve serbest dok- torluk yaptım. 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 Askeri Cuntaları dönem- lerinde tutuklandım. 1981 yılında Isveç'te siyasi sığınmacı olarak yaşa- maya başladım. Tarihini net olarak hatırlamıyorum, 1996'da Türkiye'ye döndüm. HADEP, DEHAP ve DTP'de görev aldım. Cevap 2: -Ikinci sorunun genelinde, pay- laşamadığım bir husus var. 11. Yüzyılda Anadolu'ya gelen Oğuzların ve Türkmenlerin sayısı soruluyor önce. Tahmin edeceğiniz gibi ve deği- şik kaynaklarda yer aldığı gibi, bu sayı yaklaşık da olsa, bilinmiyor. Nitekim derginize yanıt veren arkadaşlar da değişik rakamlar veriyorlar. Elli bin ya da iki yüz bin diyenler var. Bunu bilemiyoruz, ancak bu sayı önemli değil. Gelenlerin sosyal yapıları, ekonomik yaşam tarzları, inanç ve uygarlık düzeyleri iyi tetkik edilmeli. Yerleşik düzende olmayan, daha çok talan eden ve geniş otlaklarda hay- vancılık yapan topluluklardı. Gelen Türkmen topluluklar da homojen olmayıp karşıtlıklara sahiptiler. Göç- leri peyderpey oldu, kısa bir zaman biriminde olmadı. Soruda 11. yüzyıl verilse de tarihler 10. yüzyıldan söz ediyorlar. En önemlisi, sorudaki tarih anlayışını paylaşamadım. Devlet kur- mak her zaman o topluluğun nüfusu- nun kalabalık olmasıyla orantılı olmuyor. Ilk anda insanın aklına bu faktör geliyorsa da, tarih de gösteriy- or, her zaman böyle olmamış. 'Devlet'in bizatihi kendisi birçok fak- törlere bağlıdır. Devletten ne anladığımız da önemli. O dönem devletleri daha çok 'Hanedan' devlet- leridir. Devlet olabilme yetisi iyi anlaşılmalı. Kürtler niye devlet ola- madı diyenlerin bu hususun üzerinde yeterince durmadıklarını düşünüyo- rum. Bu faktörler manzumesini bugün de yeterince ele alıp irdeleyen- ler çok değil. Tarihe göre o dönemde Bizans egemenliği var, bu coğrafyada Ermeni ve Kürt feodalizmi hüküm sürüyor. Ayrıca Asuri, Yezidi topluluk- ları var. Aşiret örgütleridir bunlar. Bizans hakimiyeti ise baskıcı. Aşiret parçalanmışlığının yanında aşiret konfederasyonları henüz güçlü değiller. "Kürtlerin devlet ve impara- torluk kuramamalarını" ve nedenleri- ni sorarken, onların sosyal yapılarını ve organize olma gereksinimlerini hesap etmiyoruz. Aşiretlerin 'kendi- lerine yeten' bu yapıları her şeyi ortaya koyuyor. Aşiretlerin kendi aralarındaki, Ermeni feodalleriyle ve egemen Bizanslılarla olan konumları ortada. 'Devlet' olmayı gerektiren sosyal, düşünsel nosyon yok. Ezici Türkmen ve Arap akınlarından sonra bazı direnmeler oluyor. Bu sorunun yanıtını, Kürtlerin o dönemlerdeki sosyal ve siyasal yapılarını irdelemek- le elde edebiliriz. Cevap 3: -Bu sorunun yanıtı da öyle, mekanik bir tarih anlayışına yanıt aranıyor. Sosyal süreç ve tarih öyle 186 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- değil. Osmanlı Imparatorluğu üzerine sayısız incelemeler var. Bugün bile açıklama ve irdeleme bekleyen nokta- ları çok. Bir uç beyliği olarak kuruldu, zaman içinde hanedan devlet daha sonra birkaç yüzyıl içinde imparator- luk oldu. O da ne ölçüde oldu? Altıyüz yıllık devletin geçirdiği evre- leri değerlendirmeliyiz. Zaman içinde değişimler oldu… Kurulurken bir imparatorluk olacağı hesap edilmedi. Etnik, dinsel değişimler; benzer bey- liklerin işgali ve daha bir nice faktör- ler Osmanlıları devlet ve sonra imparatorluk yaptı. Kuruluş döne- mindeki anlayışlar ile yıkılış gün- lerindeki konjonktür farklıdır. Bu nedenle soru- nuzu yanıtlarken zorluk çekiyorum. Kürtler, tarihin eskimiş ve yanıtsız noktalarını aşmalıdırlar diyo- rum. Yöntem olarak gazetecilerin soru- ları şeklinde değil de, bir makalede verilmesi gerekenler sunulabilseydi daha uygun olurdu. Ben yine de size göre yanıtlayayım. Cevap 4: -Milliyetçilik ve Osmanlılarda Türk olmayan Balkan halklarının ayrılıkçı hareketleri ele alındığında, ister iste- mez milliyetçilik, millet, yurtseverlik, milliyet gibi anlayışları tarihi ve sosy- olojik olarak yerli yerine oturtmalıyız. Özellikle son kırk-elli yılda bu konuda çok araştırmalar oldu ve yazıldı. Ben de yapıtlarımda bunlara oldukça yer verdim. Bir anlayışa göre toplumlarda en ilkel tarzda da olsa milliyetçilik vardır ve giderek gelişir. Bir diğer anlayışa göre toplumda burjuva ağır- lık ortaya çıktıkça, yönetimi belirleyici hale geldikçe milliyetçilik oluşur ve gelişir. Sanayileşme ve eğitimle para- lellik gösteren bir gelişimdir. Köyler- den kentlere akın bunu olgunlaştırır. Fransız Devrimi'nden sonra burjuva- zinin tarih sahnesine çıkardığı bir sosyal kategoridir milliyetçilik. Bu uyanışı ilk duyanlar din hocaları (molla, keşiş vd.), öğretmen, okumuş ve meslek sahipleridirler. Incil'in Latincenin dışında diğer dillerle yazıl- ması, matbaanın bulunuşu, Katolikliğe karşı Protestanlığın öne çıkması, sana- yi devrimi milliyetçiliği hız- landırdı. Bu nedenle milliyetçiliğe bir bütünlük içinde bakmak gerekir. 1648 Westfelya Anlaşması Avrupa'da buna yeni bir ivme kazandırdı. Konu çok geniş, müsaade ederseniz kısa keseyim. Dik- kat etmemiz gereken bir nokta var; milliyetçilikle yurtsev- erlik farklı şeylerdir, yanlışlıkla bir- birinin yerine kullanılıyor bazen. Bu konular Kürtler arasında da yazıldı ve inceleme konusu oldu. Abbas Veli, Izady ve daha başkaları. Modernleşme ve kentleşme milliyetçilikle birlikte incelendi. Bu bir süreçtir. Son dönem- lerde Kürt milliyetçiliği giderek daha çok ele alındı. Demirci Kawa'yı refer- ans verenler var, sayıları azdır bun- ların. Okumuşlar tanıdı Kawa'yı önce, halk ve köylüler daha sonra bil- gilendiler. Mem û Zîn de biraz öyle. Yazarı Ahmedê Xanî yurtsever duygu- ları ele aldı ve Kürtlere bunun önemi- ni ve değişimi sundu. Buna karşın modern anlamda bunlar milliyetçilik miydi diyenler var. Örneğin Bruinessen. Ancak Kürt toplumunu çok etkilediği bir gerçek. Hacî Qadirê Koyî ve diğerleri bunu dile getirdiler. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 187 20. yy. Başlarındaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- Günümüzde- ki Kürt milliyetçiliğinde Xanî ve Mem û Zîn'in özel bir yeri vardır. Bu bir süreçtir, çok eskilerden başladı ve günümüze geldi; bunun da evreleri vardır. Cevap 5: -Bu sorunuza yanıt verirken o dönemde bu coğrafyada yaşananları kısaca dile getirmem gerekiyor. 1905 Rusya'daki burjuva devrimi hareketi yaşandı ve bu hareket bölgeyi etkiledi. Burjuva değişimler yaşandı, Çarlık Rusya'da Kerenski'nin yönetime geli- şinin önünü açtı. Rusya'daki donan- manın isyanı ve bunun da Osmanlı Devleti'nde yansımaları oldu, despo- tizme karşı istemlerden dolayı Rus deniz subayı Shmid idam edilince, Osmanlı donanmasından bazı kişiler idam edilen subayın kız kardeşine tel- graf çektiler ve bunların arasında Kürt kökenli üç kişi de telgrafı imzaladılar. Bölgede hızlı uyanışlar oldu. Iran'da ise 1906 Meşrutiyet hareketi oldu, Kürt feodalleri bu hareketin karşısında yer alırken bazı köylü Kürtler de Şahın karşısında yer aldılar. 1908'de Osmanlı Devleti'nde Meşrutiyet ilan edildi, Istanbul ve Kürt illerinde bunun derin etkileri oldu. Ardı ardına yaşanan bu olay ve değişimler Kürt milliyetçi iste- mlerini harekete geçir- di. Iran'da Simko, Abdürrezak Bedirhan ve Rusya'da Kamil Bedirhan, Revanduz'da Seyit Taha ve daha birçokları arayış ve aktivas yonların içinde oldular. Abdürrezak Bey, Osmanlı Kürt feodallerine onları ayaklanmaya teşvik eden mektuplar yazdı. Dinsel ve aşiret rekabetlerinin etkisi Kürt feo- dallerini Osmanlı yandaşlığında tuttu. Cigerxwin'in anıla- rında bunlar anla- tılıyor, bu feodaller Şeyh Sait Isyanı'ndan sonra Suriye'ye sığındık- larında orada Cigerxwin'e bizzat anlatıyorlar. Xoy'da Simko ve Abdürrezak Bedirhan Gihandin adın- da bir örgüt, atölye ve okul açıyorlar 1913 yılında. Bu karmaşık ve zorlu yıllardan sonra Seyit Taha, Simko ve Şeyh Abdüselam Barzani'nin Tiflis'te Rusya ile görüş- meleri oluyor. Başlı başına inceleme gereği olan dönemi hatırlattıktan sonra aynı dönemin Musul yöresinde yaşanan Şeyh Abdüselam ve eylemlerini bu çerçevede ele almak gerekir. Musul'un Kürtlerle meskun beş yer- leşim birimindeki yerel (mevzi) bir hareket olduğu anlaşılıyor. Istemler Şafii Kürt istemleri, Şafii Kürt müf- tüler, Kürt yerel memurlar, Kürtçe okul ve öğretmenler, vergilerin yerin- de kullanılmaları, Kürtçenin bu beş yerleşim yerlerinde resmen kabul edilmeleri isteniyor. Bu istemlerde Kürtlük olduğu açıktır. Temas kurulan yerel önderler bu kazaların önde gelenleri, küçük ve dar bir çevre. Genelde Kürt toplumunun istem- lerinin tümünü içermiyor. Bitişik yörede yaşayan Yezidileri dışlayan, genel ve kapsayıcı talepler ve siyasi bir organizasyon yok ortada. Bunlar ve daha birçok nedenlerle, "20. yy. başlarındaki bir Kürt milli hareketinin başlangıcı" kabul etmek olanaksız. Soruyu hazırlayanların iyimser ve sübjektif arzuları olması aklıma geldi. Cevap 6: -Birinci Dünya Savaşı öncesini bir nebze dile getirdim, soruyu hazır- 188 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- layan arkadaş ya da arkadaşlar, hep Kürtler neden devlet kuramadılar sorusuna yoğunlaştıkları için Kürtlerin o dönemlerdeki sosyal, siyasal ve kültü- rel konumlarını ird- elemiyorlar. Parçalı aşiret yapılı Kürtler katı Müslüman, Balkanların ve Avrupa'nın Hıristiyan toplumlarının karşısında ve Halifeye bağlılık içindedirler. En önemlisi arkadaşlar Kürtlerin henüz milliyetçi olmadık- larını hiç hesaba katmıyorlar. Kürt olmak, Kürtlüğünü hissetmek; Kürt milliyetçiliğinden ve kendini yönet- mek isteminden çok farklıdır. 1878 Berlin Anlaşması ile tüm Avrupalı Osmanlılar bağımsız oldular ve Bulgarlar da otonomi kazandılar. Grek (Yunan) bağımsızlık hareketi daha önce başlamıştı, Girit de öyle. Tüm bu hareketlere kilise öncülük etti, soru- daki gibi "etnik dernekler" değil. Kürtler Sultan ve Halifeye bağlı ve ilk Kürtçe yayın olan Kürdistan gaze- tesi ise 21 Nisan 1898'de Kahire'de çıkıy- or, ilk kültürel dernek ise Meşrutiyet'le birlikte 1908'de kuru- luyor. Bir de soruluyor, Kürtler niye etnik dernekler ve devlet kura- madılar? Tarihi ve sosyolojik araştır- malar gereklidir diyorum. Cevap 7: -Kürdistan gazetesi'nden başlayan ve soruda isimleri verilen dernek, yayın organları, gençlik ve öğrenci örgütleri ve de genelde geniş halk kitlelerine açık ve onların "cemiyet"leri kabul edilen oluşumları karakter ve işlevleri göz önüne alınarak katego- rize etmek istersek; 1908 Kürt Teavvün ve Terakki Cemiyeti ve ardıl- ları "Kültürel Kürtçü" oluşumlardı ve Osmanlı Devleti'nin yıkılışı günlerinde kurulan "Kürdistan Teâli Cemiyeti" ise "Siyasi Kürtçü" bir örgüttü. "Cemiyet" artık "siyasi parti" işlevi görmeye başladı. Geciken bir kültürel uyanış söz konu- suydu. Istanbul'daki aristokrat, feodal ve üst Kürt bürokratlar ile Kürt illerindeki aşiret reisleri ve aydınlar bu görevi omu- zladılar. Diğer halklardan, 1917 Sovyet Devrimi'nden ve dünya kon- jonktüründen etkilendiler. Cevap 8: -Bu soru da maalesef aynı mantıkla hazırlandığı için yanıtlamakta güçlük çekiyorum. Ulusların kendi kaderleri- ni belirleme hakkı bilindiği gibi hem burjuva ve hem de sosyalistlerin kabul ettikleri görüştü. Kürtler organ- ize olmadıkları için bu olanaktan yararlanamadılar. Ayrıca Kürtlerin milliyetçi istemleri güçlü değildi. Wilson prensiplerine ilişkin ancak "Jin" de bir- kaç yazı çıktı. Miting, gös- teri, el ilanla- rı, gazete makaleleri ve söyleşiler yapılmadı. Istanbul'daki Kürtlerin bu cılız istemleri Kürt illerinde yankı bulmadı. Konjonktür uygun olmamalı ki; Wilson Ermenilere de sahip çıkmadı. Ancak soruyu bir kez daha okuyunca Kürtlerin kendi- lerini sorgulamadıkları ve ird- elemediklerini söylemem gere- kiyor. Cevap 9: -Paris Barış Görüşmeleri çalışma- larında Kürtleri Şerif Paşa temsil etti. Doğrudur, ilk kez uluslar arası bir konferansta Kürtler kendi kimlik- leriyle yer aldılar. 1918 Brest-Litovsk B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 189 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- görüşmelerinde, Kürt şehirleri ve halkı söz konusu oldu, ama, "Kürt kökenli" bir memur bile Osmanlı dele- gasyonunda yer almadı. Rahmetli Dr. Kâmuran Bedirhan, delegasyon başka- nı Talat Paşa'nın dolaylı olarak kendisine hatırlatılan konuya reaksiy- onunu bir makalede dile getirdi. Kürdistan Teâli Cemiyeti Şerif Paşa'yı Kürt temsilcisi olarak görevlendirdi. Bu doğru. Şerif Paşa, Ittihat Terakki Pangaltı Şubesi üyesidir, 1908'den önce Ittihatçıların Paris ve Cenevre örgütlerine düzenli maddi yardımda bulundu. Örgütte aradığını bulamadı. Mahmut Şevket Paşa'nın öldürülmesi nedeniyle suçlandı, gıyabında ölüme mahkum edildi. Ardından af edildi. Osmanlı Devleti yıkılınca Sadrazam, yani baş- vekil olmak istedi. Ülke dışı- na kaçmış olan Talat Paşa "Sai" adıyla Almanya'da gizli bir şekilde yaşıyordu. Şerif Paşa, Talat Paşa ile Isviçre'de gizlice buluştular. Şerif Paşa, sadrazamlık konu- sunda Talat Paşa'nın yardımlarını elde edemedi. Şerif Paşa, Osmanlı delegasyonu başkanlığı önerisini aldı, ancak Kürt delegasyonu başkanlığını kabul etti. Ermenilerin aleyhinde bir memoran- dum Barış Konferansı Başkanlığı'na sundu. Ermeniler de Kürt illerini kap- sayan geniş istemler kapsayan memo- randum sununca, iki delegasyonun da konumları zayıfladı. Ancak, her iki taraf da işlerin iyi gitmediğini anladık- larında artık geç kalmışlardı ve bu kez müşterek memorandum verdiler Barış Konferansı'na. Bunlar hep açıkça yapıldı. Dönemin yazışmalarına ve basına yansıdı. Memorandumların fotokopileri kitaplarda yer alıyor. "Mustafa Kemal bunları duyunca" harekete geçti belirlemesi doğru değil, bunlar başından beri biliniyordu ve Mustafa Kemal böyle bir yol izleneceğini biliyordu, buna karşı önlem de alıyordu. Kürt illerinde askeri ve mülki yöneticilerin hazır- ladıkları telgraflar aşiret reislerine ve dinsel önderlere imzalatılıyordu. Böylesi telgraflar Şerif Paşa'yı demor- alize edince, Kürt delegeliği başkan- lığından ayrıldı. Bu doğru, ancak ayrılırken "Halife'ye" bağlılığı nede- niyle ayrıldığını da söyledi. O günün gazetelerinde bu beyanatlar var. Kürtlükleri bugün de zaman zaman öne çıkarılan çok kimse de karşıt tel- graflar çektiler konferans başkanlığı- na. Bediüzzaman Saidi Kürdi (Nursi), Haydaran'lı Mehmet Sıdık örneğin. Kürdistan Teâli Cemiyeti Başkanı Seyit Abdülkadir, karşı çıkmadı ama savunmadı da. Şerif Paşa'nın yerine kimseyi atamadı Cemiyet ve başkanı S. Abdülkadir. Kürtlerin bu konudaki yetersizlikleri ortada. Kaç kişi Şerif Paşa lehinde telgraf çekti ya da mekt- up yazdı Konferansa? Jîn’de yayın- lanan birkaç makale ve Abdürrahim Zapsu'nun şiirinden başka var mı bir eylem? Şerif Paşa Kürtçe bilmiyordu ve kendisini Kürt kökenli bir "Osmanlı" görüyordu. Kürtler de "Sevr" Anlaşması'ndaki 62., 63. ve 64. maddeleri savunmadılar. Miting, bildiri ve makale eylemleri olmadı. Paris Barış Görüşmeleri'ndeki belgel- erde Kürtlerin istemlerini içerenler birkaç tanedir. O belgelerin fotokopi- leri şimdi bende ve çok kişide var. Üstelik şunu ekliyeyim; 1943yılın- da Almanya Fransa'yı işgal ettiğinde, 190 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- Şerif Paşa Mussolini vasıtasıyla Hitler'le ilişki kurdu. Bu mektupları yazmakta olduğum kitapta bulacak- sınız. Tarihte Kürtler ilk kez uluslar arası bir alanda statü ve zemin kazan- dılar. Soru, yine Kürtlerin dışında neden arayan bir mantığa sahip. Dışı- nızdakilerin böyle davranacakları doğal değil mi? Niye Kürtlerin örgüt- süzlüğünü, parçalılığını ve yetersizlik- lerini ele alıp irdelemiyorsunuz ve sormuyorsunuz? Cevap 10: -Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti yıkıldı ve ardından Kürdistan Teâli Cemiyeti kuruldu. Bu kadrolar Osmanlı Devleti'ndeki üst düzey Kürt bürokratlardı, aristokrat ve feodal kökenli okumuşlardı. Modernizmi iyi tanıyorlardı ve biliyorlardı. Çağ ve dönem de modern çağdı. Sömürge sis- teminin gerekleri egemendi. Genç- ler ve Kürt okumuşlar organize oluyor- lardı. Dönem de Osmanlı Devleti'nin yıkılış dönemi, tüm halklar başlarının çaresine bakıyorlardı ve Kürtler de öyle. Bu nedenle kurdukları örgüt rahatlıkla döneminin modern bir Kürt örgütü kabul edilebilir. Siyasi bir örgüttür, hem Kürt bağımsızlığını ve hem de Kürt otonomisini düşündüler. Nitekim daha sonra bu iki düşünceyi paylaşanlar ayrılığa düştüler. Cemiyetin Kürt illerinde şubeleri açıldıysa da olaylar çok hızlı gelişti ve başarılı ola- madılar. Cevap 11: -Bu sorunun hem Kürtçesini ve hem de Türkçesini okudum. Yanıt- larken özünü iyi anlamaya çalıştım. Mütareke yapılırken her devlet elinde bulundurdukları topraklardan ileriye geçemeyecekleri karara bağlandı. Soruda anlattığınız gibi Kerkük ve Süleymaniye Nisan 1917'de Ingiltere güçlerince işgal edildi. Musul'a 19 kilometre mesafedeyken Ingiltere bu kararı zorlayıp Musul'a girdi. Osmanlı Kumandanı Ali Ihsan Paşa zaafiyet gösterdiği için suçlandı. Yakın tarihin bilinen ve tartışılan konularıdır bun- lar. Bu dönem Kürt tarihi objektif ve iyi irdelenmeye muhtaçtır. Yazacak- larım doğal olarak kısa ve çok yanlı olmak zorunda, bu nedenle dikkatinizi rica ediyorum. Bu dönemde Kürt, Osmanlı ve Batı'lı tarihçilerin bir- leştikleri bir nokta var; Irak Kürtleri arasında kurtuluşçu ve milliyetçi hareket ve örgütlülük zayıf, henüz yeterli uyanma yok; yine de en güçlü arayış Süleymaniye'dedir. Özellikle Ingiltere ve bir ölçüde Fransa Kürtlere siyasi bir statüyü de düşünmekte- dirler. Ingiltere Harbiye, Dişişleri ve Kraliyet Koloni ve Denizaşırı Müstemlek- eler Bakanlığı Kahire'de Çörçil'in başkanlığında, altı günlük bir konfer- ansta bu konular tartışıldı. Ortadoğu'da Sovyet tehlikesi karşısında küçük Kürt devletçikleri ya da tüm Kürtlerin kabul edebilecekleri bir yapı da tartı- şıldı. Kürtlerin örgütlülük konumları söz konusu oldu. Anadolu milliyetçi hareketinin geleceği ve Ingiltere ile geleceği de. Olası Kürt liderlerin üze- rinde duruldu. Bedirhaniler, Millili Ibrahim Paşanın oğlu Mahmut Bey, Şeyh Mahmut Berzenci ve Şerif Paşa tartışıldı. Çok derin olmasa da yapılan araştırmalarda bunlar arasında ittifak olmadığı kabul ediliyordu. Ingiltere, B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 191 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- mahalli siyasi karar vericiler bu konu- da Kürtlerden yana tavır almadılar. Binbaşı Noel istekli, ancak Soane kuşkuluydu. Şeyh Mahmut Kürtlerin birliğini sağlayacak bir konumda olmadı, entelektüelleri yanına alamadı ya da aldıkları sınırlıydı, daha çok din- darlar vardı çevresinde, Simko ve Seyit Taha Süleymaniye'ye ziyarette bulundular ama liderlikte kuşkuları vardı. Uzatmak istemiyorum, Refik Hilmi Bey'in Anıları çok öğreticidir. Ayrıca tartışılmıyor, Şeyh Mahmut'un dayanacağı bir örgütü yoktu ve yöneti- ciliğini, 80 kilometre yakınında bulu- nan Kerkük Kürtleri bile kabullen- mediler. Ancak satır aralarında göre- bileceğimiz bir husus, Kadiri tarikatı şeyhi, çoğunluğu Nakşi olanlar ben- imsemediler. Lozan'da çözüme bağla- namayan Musul Meselesi nedeniyle kurulan komisyonda Macar, Isveç ve Belçika'lı üyeler vardı. Komisyonun yazdığı raporda alternatifler sıralandı ve Musul'un çoğunluğunun Kürtlerden oluştuğu ve Kürt kökenli Yezidiler de hesaba katıldığında 5/8 gibi bir orana kavuştuğu belirtildi. Yönetimin Kürtlerde olması gerektiğine işaret edildi. Eğer Irak Devleti içinde olacak- larsa okullar, mahkemeler ve idari sis- temde muhtar olmaları gereği vurgu- landı. Yalnız o dönemi de irdelerken objektif ve sorgulayıcı olmak gerekir. Şeyh Mahmut M. Kemal ve o yöredeki Türk temsilcisi Özdemir Bey'le flört halinde oldu. Hatta Lozan'a Romanya üzerinden gizli telgraflar gönderen Başvekil Rauf Orbay, Ismet Paşa'ya Ş. Mahmut'un bazı istemlerini de bildir- di. Gençliğinde Sultan Abdülhamit'i babası Ş. Said'le birlikte ziyaret ettik- lerinde, özel şifre ile haberleştiler ve bu nedenle Osmanlı Devleti yan- daşlığını hep duydu. Lenin'e yazdığı mektuplar ayrıca ele alınabilir. Lenin'in Türkiye ile antlaşması biliniyor, SSCB'nin kuşatılmış- lığı da öyle, Sovyet ve Ingiltere karşıtlığı ortada. Çok ince ve politik hesaplar gerekirken Kürt önderleri ve özellikle Ş. Mahmut bu dengelere göre hareket etti mi acaba? Kürt örgütlülüğü ve mil- liyetçiliği zayıf, aşiret parçalı önder- lerin rekabeti yaşanıyor, Osmanlı Devleti yıkılmakta ve bunun doğura- cağı gelecek değerlendirilmiyor. Süleymaniye diğer yörelerden farklı, ancak Kürt devleti ve otonomisi yarat- maya yetmiyor. Soruyu soran/lar iyi biliyorlar ki, Milletler Cemiyeti'nin tek egemeni Ingiltere'dir o yıllarda. Ingiltere Arap Irak Devleti'ni ve man- dasını istiyor, Şeyh Mahmut da Ingiltere ile kavgalı. Şerif Hüseyin'i Ingiltere hazırladı, bunu bilmeyen var mı? Ancak bu da gerçek, Araplar Şer- if'te ittifak ettiler ve Ittihat Terakki döneminde organize bir Arap Milliyetçiliği hareketi vardı. Kürtlerin konumu böyle değildi. Şeyh kendi çizgisinde de tutarlı olamadı. Kendini sorgulama, özeleştiri ve objektif anal- izler yapma gereği söz konusu. Ben o tarihlerdeki Cemiyeti Akvam dosyalarını tek tek elden geçirdim, kaç Kürt önderi hangi istemlerde bulun- muş? Fotokopileri de var. Cevap 12: -Koçgiri, Şeyh Sait, Ağrı ve Dersim isyanlarının başarısızlık nedenleri soruluyor. Çok kapsamlı ve bugün 192 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- yaşanan Kürt Sorunu'nun irdelen- mesini kapsıyor soru. Insafsız bir soru. Ciltlerle kitap tutar. Son iki cüml- eye yanıt vermek zor, Kürtlere konum ve statü tayini; koşulların, nedeniyet ve diyalektiğin ve sürecin sonucunda oluşur. Herkesin kendince açıklamaya ve içerik kazandırmaya çalıştığı nedenleri birkaç cümleyle açayım. * Isyanların zaman ve sahaları, * Katılımcıların haklılık düzeyleri ve inançları gibi faktörler önemli rol oynadı. * Koçgiri, Anadolu'nun ortasında, izole, daha çok Alevi aşiret yapılıların örgütsüz bir isyanı. Sünni Kürtlerin yandaş olmadıkları bir hareket. Diğer Kürt isyanlarını toptan değer- lendirmek doğru değil, ancak şu ortak yanlarını öne çıkarabilirim. Öncelikle güçlü bir Kürt milliyetçiliği söz konusu değil henüz. Örgütsüz köylü kitleleridir büyük çoğunluk. Mezhep farklılıkları belirleyici role sahip. Feodal karşıtlıkların yanında bu asli nedenlerle birlikte ikincil nedenler de çok. Cevap 13: -Azadi ve Şeyh Mahmut Berzenci, her iki oluşum, Sovyetler Birliği'ne başvurdular. Şeyh Mahmut üç kez ve de Lenin'in kendisine yazdı müracaat- larını. Realist olmalı. Yalnız hakları yenmiş ve başarısız bir toplumun insanları olarak düşünmek yetmiyor. Her ikisinde de, o yıllar, Sovyetlerin en zorlu yılları. Iç savaş, devrim-karşı devrim süreci ve getirdiği yıkımlar, Ingiltere ve Fransa'nın yeni devleti güneyden kuşatmış olması. Birinci Dünya Savaşı ve Devrim'in neden olduğu maddi ve manevi yıkımlar. Kürt toplumu ve hareketleri, par- çalı aşiret yapılı, katı Islamcı ve Halife'ye bağlı, geri ve eğitimsiz bir toplum. Rusya'ya ya da Sovyetler Birliği'ne düşman değiller, ama dost da değil. Bölgede yaşanan sosyal deği- şimleri Kürtler yeterince tanımıyor ve yakınlık duymuyorlar. Kürt feodal ve dinsel ileri gelenler daha çok Ingiltere tarafından manipüle edilebi- lir kon- umlara sahipler. Modern anlamda örgütleri yok Kürtlerin. Söyleyecek- lerimizi daha da zenginleştirebiliriz, ancak yaşananlar ve gerçekler böyle. 1920 Eylül'ünde toplanan Baku Doğu Halkları Kongresi'ne 1891 kişi katıldı ve resmi belgelerde bunların 8 tanesi Kürt kimlikli. Kimdir bunlar? Nereden ve hangi örgüt adına katıldı- lar? Bilmiyoruz. Kongre tutanakların- dan konuşmadıkları anlaşılıyor. Kürtlerin istemleri dile getirilmemiş. Ve birkaç yıl sonra Kürtlerin dramatik durumları üzerine Sovyetler Birliği'ne müracaatlar oluyor. Azadi adına yazı- lan mektup, soruya eksik ve bir ölçüde yanlış aktarılmış. Cibranlı Halit Bey'in kişisel ve Azadi adına yapılan başvu- ruda, sorunun Kürtçesi şöyle; "Em amade ne ku qedera gelê Kurd bi qed- era gelê Sovyetê ve girê bidin", "yani Kürt halkının kaderini Sovyet halk- larının kaderine bağlamak istiyoruz". Tercümesi bu. Bu doğru değil, Halit Bey haklı olarak böyle demiyor. Çok yanlış olurdu. Sovyetlerin yakınlığı ve yardımı isteniyor. Kürtlerin Sovyet rejimine düşmanlık yapmayacağı, "himaye" olarak Kürtlerin karayolu, demiryolu, yer altı ve yerüstü servet- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 193 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- lerinin elde edilmesinde ve geliştir- ilmesinde yardımcı olmaları bekleniy- ordu. Bunların dışında içişlerine karışılmamasına dikkat çekiliyordu. Kürt toplumunun yöneticileri ve ileri gelenleri Sovyetler'e sempati duy- madılar. Dindar ve üstelik Osmanlı ve Türkiye ile anlaşıktılar. Rusya ve Sovyetler'le yakınlık ve ilişkiler yoktu. Bazı kişisel tutumları bunun dışında tutmak gerekir. Bir dönem sosyal- istler ezilen halklara yardım ettiler, ancak bu anlayış kalıcılık kazanmadı. Türkiye ve Sovyetler Birliği Kürtlerin feodal yapısına ve dinsel tutuculuğuna karşı oldular. Türkiye modernizm ve burjuva evrim tarzıyla dünyaya yak- laşırken Kürtleri dışlamada başarılı oldu. Sosyalist ve liberal dünyaya ken- dini anlatamadı Kürtler. Dünya sahne- sine çıkamadılar. Sosyalist Rusya ve Türkiye'deki sosyalistler tarihsel yan- lış yaptılar. Kürtlerin ezilmesine, baskı görmesine duyarsız kaldılar. Sovyetler Birliği'nin dünyadaki prestiji ve Türkiye'de ise sosyalist- lerin Kemalistlerin peşine takılmaları- na neden oldu bu davranışlar. Bugün de Türkiye'de bunun acıları çekiliyor ve demokratikleşme gerçekleşemiyor, zira; toplumsal değişimin bir ayağı aksak kalıyor. Cevap 14: -Paris Barış Konferansı ve 10 Ağustos 1920 Sevr Anlaşması iyi biliniyor. Soruda belirtildiği gibi Kürt ve Ermenilere ilişkin kararlar kabul edildi. 62. ,63. ve 64. maddeler Kürtlerle ilgilidir. Kürt otonomisi, bir yıl sonra istemde bulunur ve gelişme gösterirse, bağımsız devletleri olacak- tı Kürtlerin. Soruluyor, bu kararlar niye yerine getirilmedi? M. Kemal önderliğindeki milliyetçi Anadolu hareketi giderek güçlendi ve Sevr'in kararlarını kabul etmedi. Kürt mil- liyetçileri ve hareketleri Sevr'i savu- namadılar ve yer yer karşı çıkanlar oldu. Müslüman Osmanlılığı Kürt otonomisine ve bağımsızlığına tercih etmiş oldular. Kürt feodalizmi Osmanlı Devleti'nden ayrılmayı kabul etmedi. Ermeni tehlikesini iyi kullanan Anadolu Hareketi ve M. Kemal Kürtleri hoş tuttu, başarıdan sonra Kürtlerin demokratik, sosyal ve kültürel haklarının sözünü sık sık tekrar etti. Yasalarda ve anayasada yer almayan sözler verdi. Kürtleri sözlü ikna etti. Wilson Prensipleri ve Sevr kararları için mücadele etmedi Kürtler. Fransa Ankara ile anlaşmıştı, Kurtuluş Savaşı içinde Italya Anadolu Hareketi'ne yardım ediyordu o yıllar- da. Yalnız bırakılan Yunanistan yenildi ve sorun Türkiye'nin istediği şekilde sonuçlandı. Başarıdan sonra Kürtlere verilen sözler unutuldu. Örgütsüz ve yetersizdi Kürtler. Şimdi bunlar bir kenara itiliyor, Sevr niye uygulana- madı diye soruluyor. Çok neden var; Ingiltere, Fransa ve ABD'ye ait neden- ler var. En başta da Kürtlere ait olan- lar. Kürtlerin alışkanlıkları var, neden- leri kendi dışında arama hastalığı. Ortadoğu'da bulunan petrol de unutul- mamalı. Cevap 15: -Bu soruda da, sağ olsunlar, o dönemin siyasilerinden ve gazetele- rinden, ırkçı, baskıcı ve katliamları öne çıkaran beyanları çokça yinele- 194 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- mişler arkadaşlar. Bunlar o dönemin devlet yapısı, ve de iyi biliniyor. En ırkçı ve faşizan dönem. Bilimsel anal- izler ve geleceğe ilişkin sosyal yorum- lar bunlarla olmaz. Bu dönemi çok kimse yazdılar. Benim de kitaplarımda bunlar var. Bu nedenle, son cümlede amaçlanan yanıtın Kürtçesinde uluslar arası örgütlerin Kürtlerin istemlerini neden karşılamadıkları soruluyor. Oysa dönem ve uluslar arası örgüt- lerin konumları da iyi biliniyor. Neden böyle bir soruya muhatap olduğumu bilemedim. Ağrı Isyanı'nda Kürtler göreceli örgütlüydüler, o da çok yeter- siz bir şekilde, ancak buna bir ulusal başkaldırı örgütü demek zor. Isyanda kadınlar da vardı. Ermeni kişi ve örgütleri sınırlı da olsa ilgi duydular. Türkiye ile iyi ilişkileri olan SSCB, Ağrı isyancılarına, güçlü olmasa da karşıt konum aldı. Ağrı Isyanı'nın oluşumun- da Batı Anadolu'ya sürgün edilme korkusu da rol oynadı, bu korku ile katılan Kürtler vardı. Dersim'de örgüt yoktu ve çok parçalıydılar. Aşiret karşıtlıklarından da söz edilebilir. Ağrı Isyanı'nda bir de gazete çıkarıldı, kendi koşulları içinde disiplin ve düzeyliliğe çalışıldı. Isyan önderi Ihsan Nuri Bey'in makaleleri "Agirî" gazetesinde yayınlandı. Yenilgi- den sonra isyancıların yargılanmaları Adana'da görüldü. Şeyh Sait Isyanı da büyük ölçüde örgütsüzdü. Daha çok mürit ve dinsel yakınlık duyanlar aktif rol aldılar. Milliyetçi Kürt okumuşları ve uyanık bireyler de vardı, ancak sayıları azdı. Yenilgiden sonra Şeyh Sait Isyanı'nda yer alanlar ve karşıtlar Suriye'ye kaçtı- lar. Tümü öldürülme, Batı'ya sürülme ve cezalandırılma korkusunu yaşadı- lar. Yenilgide Sünni-Alevi ayrılığı da bir etkendi. Yenilmiş Kürt feodal- lerinin sığındığı bir yerdi Suriye. Cevap 16: -Yanıt sorunun içindedir diyorum. Toplum örgütsüz, parçalı ve yetersiz- likleri varsa yaşananlar kaçınılmaz olur. Cevap 17: -1945 ve 46.'lı yıllarda Ikinci Dünya Savaşı sonlarında, Kürt toplumunda, güçlü olmasa da "orta sınıf" oluşuyor- du. Milliyetçiliğin gelişiminde orta sınıfın varlığı önemlidir. Köylerden kentlere göçler ve sınıf ayrışması güç kazanır. Ticaret burjuvazisi belirdi, tütün, yün ve hayvancılıktan elde edilen ürünler. Iran'ın ABD, Ingiltere ve SSCB tarafından kontrol altına alın- ması, demokrasi, insan hakları ve ulusal uyanışların boy vermesi Kürtler arasında da etkisini gösterdi. Sol fikirlerle tanıştı toplum. Gençler arasında ulusal uyanış ve arayışlar belirdikten sonra örgütlenme hareketleri başladı. Şah rejiminin içinde bulunduğu ekonomik ve siyasi bunalımlar Şah yandaşı Kürt feodal- lerini karşıt olma durumuna daha doğrusu Kürdî istemlerden etkilenm- eye zorladı. Demok- rasi cephesinin zaferi SSCB'ne prestij kazandırdı ve SSCB de Kürtlerle ilgilenmek ve yakın ilişkiler kurma gereğini duydu ve buna uygun hareket etti. Böylece, yurtsever dini aileler, feodaller, Kürt ticaret burjuvazisi, orta sınıf ve aydınlar MahabadCumhuriyeti'ni kurdu- lar. Tarihi bir olay olarak tüm B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 195 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- Kürdistan bölgelerini etkiledi. Kürt kültürünü geliştirme eylemleri önem kazandı. Komşu Irak Kürtleri, partileri ve önderleri de Mahabad'ı etkilediler. SSCB'nin etki ve katkısı önemliydi. KadıMuhammedve Cumhuriyet yöneti- minin Ingiltere ve ABD ile sıcak ilişk- iler kurmaması yanlış oldu. Yalnız Sovyetlere güvenmesi de öyle. Aşiret başkanları devle- tin önemli bakanlık- larında yer alıp yönetimi paylaştılar, oysa bu aşiret önderlerinin bir ayak- ları Tahran yönetiminin içindeydi. Özgüven oluşturulamadı. Ikinci Dünya Savaşı'nın milliyetçiliği besleyen orta sınıfı henüz ayakları üstünde dura- bilecek konumda değildi. Sovyetler Birliği Mahabad'ın yıkılmaması için gerekli çalışmaları ve önlemleri almamıştı. Cumhuriyeti savunacak meka- nizmalar oluşturulamadı. Mustafa Barzani'nin önerisi olan "savunma" stratejisi uygulanmadı. II. Dünya Savaşı sonunda tüm toplumlar bir ölçüde kendi dertleriyle başa çık- manın çabası içindeydiler. Eskiye oranla daha örgütlü oldukları ileri sürülse de Irak, Iran, Suriye ve Türkiye'de Kürt örgütleri oldukça yetersizlerdi. Hele Türkiye ve Suriye'de varlıklarından söz edilemez- di. Dünya konjonktürü Kürtlerin lehine değildi. Cevap 18: -Dersim Isyanı'ndan sonra sürgünler ve baskılar devam etti. Tüm önde gelen Kürtler susturuldu. Korkunç baskılar, otoriter ve militer yönetimler suskun bir Türkiye ve Türk toplumu yarattı. Örgütsüz ve cılız bir Kürt orta sınıfı ve küçük bur- juvazisi söz konu- suydu. Asimilasyon yöntemleri, Tek Parti idaresi, artık suskun Kürtler ülkesi yarattı. Ancak yaşam durmuyordu, orta sınıf çocuk- ları da yüksek tahsil yapabildiler, 1950'den sonra gelinen yeni evrede kırıntı halinde de olsa demokratik istemler öne çıktı. Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa Halk Cumhuriyetleri insan hakları ve demokrasi konusun- da giderek etkili oldular, böylece Kürt küçük burjuvazisi de böyle bir uyanışın içine girdi. Dünya konjonk- türü ve Asya-Afrika toplumlarının uyanışları da bunu teşvik etti. Cevap 19: -14 Temmuz 1958 tarihinde General Abdülkerim Kasım, Irak'ta darbe yaptı ve buna da "devrim" dedil- er. O dönem Ortadoğu ve özellikle Arap dünyası özgün bir konuma sahipti. Albay Abdünassır Mısır'da, askeri bir darbe ile iktidara gelen General Necip'in yerini almıştı, Arap milliyetçiliği slogan ve istemlerini yükseltiyordu. Emperyalist Batı'ya kafa tutarken, Arap dünyasını çok etk- iledi. Döneme göre "ileri" istemlerdi bunlar. Ezilen Araplara "milliyetçi" ve "modern Islami" sloganlarla sesleni- yordu. Subaylar ve yandaşları aydın- larla yönetimler kurmak istiyorlardı Arap ülkelerinde. Dünyanın Nehru, Tito, Sukarno gibi önderlerindendi Nasır. Arap olmayan Ortadoğu halkları ve bu arada Kürtlere, göreceli yumuşama içeriyordu gelişmeler. Kürtlere ilgi duydu, Sovyet'lerden geri dönen Mustafa Barzani'yi Kahire'de konuk etti, görüşlerini paylaştı. 196 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- Irak'ta Baascılık, Arap milliyetçili- ği, subay önderlikli cunta hareketleri ve henüz bütünlük gösteren bir Kürt hareketi vardı. Kürt milliyetçiliği gide- rek öz ve canlılık kazanıyordu. Işte bu karmaşık ortamda demokratik açılım ve görüşlere açık A. Kerim Kasım dar- besi oldu. Arap halkının ve Kürtlerin destekleri büyük önem taşıyordu. Bu nedenle, devrilen monarşinin yerine getirilen rejimin yeni anayasasında Kürt demokratik haklarının sınırları geniş tutuldu. Resmen varlıkları, dilleri ve partileri kabul gördü. Ancak Arap ve Kürt toplumlarından çok askerler ve Arap faşizmi örgütlüydü. Güçlü bir Arap milliyetçiliğinin varyasyonları egemendi. Bu güçler A. Kasım'ı devirdiler, Kasım da buna çanak tuttu. Kürtlerin demokratik kazanımlarını kısıtladı ve baskılara başvurdu. Kürtlerin ve komünistlerin desteğini yitirdi. A. Kasım'dan sonra yaşanan- ları bu çerçevede ele almak gerekir. Mustafa Barzani'nin başkanlığındaki KDP'nin Kasım'ı karşıya alan tutum- larını sonradan irdeleyen ve ele alan Barzani, bu kararlarda sabırlı, to-ler- anslı olmaya gereken özeni göster- mediklerini kabul etti. Mesut Barzani, babasının yaşamını ve KDP'yi ele alan iki ciltlik eserde, bu anlayışa yer verdi. Bu dönem ve yaşananlar Kürt tarihini, sosyal yapısını ve milliyetçiliğini özel- likle etkiledi. Bu, yeni bir evredir. Çok konuşuldu ve yazıldı. Arap milliyetçil- iği için de öyle. Daha sonra yaşanan- larda, Kürt milliyetçiliğinde ayrış- malar oldu. Mustafa Barzani, Talabani- Ibrahim Ahmet ayrışmasından günümüze gelindi. Soran ve Behdinan yörelerinin farklılıkları söz konusu oldu. Kürt hareketi ve de özellikle Behdinan'da, çoğunlukla "köylü" karakterli olarak gelişti. Kentlilik anlayışı göreceli etkinlik kazandı. Sosyal gelişimin Kürt partilerine yan- sıması istenen düzeyde olmadı ilk başlarda. Yeni Kürt partileri kuruldu ve ayrışmalar oldu. Yeni partiler ise gelişeme- diler. Gelişmeleri zaman aldı. 11 Mart 1970 Anlaşması, Kerkük sorunu yüzünden başarısız kaldı. Kürt hareketi bunda da aceleci davrandığını sonradan kabul etti. Daha uygun bir zamana ertelenebilirdi. Mesut Barzani babasının bu görüşünü de yazdı. Cevap 20: -Bu soruda da, 27 Mayıs 1960 Hareketi'ni yaratan koşullar ve amaç soruluyor. Takdir edersiniz, burada yanıt vermem zor. Ciltlerle kitap, makale ve söyleşi yapıldı. DP ile CHP ayrışımının topluma yansıyan bir dönemi neden oldu bu olaya. Geniş bir konu. Askeri anlayışın Türkiye'de daha sonraki yıllarda neden olduğu "askeri darbeler"den biridir bu olay. Militer ve otoriter anlayışın, Kemalist, milliyetçi bir yansımasıdır bu. Askeri güçlerin gelenekselleştirdiği bir anla- yış. Sivil değil de asker vesayetçi görü- şün neden olduğu bir darbedir 27 Mayıs 1960. DP'nin otoriter yöne- timine karşı bir değişim istendi. Ne denli haklılık var bu değişim iste- minde, tartışmaya değer. Türkiye'nin dinsel gericiliğe gittiği iddia edildi. Ticaret burjuvazisinin ve sanayileş- menin geliştiği yeni bir döneme giril- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 197 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- di. Türkiye'ye neler getirdikleri iyi biliniyor. Bu soru çerçevesinde yanıt vermek zor. Her askeri darbeden en çok Kürtler zarar gördüler. Bunda da öyle. Bağışlayın, soru-yanıt içinde yanıtlamanın güçlüğünü takdir eder- siniz. Cevap 21: -Üzücüdür, diğer sorular gibi geniş konular ve kapsayıcı bir konumda karşıma geldi. Türkiye'de ve bu arada Kürtlerde 1965-70 yılları arasında "solcu" bir atmosfer egemen oldu. Kürt milliyetçiliğine ve demokratik haklarına yansıdı bu konum. Içeri- ğinde anti-emperyalizm, feodalizm karşıtlığı, anti-kapitalizm ve feodal aşiretlerin çözülmesi vardı. Dünyada da bu görüşlerin mücadelesini veren kişilikler, örgütler ve siyasi yapılar öne çıkıyordu. Afrika'da Nasır, Seku Ture, Nkrumah, Tom Em Boye ve Lumumba Afrika'yı etkilediler. Asya ve Afrika'nın önderleri milliyetçi önderlerdi. Batı'lı zengin ve sömürge- ci ülkelere karşıtlıklar Kürtlere de yansıdı. Bu objektif bir saptama. Cevap 22: -Uzun ve sessiz yıllardan sonra 1965 yılında kurulan Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi(KDP), Kürt toplumunda ve aydınlarında yarattığı etki soruluyor. Önemli bir oluşum ve olay olarak etkili oldu. Ancak büyük ve derin bir etki değildi bu. Örgütlü olmanın gereğinin yerine getirilmesi bakımından önemli. Lice'li Fehmiyê Bilal'ın ısrarlı teşvikleri etkili oldu partinin kuruluşuna. Değişen dünyada, sol görüşlerin ve milliyetçi- likteki yükselen ivme önemli bir kon- umdu. Asya ve Afrika'daki uyanışların da rolü oldu. Kürt esnaf, uyanık köylü- lerin, din hocalarının (molla) ve bir bölüm okumuşların örgütü KDP, bu etkilerle oluştu. Cevaplar 23: -KDP kurulduktan sonra varlığını kabul ettiren çaba ve çalışmalarda bulundu. Ayrıca Türkiye Işçi Partisi'nde bir kısım Kürt aydınları, din hocaları ve uyanık köylüler vardı. Büyük ses ve etkiyle Kürtler arasında örgütlendi. Ancak her iki örgüt de Kürtleri kap- sayamadı. Kürtlerin yurtsever istem ve duyguları sağda olan KDP ve solda olan TIP mensuplarının dayanışmaları konumuna neden oldu. Bu içerikte yaklaşım ve eylemler oldu. Doğu Mitingleri, gazete çıkarma ve matbaa kurma çabaları bu yaklaşımın sonu- cudur. Kısa süre sonra 1971 Mart Askeri Darbesi oldu. Yeni bir evre yaşandı. Müşterek çabalardan Kürt halkının daha geniş katmanları mem- nun oldular ve etkilendiler. Cevap 24: -Kürt aydınlarından, uyanık ve mil- liyetçi kesimlerinden köylü, esnaf ve din hocaları TIP'e ilgi duydular. Sosyal, kültürel ve siyasi gereksinimlere bu modern ve solcu örgütte Kürt olmayan diğer insanlarla birlikte çözüm ara- manın gereğine inandılar. Böylece milliyetçiliğin ileri ve gerçek- çi içerik kazanacağını düşündüler. Bu yöntem- lerin daha yararlı olduğunu kabul ettil- er. O dönemde değişen ve gelişen görüşlerle TIP içinde Kürt sorununu tartıştılar ve nitekim TIP Kürt sorunu 198 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- ve halkıyla ilgili 4. Kongrede aldığı önemli kararlar nede- niyle kapatıldı. Sağcı Kürt milliyetçiliği o yıllarda bir darlık içindeydi. Kürt sorununu kitlelere bile taşı- yamıyordu. TIP, prestijli önderleriyle ve Kürt yerel arkadaşlarıyla Kürt sorununu Türkiye'de legalize ve meşru- iyete taşımaya çalıştı. Ne ölçüde tartışılabil- di? Ancak yaşananlar buydu. Cevap 25: -DDKO'lular, büyük çoğunluğu solcu Kürt yurtsever gençlerdi. Üni- versiteler daha çok sosyalist örgütlen- me ve fikirlerin etkisini taşıdılar. Dün- yadaki "sol" dalganın ve arayışların da etkisi oldu. TIP, gençlerin önemli kıs- mını bünyesinde barındırabildi önce- leri. Giderek radikalleşen Türk, Kürt gençleri TIP'e mesafeli konum aldılar. Örgütleri FKF (Fikir Klüpleri Federasyonu) ve TIP, Kürt sorununun beklediği gelişmelere yanıt veremey- ince, ayrışmalar oldu. FKF, TIP'in dışı- na düştü. Kürt üniversite gençliği de FKF dışında özgün Kürt gençlik örgütlenmesi gereğini duydu. Kürt halkındaki uyanış da böyle örgütlenm- eye yeşil ışık yaktı. DDKO'ların içinde, Istanbul ve Ankara'da üniversite gençliği egemendi. Kürt il ve ilçelerinde kurulan DDKO'larda oku- muşlar, esnaf ve küçük burjuvalar vardı. Kürt yurtsever örgütlerdi bun- lar. Kürt demokratik, kültürel istem- leri vardı. Özgürlüklerin sınırlarını dar buluyorlardı. Eşitlikçi sol bir dünya görüşünü savunuyorlardı. Kürtlere öncülük yapacak kuşaklar bunlardan çıkabilir ümidindeydiler. Cevap 27: -Soruyu yanlış anlamadıysam 1970'li yıllarda "ayrı örgütlenme" tartışmalarının neden yeniden başladığı soruluyor. Oysa bu tartışma sosyalistler arasında yürütülen bir tartışmaydı. Bir ülkede ya da bir toplumda "tek" komünist parti oluştu- rulmasının tartışıldığı dönemlerden kalma bir sorundu. Ki o da sonradan değişti, bir ülkede birden fazla komünist parti kurulabileceğini savu- nanlar oldu. Cevap 28: -Soru sorulurken uzun bir örnek- leme ve girişte, 1971AskeriHareketi'nde değişik örgütlere ait tutukluların mahkemelerde "siyasi savunma yapa- lım mı?" tartışmaları yürüttüklerinin neden ve etkileri soruluyor. Eskiden beri ve tüm toplumlarda yaşanan bir gerçek var. Yöneticiler karşıtlarını, devrimcileri ve yurtseverleri ve iddiası olanları susturmak ve sindirmek için, mahkemelerde suskun ve iddiasız olmalarını istediler tutukluların. Bunun için de tutuklular, devleti ve yöneticileri eleştirip kendilerinin haklı olduklarını savundular. Inkar edilen Kürtlerin buna karşı çıkıp var- lıklarını, hukuksal, sosyal ve siyasal haklarını savunmaları doğaldı. Askeri ve sivil mahkemeler ise bunlara en acımasız cezalar uyguladılar. Daha fazla ceza ile düşük ceza alma tartış- maları önem kazanıyordu. Böylece siyasi savunmalar sayesinde kültürel, siyasi ve yetkin çalışmalar ortaya çıktı. Bu çaba için değişik gruplar ve kişiler vardı cezaevinde. Direnen ve moralsi- zlik yaşamayan kimselerdi bunlar. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 199 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- 1971'deki bu arayışlarda Kürtlük vardı. Cevap 29: -Ittihat Terakki-Kemalizm, Baasçılık ve Hümeyni hareketlerinin benzer yan- ları ve Kürt hareketine etkileri soru- luyor. Benzer ve farklı yanları çok. Dinsel ve milliyetçilik yanları ile fark- lıdırlar. Hümeynizm ile Ittihatçılık ve Kemalizm bilimsel olarak değerlen- dirilince farklı şeyler söylenebilir. Baasçılıkla Ittihatçılık ve Kemalizmin ortak yanları oldukça fazla. Keşke armutlarla elmalar ayrı ele alınsaydı. Soruda yan yana sergilenmiş. Irkçı, milliyetçi, otoriter, antidemokratik ve Kürtlere değişik kategoride karşıdır- lar. Bazen aynı anlayışın yakınlaşan ve uzaklaşan özlerini taşıyorlar. Türk, Fars ve Arap toplumlarının kültürel, tarihi ve sosyal şekillenmelerinin farklılıkları var bunlarda. Cevap 30: -1980 öncesi Kürt hareketlerinin oluşum, ayrışma ve ortadan kalkış süreçlerine baktığımızda, yaşananlar doğaldır. Tarihte başka topluluklarda da böyle olmuş. Sovyet'lerde, Avrupa'da, Çin'de, Araplarda ve diğer- lerinde. Bizdekiler, daha çok öğrenci gençliğin ağırlıkta olduğu, solcu, küçük burjuva, dar görüşlü ve halktan kopuk hareketlerdi. Yaşam onları seleksiy- ona uğrattı. Geri, geç kalmış, aşiret yapılı, tarım toplumu karakterini taşıyan Kürt coğrafyasında bunlar yaşanacaktı. Doğaldır. Cevaplar 35: -Bu soru diğer sorular gibi, Kürt sorununun can damarlarından biri. Ne yazık ki, içinde Kürt anlayışının tahlil ve sorgulanması yok. Türk sos- yal yapısı, milliyetçiliği ve de Kürtler- inki bütünlüklü ele alınırsa çok şey açıklığa kavuşur. Birer cümle ile değineyim; Türkiye geri ve yarı sömürge Osmanlı toplumunun ardılı. Son dönemi ve Kurtuluş Savaşı Ittihatçı asker ve sivillerle yürütülmüş ve kotarılmış. Türk milliyetçiliğinin ırk- çılığa varan anlayışı egemen olmuş. Kala kala elde Kürtler kalmış, onların da ayrılacağı korkusu para- noyaya neden oldu. Kürtleri inkar ve asimile ederek homojen Anadolu Türklüğü yaratılmak istendi ve yayıl- macı istemler de terk edilmedi. Kürtlere gelince; her soruda anım- sattım, güçlü milliyetçi istemleri ve örgütleri yok. Hayvancılık ve geri tarım toplumu. Aşiret parçalı Kürtlerde, soruyu soran arkadaşın sıraladığı tüm özellikler değişik oran- da mevcut. Feodal, modern olamamış, dini tutuculuk ve diğer görüşler en açık görünenler. Sanayisi yok, eğitim düzeyi düşük Kürtler. Bunları daha da artırabiliriz. Geri ve muhafazakar Kürt toplumu, en önemlisi de örgütlü değil. Rejimin şekil verdiği Türk oku- muşlar ve yöneticiler ırkçı, milliyetçi ve Kürt karşıtı görüşlerle beslendiler. Resmi ideoloji Kürt inkarı, asimilasy- onu ve Türkleştirmeye yönelik. Sonucun böy- le olacağı normal değil mi? Cevap 33: -27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 darbeleri ile Ergenekon darbe girişimini karşılaştırdığımızda; 200 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- askersel aynı anlayışın, aynı ideolojik yapılanmanın ürünleri olduğu görü- lür. Daha fazla şey söylemeyi gereksiz görüyorum. Demokrasiye karşı, askeri yönetim arzusu var yapılarda. Cevap 36: -Osmanlı Devleti ile Türkiye Cumhuriyeti'nin Kürtlere karşı tutum ve yönetim tarzlarının farkı soruluyor. Beni bağışlasın soruyu soranlar; tari- hi, sosyolojik, sosyal, kültürel ve ide- olojik olarak çok farklılıklar var. Ciltlerle kitap yazılabilir ve nitekim yazıldı da. Bilimsel yaklaşımı gerek- tiriyor. Cevap 38: -Ortadoğu'da Kürtler Fars, Türk ve Araplardan sonra en kalabalık toplum. Devleti olmayan toplum. Soruyu sorarken yapılan analiz biraz sübjek- tif. Birleşmiş Milletler 191 devletten oluşuyor, ancak toplum olarak sayı bu rakamın üstündedir. Henüz süreç de değişiyor ve eksiklikler yerine göre tamamlanıyor. Soru- daki analize göre yanıt vermek güç. Ortadoğu'nun ilk dört toplumları Kürtlerin herhangi bir şekilde temsiline karşıdırlar, henüz bunu aşan bir konum yaratılamadı. Konumun haklılık ve haksızlıklarını tartışma dışı tutuyorum. Kürtler niye temsil edilemiyor? Idealist bir görüşle ve toplumsal nedeniyetler hesap edilmeden görüş belirtmek zor. Dünya böyle kabul etti. Değiştirmek için koşul ve olanaklar yetmiyor. Nüfusun kalabalıklığı önemli bir krit- er, ancak yetmediği de ortada. Yalnız, BM'de üye olmadan temsilci bulundur- ma tartışıldı ve istisnai olarak Filistinliler düşünüldü bir zaman. BM. Tarafsız mı? Herkes memnun mu? Bu ayrı bir konu. Cevap 39: -Görebildiğim ve izlediğim kada- rıyla Federal Kürt oluşumu uluslar arsı ilişkilerinde oldukça düzgün ve düzeyli bir süreç içindedir. Cevap 40: -Bu soru da öyle, teorik ve pratik yanları açıklık istiyor. Karmaşık ve Kürtler bakımından zorlu bir süreç. Sorunları çok. Süreç henüz devam ediyor. Federal Kürdistan Hükümeti ve oluşumu henüz oluşum halinde. Dünyada, Irak'ta ve Ortadoğu'da, bu olayın içinde bulunduğu sürecin bir şekil alması gerekiyor. Önceden tayin edici tespitlerde bulunulamaz. Karşı- lıklı etmenler belirleyici olacak. Kürdistan federe yapısı ya da hüküme- ti, Kürtlerin yaşadıkları tüm parçalarda olumlu etkiler yarattı. Erken konuşma ve hüküm vermeden önce, tüm yönleriyle durum ve gele- ceği bilimsel ve objektif olarak değer- lendirmek gerekiyor. Cevap 41: -Bu soruda da geniş bir dizi konu başlıklarından sonra, "Kürt Meselesi nedir ve Kürtler ne istiyorlar?" diye sonuçlanıyor soru. Kabul edilmeli, bu cümleyi yanıtlamak öyle kolay mı? Yüzyıllardır yaşanan; dünyanın, Türkiye'nin, Kürtlerin ve bu baş sorunu ve Kürtlerin ne istediklerini niçin arkadaş/lar bu soruya sıkıştırıy- orlar? Üniter devlet, ekolojik toplum, anayasal vatandaşlık, demokratik kon- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 201 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- federalizm ve demokratik devlet soru- da dile getiriliyor. Bunlar önemli anlayış ve kavramlar. Kürt sorununda da önemli anlamları var. Kürtler de diğer toplumlar gibi sos- yolojik ve siyasi konumlarına uygun bir statü alacaklar. Kürt Meselesi, bunun tespitinin eylem dizisidir. Yoksa herkesin kendi anlayışına ve görüşüne göre bir "Kürt Meselesi"nin oluşması doğaldır. Cevap 42: -Kürt aydın ve siyasetçilerinin düşünce, din ve ideolojik olarak, dolaylı ya da dolaysız, egemen devlet- lerin etki ve yol göstericiliğinde olduğunun söylenip söylenemeyeceği soruluyor. Doğrudur bu etkileri algı- layanlar oldu, ancak karşı anlayışta olanlar da var. Kürt kültür ve siya- setinde çaba gösterdiler. Genelleme ve suçlamayı doğru bulmuyorum. Cevap 44: -Toplumların kurtuluş ve özgürlük hareketlerinde uluslar arası örgütler- den ve dinsel (Islami) hareketlerden yardım görmeleri doğaldır. Soru bu niyetle Türkiye'de solcuların ve Islamcıların Kürt demokratik hareke- tine ilgi duymadıklarını belirtip, "itti- fak" sorununu nasıl yorumlamak gerektiğini soruyor. Türkiye solcu- luğu Ittihat Terakki ve Kemalizmden çok etkilendi. Kürt demokratik hareketini anlayamadı. Milliyetçi ve devletçi anlayışlarla büyük hatalar işlendi, Kürtler ötelendi. Müslümanlar ise Islamiyetin evrensel ilkelerine karşı bir şekilde, "milliyetçi" bir dinci- lik anlayışıyla Kürtlere gereken ilgiyi duymadı. Türk milliyetçisi ve Türk devlet savunucu- su olarak onlar da Kürtleri ötelediler. Bu nedenle Kürtler, solcular ve Islamcılar ittifakı kurulamadı. Bu konuda acaba Kürtler hata işlemediler mi? Soruda Kürtlere ilişkin yanlara değinilmiyor. Kendi hatalarımızdan çok hep dışımızdakilerin hatalarını görme alışkanlığımız var. Kürtlerin bir bölümü egoist olmayan anlayışlar- la, geniş görüşlü oldular. Iki anlayışın egemenliklerini de kabul etmediler. Ama bir gerçek var; sol ve dinciler görevlerini yapmadılar. Az da olsa yapanlar oldu. "Ittifaklar" gerçekçi, objektif kendilerini sorgulayıcı, tole- ranslı ve büyük düşünmekle gerçek- leşir. Bu gereği duyanların tümü bunu yeniden düşünmelidirler. Cevap 45: -Solcu, demokrat, liberal ve Islamcı Türk, Arap ve Farslar Filistin halkının devlet kurmasından yanadırlar. Soruda Kürtler için aynı istemin sahibi olma- dıkları vurgulanıyor. Bu iki yüzlülüğün izahı isteniyor. Öncelikle Afrika ve Asya'da 22 Arap devleti var. Uzun süredir acı çeken Filistin halkının sorununda duyarlı olmaları doğal. Müslüman Iran, Türkiye ve diğer toplumların da Filistin'den yana olmaları doğru. Kürtlerin ise Fars, Türk ve Araplarla sorunları var ve bu her üç toplumun Müslüman ve milliyetçi oldukları iyi biliniyor. Ayrıca Araplar Ittihat Terakki döneminde örgütlendiler ve özgürlükleri için Osmanlı Devleti'ne Kürtlerden daha önce karşı çıktılar. Kürt uyanışı daha sonradır. Kuran-ı 202 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- Kerim'in Arapça oluşu da önemli bir faktör. Antiemperyalist mücadeleleri oldu Arapların. Böylesi konuları tarafsız şekilde irdelemek gerekir. Ikiyüzlülükle suç- lamak ne ölçüde doğru? Bilmiyo- rum, ama Kürtlerin kendilerini sorgulayıp olaya bir de böyle bakmalarını bekliy- ordum. Cevap 46: -Bu soruda tartışılmak istenen şeyler yakın tarihte açıklığa kavuştu. Kerkük'ün Kürdistan Federe Hükümeti topraklarına katılımını engelleyen seçim yasası onaylandı. Burada Kürtler çoğunlukta, Kerkük tarihi olarak da bir Kürt şehridir. Bu konu karmaşık ve güçlükleri olan bir sorundur. Tartışmalı ve irdelenmesi gereken bir konu. Kerkük diğer Kürt kentlerinden farklıdır. Türkmenler tartışmalı bir sayıya sahipler ve Saddam Hüseyin Araplaştırma gaye- siyle geniş Arap kitlelerini Kerkük'e yerleştirdi. Bunlar sorunu daha da içinden çıkılmaz kıldı. Irak, Ortadoğu ve ABD'nin, Arap, Türkmen ve Kürtlerin birlikte çözecekleri bir Kerkük sorunu var ortada. Bazı alter- natifleri olan bir çözüm düşünülmek- tedir. Kerkük benzeri popülasyon sorunları olan yerler var dünyada. Uluslar arası yöntemlerle yaklaşımlar söz konusu olabilir, süreç içinde Kürtlerin yönetecekleri bir kent ola- caktır. Erkenden bazı koşulları mut- laklaştırmamak akla geliyor. Cevap 47: -Diğer sorulardaki benzer konu- lara burada da rastlıyoruz. Yöneten ulusların aydın ve bilim adamlarının Kürtleri ötekileştirdiklerinden şikayet edilir. Bu uluslarla Kürtlerin eşit ola- mamaları ve ötekileştirilen Kürtlerin diğerleri ile eşit olamadıkları dile getirilir. Doğrudur. Istenmeyen ve ancak yaşanan bir konum. Dünyadaki diğer uluslar gibi eşitlik, kültürel, siyasi tüm haklara sahip olmak gere- kiyor. Egemen ulusların kendilerini haklı bulmaya ilişkin Türkiye'ye yan- sıyan anlayışlar söz konusu. Lenin ezen ve ezilen ulusları dile getirdi ve ele aldı. Içeriğin eşitlik isteyen özde olması gerekir. Insan hakları, hak ve hukuk bunu gerektiriyor. Cevap 48: -Bu soru da PKK ve dışındaki örgütleri, Kürt halkının yerel önder- lerini, halkın bizatihi kendisini ve "şiddet" yöntemini konu alıyor. Doğ- rusu soruyu sorarken yapılan açıkla- malar sorunun objektif bir şekilde sorulmadığını gösteriyor. 1980'li yıl- ların başlarında tüm Kürt örgütleri karşılıklı şiddet girişimlerinde bulun- dular. Kent orijinli olmayan Kürt örgütlerinde bunlar yaşandı. Sonunda parçalanma ve ayrışmalar oldu. Objektif olunamayınca, soru ya da açıklamalara az ya da çok, önyargılar karışıyor. Örgütler birbirlerini suçla- dılar ve tümünde göreceli "şiddet" yaşandı. Soruda itham var. Bu sorulu- yanıtlı röportajlarda bunu aşan şeyleri söylemek ne kadar gerekli? Çok kap- samlı ve gerçekçi incelemeler sunmak röportajın doğasına ne ölçüde uyar bilmiyorum. Yapanlar olursa ben de yararlanmış olurum. Objektif olmaya ne ölçüde uyulur? Sorun burada. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 203 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- Cevap 49: -Benim önemli bir konudaki görü- şüm soruluyor bu soruda. Kürtçe soruyu Türkçeleştireyim; "PKK dışın- daki siyasi örgütler, neden siyasi bir özne olarak görevlerini yerine getire- mediler? Bunların örgütsel eksiklik- leri ve kusurları ne idi?" Kürt hareketinin objektif, gerçekçi ve bilimsel incelenmesi bu soruda yer alıyor. Bilim ve argümanları birkaç cümle ile açıklamak zor. PKK ve dışın- daki Kürt örgütlerinin kendilerini bu gözle açıklamaları işi kolaylaş- tıra- caktır. Sübjektif ve objektif nedenleri pek çok. Kürt sorunu bir anlamda buna verilecek yanıtta yatıyor. Bunun, dediğim gibi böylesi nedenleri var. Tarihi süreçteki koşullara ve gelinen düzeye bağlıdır. Cevap 50: -Herkesin kabulleneceği eşitlik ve özgürlük içeren yeni demokratik bir konsept gereği dayatıyor kendini. Cevap 52: -Bu sorunun benzerini tartıştık. Kürtlerin yaratamadığı ve becereme- diği bir konum söz konusu. Daha yetkin düzeyler için çaba gerekiyor. Cevap 51: -Bölgede ve dünyada yaşananları hatırlatan soru hazırlayıcı arkadaşlar "Büyük Ortadoğu Projesi, Körfez Savaşı, Irak ve Afganistan müda- halelerine değinerek, kolonyalist ve istilacı anlayışın Kürtleri ilgilendiren kısmında, "Kürtçe soruyu Türkçeye çevirerek" aktarıyorum; "Kürtler yönünden egemen olan sistemin dört ayaklarından biri Güney Kürdistan'da kısmen kırıldı" deniyor. Kuzey Kürdistan siyasi, toplumsal ilerilik, nüfus ve dinamikleri, coğrafyası bakımından diğer parçalardan ileri olduğu biliniyor. Açık olmayan bir konum var, Kürtler bu dönemde bölgesel ve dünyada nasıl hareket etmeliler? Konunun geniş kapsamı ve tüm dünyada ne kadar tartışıldığı, yazıldığı iyi biliniyor. ABD'nin bir pro- jesi olarak geliştirilmek istendi. Ortadoğu'da Kuzey Afrika da eklendi. Detaylarına girmeden söyleyeyim; ABD'nin başaramadığı ve ancak vaz geçmediği bir proje. "BIR" dergisi de dahil Kürtler bu konuyu az konu edindiler. Derginizde böyle bir konu ele alınmadı, Kürtleri nasıl etkileye- ceği de. "Güney Kürdistan" oluşumu ve çevresindeki olaylar bu projenin bir ayağı mı? Kuşkuluyum. Kürtlerden bazıları hep kendilerini merkezde görmek isterler, böyle bir anlayış etk- ili oldu mu? Bilemiyorum. Süreci kar- maşık ve sorunlu "Güney Kürdistan" federe yapısını, Irak'ı, bölgeyi ve Büyük Ortadoğu Projesi'ni yeniden irdelersek, acaba bu belirlemeleri yapar mıyız? Onu da bilmiyorum. Genelde sorunda böylesi handikaplar var. Çok şey söylenebilir, sorunun kap- samı ve fikirsel dayanakları beni engelliyor. Beni bağışlayın. Cevap 53: -Kosova sorununun çözümünde "kısmi" yeni anlayışlar söz konusu oldu. Ancak kendi kaderlerini belir- leme prensiplerinde çok da yeni ve 204 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- iyileştirici konumlar olmadı. Avrupa'nın istikrarı, ABD ve Batı'lı devletlerin istemleri, Türkiye'nin aktif tarafgirliği etkili oldu. Ama yeni ve uluslar arası prensipler öne sürülme- di. Kürtlere gelince, haklı ya da haksız, Kürt örgüt ve bireyleri ABD'yi karşıya aldılar. Batı'ya mesafeli olup olmamak önemli bir faktördür. Batı dünyası Kosova'ya sahip çıktı. Sovyet'lerin yıkılışı, proSovyet olan Kürtler, Iran, Irak ve Türkiye'nin gelecekleri bütün- lüklü ele alınmalı. Dünya henüz halk- ların kendi kaderlerini belirleme ilkesinde 1960'ları aşan ileri aşa- malara varmadı. Yeni bir konsept göremiyorum dünyanın yaşanan sorunlarında. Ancak böyle de devam edemez. Örgütlü ve haklı olunduğu ölçüde, mevcut prensiplerle bazı nok- talara gelinebilir. Cevap 110: -Aynı sorunun başka türlü ifade edilişlidir. Eğitim, sanat ve kültüre önem veren çalışmaları önermekle yetiniyorum. Uyanış dönemini özgür- lükçü anlayışla ileri taşımalı. Kültürel, siyasal ve sanatsal örgütlenmelere gereksinim, dayatıcı konum aldı. Cevap 112: -Dünyayı ve tarihi tanıdıkça, öğren- dikçe, Kürtlerin tarih ve sosy- olojisini yeni argümanlarla bilebildikçe umutsuzluğa düşmedim. Geçici karamsarlıklarım uzun süreli olmadı. Bilim buna izin vermedi. 1950'lerden önce Kürtlerin eğitimsiz- likleri, asimilasyonun etkili oluşu, otoriter ve baskıcı devlet yönetimi zaman zaman karamsarlık yarattı. Toplumsal bilimleri, tarihi, diğer toplumların gelişim süreçlerini okudukça; inişli çıkışlı ve de geçici böylesi evrelerin olabileceğini öğrendim. Karanlıkları dağıtmak için öğrenmek, gelişmek, kapsamlı ve bütünlüklü düşünmeye çalışıyorum. Cevap 113: -Ben teşekkür ederim. "BÎR"i daha gelişkin ve çağdaş bir düşünce dergisi olarak sürdürmede başarı dileklerimi sunarım. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 205 20. yy. Başlarşndaki Gelişmeleri Bir Kürt Milli --- Page Break --- Salên dirêj, civakên kurdan li Yekîtîya Sovyetê ji bo parastin û bi pêş ve birina ziman û çanda kurdî roleke hêja lîstin. Piştî hevberdana Yekîtîya Sovyetê di wan civakan de guhastinên mezin çêbûn, bi giranîya xwe ve nêgatîv. Çawan nav xelkê me de tê gotin: "Yekîtîya Sovyetê li ser kurdan de hilweşîya". Ez ê di vê gotarê de lêkolîna rewşa kurdan li Yekîtîya Sovyeta berê û tesîra hevberdana Yekîtîya Sovyetê li ser wan, bikim. Çend Malûmatên Dîrokî Li gor kurdnasê rûsî Vladîmîr Mînorskî kurd, di demên kevnare de li pişt Kafkazîyê bi cîh bûne. Dîroknûs- ên ereb şênîyên kurdan li vê deverê ji sedsalîya VIIan da bîr tînin. Hinek çav- kanî di derheqê berxwedana kurdên Balasîkan (Balasakan), ku devê çemê Kurê yê rastê diman, himberî artêşa xelîfe di sedsalîya VIIan de didin.1 Malbeta Şedadîya (li gor Dr. Xelîlê Cindî Reşow kurdên êzdî bûn2 ) salên 951-1088an ji bajarê Anî, salên 971- 1174an ji bajarê Gencê hukumdarîya deverên fire dikirin, ku îro ew dever dikevin nav Ermenistan û Azerbaycanê. Mîrgehên wan ji alîyê siltanê selçûqî- yan Alparslan de hatibûn naskirin. Şedadîyan bi karê avadanî û şênkirinê bi nav û deng bûn. Balkêş e, wekî baş- tirîn kinîseyê ermenîya yên bajarê Anî (di dema xwe de serbajarê Ermenîstanê bûye), di dewra Şedadîyan de hatine avakirin. Şahên Şedadîyan wusan jî li ser çemê Erezê pira Xudaferînê çê dikin, ku heta îro jî heye.3 Dergehê Gencê, ku nimûnekî hêja yê hunerê sedsalên navîn e û îro li mûzexaneya bajarê Tilbîsê tê parastin, di dewra desthilatdarîya wan de li Gencê hatîye Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha Tosinê REŞÎD B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 206 --- Page Break --- çêkirin.4 Wusan jî dîyar e, wekî eşîrên Oxûz sedsalîya XIan li devera Şîrvan (Azerbaycana îroyîn) êrîşê kurdan kirine. Sedsalîya XIIan kurd li bajarê Beilagan (Azerbacana îroyîn) hebûn.5 Li gor zanîyar û nivîskarê kurd Şamîl Eskerov sedsalîya XIVan ji çemê Têrtêr re ku ji çîyayên Kelbecarê (Kurdistana Sor) dest pê dibe, digotin "Ava Kurda."6 Dîroka pêwendîyên kurda û gurcan ji sedsalîya VII-IXan dest pê dike.7 Sedsalîyên XII-XIIIan du birayên kur- dên êzdî, yên bi nav û deng, Îvanê û Zakarê Çepildirêj di dîwana şahbanîya Gurcistanê Tamarê de xwedîyê hêzeke sîyasî û serbazî ya mezin bûn û navê wan li seranserê Rojhilata Navîn belav bibû.8 Li ser mêranî û comerdîya wan şiîr, stran û destan hatine sêwirandin û hê jî tên sêwirandin.9 Hela wê dewrê gelek kurdan xwe bi wan girtin û koçî Gurcistanê kirin. Ew kurd, piştî dem- eke dirêj di nav xelkê binecîh de bişkivîn û asîmîle bûn. Yekemîn pêla koçberên kurda ber bi pişt Kafkazê, ku heta îro jî nivşên wan mane, ew 24 eşîrên kurdan bûn, ku sedsalîya XVIan şahê Îranê Ebbasê I, ji bo parastina tixûbê împeratorîya xwe, yê bakûrê rojava, ji rojhilata Kurdistanê anîn û li deverekê cîh kirin, ku beşê mezin ê wê deverê îro dikeve nav Azerbaycanê (Kurdistana Sor), beşek jî dikeve nav Ermenîstanê (Derelegeza berê).10 Çend eşîrên kurdên musilman di dawîya sedsala XVIIan de ji deverên Rihayê û Meraşê koçî başûra Gurcîstanê dikin û li deverên Mêsxêt û Acar bi cîh dibin. Kurdên êzdî li ÎmperatorîyaOsmanî û Îranê di bin zordarîya duqat de bûn; hin ya netewî, hin jî ya olî. Bi sedsalan tu mafê wan ne dihat naskirin û dewletên hikumdar ew ji zordarîya musulmanan ne diparastin. Ji ber vê jî, her dem çavên wan li welatên wusan bû, ku zordarî li wan nehata kirin, li dewletên xaçparêz bû. Di sedsala XVIII de nêzîktirîn dewleta xaçparêz ku ser- bixwe bû, Gurcistan bû. Sala 1770yî, şahê gurca yê Kartilî û Kaxêtê Îraklî yê II, bi rêya metranê asûrîyan Isay pêwendîya bi êzdîyên bakûrê Kurdistanê re girêdide, ji bo ku êzdî piştgirya serbazî bidine wî, ew jî rê bide êzdîyan di deverên xwe de hikum- dar bin. Şahê gurcan gilî dide serokê êzdîyan Çoban axa, wekî eger plana wan ser bikeve, wê kela Xoşabê bide wî.11 Ev hevkarî heta dawî pêk nayê, lê dîsan jî 4.000 malbetên êzdîyan koçî Gurcistanê dikin û li bajarê Tilbîsê bi cîh dibin. Lê koçberîya kurda ya bi girseyî ber bi pişt Kafkazê ji sedsala XIXan dest pê dike, gava ew dever dikeve nav Împêratorîya Rûsîya. Piştî cengên Rûsîya-Persîya (1804-1813 û 1826- 1828) û bi taybetî piştî peymana Tûrkmençayê (1828), mafên taybetî ji bo kurdan û ermenîyan, wekî bikari- bin koçî deverên Împêratorîya Rûsîya bikin, hatin mîsoger kirin. Êdî sala 1807an 600 malbetên kurd li Qerebaxê bi cîh dibin.12 Gava serleşkerê artêşa Rûsîya Graf Paskêvîc, sala 1828an parêzgeha Yêrîvanê ji farisan digre, êdî li wir, li devê çemê Erez, êzdî hebûn. Ew ji êla Şerqîya bûn û nivşên wan heta niha jî li wê deverê dijîn.Wê demê du gundên êzdîya jî li berpala çîyayê Elegezê, ya rojava, hebûn. Lê divêt şênîyên kurdên êzdî li Ermenistana îroyîn kevntir bin. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 207 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- Li gundê Rîya Teze (Qundaxsaza berê) ku yek ji 11 gundên kurdên êzdî, yên navçeya Elegezê ye û dikeve bakûra çîyayê Elegezê, goristaneke kurdên êzdî heye, ku li gor dîroknasan ji sed- salên XVI-XVIIan tê.13 Lê piranîya kurdên êzdî piştî cenga Qirimê (1853-1855) û cenga Rûsîya- Osmanîya (1877-1878) koçî Ermenîstana îroyîn kirine. Di wê navberê de, sala 1874an du eşîrên êzdîya 'Rojkî' û 'Sîpkî' koçî parêzgeha Qersê dikin, ku wê demê di bin destê rûsan de bû.14 Sala 1908an nûnerê mala mîrên êzdîya, Îsmaîl Beg Çol ji bo ku pişt- girîya êzdîya bikin, namekê ji cîgirê Qeyser li Tiblîsê, Graf Vorosov-Daşkov re dinivîse. Li gor wê nameyê wê demê li Împeratorîya Rûsîya 72 gundên êzdîyan hebûn, ku 3500 malbet li wan gundan diman.15 Salên Cenga Cîhanî yê Yekemîn, hema bêje êzdîyên Serhedê gişk (ji wan êzdîyan re Zozanî jî dibêjin) revîne Ermenîstana îroyîn û parek jî ji wir derbasî Gurcistanê bûn. (Êzdîyên ne revîn dûwarojê bi zorê kirin musil- man). Gava artêşa Rûsîya dawîya sala 1917an, (piştî Şorişa Oktobrê) ji pişt Kafkazê vekişîya, artêşa tirka kete wê deverê û bi hezaran êzdî qir kirin. Sed mixabin di wê qirkirinê de destê begên kurdên musilman jî hebûn. Kurd wusan jî li Asîya Navîn bi cîh bûne. Dîyar e, wekî hela sedsalîya XVIIIan li navça Tûrkmenîstanê Abîvêrda, kurd hebûn16, lê dawîya sed- salîya XIXan çend eşîrên kurdan ji Xorasanê derbasî Tûrkmenîstana îroyîn bûne. Sebebên koçberîya wan aborî bûn. *** Piştî damezirandina Yekîtîya Sovyetê di çar komarên wê de kurd diman; Azerbaycan, Tûrkmenistan, Ermenistan û Gurcistan. Kurdên Yekîtîya Sovyeta berê, dema rêjîma Stalîn sê pêlên nefîkirinê (sirgûnkirinê) dîtine. Ev nefîkirin beşekî plana Stalîn bûn, wekî deverên ser tixûbê der ji wan gelan vala bikin, ku mêla wan dikare ser dewleta cînar, seva kurdan Turkîye, hebe. Nefîya yekemîn payîza sala 1937an pêk hat, gava kurdên musulman ji Ermenîstan û Azerbaycanê (ji 12 gundên devê çemê Erez ku ser tixûbê Tirkîyê bûn) nefîyê Qazaxistan û komarên Asîyaya Navîn kirin.17 Gor dokûmentên fermî yên sala 1937an ji Ermenistanê nêzîkê 800 kur- dên musilman nefîyê Qazaxistan û Qirgizistanê kirine. Sala 1944an kurdên musulman gişk (li gor belgeyên fermî dora 9.000) ji başûra Gurcistanê, navçeyên Mêsxêt û Acar nefîyê Qazaxistan, Qirgizistan û Ûzbekîstanê kirin.18 Hovîtîya nebînayî ew bû, wekî dema nefîkirina malbatên kurd, piranîya mêrên ji wan malbatan dijî Almanîya Nazî şer diki- rin, Yekîtîya Sovyetê diparastin. Gelek ji wan, piştî ku ji şer vegerîyan demeke dirêj malbatên xwe digerîyan, heta ku şopa wan bibînin. Sala 1947an beşek ji kurdên êzdî jî ji Gurcistanê nefîyê Qazaxistanê û Asîyaya Navîn dikin, lê ew êzdî gişk piştî mirina Stalîn veg- erîyan Ermenistanê û Gurcistanê. Kurdên Li Azerbaycanê Dema hukumdarîya Sovyetê li Azerbaycanê hate damezirandin 208 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- (Nîsana 1920) kurd li wê Komarê li van deveran diman; Kurdistana Sor (devera başûr û rojava Qerebaxa Çîyayî (Nagornî Karabaxê), devera Zardaba ku dikeve navenda Azerbaycanê û dor Sederek û Teyvazê li Nexçivanê. Gor hinek çavkanîyên serbixwe, wê demê jimara kurdan tenê li Kurdistana Sor, kurdên Nexçivanê û deverên Azerbaycanê yê mayîn ne nav de, li dor 60.000an bû.19 Bi birîyara seroketîya Sovyetê 7 Temûza sala 1923an Kurdistana Sor dibe devereke otonom (navê rûsî; Kûrdîstanskî Ûyêzd). Lê jîyana vê dev- era otonom kêmî şeş salan dom dike; bi birîyara Kongireya Sovyetên Azerbaycanê ya şeşemîn, di yekîtîyên admînîstratîv de guhastin tên kirin û otonomîya Kurdistana Sor namîne. Tiştekî balkêş e, wekî piştî wê biryarê jî otonomîya ermenîya li Qerebaxa Çîyayî ma. Li Moskova û Bakû xweyî- yê ermenîya hebûn, lê yê kurda tune bûn. 30ê Gulana sala 1930 Kurdistana Sor dîsan dibe devereke otonom, lê jîyana vê otonomîyê jî tenê du meh û nîvan dom dike. Gerek bê gotin, wekî otonomîya Kurdistana Sor ne bi dilê ermenîya, ne jî yê azarîya bû. Ermenî dij bûn, ji ber ku ne dixwestin navbera Ermenistan û Qerabaxê de otonomîya kurdan hebe, azarî jî di wê bawarîyê de bûn, ku wekî beşekî axa wan dane kurdan. Her çiqas Kurdistana Sor wek dev- ereke otonom hetanî sala 1930î nema jî, lê dîsan jî hetanî sala 1938an li wê deverê çalakîyên çandî û perwerdeyî berdewam bûn. Navbera salên 1930- 1938an li dor 30 pirtûkên kurdî bi alfabeya ser bingeha tîpên latînî çap dibin, li dibistanan zimanê kurdî dihat xwendin, ji sala 1931ê rojnama 'Kurdistana Şorevî' çap dibû. Sala 1932an ji bo amadekirina mamostayên zimanê kurdî, beşa kurdî li Kolêcja Perwerde ya bajarê Şûşî tê vekirin. Lê ev xweşî dirêj dom nekir, rêpri- sîyayên rêjîma Stalîn, yên salên 1937- 1938an bi hovîtîyeke nemirovane ji alîyê serokê Azerbaycana Sovyetê, Mîrcafer Baqirov de dijî kurdan hatin bi kar anîn. Dibistanên kurdî, beşa kurdî ya kolêja Perwerdeyê hatin girtin, çap kirina pirtûkên kurdî hatin rawestandin, bi hezaran kurd di nav wan de gelek ronakbir, welatperwer û kesên navdar, bi tawanên bê bingeh hatin zîndanîkirin, nefîkirin û kuştin. Bi gilîkî, civaka kurdî li Azerbaycanê bêserî kirin û çi xwestin, anîn serê kur- dan. Eger piştî mirina Stalîn li seranser ê Yekîtîya Sovyetê zilm û zor hinekî sivik bû, ji bo kurdên Azerbaycanê tişt nehat guhartin. Sala 1938an karbidestên Azerbaycanê bi hovîtîke nebînayî dijî kurdan sîyaseta bişkavtinê, asîmîlekir- inê bi rê ve birin. Heta peyva 'kurd' hat qedexekirin. Armanca vê sîyasetê bi temamî asîmîlekirina kurdan bû. Em dikarin bêjin, wekî serokatîya Azerbaycanê di vê sîyaseta xwe de ser ket; jimara kurdên Azerbaycanê sala 1926an 41.193 bû û sala1959an dakete 1482. Di gelek çavkanîyên azarîyan de tê gotin, wekî kurdên Azerbaycanê ne ku asîmîle, lê entegre bûne, heta prêzîdên- tê Azerbaycana îroyîn jî kurd e. Awa, Farid Shafee dinvîse: "Kurd yek ji wan kêmanîyê etnîkî ne, wekî li Azerbaycanê baş entegre bûne. Gelek kurd di hikumata Azerbaycanê de B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 209 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- gihîştine radeya bilind."20 Bi bawarîya me çavkanîyên azarîyan mene, wata peyvên entegrebûn û asîmîlebûnê tevlîhev dikin. Entegrebûn ew e, gava komeke etnîkî ya kêmane, bi parastina nasname, ziman, çand û kevneşopîyên xwe di civaka mezintir de cihê xwe digre. Lê gava koma etnîkî ya kêmane bi wundakirina ziman, çand û kevne- şopîyên xwe di nav civaka hikumdar de dibişkive, wunda dibe, ew asîmî- lasîy- on e. Û kurdên Azerbaycanê ne ku entegre bûne, lê bi zor hatine asîmîlekirin. Gerek bê gotin, wekî ji kurdên Azerbaycanê, kurdên Nexçivanê kur- dîtîya xwe hê baş parastin ji ber ku pêwendîyên wan bi kurdên Ermenîstanê re xurt bûn. Dawîya salên 1980î û destpêka salên 1990î malwêranîyeke mayîn benda kurdên Azerbaycanê bû. Di şerê navbera Ermenîstan û Azerbaycanê de ji bo Qerebaxa Çîyayî, zirara lape mezin gihîşte kurdên Kurdistana Sor. Salên 1992-93an hêzên ermenîyan, bêyî ku rastî berxwedaneke rêk û pêk bên, dev- erên kurdan gişk dagir kirin. Kurdên deverê gişk bûne peneber û seranserê Azerbaycanê belav bûn. Vê rewşê herçî mayî bişkavtina kurdan bi lez kir. Piştî serxwebûna Azerbaycanê seroketîya wê komarê rê da kurdan navendeke çandî vekin (Ronahî), rojê nîv sihetî programên radîyoyê bi kurdî belav bikin. Salê 2-3 pirtûk û mehanameyeke bi navê (Dîplomat), tê çapkirin. Lê ev îmkan gelek kêm in û rewşa kurdên komarê naguhêzin, bişkavtin, asîmîlasîyon berdewam e. Salên 1989-90î li dor 12.000 kur- dên musilman ji Ermenîstanê revîne Azerbaycanê. Bi hatina wan, jîyana çandî di nav kurdên Azerbacanê de hinekî geş bû. Pêwendîyên dostane navbera Turkîyê û Azerbaycanê de jî bandûr û tesîreke ne baş li ser civaka kurdî dihêlin. Sala 2001ê 32 kurd wek alî- girên PKKê hatin binçavkirin. Gelek kurdên ji dervayî Azerbaycanê hatî, ji welêt hatin derkirin.21 Sala 1990î jimara kurdan fermî li Azerbaycanê 13.100 bû, lêbelê li gor çavkanîyên kurdan bi xwe îro li Azerbaycanê ne kêmî 500.000 kurd hene.22 Kurd Li Tûrkmenîstanê Dîroka kurdên Tûrkmenîstanê, komareke Yekîtîya Sovyetê ya tirknija- da mayîn, wek ya kurdên Azerbaycanê ye. Li gor serjimara sala 1926an li Tûrkmênîstanê 22.000 kurd hebûn û ya sala 1959an jimara wan daket 2.26323, sala 1970yî jimara wan 2.933 bû. Li gor malûmatên ne fermî ku kur- dan dane, jimara kurdan li Tûrkmênîstanê sala 1970yî li dor 50.00024 bû, lê niha dibêt nêzîkê 200.000 be. Piştî serxwebûna Tûrkmenîstanê di jîyana kurdên wê komarê de tu guhastinan çê nebûne. Kurdnas Ç. Bakayêv ku salên 1954, 1957 û 1959 ji bo lêkolîna zaravê kur- dên Xorasanê ku kurdên Turkmênîstanê beşek ji wan in, diçe Turkmenîstanê, dinvîse ku kurdên wê komarê hê jî ziman û çanda xwe dipa- rastin. Dawîya salên 20emîn û bi taybetî salên 30emîn ên sedsalîya XX, çawan li komarên pişt Kavkazê, wusan jî li Turkmenistanê, ji bo parastin û bi pêş ve birina ziman û çanda kurdî gavên 210 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- hêja hatin avêtin. Li dibistanên gundên kurda bi zimanê kurdî dihat xwendin, ji bo wan dibistanan pirtûk- ên dersa bi zaravê kurdên Xorasanê, bi alfabeya Latînî (ya Erebê Şemo û Îshak Moragûlov çê kiribûn) tên çapkirin. Tiştekî balkêş e, wekî kurdnas Îshak Sûkêrman ser bingehê wan pirtûkan lêkolîna zaravê kurdên Xorasanê kirîye. Rêprêsîyayên rêjîma Stalîn salên 1937-38an li wê komarê jî dawî bi çalakîyên kurdan anîn. Eger li komar- ên Ermenistan û Gurcistan piştî mirina Stalîn hinek mafên kurdan dîsan vegerandin, lê li Tûrkmenîstanê jî mîna Azerbaycanê hew tişt dane kurdan, hemberî kurdan sîyaseta bişkaftin û asîmîlekirinê bi rê ve birin. Piştî serxwebûna Tûrkmenistanê jî tu mafekî civaka kurdan nehate naskirin û prosa bişkaftin û asîmîleki- rina kurdan berdewam e. Kurdên Li Gurcîstanê Piştî Cengê Cihanî yê Yekemîn, kur- dên êzdî bi giranîya xwe ve li Gurcîstana îroyîn, li bajarê Tiblîsê diman. Civakên ne mezin wusan jî li bajarên Têlavî û Batûmî hebûn. Tê gotin, wekî li çend gundên Kaxêtê jî êzdî diman. Lê kurdên musilman li gundê deverên Mêsxêt û Acar diman. Salên Cengê Cihanî yê Duyemîn û salên nangiranîyê dû re hatin, ji ber rewşa aborî gelek malbatên kurdên êzdî ji Ermenîstanê koçî Gurcîstanê dikin. Piştî ku Komara Gurcîstan a Sovyetê hat damezirandin, sala 1921ê li Tiblîsê klûb û dibistanên kurdan hatin vekirin, komên folklorî yên govend û stranan çanda kurdî geş dikirin. Di salên 1922 de Ahmedê Mirazî û Lazo (Hakob Xazaryan) li bajarê Tiblîsê dibistana êvarê ji bo zarokên kurdan vedikin. Di wê dibistanê de ji bo zimanê kurdî alfabeya ser bingeha tîpên ermenî dihat bikaranîn, ku Lazo sala 1921an çê kiribû. Ew dibistan heta sala 1929an hebû û ji kesên li wir xwendî çendek dûwarojê bûne mirov- ên bi nav û deng: zimanzan Qanadê Kurdo û Çerkez Bakayêv, berpirsîyarê rojnama Rîya Teze Cerdoyê Gênco, mêrxasê Yekîtîya Sovyetê Semendê Elî Sîyabandov, kurdnas Xalid Çetoyêv û çendekên mayîn. Lê ji dawîya salên 1930an (salên rêprêsîya rêjîma Stalîn), heta salên 1960an hikumata Gurcistana Sovyetê alîkarîya ji bo parastin û bi pêş ve biri- na ziman û çanda kurdî rawestand. Ji nîveka salên 1960an hikumata komarê ji nû ve guhê xwe da kurdan û daxwezên wan. Salên 1960-80an, Tiblîs bû navendeke çanda kurdî. Li neh dibistanên wî bajarî, ku zarokên kurd lê pir bûn, zimanê kurdî dihat xwendin, şanoya kurdî ya Tiblîsê, çawan li Gurcîstan û Ermenîstanê, wusan jî li Qazaxistanê, Sûrîya û Fransîya berhemên xwe pêşkêşî bîner- an dikir. Bi komên govend û stranên folklorî re, komên sazbendîya kurdî, yên hemdem derketin meydana çanda kurdî. Nûnerê kurdan li parlamênta Komarê hebû. Di demeke kurt de gelek hunermend, bi taybetî şêwekar bi pêş de hatin. Li radîyoya dewletê pro- gramên zimanê kurdî hebûn û li Yekîtîya Nivîskarên Gurcîstana Sêksîya Nivîskarê Kurd kar dikir. Gerek em bîr bînin, piştî ku kur- dên musilman sala 1944an ji B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 211 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- Gurcîstanê hatin nefîkirin, em dikarin bêjin kurdên mayî gişk êzdî bûn. Kurdên êzdî ku dor sêsid salî li vê Komarê dijîn, çiqwas çû jimara wan zêde bû û sala 1989an gihîşte 33.000an. Hikumata Gurcîstana Sovyetê îmkan dan kurdên êzdî, ku ziman, çand û nasnama xwe biparêzin. Lê piştî têkçûna Yekîtîya Sovyetê rewş bi carekê ve têkçû. Îro kurdên êzdî li Gurcîstanê bi dijwarîyeke mezin dixwazin ziman û kevneşopîyên xwe, dezgehên çandî û yekîtîya xwe biparêzin, ji berjew- endîyên xwe, yên sîyasî û çandî re xwedî derkevin. Gor bawerîya nû- nerên rêxistinên navnetewî, ev civaka kêmane ku dikaribû bi parastina nas- name, ziman û çanda xwe bi civaka Gurcîstanê ve întêgre bibûya, niha rû bi rûyî wunda kirina ziman, nasname û kevneşopîyên netewî bûye. Prosa asîmîlasîyonê wek penceşêrê çenckên xwe di bedena wê de bi cîh dike.25 Yek ji xeterên mezin ku civaka kur- dên êzdî li Gurcîstanê rû bi rû bûye, ew derketina êzdîya li dervayî welat e. Ev yek berî gişkî bi sebebên aborî pêk tê. Koçberîya êzdîyan ji Gurcîstanê bi radeyeke mezin îmkanên wê civaka êzdîya ye ku mirovî û darayî kêm dike. Eger em rewşa Gurcîstanê ya piştî serxwebûnê bînin ber çavan, em ê bibînin, wekî tenê malbetên ku dikari- bûn xercê rê yê giran bidin, ji welêt derketin. Her wusa kesên derketin, dewlemend û serkêşên civaka kurdên êzdî bûn. Derketina van kesên dewle- mend îmkanê civakê kêmtir kirin, ew jî gava hikumata Gurcîstana serbixwe arîkarîya civaka kurda daye rawestan- din. Dikarî bêjî, wekî civaka kurdên êzdî di demeke kurt de destkevtîyên salên Sovyetê gişk wunda kirin; şanoya kurdî sala 1992 hat girtin, komên govend û stranên kurdî hêdî-hêdî bêtave bûn, şûnên berevbûn û organîzekirina çalakîyên civakî û çandî neman. Ji alîkî mayin ve piranîya dunavên êzdîyan (şêx û pîr) ji Gurcîstanê der- ketin, çi ku pêkanîna pêwîstîyên olî dijwar kir. Vê bûyarê jî ji alîyê xwe de rê da tekîyên xaçparêz ên radîkal ku di nav êzdîyan de bi êginayî kar bikin. Kêmbûna jimara kurdên êzdî, tunebûna cîhên hevdîtinê, bandûra nêgatîv li ser zimanê kurdî jî dihêlin. Daxwaza kurdên êzdî ku bi yekîtîya radeyeke bilind berjewendîyên xwe yên sîyasî û çandî biparêzin, eger bi temamî têk neçûye, hêvî jî nemaye. Gerek bê gotin, wekî kêmanîyên êtnîkî yê mayîn, gişk jî ji der ve alîkarîyê distînin; ermenî, azerî, rûs, ûkrayînî dewletên wan pişta wan in. Heta asûrî jî, ku dewleta wan a serbi- xwe tune, balyozxana Vatîkanê ji wan re xwedî derdikeve.26 Tenê kurdên êzdî mane bêxwedî. Gava kurdên êzdî behsa mafên xwe yên sîyasî dikin, medîya gurcan wan bi cûdaxwezîyê (sêparatîzmê) tawanbar dike. Nûnerên hikumatê heta mafê çandî jî ji bo êzdîya zêde dibînin. Awa serokê Palata zimanê gurcî Lêvan Gvîncîlîya dibêje: "Li welatê dêmokra- tîyê hikumat xema civakê bi giştî dixwe, lê ne ya dîasporayên neteweyên cihê."27 Faktoreke mayîn jî ku bandûr û tesîreke nêgatîv li ser civaka kurdên êzdî li Gurcistanê dihêle, sîyaseta der- vayî ya wî welatî ye. Serokatîya Gurcîstanê berjewendîyên civaka kurdî ji pêwendîyên bi Tûrkîya re dike 212 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- cangorî. Bo nimûne, dema serjimara sala 2002an di stûna neteweyan a forma serjimarê de navê kurda tune bû, lê navê tirka hebû, ew jî gava jimara kurdan wê demê bêtirî 20.000 bû, lê jimara tirka tenê digihîje çend kesan. Bi bawarîya Davîd Szakonyî, ku lêkolîna rewşa kurdên êzdî li Gurcistanê kirîye, faktorên nêgatîv ku bandûra xwe li ser rewşa kurdên êzdî hîştin, ev in28; 1. Cêrge guhastinên sîyasî û aborî li Gurcîstanê piştî sala 1991ê ku bûn sebebê koçberîya gelek êzdîyan; 2. Tunebûna yekîtîyê, pir bûna rê- xistinên biçûk û pirsa nasnameyê (êzdî yan kurd) hêza civakê sist kirin; 3. Di prosa damezirandina dewletê de nasnameya gurcbûnê kirin bingeh û ewqas jî rê nedan kêm- netewên Gurcistanê. Piştî têkçûna Yekîtîya Sovyetê civaka kurdan li Gurcistanê ji alîyê sîyasî, aborî û civakî mehrûm bû. Eger civaka kurdî nikaribe ji vê rewşê derkeve û alîkarî ji der tune be, ew civak dikare bi tam dest xwe here. Wusan jî sal bi sal jimara kurdan li Gurcîstanê kêm dibe, eger sala 1989an jimara wan li wê komarê 33.331 bû, sala 2002an ew jimar daket 20.843, lêbelê li gor bawe-rîyakurdênGurcîstanêbixwe,jimara kurdênmayînihanezêdeyî6.000ane.29 Kurd Li Ermenistanê Rewşa kurdên Ermenistanê timê jî ji rewşa kurdên komarên Yekîtîya Sovyetê yên mayîn cihê bûye; nasîyon- alîzma kurdan her tim jî li vê komarê xurtir bûye. Ji alîkî mayîn ve serokatîya Komara Ermenistana Sovyetê pir caran destê alîkarîyê dirêjî civaka kurdan kirîye. Ev yek dikare bi wê yekê bê şirovekirin, wekî piranîya kurdên Ermenistanê êzdî bûn û navbera êzdîya û ermenîyan de dostanîyeke dîrokî hebû. Hema ji destpêka damezirandina Komara Ermenistana Sovyetê (29.11. 1920), serokatîya komarê biryar da ku li dibistanên gundên kurdan zimanê kurdî bê xwendin. Ji bo vî karî pêwîstî û pêdivîya alfabeke zimanê kurdan hebû. Sala 1921ê Lazo (Hakob Xazaryan) li ser bingeha tîpên ermenî alfabeya zimanê kurdî çê dike û havîna wê salê yekemîn pirtûka bi zimanê kurdî Şems çap dibe. Berê li sêwîxanan (berî gişkî ya Aştarakê), dû re jî di gundên kurdan de zaro bi vê pirtûkê fêrî xwendin û nivîsara zimanê kurdî dibin. Êdî sala 1921ê di 5 gundên kurdan de dibis- tanên kurdî tên vekirin. Sala 1921ê kongira êzdîyên dor çîyayê Elegezê tê bidarxistin, dawîya wê salê kongira ermenî û êzdîyên peneber tê bidarxistin. Êdî sala 1922an nûnerên kurdên êzdî li parlamênta (Sovyeta Tewrebilind) Komara Ermenîstanê tên hilbijartin.30 Ji bo başkirina rewşa kurdan ji alîyê serokatîya partî û hikumeta Ermenîstanê de gelek biryar tên girtin. Kurdên êzdî yên peneber, ku li bakûrê Kurdistanê gund û şênîyên xwe hiştibûn û revîbûn Ermenîstanê, neçar bûn koçerîyê bikin. Piştî demeke ne dirêj hikumatê ew di gundan de bi cîh kirin û hinek cîhan jî ji wan re gundên nû ava kirin. Ji sala 1925an heta 1928an, 20 gund dane kurdên penaber. Wan salan wusan jî ji bo hildana nexwendîtîyê karekî berbiçav tê kirin. Sala 1922an jimara kurdan li Ermenîstanê li dor 8.500 bûn ku B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 213 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- piranîya wan kurdên êzdî bûn. Piştî şorişa Şêx Seîd, beşek kurdên musilman ku salên Cenga Cihanî yê Yekemîn ji Rûsîya revî bûn û devera Wanê bi cîh bibûn (dor 4 hezar malbet, ku ji eşîrên Brûkî, Banokî, Misirkî û Celalî bûn) dîsan vegerîyan û jimara kurdan li komara Ermenistanê gihîşte 15.500 hezaran. Sala 1925an yekemîn kongireya kurdên ne partî ji hikumata Ermenîstanê dixwaze, wekî alfabeya kurdî li ser bingeha tîpên latînî bê damezirandin. Ew kar ji alîyê Îsahak Moragûlov û Erebê Şemo ve sala 1928an pêk hat û sala 1930î ew alfabe di dibistanên kurdî de dihat bikaranîn. Ji 31/03/1930 rojnama Rîya Teze bi wê alfabeyê tê weşandin. Sala 1931ê kolêca Pişkavkazê ya Perwerdeyê, ya kurdî tê vekirin, ku ji bo dibistanên kurdî mamosta amade dikirin. Sala 1931/32 ya xwendinê li Ermenîstanê, 27 dibistanên kurdî hebûn, sala 1937an jimara wan dibis- tanan digihîje 48an. Ji sala 1929an heta 1932an 21 pirtûkên dersan têne çap kirin. Sala 1925an Ermenîstan dibe mazû- vanê Kongira Kurdên Pişkavkazê. Wan salan di alîyê çandeyî de jî gavên hêja hatin avêtin. Sala 1926an fîlma Zerê tê kişandin, ku mijara wê jîyana kurdan bû û çend kurdan wek aktor di wê fîlmê de dilîstin. Ew fîlm bi bingeha xwe ve êtnografî bû, jîyana kurdên wê deverê dianî ber çavan. Wê salê wusan jî fîlmeke dokûmêntal bi navê Kurd û Êzdî tê kişandin. Sala 1934an konfêransa kurdên Yekîtîya Sovyetê li Yêrêvanê tê bidarx- istin. Kurd û kurdnasên ji her sê ko- marên Pişkavkazê û Turkmênîstanê, her wusan jî ji bajarên Moskova û Lênîngiradê beşdarî wê konfêransê dibûn. Konfêrans bi taybetî li ser van mijaran radiweste; standartkirina zimanê kurdî, guhêrînên civakî-aborî û bandora wan li ser zimanê kurdî, rêfor- ma alfabeya bi tîpên latînî, rêziman û têrmînologîya kurdî. Konfêrans wusan jî cihê hêja dide pirsa bi pêş ve birina çanda kurdî, parastina kelepora netewî; bi taybetî folklor, sazbendî û tiştên bi dest tên çêkirin. Gerek bê gotin, wekî ji bo parastin û bi pêş ve birina çanda kurdî hikumatê alîkarîyeke berbiçav dida. Sala 1937an, li gundê Elegezê, şanoya kurdî, ya dewletê ku şanoyeke profêsîyonal bû, tê damezirandin. Ew şano li her sê komarên Pişkavkazê derdiket pêş bîn- eran. Komên govend û stranên kurdî çawan li komarên Pişkavkazê, her wusan jî li Moskovayê konsêrt didan. Yekemîn nimûna wêjeyî bi zimanê kurdî sala 1931an çap dibe, lê sala 1932an yekemîn almanaxa nivîskarên kurd çap dibe. Gerek bê gotin, wekî piranîya nivîskarên wê nivşê li sêwîx- aneyan mezin bibûn, li wir fêrî xwendin û nivîsarê bibûn. Ji sala 1929an heta 1937an bêtirî 70ê pirtûk bi zimanê kurdî çap dibin. Li Ermenîstanê jî, çawan li komar- ên Yekîtîya Sovîyetê mayîn, salên rêprêsîya rêjîma Stalîn (1937-38) pêş- vaçûna ziman û çanda kurdî rawestîya. Dibistanên kurdî, kolêca Perwerdeyê, rojnama Rîya Teze, Sêksîya Nivîskarên Kurd li nav Yekîtîya Nivîskarên Ermenîstanê, programên kurdî yên radîyoyê, hema bêjî her tiştê kurdî bilî şanoya kurdî ya Elegezê, hatin girtin. Şanoya Kurdî jî sala 1947an hat girtin. Gelek ronakbir û navdarên kurd bi 214 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- tawanên bê bingeh, hatin girtin û nefîkirin; Erebê Şemo, Hecîyê Cindî, Cerdoyê Gênco, Ahmedê Mîrazî, Cangîr Axa, Şamil Têmûrov… Piştî mirina Stalîn, bi taybetî ji sala 1955an, di jîyana kurdên Ermenîstanê de guhartinên mezin çêbûn. Wê salê Sêkretarê Yekemîn, yê PartîyaKominîsta Ermenîstanê, Sûrên Tovmasîyan, ku nû hatibû hilbijartin, komek ronakbîr û sîyasetmedarên kurd vexwandin bal xwe û bi wan re li ser pirsa ji nû ve geşkirina ziman û çanda kurdî gotûbêj kir. Piştî wê rasthatinê, ji nû ve dest bi weşana rojnama Rîya Teze, programên li ser radîyoyê kirin. Beşa Nivîskarên Kurd di Yekîtîya Nivîskarên Ermenîstanê de dîsan dest bi karê xwe kir, jimara pirtûkên bi zimanê kurdî dihatin çapkirin zêde bû. Rast e dibis- tanên kurdî êdî nehatin vekirin, lê di dibistanên gundên kurdan û gundên kurd lê pir bûn, di hefteyêk de du sihetan ziman û wêjeya kurdî dihat xwendin. Dîsan wê salê ji bo amadeki- rina mamostayên zimanê kurdî li Kolêca Perwerdeyî ya ermenîyan, beşê kurdî hat vekirin. Sala 1959an li Enstîtûta Rojhilatnasîyê beşa kurd- nasîyê hat vekirin, lê sala 1970î ji bo amadekirina pisporên kurdnas, li Zanîngeha Yêrevanê beşa kurdnasîyê hat vekirin. Salên 1970an li gundê Elegezê, ku navenda 11 gundên kurdên êzdî ye, şanoya kurdî ji nû ve hat vekirin, lê vê carê êdî ne şanoya profêsîyonal bû. Lê dîsan jî wê şanoyê gelek pîyesên nivîskarên kurd û yên ji zimanên mayîn wergerandî derxistin ser sehnê û raberî bînerên Ermenîstanê û Gurcistanê kirin. Li dawîya salên 1950an jimara xwendkarên kurd li zanîngeh û Enstîtûtên Ermenîstanê zêde bûn, ji nav kurdan gelek kesên navdar der- ketin, çendek ji wan li seranserê Ermenîstanê û ji dervayê tixûbê wê hatin naskirin Sala 1959an bi sênaryoya Erebê Şemo fîlma documental a "Kurdên Ermenîstana Sovyetê" tê kişandin. Wê fîlmê jîyana rojane ya kurdên Ermenîstanê û destkevtinên wan ên salên Sovyetê dianî ber çavan. Ji destpêka salên 1930an heta dawîya salên 1980an li Ermenîstanê gelek pirtûk bi zimanê kurdî hatin çap- kirin. Îro li pirtûkxana Komara Ermenîstanê yê Neteweyî 686 pir- tûkên bi zimanê kurdî hene. Pirtûkên bi zimanê kurdî wusan jî li pirtûkxana Akadêmîya Zanyarî ya Komara Ermenîstan û li pirtûkxaneyên gundên kurdan hene. Eger piştî hevberdana Yekîtîya Sovyetê bi pêş ve çûna ziman û çanda kurdî li Ermenîstanê bi tam ranewest- îya be jî, gelek sist bûye. Rojnama Rîya Teze, salê tenê çend hejmar çap dibin, programên kurdî bi radîyoyê ji rojê seat û nîvekê daketine nîv seat û ji bo wî nîv seat jî îmkan kêm in. Beşa kurd- nasîyê li Enstîtûta Rojhilatnasîyê nemaye, şanoya kurdî nemaye, komên folklorê nemane. Hinek îdarên mayî jî, tenê bi nav hene. Ev rewşa nêgatîv berhema sîyaseta seroketîya Ermenîstana serbixwe ye. Ev sîyaset bi du rêya hate bi rê ve birin; cihêkirina êzdîya ji kurdan û derkirina kurdên musilman ji Ermenîstanê. Dema konflîkta navbera Ermenîstan û Azerbaycanê musil- manên Ermenîstanê gişk, kurd jî di nav de, bûne hedefa êrîşên komên çekdar û B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 215 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- hikumatê ji bo rawestandina wan êrîşan tu tişt nekir. Ev jî bû sebeb, wekî kurdên musilman ji Ermenîstanê derkevin. Kurdên êzdî û ermenî bi dîrokî dostên hevbûne.DemaCengêCihanîyêYekemîn ji bo piştgirtina ermenîya, tirkan li dor mîlîyonek kurdên êzdî li devera Tur Abdînê qir kirin. Zivistana sala 1915/16 êzdîyênŞengalêgelekmalbetênermenîdi malên xwe de xwedî kirin. Dîsan jî sala 1918êzdîya,bitaybetîdesteyaCangîrAxa ku ji 750 siwarî pêk dihat, bi ermenîyan re tevayî Ermenîstana îroyîn ji tirkan parastin. Vê dostanîya dîrokî rê neda seroketîya Ermenîstanê êzdîyan jî derxin. Sala 1988an ji bo Qerebaxa Çîyayî ji Azerbaycanê biqetînin û bigihînin Ermenîstanê, li Ermenîstanê û Qerebaxê tevrabûneke mezin dest pê kir ku piştî demekê gîhande şerê vekirî di navbera herdu komaran de. Pêwendîyên ermenîya û kurdan ku çend dehsalên dawî nerm bibûn, têk çûn, bi 211.000 azarîyan re li dor 15.000 kurdên musilman ji Ermenistanê der çûn.31 Bi serhildana ermenîyan re (1988) di nav êzdîyan de jî tevrabûnekê dest pê kir, ku daxwez dikir êzdîya çawan wekî netewekî ji kurdan cihê nas bikin. Gerek bê gotin, wekî ev tevrabûna êzdîya ji alîyê karbidestên ermenîyan de hatibû amadekirin û ji alîyê wan ve jî dihat bi rê ve birin. Awa, kongira ku rêxistina êzdîya damezirand, ji alîyê du rojhilatnasên ermenî ve dihat bi rê ve birin; Garnik Asatryan û Arşak Poladyan. Lê ronakbîrên kurdên êzdî, wek nivîskar, Dr. Eskerê Boyîk qet nehîştin bikeve xanîyê kongre lê dikirin. Êzdî beşekî gelê kurd in û ji alîyê seranser cîhanê de wusan têne naski- rin. Lê çend zanîyarên ermenî, bi serokatîya Garnîk Asatryan, piştgirîya daxwaza cihêkirina êzdîya ji kurdan dikin. Ew bi lêkolînên awa gotî 'zanî- yarî' dixwezin mak bikin, wekî êzdî ne kurd in, êzdî komeke êtnîkî ye û ji kur- dan cihê ne. Ev yek bi xwe re xetereke mezin tîne, bi vê cihêkirinê êzdîyên Ermenistanê ji civakên êzdîya yên mayîn diqetin, dûr dikevin, ew wusan jî ji koka xwe ya dîrokî û çandî tên birîn, çi ku bişkaftin, asîmîlekirina wan hêsan dike.32 Bawerîya wekî êzdî ne kurdin, berê jî di nav pareke êzdîyan de hebû û ew bawerî bi taybetî piştî kesên wek Bayazîd Îsmaîl Beg û birayên wî salên 1970-80an ji Îraqê hatin nav êzdîyên Ermenîstanê, bêtir belav bû. Wan dig- otin 'êzdî ne kurd in' û xwe wek nûnerê mala mîrên êzdîya dida nasandin. Ji ber vê jî gelek êzdîyan bawerîya xwe bi wan anî. Ji alîkî mayîn ve, piştî derkirina kur- dên musulman jî medîya ermenîyan propoganda dijî kurdan ranewestand û kurdên êzdî tirsîyan, wekî rojekî dikarin wan jî der bikin. Gerek bê gotin, wekî heta destpêka sedsalîya XX êzdîya nasnama 'kurd' dipejirandin. Lê ev yek piştî Cenga Cîhanî ya Yekemîn hat guhartin. Dema qira ermenîya bi deh hezaran êzdîyên Serhedê jî hatin qirkirin û hinek kur- dên musulman jî tevî qirkirina wan bûn. Wê demê gelek êzdîyên Kavkazê xwe bi nasnameya êzdî didan nasandin. Lê dîsan jî Şorişa Başûrê Kurdistanê nav kurdên êzdî de hesînên neteweyî geş kirin û kêm kes mabûn, wekî digotin em ne kurd in. Faktoreke mayîn jî heye, ku divêt 216 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- neyê ji bîrakirin. Li Ermenistanê heta sala 1965an di nav xelkê de, lê ji sala 1965an bi teherekî vekirî û fermî pro- poganda dijî kurdan diçû, di komkujîya ermenîya, ya salên Cenga Cîhanî yê Yekemîn de, berî gişkî kurd tawanbar dikirin. Ji alîkî mayîn ve ji alîyê kar- bidestên Ermenîstanê gef li êzdîyan dixwarin, zor li wan dihat kirin, wekî bêjin em ne kurd in. Van faktora gişkan rola xwe lîst, beşekî mezin ê êzdîyayî nexwestin ji wan re bêjin kurd. Sala 2001ê parlamênta Ermenîstanê zimanê êzdîyan wek zimanekî ji kurdî cihê pejirand, Îlona sala 2006an pirtûkên zimanê 'êzdîkî' (ku kurmancî bûn bi tîpên Krîlî) ji alîyê hikumata Ermenîstanê de hatin çapkirin û li gundên êzdîyan hatin belavkirin. Serokên piranîya dibistanên gundên êzdîya ev pirtûk ne pejirandin. Van bûyera dutîretîya civaka êzdîya hê mezin kir. Tiştekî balkêş e, wekî êzdîyên di gundên cihê de dijîn, dibêjin 'em kurd in', lê êzdîyên di gundên ermenîya de dijîn dibêjin 'em êzdî ne, ne kurd in'. Awa êzdîyên marza (navça) Aragatsotn, ku 11 gundên êzdîyan li wir in, dibêjin 'em kurdin, lê kurdên êzdî ne' û tu kesî li wê deverê pirtûkên 'êzdîkî' nepejirandin. Ev jî mak kirineke wê bawarîyê ye, wekî gelek êzdî ji tirsa dibêjin em ne kurd in. Ji bo ronakbîrên kurdên êzdî (ku xwe kurd nas dikirin û dijî cihêkirina êzdîya bûn ji kurdan) ber çavên xelkê reş bikin, nasîyonalîstên ermenîya ew bi piştgirtina Azerbaycanê tawanbar dikirin.33 Ne dijwar e tê bigihîjin, gava şerê giran navbera Ermenîstan û Azerbaycanê de diçû, tawana weha dikaribû bigîhanda çi. Bi her teherî dixwestin çavên ronakbîrên kurdên êzdî bitirsînin û ne tenê ditirsandin. Sala 1991ê profêsorê bi nav û deng, nivîskar Seîdê Îbo, ro nava rojê li cîhê kar kuştin û heta îro jî kujerê wî nehatîye dîyarkirin. Ji alîkî mayîn ve serokatîya Ermenîstanê êzdîyên ku digotin em ne kurd in, derxistin dijî ronakbirên kurdên êzdî. Van bûyaran bi rewşa aborîye gran ve, gelek ron- akbîrên kurdên êzdî neçar kirin ji Ermenîstanê derkevin. Rêxistinên êzdîyan ku xwe wek netewekî cihê dibînin, du mehname çap dikin: 'Lalish' û 'Êzdîxane'. Herdu jî bi zimanê ermenî çap dibin û nivîskarên ku gotarên giring dinvîsin, ermenî ne. Bi bawerîya me ev sîyaseta seroka- tîya ermenîyan ji wê yekê tê, wekî ew ditirsin rojekê kurd bixwazin beşekî Ermenîstana îroyîn wek axa Kurdistanê nas bikin. Ev sîyaset di van gotinên mamostayê zanîngeha Yerêvanê profêsor Vîktorîya Arakêlova de dîyar dibe: "Berê di berhemên rojhi- latnasan de ermenîyên êzdî wek grûpeke êtnîkî ya cihê hatin pejirandin. Ev ji bo asayîşa neteweyî faktoreke gelek giring e, wê xetera ku li Ermenîstanê 'faktora kurdî' heye, ji me dûr xist."34 Gor nêrînên rêxistinên navnetewî, li Ermenîstanê kêmenetewe ji alîyê sîstema mafnasîyê de nayên parastin û nûnertîya wan di mêkanîzma hiku- matê de li gor jimara wan nîne.35 Îro êzdî mezintirîn kêmnetawa Ermenîstanê ne, jimara wan li dora 40.000î de ye. Lê serokatîya Ermenîstana serbixwe, pêwîstîyên civak êzdîyan, ku ji hêza dewlemendî û tesîrê hatîye dûrxistin, hesav hilnedan. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 217 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- Di van şertan de êzdîya nikaribû xwedî ji mafên xwe yên aborî, civakî û çandeyî derkevin. Gelek caran ji alîyê polîs û dadmendan de jî zordarî li êzdîyan tê kirin. Li gor bawerîya serokêYekîtîya Neteweyî ya êzdîyên Ermenîstanê Ezîz Tamoyan, êzdî bêyî ku bêne parastin dijîn. Mal û hebûna êzdîya talan dikin, agir berî malên wan didin. Kesên van kara dikin zanin ji ber ku qurbanî êzdî ne, ew bên girtin jî wê tenê hinek cirm bidin. Êzdî ji alîyê yasayê ve nayên parastin, yasa divêt ji bo gel gişkî weka hev be. Ew berdewam dike: “150 mal- betên êzdîya ji xanîyên wan derkirine, niha li kolanan dijîn, ermenî ketine xanîyên wan. Hikumat vê yekê zane.”36 Di hevpeyvineke mayîn de ew dibê- je, wekî hinek êzdîyên li perrê bajêr diman, axa wan, xanîyê wan hebûn, niha hatine derkirin, neçar mane ji welêt herin. Êzdîya pez û dewarê xwe li zozanan diçêrandin, zozan jî ji dest wan girtin, ew jî neçar man ji Ermenîstanê koç bikin. Dibe ku 50% êzdîyan êdî ji Ermenîstanê koç kirîye.37 Berî hevberdana Yekîtîya Sovyetê li parlamênta Ermenîstana Sovyetê (Sovyeta Tewre Bilind, ya Komara Ermenîstana Sovyetê) nûnerên kurdan hebûn, lê piştî têkçûna Yekîtîya Sovyetê tu nûnerekî kurdan (êzdîyan) li par- lamênta Ermenîstanê tune. Cihê bîranînê ye, wekî li parlamênta Herêma Kurdistanê ji bo ermenîyên Kurdistanê, ku jimara wan gelekî ji ya êzdîyên Ermenîstanê kêmtir e, kursî- yek hatîye cihê kirin. Çiqas jî êzdîyan wek civak karibûn li Ermenîstana serbixwe xwe biparêz- in, lê dîsan jî ew di pirsên xwedîtîya axê, avê û zozanan de rastî dijwarîyên mezin tên, nûnerê wan ên sîyasî di serokatîyê de tune ne. Li Ermenîstana îroyîn, çawan civakeke êtnîkî bêyî piştgirtina dewleta der, êzdî rû bi rûyî binpêkirina mafê xwe yên sîyasî û sivîl dibin. Tunebûna yekîtîyê di civakê de, alozkirina pirsa nasnameyê (êzdî, kurd), tunebûna nûnertîya sîyasî, çi li parlamêntê, çi li hikumatê, civaka êzdîya li Ermenîstanê bêhêz dikin û ew civak roj bi roj destkevtinên dewrana hebûna Yekîtîya Sovyetê wunda dike. *** Çawan em rewşa kurdên Yekîtîya Sovyêta berê dibînin, kurdên Azerbaycanê û Tûrkmenîstanê bişki- vîn, asîmîle bûn, lê kurdên Ermenîstanê û Gurcîstanê, ku ew jî heman sîstêma sosîyalîzmê de diman, xwe parastin, asîmîle nebûn. Vê fenomênê em bi du faktoran dikarin şirove bikin. Ya yekemîn; kurdên Ermenîstanê bi piranîya xwe ve, kurdên Gurcîstanê jî gişk, êzdî bûn. Ola êzdîya rê li ber bişkavtin û asîmîlebûna wan girt. Li gor ayîna ola êzdîyan zimanê kurdî pîroz e. Sala 1932an Şêx Heyderê êzdî di kovara Hewar de dinivîse: "Zimanê me kurmancî ye. Şîrîntirîn zimanê di dinyayê ye. Ji lewra Xwedê jî pê axivîye. Pelê kitêba me dibêje: "Xwedê bi zimanê kurmancî ê şîrîn axivîye." Ji ber wê yekê "Mesheva Reş" bi zimanê kurmancî hatîye."38 Êzdîyên Kavkazê wusan jî bawer dikin, ku bi spartina Xwedê, Melekê Tawis Adem fêrî axavtinê kirîye û ew bi Adem re bi zimanê kurdî (ew dibêjin kurmancî) axivîye. Ew bawer dikin, wekî zimanê kurdî yekemîn ziman e li rûbarê dinê û 218 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- pîroz e. Hin jî li gor ola êzdîyan, mafê êzdîya tune bi kesên ji ol û neteweyên mayîn re bizewicin. Ev jî astengek bû pêşîya bişkavtinê. Faktora duyemîn jî, wekî kurdên Ermenîstanê û Gurcîstanê ji bişkavtinê parastin ew bû, wekî dema Sovyetê di sîyaseta komarên Ermenîstanê û Gurcîstanê de plana bişkavtina kurdan tune bû. Li Azerbaycanê û Turkmenîstanê kurd jî wek neteweyên desthilatdar, azarî û turkman, musulman û bi pira- nîya xwe ve şiîya bûn. Ew bi hêsanî ji hev dizewicîn û nav hev de dibişkivîn. Kurdên wan komaran girîngîya mezin ne didan parastina zimanê kurdî, ji xwe rabûn-rûniştandin, kevneşopîyên wan jî gelekî nêzîkî yên azerîya û turkme- nan bibûn. Ji alîkî mayîn ve serokatîyên wan komarên tirknijad, wek hikumata Turkîyê, sîyaseta bişkavtin, asîmîlekirina kurdan bi rê ve dibirin. Ev sîyaset bi taybetî, bi hov- îtîyeke mezin ji alîyê serokatîya Azerbaycanê ve dihat bi rê ve birin. *** Hikumatên dewletên Pişkavkazê; Azerbaycan, Ermenîstan û Gurcîstan hê jî ji naskirina mafên kêmanîya, yên piralî ku dikaribû rê bida kurda û kêmanîyên mayîn mafên xwe biparêzin, ji xwe dûr digrin. Eger kêmanîyên mayîn xwe spartine piranîya dêmografî ya cîh (li hinek dev- eran ew piranî ne), yan alîkarîya dewletên der, kurd bêpişt mane. Piştî têkçûna Yekîtîya Sovyetê, ku bi xwe re dijwarîyên aborî û bilindbûna pêla nasîyonalîzmê û konflîktên etnîkî anî, bi dehan hezaran kurd ji komarên Piştkavkazê (Azerbaycan, Ermenîstan û Gurcîstan) wusan jî ji komarên Asîya Navîn (Qirgizîstan û Ozbêkîstan) neçar man koçber bibin. Piranîya wan li Rûsîya Fêderal û Qazaxistanê, parek li komarên Yekîtîya Sovyetê mayîn û pareke biçûk jî li welatên Awropa Rojava, bi taybetî li Almanîya, Bêlçîka û Holanda bi cîh bûn. Piranîya kurdên musulman ji Ermenîstanê, Azerbaycanê, Qirgizîstanê û Ozbêkîstanê ji ber dijwarîyên aborî û konflîktên etnîkî koçî Qazaxistanê kirin. Gerek bê gotin berî hevberdana Yekîtîya Sovyetê kurdên Qazaxistanê êdî baş întêgre bibûn, di nav wan de kesên navdar û dewlemend hebûn û kurdên ji komarên mayîn xwe li wan girtin. Li gor çavkanîyên kurdan jimara kurdan li Qazaxistanê niha deve-devî 150.000 e. Li Qazaxistanê rêxistinên kurdan yên civakî karekî hêja dikin; kovar û rojnameyên kurdî tên çap kirin, pirtûkên kurdî, di nav wan de yên ji bo dibistanan, tên çapkirin. Li dev- erên kurd lê pir in, di dibistanan de zimanê kurdî tê xwendin. Li Rûsîya Fêderal jî li dor 130.000- 150.000 kurd hene. Civakên kurda yê mezin li Moskva, Yaroslav, Novosîbîrsk, Karasnodar, St. Pêtêrsbûrg û deverên mayîn hene. Komele û navendên kurda kovar û rojnaman çap dikin, radîyoya "Dengê Rûsîya" rojê seatekê pro- gramên bi zimanê kurdî (kurmancî û dimilî) belav dike. Divêt em ji bîra nekin, wekî ew çalakîyên ku li dewletên Qazaxistanê, Azerbaycanê, Rûsîya Fêderal û komarên mayîn pêk tên, bi giranîya xwe ve ji alîyê kurdên ji Ermenîstanê derketî tên bi rê ve birin. Ezmûna kur- dên Ermenîstanê dema Sovyetê bi dest anî, hê jî kêrî parastina ziman û çanda kurdî tê. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 219 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- Dema Sovyetê sê navendên kurd- nasîyê li Moskva, Lênîngrad û Yerêvanê lêkolînên dîrok, ziman û çanda kurdî dikirin. Ji talebextan re niha tenê çend kurdnas wî karî didomînin. Li înstîtûta Rojhilatnasîyê ya St. Pêtêrbûrgê (Lênîngrada berê) tenê sê kurdnas mane, ku temenê her- sêkan jî li ser 70ê salan re ye. Li Moskva û Yerêvanê jî rewş baştir nîne. Yekîtîya Sovyetê li ser kurdên wî welatî de hilweşîya, bi deha (dibe ku sedan) hezaran bûne penaber. Îro civakên kurdan hêdî-hêdî ser xwe de tên, lê hê jî li pêşîya wan gelek asteng hene. Kurdên Yekîtîya Sovyeta berê ji bo parastina nasname, ziman û çanda neteweyî, hê jî pêwîstîya wan bi alîkarîya hikumata Kurdistana Fêderal û rêxistinên dîaspora kurdan heye. Jêrenot: 1 Sours of the History of Azerbaijan, Baku , 1989, rû.68. Ev malûmatî min ji gotara Shamil Askerov, KurdishMedia.com, 18.09.2006 hildaye. 2 Dr. Khalil J. Rashow, Mîrgeha Şêxan û Şengal û Kilîs, Roj, 2003. Hanower, http:www.yezidi.net / mirgeh.htm,21/Feb/2003. 3 History of Azerbaijan, Baku , 1994, rû. 283. Ev malûmatî min ji gotara Shamil Askerov, Kurdish Media.com,18.09.2006hildaye. 4 Dîsan li wir. Ev malûmatî min ji gotara Shamil Askerov, KurdishMedia.com, 18.09.2006 hildaye. 5 G. Akhmedov, Srednevekovyi gorod Beligan, Baku , 1972, rû.82 Ev malûmatî min ji gotara Shamil Askerov, KurdishMedia.com, 18.09.2006 hildaye. 6 Shamil Askerov, KurdishMedia.com, 18.09.2006. 7www.ecmi.de/jemie/dowload/2-2007- Szakonyi. pdf,rû.4 8 Tosinê Reşîd, Êzdîyati, oleke hê jî ne naskiri, Stockholm, 'Roja Nû', rû. 224. 9 Poêma 'Sîranamê' ya yek ji mezintirîn şayîrê ermenîya yê sedsalîya XX, Hovanês Şîraz ser mêranîya wan hatîye sêwirandin. 10 Sharaf xan Bidlisi, Sharafname, Moskva, 1967, t. I, rû. 370. 11 V. Macharadze, 'Gruzinskiye dokumenti po istorigruzino-kurdsko-asiriysko-ruskix vzayimootnosheni, 60-70 godax XVIII veka. Sabchota Sakartvelo, Tbilisi, 1989, rû.33. 12 http://www.armeniapedia.org/index.php? title= Kurds#column-one#column-one 13 Second report submited by Armenia pursuant to article 25, paragraph 1 of the framwork convention for the protection of national minoreties. 24,11.2006, rû.55. 14www.eki.ee/books/redbook/kurds.sht ml. 15 Tosinê Reşîd, rû. 183. 16 'Sovetskaya Etnografiya', Moskva, 1964, N5, rû. 17-30. 17 Müller, D., The Kurds of Soviet Azerbaijan, 1920-91, Central Asian Survey, Vol. 19, No 1, 2000, p.62 18 Dîsan li wir. 19 N. Rzayev, www.kurdishmedia.com, 05, 06, 2006. 20 Farid Shafee, Inspired from abroad: The external Sources of Separatism in Azerbaijan. In the "Caucasian review of the International Affairs. Vol. 2(4)-Autumn 2008, p. 200-211. 21http://www.unhcr.org/refworld/coun- try,MRGL,AZE,4562cf2,49749bc,o.html 22N.Rzayev, www.kurdishmedia.com, 05, 06, 2006. 23 Sovetskaya Etnografia, 1964, N5, rû.17- 30. 220 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- 24 Chaliand Gerard (ed.) A People Without Country: The Kurds and Kurdistan. New York: Olive Branch Press (1993-revised first American edition) pg.203. 25Giga Chikhladze, Irakliy Chikhladze, "Grûzîya: kûrdskoyê mênşêstvo mojêt prosto îzçêznût" Tbilisi (IWPR) 16.09.2005. 26 Irakli Chkhladze and Giya Chikhladze, "The Yezidi Kurds and Assiriyans of Georgîya: The problem of Diasporas and integration into Contemproary Society: 21 Central Asia and Caucasus" (2003) 27 www.ecmi.de/jemie/download/2- 2007-Skazoniyi.pdf. 28 Dîsan li wir. 29 www.caucaz.com, 20.12.2006. 30 Li parlamênta Komara Ermenistana serbixwe (18.05.1918-29.11.1920) nonerê êzdîya, Ûsiv begê Hesen axa hebû. 31 Gor malûmatîyên Dêpartamenta kêmenetewa û karên olî, ya hukumata Komara Ermenistan, îro li Ermenistanê dor 20 kurdên musulman mane. 32http://oneworld.blogsome.com/2006/0 5/07/ kurdish-nationalizm-in-armenia/ 33 Kurdish Life, N 10, Spring, 1994. 34 'Golos Armeni' nespaper (online edi- tion) N139, 26.12.2005. 35Yezidi/Kurds in Armenia, www.minel- res@mailbox.riga.lv, 16.05.1999. 36 http://groong.usc.edu/orig/ok- 19980611.html 37 http://groong.usc.edu/orig/ok- 20040916.html 38 Hewar, sal 2, hejmar 21, 5 Hezîranê, sala 1933. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 221 Kurdên Yekîtîya Sovyetê: Berê û Niha --- Page Break --- Di pêkanîn nasnameya neteweyî ya Kurd de, girîngî û ciyê ziman û wêjeyê çiye? Yan jî ku em bi gotine- ka dî bêjin, ji ber çi ziman û wêje di pêkhatina nasnameya neteweyî de navgînên (amraz- ên) bitesîr (bibandor) in? Çavkanîya hêza wan çiye? - Kurd di pêkanîna nasnameya neteweyî de ziman û edebiyatê datînin kur, ez nizanim. Lê, bi qasê ku ez zanim hinek sîyasetmedarên kurd qîmet û girîngî nadine edebiyat û zimanê kurdî. Loma jî ew ne bi kurdî, bi tirkî sîyasetê dikin. Dema mirov tirkî bifikire, birame û bi tirkî sîyaset bike dê siyaseta mirov jî biþibe ya tirkan û dê sîyaseta mirov li gor men- talîteya tirkîbûnê þikil bigre. Di nav civaka kurd de hinek sîya- setmedar, rewþenbîr û nivîskarên ku bi kurdî dinivîsin qîmet û rûmet didine edebiyat û zimanê kurdî. Fikir û ramanên wan, nêrîna wan a sîyasî û helwesta wan kurdî ye, kurdayetî ye. Dema min pirtûka xwe ya bi navê Bandora Edebiyatê dinivîsand, di enca- ma lêkolînê de min dît bê di pêkanîna nasnama netewî de çiqas bandora edebîyatê heye û ziman çawa roleke sereke dileyîze. Di pêkanîna nas- nameya neteweyî de haceta herî girîng û bingehîn ziman û edebiyata wî zimanî ye. Edebiyat û ziman þikil û reng dide nasnameya neteweyî. Ew hêza xwe ji hebûna netewe, ji çand, folklor, dastan, çîrokên gelêrî û edebîy- ata devkî digrin û li ser civakê bandora xwe datînin. Netewebûn li ser bingeha çend tiþtan tê pêkanîn û bin- geha wan tiþtan jî ziman e. Di Pêkanîna Nasnameya Neteweyî de Bandora Ziman û Edebîyatê Lokman POLAT B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 222 --- Page Break --- Ziman, çand, edebîyat û tradis- yonên dîrokî nebin ferqa neteweya kurd û neteweyeke din namîne. Heger ev tiþtên cûda yên kurdan nebin, tu yê çawa ferqa kurdan ji neteweyên serdest ku welatê kurdan ji alî wan ve hatîye dagirkirin cûda bidî nîþandan? Dewleta dagirker a kemalîst 80ê sal in ku kurd înkar dike. Hêj jî li gor zagonên fermî yên dewletê û li gor yasaya wan a bingehîn kurd tunin. Heger kurdan bi tevahî zimanê xwe wenda bikirana, asîmîle bibana, li çand, edebîyat, tore û hemû hêjayîyên xwe yên netewî xwedî derneketana û herweha doza neteweyî û demokratîk neparêstana û ji bo vê dozê têneko- þiyana, dê eqîbeta kurdan biþibiyana ya lazan. Lê, þikur ku kurd nebûn wek laz û çerkez û boþnaq û arnawidan. Dema ku em li rewþa giþtî ya îro binêrin, em dikarin bêjin ku netewetîya kurd, di peydakirina nasnameya sîyasî-hiquqî ya kurd de serkevtî nebûye. Vê rewþê tesîreke çawa li ser wêjeya(edeba) kurd kirîye? Yanî pêknehatina nas- nameyeke neteweyî ya hevgirtî, çi cûre astengîyan bi awayekî vekirî û dîyar derdixe pêþberê cihêtîya (cûdahîya) wêjeya kurdî? - Pêkanîna nasnameya yekgirtî ya hiqûqî û siyasî wisa hêsan nîne. Þert û zirûfên Kurdistanê, rewþa gelê kurd û pêvajoya ku kurd têde derbas bûn û konjuktura rojhilata navîn nehêþt ku heta niha yekîtîya kurdan ya her çar parçeyan pêk bê. Welatê kurdan Kurdistan bê îradeya kurdan hate perçekirin û sînorên sunî yên di nav çar parçeyan de bû realîteya jiyanê û pêþî li têk- iliyên sosyal/civakî yên navbera herçar parçeyan girt. Her parçe li gor þert û mercên xwe yên taybetî di nav pêvajoyek de derbas bû. Parçebûna welêt û þertên taybet ên her çar parçeyan helbet tesîra xwe di warê edebîyatê de bi þêweyeke negatîv kir. Edebîyata kurdî ya her çar parçeyan ji hevûdu hate qutkirin. Alfabeyên cûda bûn sedem ku kurdên bi latînî/kurdî dinivîsin û dixwînin, kurdên ku bi alfabeya arebî û bi tîpên Mihemedî dixwînin ji hevûdu fêm nekin û nikaribin berhemên hevûdu bixwînin. Binêrin ez dikarim soranî bi tîpên Latînî-kurdî bê nivîsîn bixwînim û jê fêm bikim, lê bi tîpên arebî ez nikarim bixwînim. Gelek pirtûkên hêja yên edebî bi soranî hene lê kurdên bakur jê feyde nabînin. Min û dostekî min ê kurdê baþûr li ser edebîyatê û bi tay- betî li ser romana kurdî sohbet kir, wî pesnê romannivîserê kurd Bextîyar Alî, Xisro Caf û Þêrzad Hesen da. Gelek pirtûkên wan hene lê bi tîpên arebî ne. Ez li ber ketim ku ji ber cûdabûna alfabeyê, min heta niha yek pirtûkek van her sê nivîskarên hêja nexwendiye. Bi min divê kurd yek alfabeyeke bikar bînin. Ew jî alfabeya Latînî- kurdî ye. Divê dewleta federe ya baþûrê Kurdistanê gav bavêje û bir- yara pêkanîna alfabeya Latînî-kurdî bigre û di perwerdeyê de, masmedi- ayê de û di hemû qada jiyanê de vê alfabeyê bikar bînin. Ji dervayê Kurdistana Baþûr, pêkne- hatina yekîtîya sîyasî û cografî, hîn jî bi awayekî azadane pêknehatina B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 223 Di Pêkanîna Nasnameya Neteweyî de --- Page Break --- mafê perwerdeyîya bi zimanê dayikê, çi astengîyan derdixe pêþberê zimanê kurdî û stan- dartîzebûna wê? Ji bo bihûrandina ev astengan, divê em rêyekî çawa biþopînin? - Min li jor bal kiþand ser sedemên nebûna yekîtîya sîyasî û cografîk a kurdan, lewre jî ez vê mijarê dubare nekim. Lê, ez vê jî bibêjim; li cîhanê hinek dewlet pêþîyê parçe bûne û paþê bûne yek. Almanya, Vîetnam û niha hewldanên ji bo yekîtiya Koreyê wek mînak in. Ez hêvîdarim ku dê di pêþerojê de parçeyên Kurdistanê jî azad bibin û Kurdistaneke yekbûyî çêbibe. Yekîtîya Kurdistanê daxwaza her kurdê welatparêz û neteweperwer e. Lê, daxwaz tiþtek e û realîte jî tiþteke din e. Divê mirov li gor realîteya heyî tevbigere û realîteyê li gor daxwazên xwe biguherîne. Ji bo guhertinê jî kar û xebata sîyasî û rêx- istinî divê. Ji bo ku ji bilî baþûrê Kurdistanê, li her sê parçeyên Kurdistanê di dibis- tanan de perwerdeya bi kurdî nabe, di têkiliyên fermî, di masmedia rojane û di bazarê de kurdî nayê karanîn, pêþveçûna zimanê kurdî hêdî hêdî dimeþe. Heger berevajê vê bibana û kurdî li van her sê parçeyan zimanê perwerdeyî û fermî bana, dê hîn pirtir dewlemend bibana û hîn pirtir pêþve biketana. Standartbûna zimên minaqeþeyeke din e. Heger ez li ser vê mijarê dîtin û ramanên xwe pêþkêþ bikim dê gelek dirêj bibe. Mesela stan- dartbûna zimanê kurdî girîng e, lê pirhêlî ye jî. Ji standartbûna ziman mebest çiye? Kurdî ji çar zaravayan pêk tê. Gelo ji standartbûna kurdî qest ji her çar zaravayan avakirina zimanekî yekgirtî û standart e, yan her zarava di nav xwe de standarteke ava bike? Çawa ku ez naxwazim li baþûrê Kurdistanê kurmancî di nav soranî de bê helandin û li wir her tiþt bi soranî be, herweha ez naxwazim li bakurê Kurdistanê jî zazakî di nav kurmancî de bê helandin û hertiþt bi kurmancî be. Na, zaravayên kurdî dewle- mendîya kurdî ye û divê bêne parastin, neyêne wendakirin. Em dibînin ku di sedsala 19an de li Awrupayê digel pêþkevtina fikra neteweyî, bi taybetî jî cûreyê romanê di pêkahanîn nasnameya neteweyî de rolekî girîng wer- girtîye. Em dikarin bêjin ku bi vê rola romanê, jîyan û hêjayîyên ciyawaz, di bin îmajekî kulturî ya neteweyî de homojen kirine. Gelo em dikarin ji bo civaka(komela) kurd jî behsa rolekî wesa bikin, bi giþtî li ser wêje û bi taybetî jî romanê? - Belê, li Awropayê di sedsala 19an de hest û ramanên neteweyî geþ bûn, bilind bûn û bi saya berhemên edebî nasnameya neteweyî pêk hat. Di pêkanîna nasnameya neteweyî de edebîyat haceteke girîng e û ji bo pêkanîna nasnameyê roleke girîng dilîze. Hinek berhemên edebî û kitêbên olî ji bo pêkanîna nasnameyê bûne kanon. Quran ji bo areban, Tewrat ji bo cihuyan, Încîl ji bo neteweyên Xaçperest ên Awropayê bûn kanona pêkanîna nasnameya neteweyî. Li 224 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Di Pêkanîna Nasnameya Neteweyî de --- Page Break --- Awropayê digel Încîlê, Komediya Îlahî ya Dante û gelek roman û cûr bi cûr berhemên edebî ji bo pêkanîna nas- nameya netewî ya gelên Awropayê roleke girîng leyistin û bandor danîn. Nasnameyên neteweyî di bin tesîra wan berheman de þikil girtin. Di nav civaka kurd de jî edebîyata devkî di serî de roleke girîng leyist. Paþê bi afirandina berhema nemir Mem û Zîna Ehmedê Xanî, bi afirand- inên dîwanên edebî yên helbestvan Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Elîyê Herîrî û hwd, di hêla nivîskî de edebîy- ata kurdî li ser pêkanîna nasnameya neteweyî û geþbûna hest û ruhê neteweyî tesîr kir, bandor danî. Ola Îslamê kurdan ji nasnameya wan û ji çavkaniyên wan ê qedîm dûr xist û wan ber bi ûmetbûnê ve bir. Bi bandora misilmantî û þûn ve kurd ducarî þîzofrenîyeke kulturî bûn. Lê, edebîyata devkî ya kurdan û herweha berhemên edebî yên ku ji dema Ehmedê Xanî heta îro hatine nivîsîn, kurdan ber bi netewebûnê ve anî. Bavê neteweperwerî û welatparêzîya kurd Mistefa Barzanî ye, bapîrê neteweperwerî û welatparêzîya kurd Ahmedê Xanî ye. Ji ber ku gengeþîyeke kevnare ya navbera kurda ye, ez dixwazim pirs bikim: ew tiþtê ku wêjeya neteweyî ya kurdan dîyar dike, aîdîyet e an jî ziman e? Bi gotineka hîn aþkera bêjim, çi cîyawazî di navbera veg- otina bi ziman- ên serdest(arebî, farisî, turkî) û vegotina (derbirîna) bi dîyalektek kurdî heye? -Edebiyat aîdbûna xwe di ziman de dibîne. Berhemeke edebî bi kîjan zimanî bê nivîsîn ew berhem aîdê ede- biyata wî zimanî ye. Yaþar Kemal û Selîm Berekat kurd in, lê bi tirkî û arebî dinivîsin. Berhemên wan aîdê edebîyata kurdî nîne, aîdê edebîyata tirkî û arebî nin. Ez mînakek ji romaneke kurdî bidim. Romana Mele Seîdê Xelatî Evîna Bêtuxûb Romaneke bi kurdî hatîye nivîsîn, lê ji bo ku mentalîteya nivîskar îslamî û ûmetwarî ye, tê de tradisyon û çanda kurdî yan jî tiþteke ku aîdê kur- dan be, tiþtê ku bal bikþîne ser kur- dayetiyê tune. Nav, naverok, cih, war, bajar, her tiþt arebî ye, aîdê areban e. Evîna Þefîq û Fetwa, têkilîyên wan û civatê, tiþtên ku li derûdora wan diqewimin, bûyerên ku di romanê de têne ravekirin hemû jî arebî ne, aîdê civaka areban in. Ez dixwazim bidim zanîn ku, nave- roka romanê çi dibe bila be, a girîng zimanê wê yê nivîsînê ye û ziman wê dike aîdê edebîyata wî zimanî. Romannivîserên kokkurd Metîn Aktaþ, Mehmet Sebatlî, Hesen Bildîrîcî û hwd, gelek romanên baþ û hêja nin. Naveroka romanên wan kurdayetî ye, kurd û Kurdistan e, lê çi heyf ku zimanê wan tirkî ye û lewre romanên wan aîdê edebîyata kurdî nînin. Aîdbûn, bi naverokê nabe bi zimên dibe. Romannivîserê Alman Karl May romaneke derbarê kurdan de nivîsiye û qada bûyerên romanê, cih û her tiþt li Kurdistanê ye, lê wî romana xwe bi almanî nivîsiye. Nivîskarê Îngilîz Walter Scot li ser Selahaddînê Eyûbî yê kokkurd roman nivîsîye, lê bi îngilîzî nivîsîye û lewre jî romanên Karl May û Walter Scot aîdê edebîyata kurdî nînin. Kurdek çîroka evîna Leyl û Mecnûn B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 225 Di Pêkanîna Nasnameya Neteweyî de --- Page Break --- bi kurdî nivîsîye û arebek bi arebî nivîsiye. Naveroka wan yek e, lê zimanê wan cûda ye. Û loma jî yek aîdê edebiyata arebî ye ya din aîdê edebîya- ta kurdî ye. Bi min, êdî divê ev minaqeþeya nivîskarên kurd kî ne û berhemên kurdî kîjan in û herweha nivîskarên kokkurd ku bi zimanekî din dinivîsin û berhemên wan yên zimanên din aîdê edebiyata kurdî ne yan na, dawî bibe. Êdî ev minaqeþe neyê kirin. Pirtûk bi kîjan zimanî hati- be nivîsîn aîdê edebiyata wî zimanî ye û nivîskar jî bi kîjan zimanî binivîse - koka wî çi dibe bila be- ew nivîskarê wî zimanî ye. Herwekê ku Yaþar Kemal dibêje "Ez kurd im lê nivîskarê zimanê tirkî me." Netewetî û zîman … Bi gotineka din, rola erbabê qelem û wêjeyê di avakirina netewe de… Di çêbûna netewetîya kurd de, di nav tesewirên vê netewetîyê de, tesîra(bandora) ziman û wêje di çi derecê de ye û çi ciyawazî di navbera wê û yê neteweyên din de heye? - Ziman zimanê gel e, netewe ye. Zimanê koçer û feqîra ye jî û zimanê dewlemend û arîstokrata ye jî. Her fer- dên wî gelî/neteweyî bi wî zimanî xeber bidin ev tiþteke xwezayî ye. Lê li ziman xwedî derketin, wî parastin û ji bo pêþveçûna wî xizmet kirin, kar û xebat meþandin tiþteke din e. Yekî ne welatparêz û neteweper- est, yan jî yekî sîxur, xaîn û heval- bendê dijmin jî dikare bi kurdî xeber bide, lê ew li kurdî xwedî dernakeve, wî naparêze. Yên ku ziman diparêzin, lê xwedî derdikevin, wî pêþve dibin, dewlemend dikin kesên welatparêz, neteweperest, rewþenbîr, nivîskar û sîyasetmedarên welatparêz û netewe- perest in. Lewre jî di pêkanîna nasna- meya neteweyî de ew roleke girîng dileyizin û pêdiviyên hêja pêktînin û bi saya wan nasnameya neteweyî þikil digre, geþ dibe, pêþ dikeve û tê pêkanîn. Ji xwe yê ku li çand, edebîyat, ziman û hêjayîyên xwe yên dîrokî xwedî dernekeve nikare ji bo pêkanî- na nasnameya neteweyî ti tiþtek bike. Ji bo ku ew tiþtên baþ bike, kirinên pozîtîv pêk bîne divê li zimanê xwe, çand û edebîyata xwe xwedî derkeve. Ew ên ku netewetîya kurd û daxwazên wê yên dîrokî wek anakronîzmekî dibînin jî hene, yên ku wekî reaksîyonekî li dijî nas- nameya serdest û dagirkerên sed- sala 20an dibînin jî … Li gorî dîtina we þiîra klasîk a kurdî ya ku taybetî bi dîyalektên(zaravayên) kurmancî, hewramî û soranî hatine nivisîn - dema ku ev hatin nivîsandin, wekî îro li ser vê cografyayê arebî, turkî û farisî zimanê îdarî bûn- nikarin bibin nîþanekî esasî û daxwazekî bihêz a netewetî û nasnameya kurd? - Ne ji niha ve, ji dema qedîm ve nivîskarên kurd bi kurdî nivîsîne. Helbestên Baba Tahirê Uryan û yên din li holê ne. Dema ku arebî û farisî di rewacê de bûn û nivîskarên rojhilata navîn û nivîskarên tirk bi arebî û farisî dinivîsandin, nivîskarên kurd, Melayê Cizîrî, Elî Herîrî, Feqiyê Teyran û Ehmedê Xanî bi kurdî dinivîsandin. Kurdî nivîsandina wan ji bo ede- 226 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Di Pêkanîna Nasnameya Neteweyî de --- Page Break --- bîyata kurdî ya nivîskî bû bingeh û wan bi berhemên xwe yên edebî, ede- biyata klasîk a kurdî pêk anîn. Li cîhanê gelek xelk, netewe hene ku yekemîn numûneyên edebiyata wan a klasîk ne beriya sed salekê ne. Zimanê îngilîzî ku îro jî li temamê dinyayê ewqas pêþketîye û berfireh bûye, numûneyên wê yên ewil beriya çarsed sal wan e. Heger em li edebiyata klasîk a tirkan binêrin, di dema Selçukiyan û Osmaniyan de, nivîskarên wan bi piranî dîwanên xwe bi farisî û arebî nivîsîne. Helbet kurdî nivîsîna nivîskarên kurd ên ku edebiyata klasîk a kurdî pêk anîne bi hest û ruhê neteweyî ji pêkanîna nasnameya neteweyî re xizmet kirine, loma berhemên xwe bi zimanê xwe -bi kurdî- nivîsîne. Ji xwe daxwaz û arzûya wan ev bûye ku ji doza neteweya xwe re xizmet bikin û ji bo pêkanîna hestên neteweyî gav bavêjin û bibine pêngava yekem. Lewre jî divê kurd qîmet û rûmet bidine edebiyatvanên xwe yên klasîk û herweha qîmetê bidine edebiyatvanên xwe yên nûjen ku di dema niha de bi zimanê xwe yê zikmakî, anku bi kurdî dinivîsin û berhemên edebî diafirînin. Wek gotinên dawîn, ez dixwazim bal bikþînim ser vê rastiyê û bibêjim ku; Ziman, çand û edebiyata netewe- yekî hebûna wê neteweyê ne. Nete- weyek ku zimanê xwe, çanda xwe, edebiyata xwe wenda bike, ew bi xwe jî wenda dibe, di nav neteweyên din de dihele, asîmîle dibe. Yên ku neteweyan li ser lingan dihêle ziman, çand û edebîyata wê neteweyê ye. Sedemên ku çima romannivîsiya kurdî ewqas qels maye? gelek in. Lê, sedemê bingehîn sîyaseta nîjadperestî û þovenîya dewletên dagirker e. Ev sîyaseta wan a þoven, bi zagonên paþverû hebûna netewa kurd û zimanê kurdî qedexe kiribû. Zimanekî ku 80 sal qedexe be, helbet pêþketina wî zimanî wekî ku tê xwestin pêk nayê, edebiyata wî zimanî beyar dimîne, edebiyata ku bi hezar zor û zehmetan bê afirandin jî qels dimîne. Civak paþve dimîne û kar û xebata rewþenbirî bi berhem nabe. Heger li Kurdistana bakur di dibistanan de bi zimanê kurdî perwerdeyî bihatana kirin, bi kurdî pirtûk, kovar û roj- nameyên rojane bihata weþandin, dê romana kurdî jî bikemiliyana û gelek xurt bibana, pêþve biçûna. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 227 Di Pêkanîna Nasnameya Neteweyî de --- Page Break --- Kürtler, ulusal kimliğin inşasında dil ve edebiyatı nereye yerleştiriyorlar? Daha doğrusu ulusal kimliğin oluş- masında dil ve edebiyat neden etkili araçlardandırlar? Bunların gücü ner- den kaynaklanıyor? - Kültür bir ulusu, halkı oluşturan, onu diğer uluslardan, halklardan fark- lı kılan temel niteliklerden biridir. Sorunuza yanıt vermek için Kültürün ne olduğunu anlamamız lazım. Birçok insan kültür deyince okumuş, aydın, bilgili, görgülü insan anlar ülkemizde. Oysa kültür çok daha geniş çok daha derin bir kavramdır. Kültür insan toplumuna özgü bilgi, inanç ve davra- nışlarının bütünü ile bütünün parçası olan maddi nesnelere, toplumsal yaşa- mın dil, düşünce, gelenek, işaret sis- temleri, semboller, kurumlar, yasa lar, aletler, teknikler gibi her türlü maddi ve tinsel öğeyi kapsar. Görül- düğü gibi kültür bir ulusun, halkın sosyal yaşamının bütün alanlarını kapsar. Yani kısacası kültür bir halkın sosyal yaşam ve düşünce tarzıdır. Halkımızın arasında yaygın olan inanca göre kültür ya da bazı kültürel öğeler (Örneğin din, gelenek görenekler) insanın sonradan sosyal hayat ve üre- tim faaliyeti içerisinde edindiği edim- ler değil, biyolojik (yaradılışta var olan) öğelerdir. Bu noktayı önemli bulduğum için biraz açmakta yarar var. Eğer kültürü veya bazı kültürel öğeleri insanın sosyal, üretim faaliyet- leri içerisinde edindiği alışkanlıklar olarak görmez, onların yaradılışta insana verilmiş nitelikler olarak görürsek kültürün, yada bazı kültürel öğelerin değişmezliğine inanırız ki Kültür Bir Ulusu, Halkı Oluşturan, Onu Diğer Uluslardan, Halklardan Farklı Kılan Temel Niteliklerden Biridir Metin AKTAŞ 228 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- işte bizim toplum olarak en önemli hatalarımızdan biri bu noktada başlar. Kültür yaradılışta var olan bir şey değil, insanın üretim ve sosyal hayat içerisinde edindiği ortak özellik olduğuna göre toplumun üretim tarzının, sosyal yaşamının değişme- siyle birlikte değişen bir şeydir. Bir toplumun üretim tarzı, sosyal hayatı değişmeye başlayınca yeni üretim tarzı, sosyal hayat yeni bir kültür yaratır. Yaşadıkları kültürü biyolojik bir varlık olarak özümsemiş bizim gibi toplumlar yeni üretim tarzının ve yeni sosyal yaşamın yarattığı yeni kültürü kabul etmekte zorlanırlar, yeni kültürü hayatlarına sokmakta direnç gösterirler. Ve bugün yaşadığımız da tam olarak budur. Ülkemizde aşiretsel yapı dağılıp yerini kapitalist üretim tarzına bırakmaya başladığında, kapitalist kültür insan- larımızın hayatlarına girmeye başladı. Bekli de hayatlarına giren bu yeni kültüre en şiddetli tepki veren, red etmeye çalışan halklardan biriyiz biz. Yeni bir üretim ve sosyal yaşam içerisinde eski üretim tarzı ve sosyal yaşamın kültürünü sürdürmeye çalışırız. Böyle olunca da hayatımızda karşıtlıklar, çelişkiler, uyuşmazlıklar başlar. Bu durum sadece bizim toplu- mumuza has bir olay değil. Bugün en gelişmiş toplumların hayatlarında bile binlerce yıl önce tarih sahnesinden çekilmiş üretim tarzının yarattığı kültürün öğeleri vardır. Bu durum da bize gösteriyor ki bir kültürü yaratan üretim tarzının yok olmasıyla o kültür yok olmuyor bir alışkanlık halini alarak uzun yıllar insan ve toplum yaşamından nesilden nesile geçerek varlığını sürdürüyor. Bu gün kapitalist üretim tarzının egemen olduğu bir üretim faaliyeti içerisinde yaşayan bir halk olarak sosyal yaşamımızda ege- men olan kültürün binlerce yıl önce- sine ait üretim tazının yarattığı kültür olduğunu söyleyebilirim. Bunun nedeni kültürün direncinden çok bizim toplum olarak kültürü biyolojik bir varlık olarak özümsemiş olmamız- dandır. Kültürü böyle gördüğümüz için böyle inandığımız için bizde deği- şimler, yenilenmeler birçok topluma göre daha ağır ve daha sancılı yaşanır. Burada kısaca açıklamakta yarar gördüğüm bir nokta var. Sanılmasın ki geçmişten günümüze gelen her kültüre karşıyım. Insan yaşamını kolaylaştıran insanların farklılıklarıyla barış içerisinde bir arada özgürce yaşamını sağlayan kültürü gelecek kuşaklara taşımak gerekli ama bu gün yeni üretim tarzıyla çelişen günlük yaşamımızı kolaylaştıran değil zor- laştıran kültürü de hayatımızdan çıkarmak lazım. Mesela; kan davaları, kadın infazları, başlık parası ve aşiret örgütlenmeleri. Örnekler çoğaltıla- bilinir. Kültürü biyolojik bir varlık olarak gören bizim gibi toplumlarda kültürler içe kapanıktır. Dışarıdan gelen her türlü kültürü kabul etmez, direnç gösterir. Oysa dışımızda başka halkların, ulusların kültürlerine ken- dimizi kapatmamız ne doğru ne de mümkün olan bir şeydir. Tarihin her döneminde halklar biri birinin kültür- lerinden bir şeyler alıp vermiş, biri birlerinden etkilenmişlerdir. Bu etk- ileşim iki şekilde olmuştur. Zor, şiddet ve asimilasyonlarla sağlanan etk- ileşim ve entegrasyonla sağlanan etk- B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 229 K lt r Bir Ulusu, Halk Olu turan, Onu Di er... --- Page Break --- ileşim. Zor, şiddet ve asimilasyonla sağlanan etkileşim hep halklara, insanlara acı çektirmiş, sosyal barışı sağlamadığı gibi halklar arasındaki dayanışma ve bir arada yaşama kültürünü de öldürmüştür. Insanlık tarihi boyunca yaşanmış asimilasyon olayları incelendiğin- de asimilasy- onun halklara acı, gözyaşı, ölümden başka bir şey vermediği görülmüştür. Dolayısıyla kültürlerin etkileşiminde, asimilasyon tercih edilecek bir yol değil. Ret edilmesi, insan yaşamında silinmesi, yok edilmesi gereken bir yoldur. Ne yazık ki bugün ülkemizde gerek devlet, gerek siyasal partiler ve gerekse halkın önemli bir kesimi hala ülkemizde yaşayan farklı etnik kimlik- lerde, inançlarda, kültürlerde yurt- taşlarımı- zın asimilasyonla yok edilmesini savunmaktadır. Ülkemizde tek ırktan, tek mezhepten bir ulus yaratmak için yüz elli yıldır bu toprak- larda yaşayan farklı etnik kimlikler ve inançlarda, mezheplerde yurt- taşlarımıza uygulanan asimilasyon politikasının ülke- mizde yaşayan insanlara yaşattığı acıların tanığıyız. Bütün yaşanmış bu korkunç tra- jedilere rağmen hala ülkemizdeki farklı etnik kimliklerde, kültürlerde, inançlarda yurttaşlarımızı asimilasy- onla yok etmeyi savunmak, gerçekten ülkemiz için acı ve acı olduğu kadar utanç verici bir durum. Kültürlerin asimilasyonla etk- ileşimine, yok edilmesine karşıyız ama aynı şekilde kültürlerin entegra- sonuna tarafız. Çünkü entegrasyon farklı kültürleri zorla, baskıyla temel yaşam haklarını gasp ederek yok etmeyi amaçlamaz, farklı kültürlerin farklılıklarıyla barış içerisinde bir arada özgürce yaşayarak kaynaş- masını, bir arada yaşama kültürünü kazanmasını sağlar. Ülkemizde yüzel- li yıldır süren asimilasyon baskısı altında ezilen bazı kültürler asimilasy- ona olan tepkilerin- den dolayı ente- grasyona karşı çıktıkları olur ama bu doğru bir davranış değil. Ekonominin bölgesel olmaktan çıkarak ulusal bir karakter almasıyla ulusal kültürler doğdu, ekonominin ulusal karakterden global bir karak- tere dönüşmesiyle birlikte uluslar üstü insanlık camiasına hitap eden bir kültür doğdu. Bugün bütün ülkelerde yerel ulusal kültürlerle evrensel kültür arasında kavga sürmekte. Birçok ulus, birçok halk evrensel kültürden korkarak dışında, dışarıdan gelen her türlü kültüre karşı durmaktadır. Bu, hem mümkün olmayan hem de zarar- lı olan bir davranıştır. Global dünya ve global ekonomi önüne geçilmez bir şekilde global bir kültür yaratacaktır. Burada bizim yapabileceğimiz şey global kültüre ve global ekonomiye karşı çıkmak, sınırları global kültüre ve global ekonomiye kapatmak değil. Global kültürle yerel ulusal kültürün bir arada yaşayacağı bir sentez yarat- maktır. Bunun yolu da entegrasyon- dur. Şüphesiz entegrasyonla farklı kültürler birbirlerinden bir şeyler alıp verecek zamanla ortak bir kültüre doğru evrileceklerdir. Bu süreç iradi olmadığı ve zorla yapılmadığı için desteklememiz gereken bir süreçtir. Çünkü son tahlilde hiçbir kültür son- suz değildir, her yeni doğan kültür eski kültürlerin enkazı üzerinde doğar ve onun külleri içerisinde büyür. Kültür 230 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kültür Bir Ulusu, Halkı Oluşturan, Onu Diğer.. --- Page Break --- konusundaki düşüncelerimi böyle özetledikten sonra şimdi soru- nuza yanıt vereyim. Eğer kültür konusun- daki bu düşüncelerimi açıklamamış olsaydım birçok okuyucu söyledikleri- mi anlamamış olabilirdi. Dil ve edebiyat bir ulusun bir halkın en önemli öğelerinden biridir. Edebiyat bir dilin kullanılmasının zenginleştirilmesinin önemli araçla- rından biridir. Dolayısıyla bir dille zengin bir edebiyat yaratılmamışsa o dil yeterince zenginleşmemiş, yeter- ince yetkinleşmemiştir demektir. Edebiyat ve dilin ulusal kimliğin inşasındaki rolü çok büyüktür. Edebiyat bir dili, kültürü toplumun bütün kesimlerine ulaştırma tanıştır- ma araçlarından biridir ve beklide en önemlisidir. Kürtlere gelince, Kürtlerin henüz edebiyatın gücünü anladıklarını ve edebiyatı yeterince önemsediklerini söyleyemem. Kürtler başka alanlara harcadıkları emek- lerinin yüzde biri kadarını edebiyata harcamış olsalardı, bugün çok daha ileri bir noktada olurlardı. Edebiyat yalnızca bir ulusun, halkın bireylerini kaynaştıran ortak noktalarda bütün- leştiren bir araç değil, aynı zamanda da o ulusun, halkın sosyal yaşamını, kültürünü diğer halklara ulaştıran bir araçtır. Kürtler, yüzlerce yıldır baskı altında yaşayan, kültürleri asimilasy- onlarla yok edilmeye çalışılan mazlum bir halktır, ama Kürtler bu güne kadar bu durumlarını insanlık camiasına edebiyatla anlatmayı başaramadılar. Bu yüzdendir ki bugün bu kötü durumdadırlar. Şüphesiz ki Kürtlerin yüzler- ce yıldır baskı altında olmaları onların edebiyatta yetkinleşmesini engelle- miştir ama Kürtlerin edebiy- atta yet- kinleşmemesinin tek nedeni budur diyemeyiz; Kürtlerin kendi sosyal yaşamlarından, kültürlerinden üretim tarzlarından, doğal yaşam alan- larından da kaynaklanan sebepler vardır. Bu yazının konusu olmadığı için bu sebepleri burada açıklama gereğini duymuyorum; bu ayrı bir çalışmanın ve yazının konusu olabilir. Bugünkü genel duruma bakıldığın- da Kürt milliyetçiliğinin birleşik bir Kürt hukuki-siyasal kimlik yaratmakta başa- rısız olduğu söylenebilir. Bu durumun Kürt edebiyatı üzerindeki etkisi nedir? Yani birleşik bir ulusal kimliğin yaratılamaması açık ve belir- li bir Kürt edebiyatı ayrımı yapmayı zorlaştırıyor mu? -Sorunuzu tam olarak anlayama- dım. Birleşik bir Kürt ulusundan kastınız Iran Türkiye, Suriye ve Irak'ta yaşayan Kürtlerin birliğiyse bu uzun bir araştırma tartışma konusu olması- na rağmen yine de bu konuda birkaç söz söylemek isterim.(Ben bir siyasetçi değilim. Bu yüzden lütfen sözlerimi bir siyasetçinin sözleriymiş gibi değerlendirmeyin.) Bilindiği gibi uluslar kapitalizmin ürünüdür. Yani uluslar kapitalizmin doğuşuyla doğ- muşlardır ve kapitalizmin gelişme- siyle birlikte gelişip büyümüşlerdir. Bir ulusu oluşturan dört önemli öğe- den ikisi olan ekonomik ve ruhi şekil- lenme birliği kapitalizmin doğmasıyla birlikte gelişir. Ortak bir kapitalist pazar içerisinde birleşmeyen, kaynaş- mayan aynı etnik kimlikte insanların bir tek ortak ulus oluşturma süreçleri B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 231 K lt r Bir Ulusu, Halk Olu turan, Onu Di er... --- Page Break --- tamamlanmaz. Ortak bir kapitalist Pazar, insanları bir araya getirerek onlara ortak bir ruh kazandırır. Bu açıdan da ortak bir kapitalist pazar ulusların oluşmasında serpilip büyümesin- de olmazsa olmaz bir şarttır. Iran, Suriye, Türkiye, Irak Kürtleri farklı kapitalist pazarlar içerisinde bulundukları için ortak ulusal ruhi şekillenme ve ortak ulusal öğelerin gelişmesi engellenmiştir. Milliyetçi duygularla uluslar oluşmaz. Belki milliyetçi duygular uluslaşmanın faktörlerinin oluşmasında etkili olur ama asıl olan ulusu oluşturan ortak bir kapitalist pazardır. Aynı etnik kök- enden olan Iran, Irak, Türkiye, Suriye Kürtleri ortak bir kapitalist Pazar içerisinde yaşamadıkça ortak bir ulus oluşturma sürecini tamamlayamazlar. Edebiyat bu farklı ülkelerde yaşa- yan Kürtlerin biri birini tanıma şart- larını yaratır ama bu yalnız başına yeterli olamaz. Bu açıdan Kürtler hay- allerin peşinden koşmaktansa daha gerçekçi projeler üretip hayata geçir- me çabalarında olurlarsa çok daha iyi yaparlar. Şüphesiz kapitalizmde ulus- laşma sürecinin başlamasıyla her halkın, ulusun bir "milli iddiası" oluşur. Ama ulusların tarihi incelendiğinde milli iddiaların mutluluk getirdiği tek bir ulus görmediğimiz gibi "milli iddi- aların" ulusları ve insanlığı nasıl korkunç felaketlere sürüklediğini iki dünya savaşıyla yaşayıp gördük. Bütün Arap kökenli devletleri bir ulus çatısı altında toplamaya çalışan Nasır ve Saddam'ın sonunu biliyoruz. Söyle- diklerimi şöyle toparlayabilirim. Irak, Iran, Türkiye ve Suriye'de yaşayan Kürtleri bir çatı altında toplama düşüncesi (bu günkü koşularda) gerçekleşme olasılığı olmayan bir ütopyadır. Gerçekçi ve gerçekleşme olasılığı bulunan politikaysa, bu dört ülkede yaşayan Kürtlerin yaşadıkları ülkelerin halklarıyla birlikte özgür, eşit ve ortak bir yaşam kurmasıdır. Bu yaşamın nasıl olacağına bu ülkelerde yaşayan halklar karar vermelidir. Bir ülkede yaşayan Kürtler başka bir ülkede yaşayan Kürtlerin kaderlerini belirleme talepleri olmamalı. Dört ayrı devletin siyasi sınırları içerisinde yaşayan bütün Kürtlerin partisi olmak, ütopik bir düşüncedir. Şüphe- siz global dünya, global ekonomi, glob- al kültür zaman içerisinde ulusları bir- birinden ayıran sınırları yok edecek, bütün uluslardan, halklardan insanlar bir tek dünya pazarı içerisinde yaşa- maya başlayacaktır. O zaman belki de bugün birçok ulustan "milli iddiayı" savunan insanların idealleri gerçek- leşecektir. "Milli idealler" için ulus- ların biri birlerini boğazlamasında hiçbir ulusun kazancı yoktur. Bu, bütün uluslar için bir felakettir. Toparlarsak farklı devletlerin içerisinde yaşayan Kürtler için tek ortak bir hukuk yaratmak mümkün olmadığı gibi uygulama alanı olmayan bir ütopya olur. Dört devletin sınırları içerisinde yaşayan Kürtler için ortak bir yaşam alanı yaratılmayabilinir ama Kürt diliyle ortak bir edebiyat yaratılabilinir. Çünkü edebiyat sınır tanımaz. Siyasi ve coğrafi birlikten yoksun- luk, öte yandan Güney Kürdistan hariç, hala Kürtlerin kendi anadillerinde eğitim yapma ve bunu özgürce kullan- 232 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kültür Bir Ulusu, Halkı Oluşturan, Onu Diğer.. --- Page Break --- ma hakkının tanınmamış olması, Kürt dilini ve bu dilin Kürtler arasında stan- dartlaşması önüne ne gibi engeller koyuyor? Bu engelleri aşmanın bir yolu var mıdır? - Ikinci soruya verdiğim yanıtta anlattığım gibi Kürtlerin farklı iktisadi ve siyasal iktidarlarla yönetilen ülkelerin sınırları içerisinde yaşıyor olmaları, uluslaşma sürecine tek bir ortak kapitalist pazar içerisinde girmemiş olmaları farklı lehçelerden oluşmuş Kürt dilini bütün Kürtlerin anlayabileceği ortak bir karakter kazanmasını engellemiş, Kürtçenin lehçeleri arasındaki farklıkları derin- leştirmiştir. Eğer Kürt edebiyatı gelişmiş olsaydı bu boşluk, eksiklik kısmen telafi edilirdi ama edebiyat da yeterince gelişmediği için bu boşluk doldurulamadı. Bu yazıda birçok kez vurguladığım gibi Kürt dilinin, ede- biyatının gelişmemesinin asıl nedeni yüz yıllarca üzerinde uygulanan ağır asimilasyoncu politikalar olmuştur. Kürt dili üzerindeki bu asimilasyoncu politikalar son bulduğunda, Kürt dili ve edebiyatı daha da gelişecek zengin- leşecek, Kürtçenin farklı lehçeleri arasındaki yakınlaşma artacaktır. Edebiyatın bunda rolü büyük olacaktır ama altını çizerek söylüyorum Kürt dili lehçeleri arasındaki yakınlaşmayı sağlayacak temel faktör tek bir ortak ekonomik Pazar ve ortak hayattır. Bir dilinin kullanım değeri olmadıkça yaşam olanağı kalmaz. Bir dili yaşat- mak geliştirmek istiyorsak ona kul- lanım değeri kazandırmalıyız. Yani dil bir ihtiyaç halini almalı. Bunun yolu da dilin bir ihtiyaç olduğu kurumsal yapıların oluşturulması ve yaratıl- masıdır. Birçok kimsenin anlattığı gibi feodalite ve feodal kurumlar Kürt kültürünün yaşamasının kaynağı değil, Kürt kültürünün gelişmesinin önündeki en büyük engeldir. Çünkü uluslar ortak bir kapitalist pazarın ürünüdür. Kapitalizm geliştikçe ulusal duygular ulusal kültür zenginleşir. Yeri gelmişken tekrar vurgulamakta yarar var. Feodal kültürü koruyup yaşatmak ulusal gelişimi sağlamaz, engeller. Bu böyle biline. Bu nedenle son yıllarda ulusal kültür diye feodal kültüre sahip çıkıp, onu yaşatmaya kalkan politikacıların büyük bir poli- tik hata yaptıklarını söylemeliyim. Devle- tin yüz yıldan fazla bir zamandır ısrarla bölgede feodal ekonomiyi ve feodal kültürü koruyup yaşatmaya çalışmasının arkasındaki politik neden bu. Bu politikaya dikkat edilmeli feodal ekonomi ve feodal kültürün korunup kollanmasından vazgeçilmelidir. Kürt dili lehçeleri arasında tercih sorununa gelince; bana göre bir lehçeyi diğer lehçeleri yok edecek kadar önemsemek ya da tercih etmek doğru değil. Kürt dili lehçelerinin özgürce yaşama kanallarını açıp Kürt dili lehçelerinin entegrasyonla eriyip birleşmelerini sağlayacak ortamı sağlamak gereklidir. Karşı olduğumuz asimilasyon politikalarını Kürt dili lehçe- lerinden biri veya bir kaçı için istemeye, uygulamaya kalkmak çok yanlış ve af edilmez bir hata. Böyle bir politika farklı lehçeleri konuşan Kürtleri birleştirmeyeceği gibi ayrıştırır. Son yıllarda Kürtler bir lehçeyi diğer lehçeleri yok sayacakları B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 233 K lt r Bir Ulusu, Halk Oluturan, Onu Dier... --- Page Break --- kadar önemseyip öne çıkarmaya başladılar. Bu durum diğer lehçeleri konuşan Kürtler arasında rahatsızlık yaratmaya başladı. Bu duruma dikkat edilmezse ileride bu rahatsızlık daha da büyüyebilir. Avrupa'da 19.yüzyılda milliyetçi düşün- cenin yükselmesiyle beraber özellikle roman türünün ulusal kim- liğin inşasında önemli bir rol üstlendiğini görüyoruz. Bu rolde romanın farklı yaşamları ve değer yargıları nı, ulusa ait bir kültürel imaj altında homojenleştirdiği söylenebilir. Bizim gibi toplumlarda genelde edebiy- atın, özelde de romanın böyle bir rolün- den bahsedilebilir mi? - Batı toplumlarda uluslaşma süre- ciyle edebiyatın özellikle de romanın çok geliştiği, toplumların değişimi ve gelişimi üzerinde etki yarattığını biliyoruz. Aynı şeyi uluslaşma süre- ciyle birlikte Türklerin de yaşadığını söyleyebiliriz. Uluslaşma süreciyle birlikte gelişen Türk edebiyatı ve romanı tamamen bir ulus yaratma politikasının aracı olmuştur. Ve roman milliyetçilerin politik silahına dönüşmüştür. Kürtler için bunu söylemek mümkün değil. Türkiye'de yaşanmış bu deneyime baktığımızda Kürtler için milliyetçi bir edebiyat, milliyetçi bir roman istemekte doğru değil. Edebiyat Kürt dili kültürünü kul- lanabilir ama bence milliyetçi olma- malı. Düşünebilen, sorgulayabilen, farklı uluslardan, halklardan insanlarla bir arada yaşama hoşgörü- süne sahip olabilen aydın bir Kürt yetiştirmeli. Milliyetçilik hiçbir halka mutluluk getirmemiştir ki Kürtlere getirsin. Kürt dilini ve edebiyatını kullanan yazarlar Türklerin geçtikleri yollardan geçmek zorunda değiller. Çağımızda kültürel, ulusal sorunlar sadece dilini konuşma, kültürünü yaşama sorunu değildir. Aynı zamanda bir sınıf sorunu, bir sosyal adaletsizlik ve eşit- sizlik sorunudur da. Bir insanın mutlu olabilmesi, özgürce yaşayabilmesinin tek koşulu dilini özgürce konuşması, kültürünü yaşaması olsaydı bu gün Kürt halkıyla birlikte iç içe yaşayan Türk halkının çok mutlu olması gerekirdi. Dilini özgürce kullanması- na rağmen, kültürünü özgürce yaşa- masına rağmen bugün Türk halkı hiç mutlu değildir. Türk halkıyla aynı şartlarda yaşamış olmasa da bugün dilini konuşabilin, kültürünü yaşaya- bilen Güney Kürdistan'da yaşayan Kürtlerin çok mutlu olduklarını söyle- mek doğru değil. Bu durum bize gös- teriyor ki bir halkın, bir ulusun tek talebi dilini özgürce konuşmak, kültürünü özgürce yaşama talebiyle sınırlı olmamalı. Milliyetçi edebiyat halkın diğer taleplerini dikkate almadığı, hatta inkâr ettiği için tercih edilecek bir yol değil. Yararlarından çok zararları olacaktır halka. Dolayısıyla artık ulusal edebiyat dey- ince milliyetçi edebiyatı anlamaktan vazgeçilmeli. Bir ulusun edebiyatı mil- liyetçi edebiyatla sınırlı olmamalı. Kürtler arasında eski bir tartışma olduğu için sormak istiyorum. Acaba Kürt ulusal edebiyatını belirleyen şey aidiyet mi yoksa dil mi? Daha açık bir deyişle egemen diller (Arapça, Farsça, Türkçe) içinde kendini ifade etme ile 234 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kültür Bir Ulusu, Halkı Oluşturan, Onu Diğer.. --- Page Break --- Kürtçenin bir lehçesiyle kendini ifade etme arasında ne gibi ayrımlar vardır? Kendine ait bir edebiyatı belirleyen şey nedir? - Bütün halkların, ulusların ede- biyatlarında olduğu gibi Kürt edebiy- atını yekpare bir bütün olarak görmek düşünmek doğru değil. Çünkü Kürtler yekpare bir tek, bütün değil- ler: farklı sosyal sınıflardan, katmanlardan farklı inanç guruplarından oluşmuşlardır Kürtler. Durum böyle olduğu için Kürtler içerisinde yaşayan bu farklı sosyal sınıflar ve katmanlar, inanç gurupları edebiyatta kendilerini ifade ediyorlar. Sorunuza gelince bence Kürt kökenli yazarları hem aidiyet hem de dil etkilemekte. Asimilasyon sonucu anadillerini unutmuş Kürt kökenli birçok yazar romanlarını Türkçe, Farsça, Arapça diliyle de yazsa Kürt kökenli oluşuna duyduğu aidiyeti dikkate almaktadır. Birçok insan bu yazarları Kürt edebiyatı içerisinde görmez. Bence bu doğru değil. Farklı dillerle de yazsalar kürt kökenli bu yazarlar Kürtleri anlattık- ları için bunların yaptığı edebiyat Kürt edebiyatı içerisinde sayılır. Dünyada bunun örnekleri çok: mesele Kırgız asıllı Cengiz Aytmatov romanlarını Rus diliyle yazdığı halde Kırgız köken- li olduğu için, Kırgız halkının yaşamını anlattığı için Kırgızlar onu Kırgız ede- biyatının bir parçası olarak görürler. Kürtler uzun yıllardır baskı altında yaşayan bir halk oldukları için Kürt kökenli yazarlar ya dillerini kullanma özgürlüğüne sahip olamadıkları için ya da asimilasyon sonucu ana dillerini unuttukları için Kürtçeyle yaza- madılar. Son yıllarda bu alanda gözle görülür bir çaba var ama Kürt dilinin asimilasyon süreci çok ileri noktalara ulaştığı için eserleri okunmuyor satılmıyor. Kürtçe yazan yazar Mehmed Uzun'un romanlarının Kürtçe baskısıyla Türkçe tercüme baskısı bu gerçeği gösteriyor. Güney Kürdistan'da Kürtçe dilin Federal Kürdistan'ın resmi dili olmasından dolayı bundan sonra Güney Kürdistan'da Kürtçe yazılmış edebi eserlerin satışı artacaktır. Türkçe, Farsça ve Arapçanın Kürt dili üzerindeki etkilerine gelince; Kürtler, farslar, Araplar uzun yıllardır aynı coğrafyada içiçe ve yan yana yaşamaktadırlar. Hayatın her alanında olduğu gibi edebiyat alanında da biri birinden etkilenmemeleri mümkün değildir. Ancak Kürtçenin başına gelen ortak yaşamın yarattığı bir etkileşim- den çok, egemen kültürün zorla asim- le etme ilişkisidir. Durum böyle olduğu için yüz yıllardır Kürtleri asim- ilasyonlarla yok etmeyi amaçlayan Arap, Fars ve Türkler kültürlerini, dil- lerini zorla Kürtlere dayatmışlardır. Milliyetçilik ve dil… Başka bir dey- işle ulus inşasında edebiyat ve kalem erbabının rolü… Kürt milliyetçiliğinin oluşmasında, bu milliyetçiliğin tasavvurları içinde, dil ve edebiyatın etkisi ne derecededir ve bu etki diğer uluslarınkinden farklılıklar göstermek- te midir? - Bugün Kürtleri derinden etkile- yen bir milliyetçi Kürt edebiyatından söz etmek mümkün değil. Yukarıda da açıkladığım gibi milliyetçilik belki de mili duyguları güçlendirmede etkili B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 235 K lt r Bir Ulusu, Halk Olu turan, Onu Di er... --- Page Break --- olur ama yararlarından çok zararları olur. Son yıllarda Kürtlerde de güçlü bir milliyetçi dalganın gelişmeye başladığını görüyorum. Örneğin hangi Kürt politikacıya sorsan size şöyle der "Bu ülkede bütün sorunların temeli Kürt sorunudur. Kürt sorunu çözüldüğünde bütün sorunlar çözülür." Görünüşte çok masumane bir söz değil mi? Şüphesiz Kürt soru- nunun acil çözülmesi gereken bir sorundur. Bu konuda hiç birimizin söyleyeceği sözü olamaz. Burada doğru bulmadığım nokta Kürt soru- nun öneminden acilyetinden yola çıkarak diğer sorunları yok sayacak noktaya varmaktır. Bugün toplumsal adaletsizlik, sınıflar arasındaki fark- lılıklar, işsizlik. Çevre ve eğitim sorunu bölgesel savaşlar gibi sorunlar üzerinde kafa yorup acil çözüm üret- memiz gereken sorunlardır. Bir sorunu diğer bütün sorunları yok say- acak kadar önemsemek doğru bir davranış değildir. Kürtler bir an önce bu gerçeği anlamalı yeni politikalar üretmelidir. Dillerini konuşmak, kültürlerini yaşamakla insanoğlunun sorunları çözülmüş olsaydı bugün yeryüzünde yaşayan ulusların, halk- ların büyük çoğunluğu mutlu bir hayat sürmüş olmaları gerekirdi. Ama gerçek hiçte öyle değil. Kürt milliyetçiliğini ve onun kimlik taleplerini tarihsel bir anakronizm olarak görenler de var, onu 20. yüzyıl- da özellikle kendini ezen kimliklere karşı bir tepki olarak görenler de… Size göre Kürt dilinin yazılı kaynakları, özellikle Kurmanci, Hewrami ve Sorani lehçelerinde yazılmış Kürt klasik şiiri - ki bunlar yazıldığında bu coğrafyada Türkçe, Arapça ve Farsça bugünkü gibi "idari diller" idiler- Kürt kimliğini ve milliyetçiliğin köklü bir işareti ve güçlü bir arzusu olamaz mı? - Kürtlerin bütün halklar gibi dil- lerini özgürce konuşma, kültürlerini yaşama hakkı vardır. Ergeç Kürtler bu haklarını elde edeceklerdir. Kürtlerin dilini, kültürlerini asimilasyonla, bas- kıyla, jenositle yok etme çabaları bey- hude çabalardır. Kürtlerin varlığının inkâr edilmesi Kürtlerde şiddetli bir karşı tepkinin doğuşuna neden oluy- or. Bu tepki edebiyatta dâhil hayatın her alanında his edilmeye başlandı. 236 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 Kültür Bir Ulusu, Halkı Oluşturan, Onu Diğer.. --- Page Break --- Din ve inanç hürriyeti ve bunun sorunları ve çözümleri önemli ve biraz da netameli bir konudur. Bilgi, özen, iyi niyet, empati şart olmakla birlikte; tanım, sınıflandırma ve yo- rumlarda hatalara düşmek, yerinde olmayan sözcükler kullanmak ve böy- lece maksadı aşan ifadelere varmak, bu nedenle de grupları incitmek ihti- mali vardır. Ben, olursa eğer, böylesi bir durum için peşinen özrümü ve fakat konunun cesaretle ve açıklıkla tartışılacağını belirtmek istiyorum. Emevi Devleti, islamın ‘nebevi’ ya- şama tarzını değiştirmeye yönelik kelam çalışmalarını başlattı. Mutlak bir “kaderiye” inancı ile hayrın ve şerrin Allahtan geldiğini söyledi. Ni- tekim namazda okunan “amentü” duasında “hayrihi ve şerrihi minal- lahi” ibaresi bulunmaktadır. Oysaki Alevi inancında hayır Allahtan ve şer de nefisten gelmektedir, böylece şahıs yaptıklarından sorumlu tutulup hesabını vermek durumundadır. Emevi devleti hilafeti, hükümdar- lık ve saltanata dönüştürdü, zülmü arttıkça arttı. Ancak bu devlette nadir bir çiçek olan Ömer bin Abdulaziz de hükümdarlık yaptı, adalet ve barış ge- tirdi, ama ömrü yetmedi. Emevi Dev- letine (Şam’a) karşı İmam Zeynel Abidin’in oğlu Zeyd ve onun oğlu Yahya isyan ettiler (740,743) ve kırıl- dılar, bedenleri uzun süre asılı kaldı. Bu durum halkta infiale neden oldu, Eba Müslüm komutasında birleşerek Şam üstüne yürüdüler ve Emevi dev- İSLAMİYET VE ALEVİLİK Dr. Ömer Uluçay B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 237 --- Page Break --- letini yıktılar (750), yerine Abbasi Devleti’ni kurdular, bir süre sonra Eba Müslüm katledildi. ‘Emevi İslamiyet’ inancında, bu dünya işlerinin de ahirete havale edil- mesi ve idarenin dünya hesabını sa- dece Allaha vermesi gerektiği telkin edilmektedir. Böylece birey, buyruk- lara uyan ve hesabını sadece ahirette verecek kişi olarak algılanmaktadır. Mutlak devlet itaatini zorunlu gören bu görüş, Abbasi devleti ve ardılla- rınca da benimsendi, bugün de geçer- lidir. Ehl-i Beyt’in hakkını savunmak üzere yola çıkan Abbasiler, devletle- şince, Emevi yönetim usullerini aynen uyguladılar ve böylece Ehl-i Beytin 12 İmam’ını katlettiler (661– 869) ve taraftarlarına eziyetler etti- ler. Abbasiler, resmi İslamiyet yo- rumu dışındaki inanışları, Gayrı Müs- lüm ve Bâtıni inanç olarak iki grupta değerlendirdiler. Bâtıni inançta olan- lar İmam Gazali ve İbn-i Teymiye’nin fetvaları ile “tekfir” ve “ferman” ile de katledildiler. Son Abbasi Halifesi tarafından, Sultan Sencer’e biri “riyaset” ve di- ğeri de “hilafet” kılıcı olmak üzere çifte kılıç kuşandı. Selçuklular ve Os- manlılar da, devlet uygulamasında Abbasi yönetim tarzını (Sünni İslam) benimsediler. Osmanlı ve Safevi devletleri önce “fetva” ile savaştılar. Karşılıklı olarak birbirlerini “tekfir” ederek kanlarını ve mallarını helal kıldılar. Osmanlı yönetimince, Şeyhülislam Ebu Suud Efendi ve İbni Kemal’in Bâ- tıni inancı “tekfir” eden fetvaları üze- rine, Anadolu’da Bâtınilerin “defter” edildiği ve Çaldıran savaşı öncesinde 30–40 bin kişinin katledildiği bilin- mektedir. Osmanlı ve Safevi Devletleri bir dönemi belirleyen Çaldıran’da savaş- tılar (1514). Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim, Safevi Hükümdarı Şah İsmail’i yenerek karısını, tahtını ve hazinesini alarak Şam’a geldi. Şam’da, daha önce verilmiş fetvalar doğrultu- sunda Bâtıni inançta olanlara karşı bir kırım yapıldı. Yavuz Selim, Şam’dan Mısır’a yürüdü ve Kahire’yi zapt ederek (1517) “Hilafet” maka- mını üzerine aldı ve İstanbul’a döndü. Böylece Osmanlı Padişahları, bundan böyle hem “hükümdar” ve hem da “İslam Halifesi” unvanını kullandılar. Cumhuriyetin ilanıyla TBMM’nin manevi kişiliğinde kalmak üzere İslam Halifeliği kaldırıldı (1924). Bu kısa tarihi anımsatma bile, “resmi İslam anlayışı”nın köklerinin derinde olduğunu göstermektedir. Aradaki zaman diliminde, hızlı deği- şim ortamında, insan haklarının ön planda bulunduğu günümüzde, gele- neksel resmi İslamiyet; bir zamanlar tekfir ettiği Bâtıni inanç ile barışmak, onu resmileştirmek, eşit hak sahibi kılarak inancın yaşanmasına ortam ve yasal güvence/düzenleme sağla- mak durumundadır. Ali Şiası İran’da, Ayetullah Hu- meyni’ye gelinceye kadar farklı görü- nümlerde olmuştur. Ancak Humeyni ile Şii İslam Cumhuriyeti kurulmuş ve Şii şeriatı esas alınmıştır. Osmanlıda 1800’lerden sonra modern hukuk uy- İslamiyet ve Alevilik 238 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- gulamalarına başlanmış ve nihayet Cumhuriyet döneminde devlet “laik” olmuştur. Bu laik dönem içinde de devlet, Osmanlıdaki İslam devleti (Sünni inanç) alışkanlığını korumak- tadır. Tarihte din ve inançların arasında ve içinde mücadele vardır. Savaşlar, din ve inanç sistemlerinde kutsana- rak, gerekli görülerek yapılmıştır. Totemik inançların kutsalları (inek, kaz, vb.) vardır. Bunlara haka- ret, savaş nedeni olmuştur. Haçlı se- ferleri, kutsal toprakları geri almak, islamda ise “İlayi Kelimullah” yani Allah kelamını hâkim kılmak için yalın kılıç fetihler, savaşlar yapılmış- tır. Hindu/Müslüman çatışmasından Pakistan doğmuştur. Ve çatışmalar bugün de görülmektedir. Toplumsal yaşamdaki farklılıklar, aynı din ve inanç sistemleri içinde de sözcülerini, dini yorum ve kurallarını bulmuş/oluşturmuş ve böylece ay- rışma başlamış ve devam etmiştir. Vedizm, Budizm, Zerdüştilik içinde kanlı ayrışmalar yaşanmıştır. Hıristi- yanlıkta da, Katolik/Protestan çatış- ması kanlı olmuş ve dinde farklı iki sistem olarak örgütlenmiştir. Shizm ve Caynizim, Hindu ve Müslüman karışımı bir din olarak ya- şamaktadır. Bahailik ve Yahova Şa- hitliği diğer dinlerden unsurlar içeren ve fakat farklı dinler olarak resmen vardırlar. İslamiyette ise tarihi süreç göz önüne alınınca, “Nebevi” ve “Emevi” İslamiyet ayrışmasının ve çatışması- nın kanlı olduğu ve devam ettiği gö- rülmektedir. İslamiyette Ali Şiası ile Muaviye taraftarları “Sunna” ara- sında facialar yaşanmıştır. Bu kam- plaşmanın uzantıları günümüzde de vardır. İslamiyet genel olarak, Şia ve Sünni şeklinde ayrışmış; her birinin içinde mezhep, tarikat ve cemaatler oluşmuştur. Böylece, islamiyette belirgin olan ve devletleşen Şia ile Sunna’yı “za- hiri/resmi inanç” ve bunların dışında olanları da “Bâtıni inanç” olarak isim- lendirmek mümkündür. Her grup içinde; farklı mezhep, tarikat, cemaat ve meşrepler vardır. Bâtıni inanış, devlet dininden (Şia, Sünni) müsamaha görmek şöyle dur- sun, takibata ve “kırım”lara uğramış- tır. Osmanlı arşivinde bunların takip ve imha edilmelerine dair fetva ve fermanlar vardır, bunlar yayınlan- mıştır. Türkiye Cumhuriyetinde ise yakın dönemde Sivas, Çorum, Ma- latya, Maraş, Gaziosmanpaşa katliam- ları yaşanmıştır. Her dinde, bir önceki dinlerin bazı unsurları ve geleneksel inancın kalın- tıları vardır. Kitabi din ile halk dini arasında bazı farklılıkların bulun- duğu bilinmektedir. Alevi gruplar arasında da, toplumların yaşama bi- çimleri, yerleşimleri, gelenekleri, eski inanışları nedeniyle farklar görül- düğü gibi, bunların devletle ilişkile- rine göre de bir davranış farkı oluşmaktadır. Alevilik, ‘Emevi İslamiyeti’ karşı- sında ‘Nebevi İslamiyet’in adı olarak anıla gelmektedir. İslami grupların is- lamdan önceki inanışları, islamı kabul ediş zamanı ve süreci, kavmiyeti, B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 239 İslamiyet ve Alevilik --- Page Break --- gruplar arasında bir farklılığa neden olmaktadır. Safevi’de Kızılbaş vur- gusu öndedir. Devlet “Kızılbaş Dev- leti”, ordu “Kızılbaş Ordusu”dur. Tarihte “resmi İslamiyet” dışın- daki İslami gruplar, “Alevilik” adı al- tında bir bütünlük oluşturdular. Devletin baskısı, zulmü, kırımı karşı- sında çeliğe su verildi, giderek sert- leşti ve sır inanç şekline dönüştü. Savunma refleksi içinde, yeni ve farklı düzenlemelere gidildi. Böylece Alevi- lik içinde, özde aynı ve fakat şekilde farklı gruplar/meşrepler oluştu. Şianın ve Sunna’nın kadı ve fakih- leri, birbirlerini dinden çıkmakla (tekfir) suçlamış, böylece siyasal mü- cadele, din içinde şekillenmiştir. Savaş öncesinde, Yavuz Selim ile Şah İsmail arasındaki ‘fetva teatisi’ ünlü- dür. “Fetva savaşı”, Sultan Yavuz Selim ile hükümdar Şah İsmail Saf- evi’nin savaşmalarına gerekçe olmuş- tur. “Hâkimiyet savaşı” din unsurunu kullanmış, iki taraf da, bu uğurda ölenleri “şehit”, kalanları “gazi” ve dökülecek ümmet içi Müslüman ka- nını “helal” saymışlardır. Yakın zamanda Irak hükümdarı Saddam Hüseyin de, Irak Kürtleriyle olan iç savaşında kimyasal silahla Ha- lepçe’de öldürdüğü (1988) beşbin in- sanın katline Kur’an’ın “Anfal Suresi”ni gerekçe yapmış ve katlia- mını “El-Anfal Hareketi” olarak isim- lendirmiştir. İslamiyetin özünde din hürriyeti vardır. Ama bu hürriyet, gereğince geçerli olmamıştır. İran’da Bahaî, Os- manlı’da Yezidi katliamları yapılmış- tır. Sünni şeriat, Selçuklu ve Osman- lıda, Şii şeriat ise İran’da/Safevi’de geçerli olmuş ve böylece “devlet dini” oluşmuştur. Resmi inanç dışında olanlar “tehdit unsuru” olarak algı- lanmış ve “gereği”(!) yapılmıştır. Şia ve Sunna içinde, devlet dinin- den olmayan inançlar “sır” perdesine bürünmüş, varlıklarını korumuş, sür- dürmüş ve koşullara uyum göstere- rek “Bâtıni inancı”nı oluşturmuşlardır. Alevilik tanımlaması şimdiye kadar yapılmadığından ve bu yöndeki teşebbüsler de akim kaldığından, ko- nuyu salt din veya dünya boyutuyla değerlendirmek isabetsiz olacaktır. Çünkü Alevilik, din ve dünya işini bir- likte ve bir denge içinde, şahsın mut- luluğunu, toplumun güvenini ve refahını düşünerek, saliklerince ha- yati kararlarla varlığını sürdürmekte, korumakta, öğretmekte ve yaşamak- tadır. Bu özellikleriyle “Alevilik Hare- keti”, bir “İnanç ve Özgürlük Hareketi” olmaktadır. Ehl-i Beyt taraftarı olan Ali Şiası içinde farklı gruplar vardır (Zeydiye, İsmailiye, Kalenderiye, Melamiye, Hu- rufiye, Şemsi Mevlevi’ye, Bektaşiye, Fatımiye vb.). Anadolu Aleviliği gibi inanıp yaşayan Ehl-i Hak (Kakai), Şembekiler (Şabakiler); Irak, İran, Azerbaycan topraklarında yaşamak- tadırlar. Ehl-i Beyt taraftarları, inançta İmam sayısına göre gruplara ayrılmaktadır: Beş İmamcı(Zeydiye), Yedi İmamcı (İsmailiye),Oniki İmamcı (İsna Aşeriye). Anadolu’daki Ehl-i Beyt taraftar- ları; 12 İmama tabi olup, mezhepte 240 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 İslamiyet ve Alevilik --- Page Break --- Caferi’dirler. Kitap Kur’an, peygam- ber Hz. Muhammed’dir. Anadolu’daki Ehl-i Beyt taraftarları, “Alevilik” adıyla dünya Alevileriyle bütünleş- mekte ve “Anadolu Aleviliği” adıyla da özgeleşip yerelleşmektedirler. Anadolu’daki Alevilerin bir grubu; mezhepte, inanışta, İslamı ya- şamada, İran’daki İslami yaşayışla ay- nilik içindedirler ve bunlar Caferi olarak bilinmektedir. Bunlar, inanç ve inancın ritüeli dolayısıyla, Anadolu Alevilerinden kısmen ayrıdırlar. Anadolu Aleviliği; Kızılbaşlık, Bek- taşilik ve Nusayrilikten oluşmaktadır. İnancın ritüelinde, kısmen farklılık ol- makla birlikte İslam’ı yorumlamakta, yaşamakta, grupların eğitiminde, grup içi ilişkilerde büyük oranda bir aynilik vardır. Ancak aşağıda belirteceğimiz inanç unsurları üzerinde, gruplar ara- sında tam bir mutabakat yoktur. Bila- kis bazı konular üzerinde, tartışma ve hatta ret ediş vardır. Buna rağmen, Bâtıni grubu, bir bütün olarak algıla- mak ve Sünni resmi inançla arasın- daki farkı vurgulamak için bunlar zikredilecektir. Ancak inanç grupları arasında, unsurların büyük çoğun- luğu ortaktır. Bu unsurlar, bir grup hedeflenerek sıralanmamıştır. Anadolu Aleviliği; “din içinde din ararsan din Muhammed Ali’nindir. Allah, Muhammed, Ya Ali! Mezhebim Caferi’dir, Caferi” demektedir. Ana- dolu Alevileri, Ehl-i Beyte ve Kuran’a tabidirler. Burda Ehl-i Beyt, Hz. Mu- hammedin hane halkı değildir. Ehl-i Beyt; Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Fa- tıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’den ibarettir (penc-i Al-i Aba). Alevilikte ‘Hz. Ali kültü’nün özgün bir yeri var- dır ve inancın omurgasıdır. Kur’an üzerinde eksik ayet ve tahrifat tartış- ması olmuştur. Tefsir ve tevilde fark vardır, tasavvufi/irfani yorum önce- liklidir. Sure başlarındaki sır harfleri (harf-ı mukataa) özel olarak yorum- lanmaktadır. Velayet, Tevella, te- berra, tecella, hülul, tenasüh, Enel-Hak, vahdeti vücud inancı esas- tır. Hak sendedir sen nerdesin, mür- şide varmadan olmaz. Devriye, namaz, oruç, hac, zekât, niyaz, semah, zakir ve tembur ile ‘yedi ulu ozan’ vardır. Muharrem orucu haktır, bu ay yas/matem ayıdır. Cenaze defni İs- lami esaslara göredir. Ezan Caferi mezhebine göredir. Sır/şifre söz; ayn, mim, sin; mana, isim, bap; beş eytam, yedi kubbe, yedi tavaf vardır. Bazı gruplarda, kadın erkek birlikte cem ayinine katılmakta ve kadın aktif rol almaktadır. Yol’un kurallarını belirle- yen İmam Cafer Buyruğu, Hacı Bektaş Velinin Makalatı, evliyaların Velâyet- nameleri, Muhammed b. Nusayr el- Nemiri, Es-Seyyid Hüseyin b. Hamdan, Hasan es-Sincari, Abdullah el-Revaha, Erkannameler ve Cemev- leri vardır. Dini görev üstlenen ocaklar ara- sında iş bölümü vardır. Ocaklar ara- sında ‘talip ayart’mak yoktur. Yolda sorgu sual, yolun düşkünü ve onu kal- dıranı vardır. Kurban üzerine yürür erkân, talibin gruba katılması bir tö- rene tabidir. Dede, Baba Şeyh, soy sürdüğü gibi, seçimle gelmeleri de mümkündür. Musahipliği şart gören/görmeyen gruplar vardır. B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 241 İslamiyet ve Alevilik --- Page Break --- Cemde secde ve okunan Kur’an ayet- leri vardır. Namazın kıblesi haktır, cemin kıblesi insandır, insana secde vardır. Gönül kalsın, yol kalmasın. Herkes eline, beline, diline, eşine, işine, aşına sahip olsun. Talip, muhip Hakkın talibidir. Pir, mürşit haktır. Ölmeden evvel ölmek ve nefsini bil- mek ve hak bildiğini savunmak esas- tır. Şeriat, tarikat, marifet ve hakikat kapıları ile kırk makam haktır. Yola girene, diriye telkin vardır. Gel kerem eyle! Bu yol hak yoludur, rıza yolu- dur, demirden leblebidir; gelme gelme, dönme dönme, gelenin malı dönenin canı. Yol’un âşıkları, meyda- nın oniki hizmeti, helal lokması, hı- rissi vardır. “Biismi Şah! Hep birlikte diyelim Allah Allah”. Anadolu’da Aleviler, Türkçe, Arapça ve Kürtçe konuşmaktadırlar. İbadet dili Türkçe ve Arapçadır. Al- evilikte, yüksek bir edebiyat, özel ayin söylemi ve musikisi, özgün mito- lojisi (kırklar cemi vb) ve ziyaretgâh- ları vardır. Ruhban sınıfının varlığı tartışmalıdır. Saygı, sevgi, eşitlik ve barış temelinde birlik, dayanışma esastır. Toplum yararı, birey yararın- dan öncedir. Kişi yaptığının hesabını yaşadığı toplum içinde vermelidir, onun için senede bir kurban talibin borcudur ve onunla görgüsü yapıla- caktır. Anadolu’da Alevilik, özetlenen bu özellikleriyle kendisine benzemekte- dir. Belirtilen unsurların bir kısmı; iman/itikad ve bir kısmı da Alevi di- yanetine (inancı, yaşama ilkelerine) ilişkindir. Ancak, tanım unsurlarının bir kısmını önceleyip, onu farklı şe- killerde isimlendirmek, kategorize edip bir gruba dâhil etmek mümkün- dür. Nitekim bu yöntem ile Alevilik tanımları yapılmaktadır: Gerçek Müs- lümanlık, Tasavvufi İslam, Alevi İslam, Türk İslamiyeti, farklı bir kül- tür/inanç, bir din, Felsefi bir din, bir mezhep, Heterodoksik inanç, gibi. Görüldüğü üzere öyle bir yöntem ile zıt tanımlara varılmaktadır, bu da yaralar, ve yetersizdir. Öyle ise Alevi- liğin mitosunu ve kapsamını, farklı- lıkları içeren ve özümseyen bütünlüğünü, inancın kutsiyetini, onu koruma ve yaşamanın azim ve kara- rını, tarihi süreç içindeki mücadele- sini korumak/vurgulamak için, yine onu, kendisi ile tanımlamak, isabetli olacaktır. Öyle ise diyelim ki: ‘Alevi- lik, Aleviliktir’. Anadolu’nun dağları; nehirlerini ve onlar da ovalarını beslemektedir. Anadolu’da din ve inançlar; Seyhan, Ceyhan, Kızılırmak, Yeşilırmak, Fırat ve Dicle nehirleri gibidir. Her birinin ayrı ve farklı havzası, yatağı, debisi, rengi ve tadı vardır, döküldüğü derya kendisine göredir. Bütünlük içinde kendi mecrasında akan ırmak ne gü- zeldir. Her inanç, kendi havzasından bes- lenir, yatağını, akarını bulur ve Ana- dolu’ya zenginlik katar. Çokça ova, vadi, sahil nasıl ki Anadolu’nun gü- zelliği, özelliği ve zenginliği ise ve her çiçek nasıl ki kendi ortamında yeşe- rip gelişir de rengini alırsa; bırakalım her inanç da kendi güzelliği ile Ana- dolu’muzu bezesin. Anadolu’daki tüm nehirleri tek havzada toplamak, tek yatakta akıt- 242 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 İslamiyet ve Alevilik --- Page Break --- mak, tek deryaya ulaştırmak ne kadar imkânsız ve nafile bir çaba olacaksa; Anadolu’daki din, inanç ve etnisiteyi teke indirgemek de bir o kadar isa- betsiz ve boşuna bir gayrettir. Anadolu’da inanç çiçekleri, öz- gürce açsın, onları zorlamayalım, ko- parmayalım. Bilindiği gibi baskı, yasaklama ve kırımlar nedeniyle bu çiçekler açamadılar, kırıldılar; sırla- nıp özünü, tohumunu koruya geldiler. Dünyadaki özgürlük iklimine uygun olarak, bizde de bir dönemin yasaklı ve fakat özde güzel ve keremli bu inançları, kendilerini rahatça ifade et- melidirler. İstihbarat yöntemleriyle bu kapalı, sırlı inanç gruplarının içine girerek yapılan yayınlar, bilim yön- temi bakımından geçersiz olduğu gibi ahlaki bakımdan da tartışmalıdır. Ne yazık ki bu çeşit çalışmalara, yakın dönemde akademik unvanlar da ve- rilmektedir, kınanmalıdır. Gerçeğe aykırı, fitne ve fesat aşılayan yayınlar ve kitaplar için gerekli önlemler alın- malıdır. Aklın ve bilimin doğrularına göre yaşamak esastır. Bu nedenle Alevilik dinamiktir, özünü korur, yongası de- ğişir. Tarihte Bâtıni inançlar için sis- tematik bir eğitim ortamı oluşmadı, yaşanmadı. Bu nedenle çağın gerek- lerine uygun olarak onlar da, artık sır perdesinden çıkmış, özünü dara çek- miştir. Sır inançları; açık ve demokratik bir ortamda kendilerini ifade edecek- lerdir. Bir bakıma artık “sır” perdesi- nin arkasına saklanmak dönemi kapanmaktadır. İnanç rehberleri, ina- nanları, bilgili ve mutlu kılmak, soru- ları cevaplamak durumundadırlar. Umuyorum ki yakında “Ali’m sırrın açar bir gün”. Meydan erenleri, uygun olanı seç- mek ve tatbik etmek durumundadır. Ne var ki yol erenleri; cem meyda- nında, erkân meydanında istekli ola- cakları yerde, miting meydanlarında sorgu/sual yapmakta, kemerbest ol- mayanı şahit ve destek tutmaktadır- lar. Erkan meydanında halledilmesi gerekli sorunlar, siyaset meydanına taşınmakta ve bundan tüm Aleviler zarar görmektedirler. Umuyorum ki, akl-ı selim galip gelecek ve talipler arasında yarışa fırsat vermeden, sorun, kendi iç sistematiği içinde çözüm bulacaktır. Herkes, kendisine şu kadim soruyu yöneltmek duru- mundadır: “seni senden soruyorum, kendinle nicesin?” Türkiye Cumhuriyeti Devletinde, Osmanlı geleneği korunarak din, inanç ve felsefi görüş hürriyeti “resmi inanç” şeklinde algılanmış ve uygu- lanmıştır. Osmanlıda olduğu gibi “gayri müslimler”in özel statüleri var- dır, sınırlıdır. Bâtıni inançlar ise, resmi dinden kabul edilmekte veya “yok” sayılmaktadır. Oysaki resmi din anlayışının dışında olanlar, hukuki ve insani haklarını, Anayasamızın din, vicdan ve felsefi kanaat haklarını dü- zenleyen maddelerinin uygulanma- sını istemektedirler. Bâtıni/sır inanç gurupları; kendi- lerini, tanımlama, devletle ilişkilerini düzenleme, devlet ile din ve inanç ilişkisi hakkında görüşlerini netleş- tirme sürecini yaşamaktadırlar ve bu sancılı olmaktadır. Aleviler arasında, B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 243 İslamiyet ve Alevilik --- Page Break --- devletin dini örgütlenmesinde yer alanlar ve almayanlar, şeklinde bir ayrışma tehlikesi bulunmaktadır. Demokratik bir devlette; herkes kendi dini inanç ve kanaatine göre yaşamak, onu öğrenmek ve öğretmek hakkına sahiptir. Bu hak, sadece kamu düzenini ve insan sağlığını boz- mak, genel ahlaka ve insan haklarına aykırı olmak gibi hiçbir din ve inançta öngörülmeyen nedenlerle kısıtlana- bilir. Öyle ise her inanç, kanun önünde eşittir. Devlet, din ve inançlar karşısında tarafsız olmalı, barış orta- mını oluşturmak, düzenlemek ve ko- rumakla görevlidir. Devletin dini örgütü, bir din ve inancın uygulama hukukunu düzenleyen “Diyanet Teş- kilatı” değildir. O, din ve inanç hürri- yetinin ortamını yaratan, koruyan ve inançlar ile devlet arasındaki sorun- ları çözümleyen bir “Din İşleri Ku- rumu” olmalıdır. Bu düzenleme de, devlet ile din ve inanç önderlerinin ortak çaba ve kararlarıyla oluşturul- malıdır. Devlet bütün etnik ve toplumsal gruplara, eşit mesafede olmalıdır. Modernleşmede, demokratikleş- mede, İttihat ve Terakki döneminden intikal eden sorunlarımız vardır. Bun- ların üstesinden gelmek zorundayız. Hep birlikte, konuşarak, katılarak, anlaşarak, sorunlarımızı çözmek ve böylece çağdaş uygarlık düzeyini ya- şamak durumundayız. Hepinize saygılar sunarım. 12.2008 244 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 İslamiyet ve Alevilik --- Page Break --- Kal û Kî Kî, lawekî sêwî ye, bê nav û bê xu- weyî ye, dê tune, bav mirî ye. Li tu cîyek nahewe, her li rê ye, rêwî ye. Ew gund ê te ye, ew gund ê min, serê wî her tijî ye, ji xwe her dipirse, gelo ew jîyan çî ye? Bi xwe karekî nake, pirê roja birçî ye, ew jîyan jan e? An jî tirsa mirinê ye, berxudan e. Kî bi wan pirs û bawerîya gund û bajar gerîya. Kî ciwan bû, ne xwendî bû, nezan bû, xezan bû. Bersiva wan pirsa ji bona kî giran bû. Kî rojekî di rê da rastî kalekî hat, kal kalê zemana bû, kal ketî bû, hal di kalê nema bû. Sindoq li milê wî bû, kal westî bû, pişt li kalê tewî bû. Kî fam kir kû barê kalê giran e, sindoq jî dagirtî ye kalê ji bo bêhndanê, sin- doqa ji milê xwe danê. Kalo hinek bêhna xwe da, paşê ketin xeberdanê; Kî go kalo barê te giran e, tu jî pir westî yê, bide min ez hilgirim li gorî te ciwan im. Kalo go; ew barê jîyana min e, divê kû ez hilgirim tu kes ji ber tu kesî hilnagire vî barî, tê jî rojek wekî min têkevî bin vî barî, kesek ji te napirse tu karî an nikarî? Rojê te yê geş û xweş dê bibin şeva tarî. Kî, di dil xwe da go, kalê sirrê xwe û serweta xwe veşartî ye, sindoqa xwe nade kesî. Demek direj bi hev ra peyivî û meşîyan, ji betlînê diweşîyan. Kî, ji kalê pirsî, mirov çima bar li xwe giran dikin, ma kî xweyîyê çî ye? Lê Kalê pir westî bû, nikarî bime- şîya. Ji jan û betlana xwe Kalê her di- nalîya, dilê kî pê diêşîya, Kî go Kalo hinek bêhna xwe bide. Kalê rûnişt û li halê xwe girîya, fam kir êdî taqeta wî qedîya. Li Kî bakir go kurê min were nik min, hînke veşartîyên min, fam ke KurteÇÎROK: Pîrê KAL B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 245 --- Page Break --- mirov çima bar li xwe giran dikin. Jînê li xwe dikin jan, emrê xwe talan dikin, yê min jî wekî her kesî hez û kîn û hirs û tirs û bawerîyên min hebûn. Min diva kû ez bigihîjim miraz û daxwaza xwe, bigihîjim jîyanekî xweş û geş. Ez xweyî yar û war bim, bextîyar bim. Çi heyfe kû doz û daxwazîyê min, xwes- tin û xeyalê min, roj û meh û salê min bûne kendir û zincir, li dest û lingê min lefîya, li min bû bargiranî. Xweşî tev bûn nexweşî û rûreşî û ketin û kê- manî û poşmanî. Di rê ya jîyanê da min rêça xwe venekir, tiştek li hev da- nanî, tîrên ku min avêtin bayê wan paşta hanî. Giranîya jîyanê pişt li min tewand, taqet ji çokê min deranî, wekî kû tu dibînî ez nikarim vî barê ji pişta xwe bavêjim, ne li pîrî ne ciwanî. Hata kû nedim ganî, bêhna xwe girt û hew deranî, kal kete xewa paşî. Kî, lez kir sindoq li pişta Kalê danî, sindoq vekir, dî ku sindoq vala ye. Kî fam kir ku barê Kalê ne sindoqe, serî ye. Ku mirov xwestin û xeyalê xwe, hatî û bi- hûrîyê xwe li xwe dikin bar û giranî. Her Kes Çem e Rojek ji rojê biharê Mele û Suxtê xwe çûbûne gerê li rexê çem xwe dabûn bin sîya darê. Mele ders dida suxtê xwe, suxte bûbûn guh, guhdarî dikirin. Suxte dî kû mirovekî gir- gewde çû ber Seyda sekinî, tif kire rûyê Seydayê wan. Seyda weca xu xira nekir, rûyê xwe paqij kir û go de bêje, mirov şaş bû wê çi bêje. Ewî bawer dikir kû ewê pêra li hev xe, an jî bitirse li ber bigere. Ev tewr û tev- ger, li suxta giran hat. Gotin Seydayê me divê em dersa vî kesî bidin, kû ca- rekî dinê bêedebîyê bi kesî neke. Mele go, zînhar hûn têkilê wî nebin, ez wî nas nakim, hin kesan wî dagirtîye, bi ser min da şandîye. Aqlê wî ne ê wî ye, ewî tiştî ji nezanî ya xwe kir. Kesê kû nizane bersiva xwe bi gotinê bide, bi tewr û tevger dide wekî hezkirin, ramûsan û hemêzkirinê, her wekî li dan û tam dan û tifkirinê. Mirov kû wan gotina bihîst serê wî lihev ket, lez kir ji wir çû malê, wê şevê heta sibehê xew lê herimî, sibehê zû rabû çû ba Mele, xwe avêt dest û lingê wî, go min bibexşîne, min li te xirabî kir, min kir tu neke. Mele go ezê te çawa bibexşî- nim? Ya do bi do ra çû, ne ez ê do me, ne tu ê do yî, ne çem çemê do ye, ne dem dema do ye. Te do tifî min kir, tu îro tê destê min. Were em do jibîr kin, ji bo sibê tiştê baş bibêjin. Xwestîya Seyda Meleyekî navdar û naskirî li Amedê, li gundekî Farqînê meletî dikir, dersê dida Feqîyan. Li pêşîya gundîya limêj dikir, bi zekata gundîya xuweyî dibû, ji halê xwe razî bû, kêfa wî li cî bû. Qîz û lawê wî hebûn, jina wî bi dilê wî bû. Jin û Seyda ham sal bûn, li der û dorê şêstî bûn. Rojek ji rojan, jina Seyda nexweş ket û mir. Seyda ji jina xwe pir hez dikir, li ber jina xwe diket, bi şev û ro digîrîya, ji ser tirba wê nedihat, bûbû hevalê mirîya. Nedikenîya, bi xwe ra dipeyivî, nedihat nav gundîya, bê hal ketî bû. Fêrika çavê wî ditefîya, şaş dixwend, şaş fam dikir, zû dixeyidî û diqîrîya. Perîşanîya halê wî êş dida 246 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 --- Page Break --- gundîya, gundî li mizgeftê civîyan, şewr û gotinê xwe kirin yek, emê Seyda bizewicînin. Sê kes ji xwe bi- jartin şandin mala Seyda, silav û dil xuweşî dane Seyda. Seyda jî xweşha- tinî da wan. Gundîya go Seyda em ji halê te pir biêş in, bes tiştek ji destê me nayê, qedera Xudê ye. Seyda des- tûra me bide emê gotinek bêjin. Seyda go kerem kin, guhê min li we ye. Gundîya go; me divê ku, yeka şîr- helal û hemsalê Seyda bizewicînin, gelo Seydayê bêje çi? Seyda go baş e, ez rica wan naşikînim, lê hinek şertê min hene. Gundîya go Seyda, em bi her hewayî di emrê te da ne, ji te ra hazirin û can feda ne. Seyda go, jina ku ez dixuwazim li vî kaxizê nivîsan- dîye, ezê ji we ra bixûnim: Divê ku ji mala mîreka be. Bi nan û dîwan û mêhvan û xanedan be. Xu- wendî û zana û fedakar be, salê wê li dor hijdeh û bîstan be. Divê sê cîyê wê reş bin; çavê wê, bûrûyê wê, porê wê. Divê sê cîyê wê sipî bin; çemrê wê, diranê wê, sipîka çavê wê. Divê sê cîyê wê sor bin; lêvê wê, neynokê wê, sêvokê wê. Divê sê cîyê wê dirêj bin; bejna wê, gerdena wê, tilîyê wê. Divê sê cîyê wê piçûk bin; devê wê, guhê wê, destê wê. Divê sê cîyê wê fire bin; enîya wê, singê wê, qorika wê. Divê sê cîyê wê zirav bin; pozê wê, nava wê, lingê wê. Divê sê cîyê wê qelew bin; lêvê wê, pêsîrê wê, çaqa wê, we fam kir? Gundîyê reben lihev şaş bûn, dest û lingê wan, dev û zimanê wan lal bû, çokê wan şikîya. Demek dirêj bê deng man, paşî yek bi xwe hesîya û gote gundîya, rabin em herin ji van cîya. Ya kû Seyda dixwaze li dunyayê tune ye, dibê ku li cennetê heye, ew jî ji me zêde ye, bi Xudê ye, ne bi me ye. Waaza Mele Emîn Quran dibêje ku; mizgeft mala Xudê ye, lê bicivin, li vî cî yî derd û derew, par û pere, kin û evîn, şahî û şîn, rû û rûmet, qedir û qîmet, şan û şuhret, şer û şehwet tune. Herkes li ba Xudê yek e, divê ku herkes, mêr û jin, piçûk mezin, mîr û wezîr, dewle- mend û feqîr, zana û jîr, ciwan û pîr, nezan û xezan, şêx û mela, li mizgeftê bicivin. Hev bibînin, hev naskin, aşîna bin, ji hev hez kin, şîn û şahîyê xwe, ken û girîyê xwe par kin. Xwenda û zanayê wan, huner- mend û famayê wan, rêzan û hişyarê wan berê wan bidin jîyanê, wan dûr kin ji tirsa mirinê. Bêkesîyê, bindes- tîyê, wan hînê rastîyê, biratîyê, hezki- rinê, çêkirinê, pûrkirin û parkirinê bikin. Wê reş û qirêj û nexweşîya ne- zanîyê, durûtîyê, çillekîyê, fitlekîyê, neyarîyê, marîtîyê ji dilê xwe bavêjin. Da ku xwe nas kin, xwe ji nezanîyê, kêmanîyê, bindestîyê xelas kin. Çi heyf e kû şêx û mela û xwenda û za- nayê wan bi wan in, lê ne ji wan in. Hêja bi navê dîn û dîndarîyê, ji wan ra xewn û xevroşk û çîrokê sê hezar sal berê dibêjin kû dewra kûştin û talan û koç û koletî û xap û xirabîyê ye. Serê B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010 247 --- Page Break --- wan bi xewn û xeyala dadigirin, kû çi- rûska ronahîyê di serê wan da pê ne- keve, nebînin, pirs nekin, hîn nebin, fam nekin, xwe nas nekin. Heta ku hebin ker û kor û kole bin, li pê wan bin. Nebêjin çima? Ew çi hal e? Çima em bindest û birçî ne. Bi hezaran sal e kû di naskirina Xudê da yek bostekî pêşta neçûne. Ji bo xweşî û başîya jîyanek pêşta bi wan ba, dê jîyana mirova hêja wekî sê hezar sal berê ba, naxwazin kû mirov zana û fama bin, divên kû her ker û kor bin, ji bo kû li wan suwar bin. Di- bêjin kû kerê te fam ke, te li xwe nake. Kes ji wan bi dînê Xudê bawer nake û jê ra xizmetê jî nake. Lewra dînê xudê rastî ye. Ku rastîyê bêjin, ewê bi çi xweyî bin, ne ji alî belengaz û kêm û ketîya ne. Ji alî dewlet û dewlemend û serdest û zordesta ne. Waazê wan, şêwrê wan, şîretê wan tev ji bo par û parîya ne. Kî ne ji wan e şeytan e. Xe- zanî, belengazî ji gelê xwe ra kirine par û puwanê cennetê. Nebe kû hûn bêjin ew çi halê me ye? Eqilê we pê nagihîje. Ev keder qedera we ye, qey hûn nizanin ku jîyan îmtîhan e. Yekî heqê te neda zûlmê li te kir, tu jê ra dua bike. Xezanîya te, kêmanîya te, nex- weşîya te, mirina te, xêr û îmtihanê ji bona te. Dê Xudê heqê te bistîne û te jî bişîne cennetê. Li wir jin hene, xu- warin hene. Çend sed sal e her vî tiştî dibêje, Birayê min, alem ne kor û gêje, Ger tû zanî, tiştekî nû bibêje, Bi derewa êdî savar napêjê. 248 B Î R. Hejmar: 12 ZIVISTAN 2010

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3

Kovara BÎR – Hejmâr 4