Kovara BÎR – Hejmâr 10

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 30 YTL Bo derveyê welat salek 80 $ Çapxane/Matbaa: Barış Matbaa Mücellit Ali LAÇIN Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 291 Topkapı/İSTANBUL TEL : ( 0212 ) 674 85 28 FAX : ( 0212 ) 674 85 29 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: İnönü caddesi Magül İş Merkezi No: 49 Dağkapı /DİYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Berpirsyariya her nivîsê yê nivîskar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nûşteyî ê nuştoxî bi xo ya Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 20ê Çileya Navîn 2009 Bûha: 10 YTL BÎR Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Mehmet KONUK Redaktor: Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - İÇİNDEKİLER Seîd VEROJ Nûredîn ZAZA: Sîyasetmedar, Çîroknivîs, Werger û Roşinbîrekî Kurd (Sibata 1919-7/10/1988)............................................................. 9 Ziya AVCI Mele Mehmûdê Bazîdî (1799-1867)................................................. 31 Osman Sebrî Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min(5ê Kanûna 1905-11/01/1993) .......55 Mehmet YÜREK ALİŞÊR EFENDİ .............................................................................. 69 Tahsin SEVER Kürt Halkının Sözcüsü, Diplomatı ve Savaşçısı: Yusuf ZİYA (1882-14 Nisan 1925) ........................................................................ 81 Mehmet KONUK II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ: 100 Yıllık Özgürlük Mücadelesinin Temel Mimarı .................................................................................... 87 Kemal Y Mazlumlarin Çirkin Kralı: YILMAZ GÜNEY....................................99 Doç. Dr. Mamsote Qedrî Xelîl XEYALÎ.................................................................................. 114 Wahdet ATEŞ Birhoyê Heskê Têlî û Berxwedana Agirîyê ..................................... 119 Mehmud M. E. XERZÎ Mustafa Remzî BUCAK: Ger ji 60 Hezar Tirkên Kibrisê re FEDERASYON Bibe, Çima Ji 8 Mîlyon Kurdên Turkîyeyê re Nabe? ...............................125 --- Page Break --- Şakir EPOZDEMÎR Şehîdê Tetwanê: Parêzer Şewket Epozdemîr................................... 141 Nezîrê CIBO Havêrkan Aşiret Konfederasyonu-VI ...............................................154 Pîrê KAL Gotinên Bijare ...................................................................................183 Ronî WAR Xadim ...............................................................................................197 --- Page Break --- Pêşgotin Xwendevanên hêja, ev hejmara kovara BÎRê, dibe hejmara çaran a rêzeya dosya "Danasîan 100 Navdarên Kurd". Di vê hejmarê de jî hunê navê gelek rewşenbîr, sîyasetmedar û kurdperwerên hêja bibînin. Ger ku hinek ji wan hêjayan, ji alîyê me ve hatibin jibîrkirin jî, ji ber ku navê wan di dîroka miletê kurd de hatiye kolandin, her yek ji wan di neqebekî de derdikevin pêşiya me, bivê nevê di rêyekî de em liqayê hev dibin. Lê mimkune ku ev dem û rê carina dirêj be, lêbelê bêguman em dê li dem û derekî de rûbirûyê hev bin. Ku ew dem û der hinek bi derengî keve jî, divê ew gorbihûştan me bibexşînin. Çawa ku me berê jî gotibû, her çiqas kovara me weşaneke şiroveyî ya rojane nebe jî, bi bîrxistina bûyerên di rojevê de û kurteşiroveyên me yên der- barê van bûyeran, yek ji mijarên pêşgotina kovara me ye. Di vê çarçovê de em dixwazin behsa destpêkirina têlevîzyona setelayta kurdî ya TRT-6 (TRT- Şeş)ê bikin. Rojgara ku Împeratorîya Osmanî belav bû û xebata damezirandina Komara Tirkiyê destpêkir û vir ve, di çarçova îdeolojîyeke nijadperest de hebûna miletên li ser cografya mayî ya Împeratorîyê de hate înkarkirin û tunekirin. Kurd jî, yek ji wan miletên niştecîyê kevnare yên vê cografyayê bûn, van deran ji xwe re kiribûn war û ev warê wan di dema desthilatîya Osmanîyan de jî bi navê Kurdistanê dihate bi navkirin. Piştî damezirandina Komara Tirkîyê hebûna miletê kurd, cografya û ziman û kultura wan hate înkarkirin û asîmlekirin. Kurdan li hemberî vî sîyaseta înkarker û nijadperest, îradeya hebûna miletê kurd bi reaksîyonên dijwar nîşan dan; Tevgera Qoçgirî(1919), Tevgera Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê(1925an), Tevgera Agirîyê(1927) û Tevgera Dêrsimê (1937) reaksîyonên herî girîng û girseyî bûn. Em dikarin bêjin ku tehcîrkirin û tevkujîya ermenan ne tê de, dîroka sed salî ya tevgera Îtîhat Terakî û Komara Tirkîyê, dîroka hewldanên têkbirina tevgera netewî ya kurd e. Ji alîyê damezrêner û rêvebirên Komarê ve, ji bo asîmlekirin, entegrekirin û înkarkirina kurdan gelek hewldan û xebat hatin kirin, gelek xwîn hate rêtin. Mamosteyên unîversîteyan, nivîskar û rewşen- bîrên Komarê bi sedan meqale û pirtûk belav kirin ji bo înkarkirin û tirkkiri- na kurdan. Ev sîyaseta înkarker û asîmlasyonîst a Komarê bi ser neket. Ev sîyaseta sed salî ya asîmlasyonîst-înkarker û dagirker, digel berxwedana sedsalîya miletê kurd û şertên îro yê dinya medenî û pêşkevtina teknolojîya sînornenas, êdî têgehîştin ku bi vê awayî nikarin bigehin encamekî. Weşana kurdî ya TRT-6ê, di encama vê pêvajoyê de derketîye holê û têkçûna sîyaseta înkar û asîmlasyonîst e. --- Page Break --- Bi tevî hemû bûyerên nexweş ên vê pêvajoyê, ji alîyê dewletê ve dest- pêkirina weşan têlevîzyoneke bi zimanê kurdî, li xeletîyên xwe mikurhatin e, pêngaveke erênî ye, lê nebes e. Ji alîkî ve sazkirina qenaleke têlevîzyona bi zimanê kurdî û ji alîyê din ve jî, ji ber qanûna Partîyên Sîyasî, qedexebûna propaganadaya bi zimanê kurdî îronîyek e. Mesela kurd, meseleyeke netewî ye, mesela dîyarkirina çarenûsîya miletê kurd e. Eger ev pêngava têlevîzyona kurdî ya TRT-6ê, bibe wesîleya pêngavên din ên ji bo çareserkirina mesela kurd, dê ji bo miletê kurd manîdar be, nexwe ji bo çavgirtin û xapandinê be, nemimkun e ku dê bigehe armanca xwe. Lewra ji nûha ve panzdeh(15) qenalên setelaytên kurdî hene, du sal şûnde ew dê bibin bîstûpênc û pênc sal şûnde jî dê bibin pêncî. Di rewşekî wisa de, bi tenê weşana qenalekî têlevîzyonê jî pirr manîdar nabe û miletê kurd jî bi wî nayê xapandin. Bêguman destpêkirina weşan TRT-6ê, bi tenê encama têkçûna sîyaseta înkar û asîmlasyonîst nîne, rewşa sîyasî ya navnetewî û herêmî jî di avêtina vê pêngavê de tesîreke girîng kirîye. Êdî di konsepta sîyaseta navnetewî de, parastina azadî û mafên kulturî, prensîbeke hevpar û bingehîn e. Ji ber vê yekê, di pêngava weşana TRT-6ê de, hem tesîra Amerîka û hem jî ya YA heye. Digel vê, rewşa nû ya herêmî jî, tesîreke girîng li vê pêngavê kirîye. Li herêmê statuko û sîstema dagirkerî ya navdewletî şikestiye, li başûrê Kurdistanê Dewleteke Federe ya Kurd çêbûye. Bi tevî hemû astengî û hewl- danên pûçkirina statuya başûrê Kurdistanê, dewletên herêmî di aramanca xwe de bi ser neketine û her weha nekarîne têkilîyên kurdan û hêzên navnetewî jî xera bikin. Di encam de, tenê rêya dîyalogê maye. Rêya dîyalogê jî ancax bi rêzgirtin, qebûlkirina meşrutiyeta îradeya sîyasî û berjewendîya dualî(dulayî) mimkun dibe. Di vê çarçovê de, naskirina îradeya sîyasî ya başûrê Kurdistanê û têkilîya bi wan re, bê naskirina mafên rewa yê bîst mîlyon kurdên bakûr nemimkune. Ji ber vê yekê, ku dewleta Tirkiyê bixwaze têkilîyên xwe bi başûrê Kurdistanê re baş bike, divê berîya her tiştî têkilîyên xwe bi kurdên bakur re nerm û baş bike. Di rastîyê de dereca bandor û tesîra navxweyî û derveyî çi dibe bila bibe, destpêkirina weşan TRT-6ê, ji alîyê beşekî zêde yê rewşenbîr û pirranîya gelê kurd ve bi erênî(pozîtîf) tête dîtin û ji alîyê hinekan ve jî bi neyînî tête dîtin. Lênêrîna xelkê nesîyasî û yên ku xwe aîdê alîyekî nabînin, çêbûna vê têlevîzyonê erênî û wek tiştekî pêdivî dibînin. Belkî jî ev pirranîya bêdeng, bêtir bi aqlêselîm difikrin. Yên neyînî difikrin jî, bi pirranî û taybetî jî derû- dorê PKKê ye. Ji alîkî ve parastina sîyaseta "Komara Demokratîk" û "Turkîyeyîbûn"ê û ji alîyê din ve jî dijberîyeka reqûrût a li hemberê hewl- danên darvayê xwe. Ev yek tam li gorî qerekterê sîyaseta PKKê ye. --- Page Break --- Derûdorên PKKê, dijberîya xwe ya di derbarê TRT-6ê de îlan kirin û qîma xwe bi vê yekê jî neanîn, her kurdekî temaşevan û bi vê têlevîzyonê re elaqed- er jî "çahş" îlan kirin. Dema ku em helwesta wan a dijberê Kurd-1ê jî bînin ber çavan, heman tiştî ji xwedî û xebatkarên Kurd-1ê re jî dibêjin. Wê demê aşkere dibe ku PKK, her hewldaneke dervayê xwe, wekî komployeke dijî xwe qebûl dike. Wateya vê têgehîştin û helwestê ev e: ew xwe dixin şûna miletê kurd û xwe di navenda her bûyerekî bi miletê kurd ve girêdayî de dibînin. Bi gotinekî din, kurdayetîyê ji xwe re kirine mûlkîyet û naxwazin hîseyên vê mûlkîyetê bi hinekên din re parve bikin. Ditirsin ku pêngavên wekî Kurd-1 û TRT-6ê, argûmanên di destê wan de bigrin. Li gor têgehîştina wan, tiştên ew bikin baş e, yê ku ji dervayê wan bête kirin şaş e. Wateya vê lênêrîn û têge- hîştinê ev e: berjewendîya grub û rêxistina me, li ser berjewendîya miletê kurd de ye. Li gor vê yekê, ku weşana TRT-6, di bin kontrola wan de bibûya, dê wek pêngaveke gelek baş û destkevtîyên têkoşîna xwe pêşkêşê raya giştî ya kurd bikira. Wisa dîyare ku weşana têlevîzyona Kurd-1 û TRT-6ê, ji bo berjew- endîyên grubî û rêxistinî yên PKKê, wekî xeterîyek pirr girîng tête qebûlkirin. Lewra dê naverok û seha weşana ev têlevîzyonan bêtir fire be, dê bêtir bi xelkê re di nav têkilîyên rasterast de bin. Ev zîhniyet, van têkilîyan ji bo berjewendîyên xwe yên grubî û rêxistinî xeternak dibîne. Lewra ew xwe wekî xwedî, miletê kurd jî wekî mûlkîyeta xwe dibînin. Gengeşîyeke din jî, weşana têlevîzyona TRT-6 bi destê dewletê hate kirin baş bû yan bi destê şirîkeyên taybet bihata kirin baş bû? Lo gor dîtina me, di destpêkê de ji alîyê dewletê ve weşandina têlevîzyona bi zimanê kurdî rasttir e, lê divê ev yek tenê bi weşana fermî ya dewletê ve neye sînorkirin. Ku hun bêjin ji bo çi di destpêkê de bi destê dewletê weşana kurdî rasttir e? Em dê bêjin, heta nûha şirîkeyekî taybet hebûna miletê kurd înkar nedikir, dewletê hebûna ziman û kultura vî miletê înkar dikir, ji ber vê yekê bi destê dewletê çêbûna vê qenalê ji ya şirîkeyên taybetî rasttir e. Lêbelê divê weşana bi zimanê kurdî, di çarçoveyekî hiquqî û qanûnî de bête bicîkirin. Di encamê de, çawa ku me li jorê anî ziman, ku ev pêngav û avêtin hinek pêngavên din, bibin wesîleya xweşkirina rêya çareserîya mesela kurd gelek erênî ye û pêdivîye di derbarê mafê ziman û kulturî de peyderpey pên- gavên li jêr dîyarkirî jî bêne avêtin: * Damezirandina beşê Zîman û Edeba kurdî li unîversîteyên di Kurdistanê de. * Bi awakî fermî û qanûnî qebûlkirina navê cografya dîrokî ya kurdan bi navê Kurdistanê. Û her weha ji bo temsîla miletê kurd û cografya --- Page Break --- Kurdistanê qebûlkirina ala Kurdistanê, çawa ku li Amerîkayê jî her eyaletekî bi ala xwe tête temsîlkirin. * Perwerdeyî bi zimanê kurdî, ji seretayî ta bi unîversîteyê. * Vegerandina navê kurdî yên gund, bajar, cî û waran. * Divê zimanê kurdî wek zimanê fermî yê duyemîn bête qebûlkirin û li Kurdistanê bibe zimanê yekemîn ê perwerdeyî û sazîyên fermî. Bi hêvîya hevdîtina hejmareka nû ya kovara BÎRê, di nav xêr û xweşîyê de bimînin. BÎR --- Page Break --- Pêvajoya Şerê Cîhan ê Yekem Rewşa miletek û ferdên wê, bi rewşa wê ya komelî (civakî ), dîrokî û sîyasî ve girêdayî ye. Wek ferdekî civa- ta kurd, jîyana Nûrdîn Zaza jî, ji rewşa civakî û sîyasî ya miletê kurd cûda nîne. Ji lewma, dema ku em behsa jîyan û serborîyên Zaza bikin, bi kurtî be jî, divê em behsa rewşa giştî ya wê demê û civaka kurd jî bikin. Rayedarên Dewleta Osmanî û siyaseta desthelat a Îtihat û Terakî, dest- pêkirina Şerê Cîhan ê Yekem, weke fersendekî nû(nûh) dîtin ji bo bidest- xistina erdê wendakirî yê Împeratorî- yetê. Ji bo vê armancê, Dewleta Osmanî di sala 1914 de wek terefdarê Elmanya bi tevî Şerê Cîhan ê Yekem bû. Şerê Yekem, çar sal berdewam kir. Di encama Şerê Yekem de, li Rojhelata Navîn û Efrîkayê jî erdên ku pirranî Nûredîn ZAZA: Sîyasetmedar, Çîroknivîs, Werger û Roþinbîrekî Kurd (Sibata 1919-7/10/1988) Seîd VEROJ Nûredîn ZAZA B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 9 --- Page Break --- yan jî giştî nifûsa wan misilman bûn ji dest çûn. Jixwe berîya ku Şerê Yekem dest pê bike, hemû miletên Balkanî ji wan veqetyabûn û gelek giravên Behra Sipî û Egê ji dest wan çûbûn. Ji aliyê Rojhelatê ve jî rus hetanî bajarê Ezirgan, Dêrsim û Bedlîsê hatibûn. Di Rojhelata Navîn de jî, şerê di bereyên Besra, Bexda, Musil, Filîstin, Şam û Helebê de wenda kiribûn. Ev erdan yan jî cografya miletên misilman, di navbera Brîtanya, Fransa û Îtalya de ku serkevtiyên şer bûn, hate parvekirin. Ji nû ve parçekirina cografya Kurdistanê ya bin destê Dewleta Osmanî jî, yek ji encama Şerê Yekem bû. Bûyerên herî girîng ên pêvajoya Şerê Yekem, tevkûjîya ermenan û di sala 1917an de li Rusyayê pêkhatina Şoreşa Bolşewîk bû. Piştî pêkhatina Şoreşê, hêzên leşkerî yên Rusyayê ji bajarên wekî Wan, Bedlîs, Mûş, Ezirgan û Dêrsimê hilkişyan û digel vê jî bi Îtihatçî yan jî Kemalîstan re têkilî danîn û peyman çêkirin. Ev têkilî û peymana Bolşewîkan û Îtihatçiyan (Kemalîstan), li ser zemîneke dijî ber- jewendiyên miletê kurd û ermenan pêk hatibû. Ev peyman, li hemberî tevgera kurd û ermenan, ji Kemalîstan re bû piştgirî û serkevtineke sîyasî-dîplo- matîk a girîng. Peymana bi Bolşewîkan re, seha menawrayên Kemalîstan fire- htir kir û rêya êrîşkirina li ser tevgera kurd jî xweştir û hêsantir kir. Di pêvajoya berdewamkirina Şerê Cîhan ê Yekem û piştî wê de, di navbera Brîtanya, Fransa, Rusya û Îtalyayê de peymanên veşartî hatibûn çêkirin. Li gorî Peymana Sykes-Picotê, ji xeynî cografya Sûryeyê dê ji axa Dewleta Osmanî, hemû Başûrê Antolîyê(beşekî mezin ê bakurê Kurdistanê) biketa bin destê Fransayê. Lê ji ber ku di derbarê mesela Rojhelatê de, berjewendiyên Fransa û dewletên din ne lihev bûn, Fransayê qîma xwe bi vê peymana giştî neanî. Piştî vê peymanê, di navbera Fransa û Brîtanyayê de jî, di 15yê Îlona sala 1919 de peymaneke dualî çêbû. Li gorî vê peymanê, Iraq û Filîstin dê biketa bin mandaterîya Brîtanyayê, Sûrye û Lûbnan jî dê biketa bin manda- teriya Fransayê. Di vê navberê de sê meh di berîya îmzekirina Peymana Sevrê(10ê Tebaxa 1920) de, di nav hikûmeta Fransa û Kemal de mûtare- keyek hatibû kirin. Ev, yekemîn têkilî bû, di navbera dewleteke rojavayî û hikumeta nû ya Anqerê de. Paşê di 20ê Çiriya Pêşîn a 1921ê de, di navbera hikumeta Anqerê û Fransayê de Peyman Anqerê hate îmzekirin. Bi vê Peymanê, dewleta nû ya Anqerê ji aliyê Fransayê ve bi fermî tête naskirin û sînorê wê yên başûr jî têne dîyar- kirin. Piştî vê peymanê, êdî têkiliyên ev herdu dewletan kêm-zêde di vê çarçoveyê de dom dikin. Sûriye di sala 1921ê de bi biryara Cemîyeta Miletan kete bin mandateriya Fransayê. Sîno- rên wê demê yê Sûrye û Iraqê jî, li gorî berjewendîyên ew hêzên mezin ên wekî Brîtanya û Fransayê hatin dîyarkirin. Herweha sînorên sîyasî yên Sûrye û Tirkîyeyê jî, di sala 1929an de şiklê xwe yê îroyîn girt. Bi kurtayî be jî behskirina derbarê vê pêvajoyê, ji bo dîyarkirin û bi bîrx- istina têkilî û peymananên hêzên emperyal û Îtihatçîyan(Kemalîstan) e. 10 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Ji ber vê, divê helwesta Brîtanya û Fransa ya li hemberê Tevgera 1925an û tevgera Başûr û kurdên rojhelatê başûrê Kurdistanê, di vê çarçovê de bête dîtin. Berîya damezirandina hikumeta Anqerê, Mistefa Kemal ji bo ku pişt- girîya şêx û serekeşîr û axa û mîrên kurdan bigire, li gelek bajar û bajarokên Kurdistanê geryabû, soz û bextê nasîn û dayina mafê kurdan dabû wan. Lêbelê gelek ronakbîr û neteweparêzên kurdan bawerî bi van gotinên Kemal nedikir, lewra jî helwes- ta xwe ya li hemberê gotin û hewl- danên Kemal bi rêxistinkirina Komela Tealî ya Kurdistanê û damezirandina Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê dîyar kirin. Piştî damez- randina hikumeta Anqerê, ew hêvîyên ku hinek kurdan dikirin pêk nehatin û berevajiyê wê, mudaxele û zulma li ser wan zêdetir dibû. Bi taybetî jî dûr-xistin û kûjyarî û zulma herî dijwar jî di dema desthelat- darîya Şefê Gewre Mistefa Kemal de çêdibe. Her çiqas Ocalan dixwaze bi xwezîyên xwe yên fantastîk û xwîna kurdan, vê pêvajoya desthelatdarîya Kemal paqij bike jî, mixabin roj bi bêjingê nayê veşartin. Dema desthilat- darîya Kemal bi gelek mînakên ku got- inên Ocalan bêxude (vala) nîşan dide tije ye. Mînak: Dema ku Nûredîn Paşa û Topal Osman ji ber kirinên xwe yên tûndrew û hovane yên di Tevgera Qoçgirîyê de li Meclîsa Anqerê têne darezandin, li hemberî şîkayet û daxwaza cezakirana wan, M. Kemal parastin û piştgirîya Nûredîn Paşa û Topal Osmanê xwînrij dike. Berevajî cezakirinê, pileyê wan bilind dike û wan xelat dike. Wekî dî jî em di- karain van mînakan gelek zêde bikin, lê mijara vê nivîsê ne ew e. Ji ber vê, em ê vegerin ser mijara xwe ya esasî. Xebata sîyasî-netewî ya kurdan di dawîya Şerê Yekem de bêtir geş bû. Komela Tealî ya Kurdistanê yek ji van rêx- istinan bû ku di sala 1918 de hatibû damezirandin, ji herêm û bajarên cûda yên Kurdistanê gelek kurdperwer û roşinbîr endamê vê rêxistinê bûn. Kurdan pêşiyê li Qoçgirîyê, di sala 1919 de çalakî û dengê bidestxistina mafên xwe yê neteweyî bilind kirin û li hemberê damezirandina hikumeta Anqerê, biryara damezirandina hiku- meta kurd ragehandin. Rêberên Tevgera Qoçgîrîyê, endamên Komela Tealî ya Kurdistanê bûn. Kemalîstan li hemberî ev hewldan û xebatên kurdan reaksîyoneke dijwar nîşan dan. Piştî tevkujîya ermenan, ji bo miletê kurd jî êdî pêvajoya tehcîr (dûrxistin), tenkîl û îslehkirinê dest pê kiribû. Di wê rewş û pêvajoyê de têgehîştin û armanca kirinên tirkan (Îtîhatçîyan), li ser bingeheka nijadperestî, tunekirina yên din bû. Hemû kirin û tevkujîyên wê demê, bi gotinên wekî tehcîr, tenkîl, mûbadele û îslehat hatin îzahkirin. Naveroka van gotinan wê demê jî û îro jî, îstîsna ne tê de, ji alîyê roşinbîr û sîyasetme- darên tirkan ve erênî hate nîşandan, kirinên(pratîka) di encama vê têgehîştinê de jî meşrû hatin qebûlkirin. Di rastiyê de jî, van gotinan ji alîyê roşinbîr û sîyasetmedarên tirk ve wek qod û rêbazeke netewebûna etnîsîteya tirk hatine têgehîştin û qebûlkirin. Encama vê têgehîştinê, meşrûkirina tevkûjî (qirkirin) û B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 11 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- asîmîlasyona grubên netewî û etnîkî yên din bû. Belê, di encama Şerê Cîhan ê Yekem de, ji alîkî ve ev rewşa sîyasî ya ku bi kurtayî me li jorê behs kir pêk hatibû, ji aliyê din ve jî barê maddî û manewî yê Şerê Yekem li ser civaka kurd de tesîrekî gelek giran kiribû. Di ser vê re jî xizanî, nezanî û bêtifaqîya kurdan hebû. Rewşa miletek û ferdên wê, bi rewşa wê ya komelî (civakî), dîrokî û sîyasî ve girêdayî ye. Nûrdîn Zaza yê ku dê paşê bibe sîyasetmedar û roşin- bîrekî navdar ê kurd, di rewşekî wisa de çavên xwe li vê dinyayê vedike. Malabata Zaza Li Paxir Madenê Cîwar Dibe Li gorî gotina Nûredîn Zaza, malba- ta wî bi eslê xwe ji eşîra Şadîyan in û kalê kalikê wî Îbrahim Efendî di salên 1780an de hatine li Madenê cîwar bûne û bi xwe jî bûye hakimê Madenê. Maden, li ser rêya di navbera bajarên Diyarbekir û Elezîzê (Xarpetê) de, dikeve bakûrê qeza Arxenîyê. Maden bi rastî jî wekî navê xwe, cî û warê cewherê(maddenê) paxir(sifir) e, ku di kîmyayê de bi sembola "Cu" yê tête nîşandan. Li vê heremê ji xeynî vê maddenên wekî krom (Cr), Erciş (Pb), Zêr (Au) jî têne derxistin. “Îbrahîm Efendî, peyakî zana û dinyadîtî bûye. Hingî nifûsê Madenê tenê 3000 kes bûye û wek hemû rûniştvanên piraniya bajarokên Kurdistanê, bi tacirî û esnafiyê mijûl bûne. Ew radibe ji Trabzonê(bajarekî li ser qeraxê Derya Reş ku ji demên kevin de bi maden û endustrîya xwe naskirî ye, piraniya rûniştvanên wî Rum ango Yonan bûn) qasî 500 malên Rum tîne û wan li Madenê bi cî dike, da ku ew kanên madenî yên wir bi kar bînin… Bi saya vê xebatê, di sala 1792 de sifir(paxir) hate deranîn û bû kanîyeka girîng a dewlemendiya vî bajarî. Îbrahîm Efendî bi firotina madenê paxir, di nav demeke kurt de bajarê Madenê ji nû ve geş dike; rê, pir, medrese û xaniyên nû dide avakirin. Xelkê bajêr roj bi roj dewlemendtir dibe û jiyaneke xweştir dijî. Ji ber vê, bêtir ji hakimê xwe hez dike. Lêbelê Dewleta Osmanî nedixwest ku hakimek, xan, beg an mîrek xurt bibe û rojek jê re bibe talûke. Lewra di sala 1830 de dişîne pey Îbrahîm Efendî ku biçe Stenbolê, lê ew naxwaze terka Madenê bike, biçe Stenbolê. Li ser vê yekê, Sultan Mehmud 10.000 leşkerê xwe dişîne ser wî. Ji bo bajarê ku ewî bi keda xebata çil salan pêş ve biribû, ava kiribû di şer de neye wêrankirin, Îbrahîm Efendî şevekî cilê derwêşekî li xwe dike û bi dizî, bêdeng, bajêrê xwe û welatê xwe diterkîne diçe Yemenê û li wê derê wefat dike.”1 Dewleta Osmanî dest dide ser mal û milkê wî, malbatê tehdîd dike û keda çil salan têk dibe. Dema ku Îbrahîm Efendî terka welatê xwe dike, “jina wî û kurê wî Mistefa li Madenê mabûn. Ew dixe- bite û berebere milkê bavê xwe yê 1 Kurmancî (weşana Enstîtuya Kurdî ya Parîsê), hejmar: 4, Zivistana 1989 12 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- ku dewletê dest danîbû ser yek bi yek dikirre.”2 Mistefa bi rêberî, zîrekî û mêraniya xwe jî şûna bavê xwe dadi- gire. Jê re kurekî dibe û navê bavê xwe, yanî Îbrahîm lê dike. Mistefa pirr qîmet dide perwerdeyiya kurê xwe yê Îbrahîm. Îbrahîm ê bavkalê Nûredîn dibe walîyê Madenê. Îbrahîm Efendî bi minewerî, zan- yarî û edaleta xwe di navbera civata kurd û ermen û ruman de ahengeke pirr xweş pêk tîne, refah û dostaniya wan gelek pêş ve dibe. "Lê ev aheng û dostaniya wan pirr nadomîne. Di sala 1915an de hikûmeta osmanî fermana Fillan(ermenan) radike, dest bi kûştin û qirkirina wan dike. Hin serekeşîrên kurd jî arîkarîya hêzên dewletê dikin. Gelek kurdên din jî li cîran û kirîvên xwe yên fille xwedî derdikevin, wan ji mirinê difilitînin. Dê û bavê Zaza keçikek fille bi navê Caco li mala xwe vedişêrin û xwedî dikin."3 Her çiqas Caco û yên wekî wê, di malên kurdan de bi xweşî û dilgermî bêne qebûlkirin jî, qirkirina malbat û mileta wan di ruhê wan de birînên kûr vedikin. Qirkirina ermenan ji beriya Şerê Yekem dest pê kiribû, lê geremola dema Şerî, ji bo temamkirina vê tesawirê fersendekî pirr girîng bû ji bo rêvebirên Îtihat û Terakîyê. Ji Dayikbûna û Zarotîya Nûredîn Nûredîn di vê rewşa hanê de, Sibata sala 1919, li welatê jorî, di bajaroka Madenê de ji dayik bûye. Pênc zarokên Wisif Efendî hebûn: 2 Heman jêder. 3 Heman jêder. Reşo, Nafîz, Gulçîn, Îffet û Nûredîn. Ew cî û warê ku Nûredîn paşê wek bihûşta(ceneta) li ser rûyê zemînê tarîf dike, mecbur dimîne ku di deh salîya xwe de terka wê bike. Dema ku Nûredîn behsa vê bihûştê dike dibêje: “Bexçeyên me, wek bihûşta rûyê zemînê, bi darên fêkî yên cûr bi cûr tije bûn; gelek cûreyên tirî, tûyên reş û sipî û şîrîn û tirş, gelek cûreyên gûzan û fendeq û hêjîran, behîvên qaliknerm hebûn. Cîyê her cûreyek dara fêkiyê cûda bû. Dema ku ez di nav wan darên cûr bi cûr de digeryam û bazdidam, min bîhna wan dikişand nav xwe û bi tama devê xwe ji wan her yekî dixwar. Ku heywanên me tune bûna, belkî ev bihûşta rûzemînê ev qas xweşik ned- ibû. Nêzîkê pêncî serî mangeyên me, çil serî bizin û karikên me, hesp û hêstir û ker kûçik û pisîkên me hebûn.”4 Tevgera 1925an û Trajedîya Piştî Wê Dema ku Tevgera 1925an dest pê dike, jîya(emrê) Nûredîn nêzîkê pênc salî ye. Tevgera 1925an, di nav çend mehan de têk diçe, li her derê Kurdistanê kûştin û zulm û zordes- tiyeke dijwar û hovana dest pê dike. Hesen Hişyar ê Serdê di bîranîn xwe de dibêje: "Di dema Tevgera 1925an de wisa zulmeke nedîtî hate kirin, ku kesê mirî jî hatin darvekirin. Zilfiqar Axayê deşta Gewran, ku wê demê di 4 Zaza, Dr. Nûredîn, Bir Kurd Olarak Yaşamým (Jîyana Min a Kurdî), r. 25, , Nîsana 2000- Stenbol, Weşanên Pêrî B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 13 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- hepisxaneya Elazîzê de girtîyekî kal û nexweş bû, ji bo wî ceza darvekirinê hatibû birrîn. Beriya înfazkirina ceza darvekirinê ew çû ser heqiya xwe. Edaleta Komara Tirkiyê ew mêrxasê mirî jî darvekir."5 "Wê demê li Madenê jî qasê 30 kur- dên bijarte têne girtin; di nav wan de: bavê Nûredîn, birayê wî yê mezin, apê wî û pismamê wî Osman Efendî jî hene. Gava ku cendirme van girtiyan dibin, xelk li dora wan dicivin û Osman Efendî bi dengekî bilind diqîre: "bijî Şêx Seîd!". Cendirme, ji bo ku wî ceza bikin, wî tazî dikin û bi darekî ve girê didin, avê lê dikin û şevekî li derva dihêlin. Ew di vê şeva sar de, li ber ser- mayekî xurt(-35o) dice- mide û şehîd dikeve."6 Bavê Nûredîn û birayê wî yê Nafîz jî, hijdeh meh di zîndanan de dimînin û ancax bi rûşweteke pirr zêde têne berdanê. Di sala 1927an de, wê hilbijartinên herêmî û şaredarî yên Komara Tirkiyê çê bibin. Li ser daxwaza hinek enda- mên malbatê û xelkê, Dr. Nafîz ê kekê Nûredîn wek berendamê şaredariya Madenê tête nîşandan. Dr. Nafîz, wê demê li bajarê Diyarbekirê wezîfe dikir û ev hewldan jî ne bi dilê wî bû. Ji ber vê, tevî xebata propaganda hilbijarti- nan nebû û bi xwe jî nehat Madenê. Bi tevî vê sistî û dilsarîya wî, dema ku di 16yê meha Sermawezê de encamên hilbijartinan hatin ragehan- din, Dr. Nafîz wek serokê şaredariya Madenê hate hilbijartin. Ji ber vê yekê 5 Hişyar, Hesen-Görüş ve Anýlarým(Bîranînên û Lênêrîn Min)- r. 294- 1994-Stenbol-weşanên Med 6 Kurmancî (weşana Enstîtuya Kurdî ya Parîse), hej- mar: 4, Zivistana 1989 mecbur ma ku terka Diyarbekirê bike. Serokê nû yê şaredarîya Madenê çawa ku dest bi wezîfa xwe kir, wek dok- torekî, pêşiyê ji karûbarê saxlemîyê dest pê kir. Wî dixwest ku digel êşa zordestî û feqîriyê, pêşiyê ji problemên nexweşiya xelkê Madenê re çareserî bibîne. Pê re jî, ji bo çareseriya prob- lemên dî yên bajêr hewl bide û bixebite. Ji bo vê jî, di serê xwe de hinek projeyên xweşik çêkiribûn. Li ser ev hemû xiyal û hewldanên Dr. Nafîz, tenê çend meh derbas bûbûn ku Hikumeta Anqerê di bihara sala 1928an de hilbijartina şaredariyên bajarên Kurdistanê betal kirin. Dr. Nafîz jî bêçare vedigere Diyarbekirê. Ev bûyer gelek tesîr li ser malbata wî dike û bêtir jî dayika wî diêşîne. Piştî vegera Dr. Nafîz, nexweşiya dayi- ka wî bi derbasbûna her rojekî re bêtir giran dibe. Axirî di gava dawî ya jîyana xwe de bi keserek kûr û dengekî zîz dibêje "Nafîz, Nafîz. Nafîz!" û hilmê wê diçike. Wê demê Nûredîn zarokekî neh salî bû û li ber balîfa dayika xwe ya delalî hêstiran dibarand. Terka Bajarê Madenê û Serbihûrîyên Diyarbekirê Dema ku dayika Nûredîn çû rehmetê, ew, piçûkê xuşk û birayan bû. Bêguman mirina dayika wî, berîyaberî tesîra herî giran li ser wî kir û pişt re jî li bavê wî Wisif Efendî yê kal kir. Salekî li pey mirina dayika wî re, ew xwendina xwe ya seretayî xilas dike. Gava ku ew dibistana seretayî ya Madenê xelas dike deh salî ye û ji bo xwendina dibistana navîn, di dawiya 14 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Îlona 1929an de berê xwe dide bajarê Diyarbekirê û diçe nik(cem) kekê xwe Dr. Nafîz. Nûredîn wê dema cûdabûna ji Madenê bi van pejnên xwe tîne ziman: "Ez mecbur mam ku bi girînê ji bav û bira û xuşkên xwe, ji Caco û Cemal û hevalên xwe, ji ker û hespê xwe, ji gir û newalên Madenê veqetim."7 Dema ku Nûredîn diçe Diyarbekirê, li vî bajarî hukma bêdengîya têkçûna Tevgera 1925an û darvekirina şehîdên wî, hîn jî ji rû û rengê kevirên reş ên bedena Diyarbekirê xuya dibû. Hîn jî bîna barûd û kelaxan, ji zikakên wê yên teng û fetilok xalî nebûbû, ewrên reş û tarî yên Komara Kemalîst asîmanên wê terk nekiribûn û bandora xwe ya li ser bajêr bi her awayê nîşan dida. Wê demê dibistana navendî ya ku Nûredîn qeyda xwe lê çêkiribû, li dervayê bedenên Diyarbekirê, li ser pozê zinarekê pirr bilind ê bel û reş ê di qer- axa çemê Dîjlê de hatibû avaki- rin. Bi gotina Nûredin, di dibistanê de weziyet qet nebaş bû. Gizgizeke dijwar di navbera xwendevanên kurd û tirk de hebû. Piraniya karmend û mamostayên dibistanê tirk bûn. Axaftina zimanê kurdî qedexe bû. Rojekî xwendevanek bi navê Behrî, ji ber ku bi kurdî peyivîbû, mudirê dibistanê bangê wî dike û ji wî re dibêje: "min ji we re negotibû ku li Tirkiyê tenê bi zimanê tirkî tête axaftin, ji xeynî wî hemû zimanên din qedexe ne." Lawikê xwendevan dibêje: "belê te gotibû, lê mixabin ku kurdî zimanê min ê zik- makî ye, tu qewetekî nikare ji 7 Zaza, Dr. Nûredîn - Bir Kurd Olarak Yaşamým (Jîyana Min a Kurdî)- r. 62, Nîsana 2000/Stenbol- Weşanên Pêrî axifîna min a kurdî re bibe asteng. Ez dizanim ku axifîna kurdî hatiye qedex- ekirin, lê ji bo neaxifînê tiştê ku ez karibim bikim nîne." Li ser vê bersiva Behrî, mudiryeta dibistanê bi lezûbez têkiliyên wî ji dibistanê qut dikin û wî ji dibistanê dûr dixin. Li Diyarbekir jîyana xwendevaniya Nûredîn salek dewam kir. Lewra, di sala 1930 de bi serokatiya rêxistina Xoybûnê, çirûskên tevgereke nû li çiyayê Agirî vêketibûn. Agirê vê tevgera nû, li ser xwelî û dûyê Tevgera 1925an geş bûbû. Vê pêla nû ya ser- hildana gelê kurd, xof dida hikumeta Anqerê. Ji ber vê yekê, qîma xwe bi sirgûn û dûrxistinên 1925an neanî, heçî kes ên ku bîna kurdî û kurdperweriyê ji wan dihat, dixwest hemûyan ji Kurdistanê dûr bixin. Dr. Nafîz jî yek ji wan kesan bû ku fermana dûrxistina wî derketibû. Ji bo ku gavekî zûtir ji Diyarbekirê bête dûrxistin, rayedarên Komara Tirkiyê, her gav wî û yên mîna wî aciz dikirin û gef lê dixwarin. “Ji bo perçiqandina Tevgera Agirî, Anqerê ji alîkî ve hêzên mezin ên leşkerî seferber kiribû û ji milê din ve jî xwenda, karmend û eşrafên kurd dişand navçeyên Anatolê. Diyarbekir bûbû navenda(merkeza) îdarî, sîyasî û eskerî ya vê sîyaseta fetisandin û bêserîkirina tevgera welatparêz a kur- dan. Mistefa Kemalî berpirsayariya giştî ya vê sîyasetê dabû hevalekî xwe, Îbrahîm Talî. Û her weha payeyê Mufettîşê Umumî jî dabû wî. Îbrahîm Talî bi eslê xwe çerkez bû, lê wek gelek kesên asîmlebûyî ji şah bêtir şahperest bû, tirkçiyek har bû. Her xwendayê kurd ê ku piçek têkilî sîyasetê bibûna, an bi kurdî B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 15 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- bipeyiviya an nexwesta bibûna endamê Turk Ocaxî, ji bo wî dijminê tirkan bû û diviyabû rojekî zûtir bê "paqijkirin". Heke ronakbîrekî kurd nexwesta bibûna aletê îdeolojîya dijî- kurd a Anqerê, bi serê xwe li mala xwe rûnişta, Talî ji bo çavtirsandina wî hemû îmkanan bi kar dianî. Kesên ku teslîm nebûna, an jî xwe nedana ber çûyina sirgûnê, wan diavêt zîn- danê an jî dida kuştinê. Ewî çend car "şîret"an li Dr. Nafîz jî kiribû ku rojek zûtir Diyarbekirê biterkîne, here li bajar- ekî Rojava bi cî bibe. Doktor lê vergerandibû, ku li Diyarbekirê hej- mara hekîman gelek kêm e, ku xelkê vê derê jî hewceyê doktoriya wî ye, lewra ji bo "xizmeta ahalî" mayîna xwe çêtir dibîne. Li ser vê bersivê, Îbrahîm Talî bi şev û roj polîsan danîbû ber derê Dr. Nafîz, da ku ew yek bi yek îfadeya kesên ku tên û diçin bistînin, çavên wan bitirsînin. Rewş ev bû, bi vê awayê domkirin ne mimkun bû. Dema dayina biryara girîng hatibû. Dr. Nafîz, bi çend hevalên xwe yên nêzîk re dişêwire û digihê wê baweriyê ku ji bilî terkkiri- na welêt, tu rêyekî nemaye jê re. Biryar dide ku biçe binê xetê, li nav kurdên Sûryeyê bi cî bibe. Ji vê bûnê, gava ku Îbrahîm Talî cardin dişîne pey wî û jê dixwaze ku biçe li bajarê Îzmîrê cîwar bibe, Dr. Nafîz herê dike. Ew û xêzana xwe û bi tevî birayê piçûk Nûredîn, rojeke germ a Îlona 1930, bi ceweta çûyina Îzmîrê ji Diyarbekirê bi rê dikevin. Bi rê de şopa xwe didin wendakirin û bi qaçaxî derbasî Binê Xetê dibin.”8 8 Kurmancî (weşana Enstîtuya Kurdî ya Parîse), hej- mar: 4, Zivistana 1989 Terka Dîyarbekîrê û Çûyina Binê Xetê Dema ku derbazê Binê Xetê (Sûryeyê) dibin, jîya Nûredîn 10,5 bû û wî wisa dizanî ku dê biçin Stenbolê. Dema ku digîjin Helebê, ne bi dilê wî be jî, mecbur dimîne ku êdî rewşa heyî qebûl bike. Li ba dilê Nûredîn, bêgu- man Maden ji Helebê xweştir bû. Dema ku ew derbasê Binê Xetê dibin, ba dilê wan dewleteke demokrat a wekî Fransayê; dê li hemberî mex- duriyetîya wan xweşbîn be, hêsanî nîşanê karûbarê cîwarbûna wan bide û her cûre alîkarî bi wan re bike. Dema ew serdana ji bo hemwelatîyê dikin, daxwaza wanji aliyê Komîserê Fransayê ve tête redkirin û di ser de jî dibêjin, li gor peymana di navbera me de divê emê we teslîmê Dewleta Tirk bikin. Ev tehdît û tirsa fransizan çend meh dom dike. Pişt re hinek giragirên kurdên li Sûryê û dostên wan ên ermen dikevin navberê û bi vê awayê dikarin destûra rûniştin û hemwelatîyê wer- bigrin. Piştî xelasbûna karûbarê cîwar- bûnê, diviya ji bo bihûrandina jîyanê, kar û xebatek bihata kirin. Ji ber ku Nafîz li Tirkiyê doktorî dikir, dixwaze li wê derê jî mesleka xwe berdewam bike û pêre jî bi kirina vî meslekê jî alîkariya gelê kurd bike. Ji bo vê yekê, serdana Wezareta Tendûristî dike ku karibe muanexanekî ji xwe re veke. Bi tevî ku wî di dema Osmanîyan de li Stenbol û Şamê xwendibû jî, dîploma wî nayête erêkirin. Dibêjin, ji bo qebûlkirina vê dîplomayê, divê tu têkevî îmtihanê. Nafîz, di encama vê 16 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- îmtihanê de mafê doktoriyê werdigre û li Helebê muanexanekî xusûsî saz- dike. Nûredîn jî di dibista Terre Saînte ya keşîşên fransizî de dest bi xwendinê dike. Nûredîn her çi qas ji rewşa dibis- tanê nerazî be jî, bi mecburî xwendina xwe berdewam dike. Dema ku ew li Helebê bûn, rewşa aborî ya Dr. Nafîz nebaş bû. Ji ber vê yekê, dostên wan û kurdên li Şamê îsrar dikin ku Dr. Nafîz muanexaneya xwe bibe Şamê. Ew di Kanûna 1930 de berê xwe didin bajarê şamê û wê şevê dibin mêvanê Elî Axayê Zilfo. Dema ew dikevin eywana malê, dibînin ku digel eşrafên wê taxê, eywan bi kurdên sirgûnkirî yên nas û mecburî îskan ve tije ye. Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa, Haco Axa û kurên wî: Hesen, Cemîl û Çaçan, Celadet Bedirxan, Hemzeyê Miksî û wd. hinek ji endamên wê civatê bûn. “Em di jûra mêvanan de diman. Gelek caran em ji bîst kesan zêdetir li ser sifreyê berhev dibûn. Hema hema her êvarê Elî Axayê Zilfo û eşrafên mehelê (taxê) di jûra mêvanan de tevî civata me dibûn. Ji alîkî ve qehwa ereban û çay dihate vexwar, şekirê Şamê û fêkî dihate xwarin; ji aliyê din ve jî behsa ziman, sîyaset, felsefe û helwesta fransizan dihate kirin. Belê, ez di şevên dirêj ên van civatan de hişyar bûm, gehîştim bîrewerîya neteweyî û li hemberê neheqîyên li ser mileta xwe serî rakir.”9 9 Zaza, Dr. Nûredîn-Bir Kurd Olarak Yaşamım (Jîyana Min a Kurdî)- r. 79, Nîsana 2000/ Stenbol - Weşanên Pêrî. Nûredîn di rewşekî wisa de xwendina xwe ya Lîseya Fransizî ya Şamê berde- wam dike. Piştî têkçûna Tevgera 1925an, gelek kadroyên tevgera rizgariya kurd mecbur mabûn ku derbasê Binê Xetê bibin. Di sala 1927an de bi beşdarbûna pirranîya kurdên sirgûn ên Binê Xetê, bi navê Xoybûnê rêxistineke nû hatibû avakirin. Xoybûnê gelek roşinbîr, serokeşîr û eşrafên civata kurd anîbûn cem hev. “Baregaya komîteya navendî ya Xoybûnê li Beyrûdê bû, li bajarên wekî Şam û Heleb û Hesekîyê, li welatê wekî Turkîye û Iraq û Londra û Detroîtê jî şubeyên wê hebûn.”10 Xoybûn, di çarçova herêmî de, ji alîkî ve, ji bo bidestxistina mafên kulturî yê kurdên Sûryê dixebitî û bi giştî jî giranîya xwe dabû li ser rêxistinkirina kurdên bakurê Kurdistanê. Dewleta Fransiz, ji sal 1921an ta sala 1946an, hêza mandater a Sûryê bû. Ne berde- wamî be jî, li hemberê faalîyetên kul- turî yên kurdan xwedî helwesteke nermtir û xweşbîn bû. Bi tevî vê xusûsiyeta wê, di sal “1928an de bi tesîra Xoybûnê, pênc parlamenterên di parlamentoya Sûryê de serî li mesulên fransiz didin, ji bo ku zimanê kurdî wek zimaneke fermî bête qebûlkirin û li herê- ma kurdan bibe zimanê perwerdeyîyê. Ev daxwaza wan wek prensîb neye red- kirin jî, ji ber hinek sedemên teknîkî pêkhatina vê daxwazê mimkun nehate dîtin.”11 Ji alîyê din ve jî, ji bo rêx- istinkirina gelê kurd, ala şoreşê li çiyayê Agirî hatibû hilkirin. Îhsan Nûrî Paşa serokê leşkerî yê 10 Kovara BÎR, hej: 1, r. 49 11 Kovara BÎR, hej: 1, r. 55 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 17 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- vê serhildanê bû û li Agirîyê pêşengîya şoreşê dikir. Li gor rêbaza stratejîk a ku hatibû diyarkirin, divîya li alîyê başûr ve jî cepheyekî şer bihatana vekirin û ji bo vê jî Celadet Bedirxan, ji mala Cemîlpaşa Ekrem û Qedrî, Şêx Evdirehmanê Garisî û wd. hatibûn wezîfedarkirin. Lê mixabin hewldanên wan bi ser neketin. “Mîr Celadet Bedirxan, Qedrî, Ekrem û Mihemed Cemîlpaşa, Haco Axa bi zaroyên xwe ve û Hemzeyê Miksî …. Ev hemû endamên civata Xweybûnê(Xoybûnê- S. V) bûn. Berî hatina me ya Sûriyê bi çend mehan, gava Îhsan Nûrî Paşa li Agirî şerê tirkan dikir, evan jî hilgirtibûn ser xwe ku ji alîyê Sûriyê êrîşê Tirkiyê bikin û bavêjne ser bajarên Mêrdîn, Mîdyad, Dîyarbekir, Urfa û hinê din. Lê ji ber kêm haziriyê, nedikarîn karê xwe bibine serî û bi şûn de vegerîya bûn. Fransizan jî, ji bo xatirê tirkan, ew girtibûn, ji sînor bi dûr xistibûn û ew anîbûn Şamê. Herwekî armanca wan bi cî nehatibû û rê li ber tevgera wan a sîyasî hatibû girtin. Peyva van camêran, hîngê, ji her tiştî bêtir, li ser pirsên çandî û nemaze li ser xwendin û nivîsandina zimanê kurmancî bû. Her êvar gava mesela rûniştinê dihate dagirtin, min bi kêfxweşiyeke mezin guhdarî, danûstendin û temaşa pevçûnên wan dikir. Celadet Bedirxan elfabeke kurdî ya bi tîpê latînî pêk tanî û dil dikir ku bi wan kovarekê derêxe. Ekrem Cemîlpaşa, Hemzeyê Miksî û hinekên din têde pir kêmasî didîtin û bi hişkî lê radibûn. Lê, her wekî rehmetî Celadet bi gelek zimana dizanî, pir li Ewropa mabû, bi ser de jî zor zîrek, bi hiş û huner bû, bala xwe dida rexne û gotinên xelkê û dixebitî ku şaşîyên xwe binase. Elfabeya xwe li gor dengên zimên pêk bîne û ji şîve û zaravayên têvel rêz û duzenên bingehîn derêxe. Ew ji zû de li vî tiştî hûr dibû. Lê, li Şamê ev karê ha bûbû mijûlayîya wî ya her- gavî. Di sala 1932an de, piştî ku elfabeya xwe danî û rêzimanek jî dirust kir, rabû destûra derxistina kovara "Hawar"ê wergirt.”12 Di sala 1932 de derçûna Hawarê, ji alîyê pêşxistina ziman û kultura kurdî ve pêngaveke pirr girîng bû, lê zêde dewam nekir. Dewra yekemîn a Hawarê, bi derçûna hejmara 26an, di 18yê Tebaxa 1935an de bi dawî hat. Gelek sedemên rawestandina weşan- din û belavkirina Hawarê hebin jî, yê herî girîng problema aborî bû. Ji bo ku careke din Hawar bête belavkirin, diviya problema aborî biha- ta çareserkirin. Destpêkirina Şerê Cîhan ê Duyem, bû sedemê peydabûna piştgîrekî nû yê Hawarê. “Di sala 1941an de îngiliz ketibûn Sûryeyê û dixwestin hîngê kurd bi alîyê xwe de bikşînin, ji bo tirsandina tirkan nav- bera xwe bi wan re xweş bikin. Ji lewre rê dan ku li Bêrûd û Ammanê kurmancî û soranî bêne weşandin û Hawar jî ji nû ve bête derêxistin.”13 12 Zaza, Dr. Nûredîn-Pêşgotina Hawarê(çapa ku li Ewropa ji alîyê Hemreş Reşo ve hatiye kirin)- Lozan/1975 13 Heman jêder. 18 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Nûredîn Zaza di Nav Rêza Nivîskarên Hawarê de ye Nûredîn Zaza, di dewra duyemîn a derçûna Hawarê de, êdî bi çîrokên xwe yên tamxweş navêş, yek ji nivîskarên Hawarê ye. “Hîngê, herwekî ez gihabûm, min xwe xweş hînî kurmancî kiribû, min jî têde dest bi nivîsandinê kir. Kêfa rehmetî pir ji çîrokên min re dihat. Ew sê, çar caran dixwendin. Gava ez diçûm mala wî û ku mêvan li wê pir biwana, dixwest ku ez bi xwe wan (çîrokan- S. V) ji wan re bixwînim. Hîngê radibû, ênîya min maçî dikir û digot: 'Tu Çekofê mey î, kirîvo Çekof!...' Rehmetî kirîvê min bû. Min çîrokên xwe hîngê bi navê Nûredîn Ûsif dinivîsandin…”14 Dewra duyemîn a Hawarê, du sal dewam kir û weşana wê di sala 1943ê de hate rawestandin. Dr. Nafîz ji sala 1933yan heta 1935an li Eyn Dîwar û Qamîşloyê xizmeta gelê kurd kir. Dema ku Nûredîn di lîseya Fransiz de dixwend, bûyerên derheqê kurdan de û bi taybetî jî qewimandinên Tevgera Dêrsimê li ser wî gelek tesîr dike. Ew, wê demê bi giştî li ser kurdan û bi teaybetî jî derhe- qa bûyerên Dêrsimê û sîyaseta tirkan de nivîsekî dinivsîne. Digel hevalên xwe yên lîseyê û çend xwendevanên unîversîteyê grubekî pêk tînin ji bo belavkirina vê nivîsê. Pêşîyê nivîsê pêşkêşê muxtarê mehelê dikin û paşê jî dibine balyozxaneyên 14 Heman jêder. dewletên bîyanî yên di Şamê de. Nûredîn Zaza, refleksên derbarê vê nivîsê de wisa tîne ziman: “Balyozan me bi kêfxweşî pêşwazî kirin û guhdar kirin, soz dan me ku dê gilî û gazindên me bigehînin hikumetên xwe. Lê mix- abin her kesî li hember dramaya kurd xwe kerr kiribûn.”15 Zaza dibêje, ew gruba ku me ji bo belavkirina nameyê pêk anîbû, di sala 1937an de bû dendika damezrênerên Komela Hêvîyê. Komela Hêvî, ji bo Neteweyên Yekgirtî û Balyozxaneyên dewletên bîyanî gelek nameyan dişînin û ancax dikare salûnîvek hebû 15 Zaza. Dr Nûredîn-Bir Kurd Olarak Yaşamim (Jîyana Min a Kurdî)- r. 98-Nîsana 2000/Stenbol, Weşanên Pêrî. Ji milê rastê ve: Nûredîn Zaza, Mistefa Mihemed Reşad. Yê Piçûk: Danîş Arîf Abbas B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 19 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- na xwe bidomîne. Piştî ev tecrube û hewldanan, mesela pêdivîya rêxistin- bûnê êdî bîraweriya wî meşxul dike. Sîyaset û kirinên hovane yên Dewleta Tirk li Dêrsimê û bûyerên destpêkirina Şerê Cîhan ê Yekem, Nûredîn Zaza ber bi sîyaseta aktif ve dibin. Zaza dibêje: “Serhatiyên miletê kurd û destpêkiri- na Şerê Cîhan ê Yekem, gelek tesîr li ser min kir. Min dixwest di nav miletê kurd de bijîm, wan hişyar bikim û ji bo ku di rojên dahatû de karibin rewşa Rojhelata Navîn bigu- herin, diviya bihatana rêxistinkirin. Ev yek dîyar bû ku nexşeya Rojhelata Navîn piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hatibû çêkirin û ji bo miletê kurd bûbû sedemê bûyerên felaket. Kurd, ji bo berjewendiyên dewletên gewre û gelên herêmê hatibûn qurbanî- kirin. Ji bo ku vê carê em ji xafila neyin girtin û karibin mafê xwe yê rewa bidine qebûlkirin, xebata rêxistinê pirr girîng e.”16 Dema ku Nûredîn ev fikrê xwe ji Dr. Nafîz re dibêje, ew berîya her tiştî dixwaze birayê wî perwerdeyîya xwe berdewam bike. Bi tevî hemû şîret û pêşnîyarên Dr. Nafîz, Nûredîn îqna nabe û ji ya xwe nayê xwarê. Piştî ku Dr. Nafîz dibîne Nûredîn di fikra xwe ya sîyasetê de biryardar e, vê carê dixwaze derbarê sîyasetê de hinek şîre- tan lê bike. Ji bo vê, Nûredîn Şamê terk dike û diçe Qamîşloyê li cem kekê xwe Dr. Nafîz. Wê demê Cegerxwîn jî li Qamîşloyê dimîn û li derûdora wî grubek kurdperwer 16 Heman jêder. çêbûne. Nûredîn jî tevî vê grubê dibe û dest bi xebata rewşenbîrî ya nava xelkê dikin. Di vê pêvajoyê de Nûredîn geh li Şamê, geh li Helebê. Geh li Beyrûdê û Qamîşloyê digere ji bo hişyakirin û rêxistinkirin kurdan. Di Nîsana sala 1942 de bûyereke balkêş û xeternak tête serê wî: dema ku ew ji bo şixulekî ji Şamê tête Qamîşloyê, li wir rastê nasekî xwe tê û ew nasê wî dixwaze ku ew jî digel wî bi trênê biçe. Piştî dudilîyekî, biryar dide ku digel wî hevalê xwe yê ticar bi trênê rêwîtîyê bikin. Nûredîn li ser îxbarekî, di rê de ji alîyê tirkan ve tête girtin, lê bi firsetek xwe ji pencera trênê davêja û direve, ji destê wan difilite. Ev rev, bi mehan li gundên wê herêmê tête axaftin. Nûredîn Zaza, ji alîkî ve digel hevalên xwe xebata rewşenbîrî û çandî berdewam dike, ji alîyê din ve jî bala wî li ser tevgera sîyasî ya çar alîyên Kurdistanê ye. Ew hemû pêkhatinên sîyasî yên di kurdistanê de dişopîne. Di sala 1934an de Şêx Ehmed, Mele Mistefa û beşekî mezin ê Barzanîyan hatibûn dûrxistin ji bo Besrayê. Piştî dûrxistineka heşt salan, Barzanîyan ji Besrayê hatibûn vegerandin û li Silêmanîyê tabihê îskana mecburî kiribûn. Di vê navberê de, li başûr Kurdistanê di sala 1942 de bi navê Hîwa rêxistinek hatibû damezirandin û di nav demeke kurt de li gelek cîyan belav bûbû. Mistefa Barzanî û hinek hevalên wî disal 1943ê de bi alîkarîya Hîwayê ji Silêmanîyê direvin û têne herêma Barzan dest bi xebata çekdarî dikin. Di nav demeke kurt de bi alîkarîya Hîwayê jî hêzên pêşmerge- yên kurd orduya (artêşa) Iraqê dixin 20 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- tengasîyê û Nûrî Seîd mecbur dimîne ku daxwazên kurdan qebûl bike û Barzanî vexwîne Bexdayê. Di van hevdîtinan de, mafê çandî û xwerêvebi- rina kurdan tête qebûlkirin. Di encma vê pêşkevtinê de, nav û dengê Mistefa Barzanî li her derê belav dibe. Nûredîn Zaza Ji bo Hevdîtina Digel Barzanî û Hîwayê, Berê Xwe Dide Başûrê Kurdistanê Nûredîn Zaza dema ku li Beyrûdê bû, endamekî Hîwayê nas kiribû bi navê Amedî. Piştî ev pêşkevtinan, ew dixwaze bi rêvebirên Hîwa û Barzanî re hevdîtinekê bike. Ji bo pêkanîna vê hevdîtinê, daxwaza xwe ji Amedî re dibêje. Piştî demeke dirêj ev daxwaza wî tête qebûlkirin û Zaza di Temmûza 1944an de berê xwe dide başûrê Kurdistanê. Şans ew şans e, roja dinê çawa ku derbasê alîyê Iraqê dibin, ji teref şurteyên(polîsên) Iraqê ve têne girtin. Pêşîyê wan dibin Zaxoyê û ji wê der jî dişînin Musilê. Li Musilê piştî îfadekirina wan, bi gumana casusîya almanan têne hepiskirin. Zaza, çend caran ji bo dadgehîkirinê serlêdana mudirê hepisxaneyê dike, lêbelê nikare ti bersîveke erênî ji wan bigre. Ji ber vê, 15 roj piştî girtina xwe dest bi manggirtina(rojîya) birçîbûnê dike. Ev çalakîya wî deh roj dewam dike û dawîyê ji ber ku wan dişînin Bexdayê, dev ji çalakiya xwe berdide. Dema ku ew li Musilê girtî bûn, grubek kurdên li Musilê gelek bi girti- na wan re eleqeder dibin lê nikarin tiştekî bidest bixin. Ehmedê Botî yê hevalê Zaza jî, yek ji van kesan bû. Roja 2yê Tebaxê, bi trênê ji Musilê berê wan didin Bexdayê. Li Bexdayê, wan di hepisxaneya merkezî ya herî gewre de bicî dikin. Piştî ku ew têne Bexdayê, Elî Hemdî yê endamê Hîwa û mesulê Bexdayê roja hevdîtinê serdana wan dike, ji bo wan gelek tiştên xwerin û lixwekirinê digel xwe tîne. Êdî şertên jîyana wan a hepisxaneyê li gorî berîya wê ber bi başî ve diçû û hewldanên ji bo berdana wan jî dewam dikir. Mistefa Barzanî bi xwe ji bo berdana wan, bi rêvebirên îngiliz û ereb re ketibû nav têkilîyê. Ji ber ku wê demê navbera wan û Barzanî nexweş bû, vê hewldanê li ser serbest berdana wan Şam: ji milê rastê ve: Nûredîn Zaza û Mistefe Paşe B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 21 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- pirr tesîr nekir, lê hewldanên wisa jî berdewam dikir. Piştê ku çar meh jî li Hepisxaneya Merkezî ya Bexdayê de dimînin, berê wan didin kampa Amarayê, ku dikete başûrê Bexdayê. Ev kampa ku dê biçûna, li wê derê şoreşgerê navdar ê kurd Mîr Hac û çend hevalên wî yên din jî girtî bûn. Çawa ku Mîr Hac Nûredîn û Amedî li wê derê dibîne, bi dilînîyek pirr germ wan hembêz dike û xêrhatina wan dike. Li vê derê xebera xêrê ji wî re tê û dibêjin di nav deh rojan de dê te berdin ji bo vegerandina Sûriyê. Berîya ku Nûredîn derbasê Sûryê bikin, kekê wî Dr. Nafîz bi mudirê asayîşa Sûryê re têkilî danîbû, ku wî hetanî pêvajoya mehkemê hepis nekin. Nûredîn dibêje, piştî vegerê, dema ku min li derîyê kekê xwe da, nîvê şevê bû. Çawa kekê min ez dîtim, gelek kêfxweş bû, kelogirî bû û got 'dawîyê cardin çavê me te dît birayê min!'. Piştî vegerê, heval û nas û nenas gelek însan têne serdana wî, zîyareta mêvanan bi hefteyan dewam dike. Piştî van bûyeran, Nûredîn, biryar dide ku bi gotina kekê xwe bike û xwendina xwe berdewam bike. Ji bo vê armancê, ji Şamê diçe Beyrûdê. Qeyda xwe li Unîversîteya Fransiz a Beyrûdê, di beşa Zanistîya Sîyasî û Aborî de çê dike. Dema ew li vir dixweyne, digel xwendina xwe ya unîversîteyê, faalîyetên xwe yên sîyasî û kulturî jî berdewam dike. Di sala 1948an de bi tevî gelek xortên parçeyên dî yên Kurdistanê li Beyrûdê Komeleya Xwendevanên Kurd dadimezrînin. Piştî ku xwendina xwe ya lîsansê li vê derê xilas dike, ji bo xwendina doktorayê berê xwe dide Swîsrê. Li vê derê jî Zaza, faalîyet û xebata xwe ya ji bo kurd û Kurdistanê dido- mîne. Di dawîya sala 1948an de li Parîsê civînek Neteweyên Yekbûyî çêdibe. Ew berîya çêbûna civînê, digel hinek hevalên xwe delegasyonekî pêk tênin ku muxtirayek derbarê kurdan de pêşkêşê vê civînê bikin. Ji bo vê, dest bi hewldanan dikin, dixwazin yek û yek bi endamên civînê re hevdîtinan bikin. Di van hevdîtinan de yê ku bi germayî pêşwazîya wan dike, nûnerê Yogoslawî ye. Di dema ev hewldan û têkilîyan de, mesulê arşîvên Neteweyên Yekbûyî bangê wî dike, dibêje: “Hun dizanin, li gor rêznameya Neteweyên Yekbûyî, divê mudaxa- leyê karê nevxweyî yê welatên endam neyête kirin. Ji ber vê, em nikarin mudaxeleyê karê navxweyî yê Turkîye, Iraq, Îran û Sûriyeyê bikin. Hun bi awakî fermî hemwe- latîyên Turkîye, Iraq, Îran û Sûryeyê ne, dema ku van dewletan we dikû- jin û qira we tênin dibêjin, 'ev mesela me ya navxweyî ye, we eleqeder nake.' Ji ber vê yekê, Neteweyên Yekbûyî nikare tiştek jî bike.”17 Di Kanûna sala 1949an de, ew û şeş hevalên xwe Komeleya Xwendevanên Kurd Li Ewropa dadimezrînin û di kon- greya yekemîn de serokê komelê tête hilbijartin. Ev Komele, bi navê 17 Zaza, Dr. Nûredîn-Bir Kurd Olarak Yaşamim (Jîyana Min a Kurdî), r. 144, Weşanên Pêrî, Nîsana 2000- Stenbol 22 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Dengê Kurdistan kovarekî bi îngilizî, fransizî û kurdî diweşîne. Dema ku li Swîsrê weşandina kovarê tête qedex- ekirin, vê carê li Parîsê dest bi weşand- inê dike û di nav demeke kurt de li gelek cîyan di nav xwendevanan de belav dibe. Bi gotina Zaza: “Rojnameya me di nav demeke kurt de, ji alîyê xortên xwendevan û çape- menîya demokrat ve bi balkêşî û hezkirinê hate pêşwazîkirin. Pêşkevtina me, nerazîbûna partîyên kominîst ên dagirkerên Kurdistanê derxist holê. Ev partîyên dogmatîk ên Stalînîst, hebûna komeleya me dijî yekîtî û berjewendîyên çîna karker qebûl dikirin û dixwestin ku ev komele ji holê rabe.”18 Heman demî, gava ku ji bo beşdarbûna Kongreya Ciwanên Demokrat ên Dinyayê, li Budapeşteyê têne vexwen- din, li vê derê jî partîyên kominîst ên Rojhelata Navîn êrîş dibin ser wî û hevalên wî, di navbera wan de gengeşîyn dijwar çê dibin, neheqî li wan tête kirin. Li vira jî, ancax bi pişt- girîya partîyên çepgir ên Amerîka Başûr dikarin beşdarê kongirê bibin. Zaza dibêje: "ez mecbur mam ku di vê kongreyê de bi navê 'kurdan' bipeyvim, ku ez bi navê 'Kurdistanê' bipeyîvama, dê hikumetên welatên Rojhelata Navîn bi dijwarî partîyên xwe yên çepgir şermezar bikira." 19 Dema ku wî li Swîsrê dixwend, ji ber faalîyetên wî yên sîyasî, sefareta tirk gelek aciz dibe û ji rayedarên Swîsrê re dibêjin ku ew li vir bimîne 18 Heman jêder- r. 144 19 Heman jêder- r. 146 em dê hemû xwendevanên tirk ji Unîversîteya Lozanê vekişînin. Ji ber vê gefxwarina tirkan, polîsê federal ji Zaza ra dibêje divê tu di nav panzdeh rojan de Swîsrê terk bikî û hatina te ya jo bo Swîsrê jî du sal qedexe ye. Hinek nasên wî yên ji wê derê, mudaxele dikin û ji wî re dibin kefîl, ta ku xwen- dina xwe xelas bike, destûra mayina wî dirêj dikin. Wî li Zanîngeha Lozanê xwendina xwe ya lîsansê temam kir û di mijara pedagojîyê de têza doktoraya xwe pêkêşê heman Umîversîteyê kir. Doktoraya wî li ser "Herikana person- alîst di ramana fîlozofê fransiz Emanuel Monnîer" bû. Piştî ku Zaza li Swîsrê têza xwe ya doktorayê xelas dike, di dawîya Hezîran sala 1956an de, bi armanca xebat û xizmeta ji bo miletê kurd berê xwe dide Sûrîyeyê. Dema ku Dr. Nûredîn Zaza li Beyrûdê ji keştîyê peya dibe, dibîne ku kekê wî Dr. Nafîz û gelek dost û hevalên wan hatine pêşwazîya wî. Dr. N. Zaza dîbêje gava ez ji keştîyê peya bûm, bi min re qenetekî wisa peyda bû, ku kurdên Sûryeyê ji min gelek hêvîdar in. Lêbelê, li gor berîya çûyina wî û vê gavê, li Sûryê jî gelek guherîn çêbû bûn. "Ev welat ketibû destê Cemal Evdilnasir û peyayên wî yên Baasî û qewmîyên qirêj û xwînxwar de. Bi navê ElQewmîye ElErebîyeû Wahda-el Erebîye (Yekîtîya Erebî) dixwestin hukmekî xwînrêj bajon, den- gê azadîxwazan bidin birrîn, miletên ne ereb, nemaze kurdan, belawela, perîşan û şerpeze bikin û destê xwe dirêjî welatên ereban yên din bikin û wan bixin bin lepên xwe.”20 20 Zaza, Dr. Nûredîn- Bîranîn- r. 15, çapa yekem-2008/ Stenbol- weşanên Avesta. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 23 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Nûredîn Zaza: Serokê Partîya Demokrat a Kurd Li Sûryê Di vê dema pêşkevtina Baasîzm û nijadperestîya ereban de, Dr. Nûredîn Zaza, di Unîversîteya Şamê de dibe mamoste û dikeve dersên sosyolojî û pedagojîyê. Wê demê li Sûryeyê, tu rêxistinekî tunebû ku hebûn û mafê kurdan biparêze. Dr. Nûredîn dibêje: "min wisa tesawir dikir, ku di nav çarçova dewleta Sûryê de, parastina nasnameya neteweyî ya kurd, ji bo riz- garîya neteweyî pirr girîn e. Di vê çarçovê de rêxistinbûn ferz e.”21 Ji bo vê armancê, bi tevî hevalên xwe yên din, xebat û hewladan berdewam dikin. Di dawîya sala 1957an de, xewna Dr. Nûredîn û hevalên wî pêk tête; Partîya Demokrat a Kurd Li Sûryê tête damezirndin. Dr. Nûredîn di 38 salîya xwe de wek serokê partî tête hilbijartin û dest bi xebata xwe ya rêxistinî dikin. “Partî, bi erebî û kurdî pirtûkan dertîne, kurdên welatparêz dicivîne û dixwaze bi hêzên demokrat û pêşverû yên ereb re peywendiyan deyne. Ew li dijî yekîtîya Sûrye û Misrê derdikeve. Çalakîyên wê bala polîsên sîyasî, Mabahes, dikşînin. Roja 5ê Tebaxa 1960, qasî 15 serokên partîyê li Helebê tên girtin. 8ê Tebaxê Zaza jî dikeve dest. Di nav çend rojan de dora 5000 kurd, hin ji wan zarokên 12-15 salî, hatibûn girtin. Piştî çend rojên lêdan û çêkirina fîşên polîsî piranîya wan hate berdan…”22 21 Zaza, Dr. Nûredîn -Bir Kurd Olarak Yaşamim (Jîyana Min a Kurdî), r. 152- Nîsana 2000/ Stenbol Weşanên Pêrî. 22 Kurmancî (weşana Enstîtuya Kurdî ya Parîse), hejmar: 4, Zivistana 1989 Dr. Nûredîn Zaza, di hepisxaneya eskerî ya Mezzeyê de tête hepiskirin, ev zîndana reş bi navê Bastille ya Sûryeyê tête nasîn. Li vê derê gelek îşkenceyên giran li wî têne kirin. Ji wî dixwazin ku di derbarê PDKS; endamên wê, faalîyet û têkilîyên partîyê de agadarî bide wan. Bi tevî hemû îşkenceyên giran, Zaza ji wan re dibêje: "Ezê tenê ji we re bahsa partîyê û sebebê damezirandina wê bikim. Di der- barê endam û têkiliyê wê de qet agadarîya min nîne." Dr. Nûredîn Zaza di derheq arman- ca damezrandina PDKS de weha dibê- je: “Di salên 1949an de li pey hev dar- beyên eskerî li Sûryeyê çêbûn, di encam de tenê demokrasî têk neçû, gav bi gav hemû mafên kurdan jî ji destê wan hatin girtin. Ji sala 1955an vir ve jî, herêmên ku di bin bandora şovenîzma Bassîyan de bûn, li wan deran di qahwexane û aşxaneyan de guhdarîkirina mûzîka kurdî hate qedexekirin, xwendin û belavkirina pirtûkên kurdî hate qedexekirin. Yekîtîya sîyasî ya Sûrye û Misrê pêşî li vê qirkirina kulturî negirt, bervajê wê sîyasetekî dijwartir, bêtir faşîst û nijadperest hate tetbîqkirin. Memur- ên kurd ên di derca bilind de, yên di nav artêş û polîs de, mamosteyên kurd hemû ji wezîfe hatin dûrxistin. Êdî em ne wêrin bi zimanê kurdî jî biaxivin. Dahatûya me tarî û nedîyar bûye. Ev me mecburê yekgirtinê dike. PDKS, ji ber vê hate damezirandin.. Ji xeynî ev gotin û agadarîyan, ez ne gotinek zêde dikim û ne jî kêm dikim.”23 23 Zaza, Dr. Nûredîn- Bir Kurd Olarak Yaşamim (Jîyana Min a Kurdî), r. 160-Nîsana 2000/ Stenbol Weşanên Pêrî, 24 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Di pêvajoya mehkemekirinê de ji Zaza, Osman Sebrî û Reşîd Hemo re cezayên îdamê dihat xwestin. Di vê navberê de hem li hundir û hem jî li derve, hewldanên ji bo berdana Zaza û hevalên wî berdewam dikir. “Li Ewropa, heval û nasên Zaza ji ronakbîrên naskirî îmza berhev dikin û ji Nasir berdana girtîyên kurd dixwazin. Kurdên Ewropa, Iraq û Libnanê beşdarê vê kam- panyayê dibin. Di dawîyê de mehkeme 1.5 sal ceza dide wan. Zaza û hevalên wî roja 8ê tebaxa 1961 têne berdan.”24 Dema ku Nûredîn Zaza li zîndanê bû, di navbera wî û hevalên wî yên derve de li ser sîyaset û rêgezên partîyê nakokî peyda dibe. Ew prensîbên ku partîyê ji xwe re kiribûn bingeh, wekî: "Yekbûn û rizgariya Kurdistanê"25 ji bo kurdên Sûryeyê giran didît. "Wî digot: ev slogan ne şaş e û ne jî neheq e, lê gelo kurdên Sûryê dikarin vî barî hilgirin?" Ev cûdahîya lênêrînî dibe sebebê dubendîya di nav Partîya wî de. “Gava doktor ji Zîndanê derket, piranîya endamên partîyê xwe li dora wî dane hev û gotine em bi te re ne li dijî hevalên din. Lêbelê ji bo ku nebe sebebê veqetandinê û dubiriyê di partiyê de, ew ber bi tu lebat û gavan nehat. Û wî dît ku ev tiştekî gelek xerab e, menfeta gelê kurd jê nîne, belê dijmin jê fêde dike… Lewra ew dûrî xebata rêxistinî bû.”26 Di 28ê Îlona sala 1961an de bi serokatîya mîralay Nahlawî darbeyeke eskerî li Sûryeyê çê dibe û yekîtîya 24 Kurmancî (weşana Enstîtuya Kurdî ya Parîse), hejmar: 4, Zivistana 1989 25 Haco, Mecîd- Kurdistan Press, hej. 76, r. 12- 28ê Çîrîya Pêşîn 1989 26 Heman jêder. Sûrye û Misrê tête fesihkirin. Ji bo damezirandina hikumeta nû, profesorê Unîversîteya Şamê Memun Kuzberî tête wezîfedarkirin û ji bo hilbijartina nû, 11ê Kanûnê tête dîyarkirin. Li gor dîtina Zaza, serokê hikumeta nû, ji qata burjuvazîyê yekî lîberal û entellektuel e, ji bo bicîkirina azadîyên demokratîk gelek dilxwaz e, bi tevî vê, îqtidara esasî jî di destê orduyê de ye. Di rewşekî wisa de, endamên PDKS û alî- girên wî pirr dixwazin ku Zaza tevî hilbijartinan bibe. Lê ew bi xwe dudil e. Bi mudaxelekirina kekê wî Dr. Nafîz jî, Zaza diçe Qamîşloyê û 20ê Sermaweza 1961ê de, berendamtîya xwe ya ji bo hilbijartinan radigehîne. Zaza û hevalên xwe digel grubên etnîkî yên dî, lîsteyek hevbeş derdixin û dest bi xebat û propagandayê dikin. Derketin û serkevtina lîsteya wan îhtî- maleke pirr mezin bû. Nijadperestên ereban qet tehamula vê yekê nedikirin. Rojekî berîya hilbijartinê, bi hênceta ku Zaza di dema qedexekirî de propa- ganda kirîye, tête girtin. Bi tevî girtina Zaza, hevalên wî xebata hilbijartinê berdewam dikin û heta piştî nîvroyê jî lîsteya wî di pêşîyê de ye. Bêtehamu- lîya hikumetê diteqe; gelek wezîfedar û hevalên wî yên li ser sandoqan têne girtin, têne tehdîtkirin û li wan didin. Di encam de bi zordarî û dijwarî, san- doqên hilbijartinê bi rayên alîgirên hikumetê têne dagirtin û lîsteya Zaza hilbijartinê wenda dike. Dr. Nûredîn Zaza ji bo îtirazkirina ji encamên hilbijartinê re berê xwe dide Şamê. Dixwaze di derbarê vê neheqîyê de lêpirsîn bête kirin. Ereb tehamula vê yekê nakin û ew vedigerin Zaza sucdar B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 25 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- dikin. Dibêjin: alîgirên te yên ciwan li Amudê, li ser dîwaran nivisîne "ereb, welatê me Kurdistanê biterkînin! Bijî Barzanî û delegeyê wî Nredîn Zaza!" Di encam de cardin Zaza tête destgîrkirin. Bi tevî destgîrkirna wî, li ser daxwaznameyê lêpirsîn jî dest pê dike. Hîn komiteya lêpirsînê dest bi xebatê nekirbû, darbeyeke eskerî nû hate kirin. Êdî darbe li pey darbeyan tê û li Sûryeyê bêîstiqrarîya sîyasî dest pê dike. Di 8ê Adara sala 1963 de, partîya Baas bi darbeyek eskerî tê ser hukmê û dest bi girtina welatparêzên kurd dike. Pêre fîrarîya Zaza jî dest pê dike. Li Şamê taxa kurdan, bibû cîyê sirgûn û fîrarîyên kurdên neteweperwer. Di rewşekî wisa de ew mecbur dimîne ku terka Sûryeyê bike. Reva Ji Zordestîya Baasîyên Sûryeyê û Hewldanên Ji Bo Agadarîya Çapemenî û Dîplomasîya Rojnamegerî Dr.Nûredîn Zaza dema ku ji Sûryeyê derdikeve, bi rêwîtiyeke gelek zehmet û xeternak digîje Libnanê. Di rewşekî wisa de, tiştê ku dilê Zaza rehet dikir, geşbûna tevgera rizgarî ya başûrê Kurdistanê bû. Wê demê li başûrê Kurdistanê şerê di navbera kurd û Hikumeta Iraqê de, bi serokatîya Mistefa Barzanî her ku diçû bêtir germ dibû û Hikumeta Bexdayê xisti- bû ten- gasiyê. Baasîyên Sûryeyê çûbûn hawara Baasîyên Iraqê. Lê mixabin piştgirîya Baasîyên Sûryeyê têrî nekir. Hikumeta Bexdayê, ji bo dijberîya tevgera kurd, ji Turkîye û Îranê piştgirî xwest. Her çiqas ev herdu dewlet jî li benda rojekî wisa bûn ku bi hev re Tevgera Rizgarîxwaz a Kurd têk bibin, bi berxwedana gelê kurd û mudaxaleya Rusyayê, ev hewldana wan ser negirt. Lêbelê di çapemenîya dinya û ereban de pirr kêm dengûbasê Tevgera Barzanî dihate kirin. Zaza vê kêmasiyê dibîne û ji bo dagirtina vê valayîyê dest bi hinek hewldanan dike. Di rewşekî wisa de geşbûna Tevgera Barzanî, morala Zaza xweş dikir û hêvîya wî xurttir dikir. Ji bo vê, wî dixwest dengê Tevgera Barzanî bigehîne raya giştî ya dinyayê û derewên dagirkeran derxîne holê. Ji bo pêkanîna vê armancê, dest bi hewl- danên çapemenî û dîplomasîya roj- namevanî dike. Li Libnanê bi gelek rojnamevanên herêmî û Ewropî re têk- ilîya wî hebû û derbarê doza kurd û bûyerên Şoreşê Îlonê de agadarî dida wan: Dana Schmîdt (Emerîkî), Rîcard Andereg (Swîsrî), Jorî Bîterê (berpirsyarê Civata Rojnamevanên Bîyanî Li Libnanê), Hottîngerê (Swîsrî), Mîrkoyê (Yoxoslawî), Brady Wîllam Carter, Joe Morrîs, Hygleceyê (Emrîkî), Kurt Gebauer, Raînazîz, Harald Voeke, Rudolph Chemellî (Elmanî) Bardaud (Fransiz.) û wd. Her weha bi gelek rojname, Tv. û radyoyên Libnanî û bîyanî re têkilîya wî hebû. Bi alîkariya nûnerê Barzanî, hinek rewşenbîrên kurd û rojname- vanan, derewên Baasîyên nijadperest û hikumeta Bexdayê derdixîne holê. Deng û rewşa rastîn a Tevgera Rizgarîxwaz a Kurdistana Başûr dige- hîne raya giştî ya dinyayê. Ji ber belavbûna ev dengûbasên Tevgera Barzanî, Baasîyên nijadperest û Hikumeta Bexdayê gelek aciz dibin. 26 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Lewma, Hikumeta Bexdayê ji bo ku çapemenîya Libnanê bêdeng bike, ji alîkî ve hewl dida ku hinek rojname û rojnamevanan bikirre yan jî bi ruşwetê bêdeng bike. Ji alîyê din ve jî lê digerîya ku çavkanîya van agadarî û hewldanan bizane. Piştî ku Nûredîn Zaza wek çavkanîyeke girîng ê van agadarî û dengûbasan hate tespîtkirin, ji bo girtina wî hewldanên sefareta Iraqê ya di Libnanê de dest pê dikin û di encam de Nûredîn Zaza ji alîyê asayîşa Libnanê ve di 15yê Sibata 1966an de tête destgîrkirin. Ji bo berdana wî gelek hewldan têne kirin, lê encameke erînî nadin. Wî di 21ê Nîsanê de ji nav sînorên Libnanê derdixin û berê wî didin Ammana Urdinê. Rayedarên Urdinê wek pen- aber wî qebûl nakin û paşve vedi- gerînin Libnanê. Polîsên Libnanî, di 23yê Nîsanê de berê Zaza didine Sûryeyê. Wê demê Sûrye û Iraq, welatên dar- beyên eskerî bûn. Li van herdu welatan darbe li ser darbeyan çêdibû. Li Sûryeyê, darbeya herî dawî di 23yê Sibata 1966an de çê bûbû. Yanî roja ku Nûredîn Zaza vedigerînin Sûryeyê, wê rojê darbe çê bibû. Dema ku ev darbe çêbû, serokê Partîya Baasî ya Sûryeyê Salah Cedîd bû. Di wê hengameyê de cardin tirs û xofa Girtîxaneya Mezzeyê tête ser dilê Zaza. Vê carê her çiqas Zaza nebin Girtîxaneya Mezzeyê jî, di wê rewşê de şertên hemû girtîxane û zîndanên Sûryeyê, kêm-zêde wekî hev in. Girtina vê carê jê re gelek giran tê û ji bo ku ji vê ezabê (zulmê) xilas bibe dixwaze xwe bikuje, lê bi ser nakeve. Mesulên girtîxaneyê ji hewldana wî ya xwekuştinê agadar dibin û ciyê wî diguherînin. Nûredîn Zaza, bi alîkar û teselîya kurdek girtî yê di zîndanê de, dev ji fikra xwekuştinê berdide. Vê carê jî Zaza, nêzîkê heft mehan di Girtîxaneya Şêx Hesen de dimîne. Piştî ku ji Şêx Hesen xelas dibe, wî dişînin Cebel Dûrzîyê(çîyayê Dûrzîyan) û li wê derê bi nîv azadî di bin çavdêriyê de jiyana xwe didomîne. Dema ku Sûrye di bin mandaterîya Fransayê de bû, rayedarên Fransiz erebên netewe- parêz sirgûnê vê derê dikirin. Vê carê jî rayedarên ereb, kurdperweran sirgûnê vê derê dikira. Nûredîn jî wê zivistanê jîyana xwe li Cebel Dûrzîyê derbas dike. Di Nîsan 1967an de, wî ji Cebel Dûrzîyê dişînin Şamê. Li vî bajarî jî jîyana xwe di bin çavdêrîya Mebahesên Baasîyan de derbas dike. Nûredîn Zaza Piştî 38 Salan Carekî Dî Li Diyarbekirê ye Di havîna 1967an de, germahîya îqlima Rojhelata navîn bi pevçûna dewleta Îsraîl û erban hîn germtir dibû. Pêre jî her rojekî derbas dibû, zilm û zordarîya ereban, Dr. Nûredîn bînteng dikir. Ji alîyê din ve jî, merivên wî dixebitîn ku wî îqna bikin û bînin ser axa bav û kalan, bakurê Kurdistanê. Dr. Nûredîn vê fikrê ji heval û dostên xwe re jî aşkera dike û dibêje, ku ez li vir bimînin, dewleta Sûryeyê ji min re tenê jîyaneke nîvmirî û zîndanên tarî rewa dibîne, ya rasttir ew e ku ji vir derke- vim. Piştî dayina biryara derkevtinê, 8ê Tebaxê bi alîkariya qaçaxçîyan ji Binê Xetê derbasê Serê Xetê dibe. Ew şev, B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 27 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- digel xwarzîyê xwe li gundê Girêsora Nisêbînê derbas dikin û roja dî di şefe- qa sibê de bi rê dikevin, berê xwe didine Dîyarbekirê. Piştî 38 salan, Dr. Nûredîn Zaza ji derîyê Mêrdînê de dikeve bajêr û rewşa wê gavê ya bajêr wisa tarîf dike: "Ji xeynî caddeyê ku ber û berê bedenan hatibû çêkirin, rewşa xanîyên ku ji bazaldê reş hatibûn çêkirin tiştekî nehatibû guhartin. Zikakên wî pirr qelabalix bûn, tije însan bûn. Ji sala 1930 vir ve nifûsa Dîyarbekirê pênc kat zêde- tir bibû; ji 40.000an gihîştibû 200.000an."27 Wê rojê heta nîvro li Dîyarbekir dimînin û piştî nîvro berê xwe didine ber bi Arxenîyê. Di êvara wê rojê de jî diçin Elezîzê li mala birayê xwe. “Birayê min ê Reşo ji sala 1950î vir ve li Elazîzê dima û min wî nedîtibû. Ew ji lîsteya Partîya Demokrat du car ji bo parlementerî hatibû hilbijartin, ji kurdan û her cûre çalekîyên derbarê kurdan dûr ketibû. Piştî demekî bigu- man, êdî tirkan bawerî bi wî kiribû. Ji ber vê, li wê derê bûyina min, ji bo têkilîyên wî û tirkan tehlûkeyek bû. Bi tevî vê yekê, wî û zarokên xwe, bi hesret û kêfxweşîyê pêşwazîya min kirin. Min li wê derê gelek rojên xweş bihûrandin.”28 Piştî demekî, polîs û îstixbarata Tirkîyê pê dihesin ku Dr. Nûredîn Zaza li Elazîzê dimîne. Ji ber vê, Zaza mecbur dimîne ku Elazîzê jî biterkîne û berê xwe dide Stenbolê. Ew û mesulên hikumeta Tirkî du sal hev 27 Zaza, Dr. Nûredîn -Bir Kurd Olarak Yaşamim (Jîyana Min a Kurdî), r. 160- Nîsana 2000/ Stenbol Weşanên Pêrî. 28 Heman jêder- r. 248 dibin û tînin, ji bo wergirtina destûra rûniştinê. Birayê wî, vê meselê dige- hîne heta Demîrel û wezîrê navxweyî yê wê demê, cardin nikarin vê meselê çareser bikin. Dr. Nûredîn Zaza heta sala 1970ê nîv-veşartî li Tirkîyê dimîne û dibêje "Gava hiku- meta Tirkî bi min hesiya, min ji tabîyetîya tirkî derxistin û xwest min bigrin û vegerînin Sûryê, min lez da xwe û ji Tirkîyê derketim. Hatim Elmanya û ji wê jî çûm Swîsrê." Zaza, li sala 1972, di 53 salîya xwe de bi rojnamevaneka Swîsrî re dize- wice, ku ew li ser mesela kurd şareza bû û li Kurdistan Bakur jî geryabû. Piştî salek, kurekî ji wan re çê dibe û navê wî Şengo Valêry lê dikin. Dr. Nûredîn Zaza xebata xwe ya sîyasî û kulturî li Swîsrê û welatên din ên Ewropî berdewam dike. Armanc û xeyala wî, pêşxistina doza kurd û pêkanîna yekîtîyeke neteweyî bû. Ew sedemên sernekevtina tekoşîna rizgarî ya miletê kurd weha tîne ziman: "Mejîyê eşîrtîyê di nav kurdan de, parçe- bûna Kurdistanê, pirbûna neyarên miletê kurd, kêm an jî nebûna dostên wan bûne sedem ku şoreşên kurd neçin serî."30 "Nûredîn Zaza di sala 1978an de, bi belavokek vekirî ji hemû rêxistinên Kurdistanî damezirandina enîyeke niştimanî û pêkanîna kongreyeke Kurdistanî xwest. Her weha di sala 1979an de ji bo hevkarî û tevkarîya rêxistinên Kurdistanî, di damezirandina Partîya Yekbûnê de beşdar bû û ta dawîyê di 29 Zaza, Dr. Nûredîn-Bîranîn- r. 143- çapa yekem 2008/Stenbol-weşanên Avesta. 30 Kurdistan Press, hej. r. 51, 8-9, 8ê Kanûna 1988, 15 Tîrmeh 1979 28 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- serkirdayetîya wê de xebitî.”31 Ew, di sala 1983 de, ji bo pêşxistina xebatên li ser ziman û kultura kurdî dibe yek ji hîmdarên Enstîtuya Kurdî ya Parîsê. Wî digot: "Gelî Kurdan!, Heke hun naxwazin ji hev tarûmar bibin û wenda bibin, berî her tiştî, bi zimanê xwe bixwînin û bidin xwendin. Lê heke dixwazin xwe nas bikin û xwe bidin naskirin; bi havaltî û dostanîya miletên din re pêş ve herin; û bi rûmet û serbilind bijîn, dîsa zimanê xwe bixwînin û bidin xwendin.”32 Dr. Nûredîn Zaza, merivekî dilsoz ê dozê bû û wî tekoşîneke bi rûmeta a neteweyî û jiyaneke tijî dijwarî derbas kir û di roja 7/10/1988an de ji ber nexweşîya penceşêr(kanser)ê li nexwe- şxaneya Lozanê wefat kir û li goristana wî bajarî hate veşartin. Pirtûk û Nivîsên Nûredîn Zaza Nûredîn Zaza merivekî piralî bû, ew sîyasetmedar, çîroknîvîs, zimanzan û roşinbîrekî kurd bû. Ji ber vê, gelek nivîsên wî yê cûr bi cûr hene. Wî pêşîyê di kovara Hawarê de, bi çîrokan dest bi nivîsandinê kirîye. Di kovara Hawarê de bi navê Nûredîn Ûsif çîrokan dinivsîne. "Celadet Bedirxan gelek kêfa xwe ji çîroken wî re dianî û ji wî re digot: "Tu Çekofê me yî kirîvo, Çekof!..."33 Digel Hawarê, wî di gelek 31 Hemreş Reşo, Kurdistan Press, hej. r. 51, 8-9, 8ê Kanûna 1988 32 Kurdistan Press, hej. 44, r. 1, 20ê Çîrîya Pêşîn 1988 rojname û kovara de nivisandîye. Roja Nû, Dengê Kurdistan û Hêvî çendek ji kovarên kurdî ne, ku nivîsên wî têde hatine weşandin. Ew berhem û nivîs- ên wî yên ku em jê agadarim: * Berhevoka ku ji nivîsandinên roj- nameyên ereban pêk hatibû bi navê Gotinên Ereban Li ser Pirsa Kurd (Beyrûd) * Şerê Azadî- Helbest/Beyrûd (Li ser Şoreşa Kurdistana Başûr) * Bi navê Bîranînek, nivîsa ji bo Komcivîna Afro-Asiyawî li Qahîrê (1963) * Wergerandina Mem û Zîna Ehmedê Xanî li ser zimanê Fransizî * Memê Alan * Nivîsên di rojname û kovarên Fransizî de * Nivîsandina gelek meqaleyan bi zimanê fransizî û erebî di rojname û kovarên Libnanî de * Wergerandina Şivanê Kurd li ser zimanê fransizî * Wergerandina pirtûka Bazîl Nikîtîn a bi navê "Kurdan" *Bi zimanê firansizî Ma vîe de kurde (Jîyana Min a Kurdî) 1982- Swîsrê * Bir Kürt Olarak Yaşamım- Birinci Baskı- Nisan 2000/İstanbul-Peri Yayınları- İSBN: 975-8245-32-5 * Bîranîn- Çapa Yekem-2008/ Stenbol, Weşanên Avesta- ISBN: 978-9944-382-44-1 * Gulê (Berhevoka Çîrokên Wî)- Çapa Yekem-Gulana2007/Dîyarbekir- ISBN: 978-975-6179-30-7 33 Zaza, Nûredîn-pêşgotina Hawarê (çapa nû ya ku ji aliyê Hemreş Reşo ve hatiye kirin) B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 29 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- 30 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Nûredîn ZAZA --- Page Break --- Mele Mehmûdê Bazîdî, di sala 1799an de (di hinek çavkanîyan de 1797 e) li Bazîdê hatiye dinê. Li eynî ciyê dest bi xwendina medreseyê kiriye. Piştî temamkirina xwendina xwe, çûye Tewrîzê û hînê farisiyê bûye. Pişt re hatiye Bazîdê û li wir dest bi seydatiyê kiriye. Lê dema ku dawîn mîrê kurd ê Bazîdê Behlûl Paşa dişkê û birayê wî di şerekî di navbera Dewleta Osmanî û Rûsyayê de tê kuştin û rewşa malbata wan a tîcarî xerab dibe, ew bir- yar dide ku ji bajarê xwe dûr bikeve. Li ser vê, ew derbasê bajarê Erziromê dibe û li wir di hucreyan de dest bi meletî û seydatiyê dike. Di nav civata kurd ya wê demê de, xwediyê cihekî bilind û bi paye bûye. Her çend di der- heqê malbata wî de gelek kêm agahdarî di destê me de hebin jî, lê em ji gelek bûyerên qewimîne û ew rêz û siyaneta ji Mele Mehmûdê Bazîdî re hatiye kirin, derdixin ku ew ji malbateke payebi- lind e. Hem bi xwe jî bi îlm û perwerdeya dîtiye, di nav civatê de bûye xwediyê cihekî ku cihê rêz û hurmetê be. Pişt re jî ku em ê di rêzên bên de li ser bisekinin, nasîna wî bi konsolosê Rûsyayê yê Erziromê rojhi- latnas Alexandere Jaba (1803-1894) re çêdi- be û herdu bi hev re xebateke piralî, têrberhem û hêja dikin. Beriya em derbasê behsa dîroka jiyana Mele Mehmûdê Bazîdî û xebatên wî yên serbixwe û yên bi A. Jaba re çêbûne bikin, ez hewce dibînim bi çend gotinan jî be, A. Jaba jî bidim naskirin. Ji ber ku A. Jaba li ser per- spektîv û metoda xebata ji alîyê Mele Mehmûd ve hatine kirin, roleke mezin leyîstiye. Alexandere (Auguste) Jaba (1803- Mele Mehmûdê Bazîdî (1799-1867) Ziya AVCI B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 31 --- Page Break --- 1894), di sala 1804an de li Polonyayê hatiye dinê û bavê wî kesekî gundî yê xwedî milkekî zêde bûye û eslê xwe cuhî ne. Di sala 1824an de di wezareta derve de dibe werger. Di sala 1828an de xwendina xwe ya bilind xelas dike. Di sala 1830an de, di beşa zimanên rojhilatê de, dibe wergerê zimanê tirkî. Di sala 1832an de bi wezîfe diçe Stenbolê û di sala 1835an de jî cardin ji aliyê wezareta derve ve li Îzmîrê tê wezîfedar kirin. Di sala 1843an de, li ser biryara serokatiya meclisa împara- toriyê, dibe sekreterê dîwana seroka- tiyê û di sala 1848an de jî dibe kon- solosê Erziromê. Ev wezîfeya wî heta sala 1869an dewam dike. Li wir li ber destê Mele Mehmûdê Bazîdî kurdî jî hîn dibe. Ew yek ji wan kesan e ku di sedsala 19an de, damezrênerê destpêkî yê lêkolîna edebîyata kurdî bê hesêb kirin. Ev wezîfeya han ji alîyê Akademiya Zanistî ya Bilind a Petersborgê ve jê re tê dayîn. Ew jî birrek mele û zanayên kurd li dora xwe berhev dike û bi alîkariya wan dest bi berhevkirin, lêkolîn, werger û nivîsandina dest- nivîsên kevin ên kurdî dike. Mele Mehmûdê Bazîdî, di nav wan meleyan de ê herî zîrek û zana bûye. Pişt re jî bi A. Jaba re wekî sekreter û mamosteyê wî kar dike. Belê, ji ber vê nêzîkatiya Mele Mehmûdê Bazîdî bi A. Jaba re, em dixwazin bi çend gotinan jî be ji devê A. Jaba bi xwe nas bikin: "...wî ziman û edebiyata farisî, erebî û tirkî jî xwen- diye û van zimanan baş dizane... Ew di nava hevalên xwe de ji hemiyan zanatir bû... Di nava rewşenbîrên welat de jî gelek bi nav û deng û bi qedir bû... Piştî sala 1856an Mela Efendî bû seydayê min û di derbarê dîrok, ziman û kultura milletê kurd de alîkariya min kir. Ew karê ji min re hatibû sipartin, yanî hîn- bûna zimanê kurdî û berhevkirina materyalên bi zimanê kurdî, min di saya rewşenbîrê kurd, Mele Mehmûdê Bazîdî de ew dan hev. Pişt re min ew destnivîs ji Akademiya Zanistî ya Petersborgê re şandin..." Em ji wan nivîsên gelek kêm ên li ser Mele Mehmûdê Bazîdî hatine nivîsandin hîn dibin, ku beriya ku ew A. Jaba nas bike, li ser dîrok û kultura kurd xebatên wî hebûne. Lê dixuyê ku A. Jaba hem di berhevkirina van dest- nivîsan de û hem jî di kitêbên ji alîyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatine nivîsandin de, hander bûye û ji bo metodolojiya bi van awayê xebatan, gelek tişt pêşniyarê wî kirine û jê re bûye rênîşander. Yanî em dikarin bêjin, ev herdu zanayên hêja hevûdu temam kirine. Her çend A. Jaba ew bi seydayê xwe bi nav kiribe jî, em dikarin bêjin, herdukan jî ji hevûdu ra seydatiyê kirine. Belê me got beriya Mele Mehmûdê Bazîdî A. Jaba nas bike, bi kultur û dîroka kurd re mijûl bûye. Ne tenê di herêma xwe de, heta li seranserê Kurdistanê, kesekî gelek bi siyanet û qedirbilind bûye. Bêguman ev jî ji ber alimtî û zanetiya wî bûye. Îspata van gotinên me jî ev e, ku di dema ser- hildana Mîr Bedirxan Beg (1847) de, ji alîyê sultanê Osmanî Ebdulmecîd ve wezîfeya îknakirina Mîr Bedirxan Beg ji bo nekirina şerekî bi Osmaniyan re ji Mele Mehmûdê Bazîdî re tê dayîn û ew 32 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- jî diçe Cizîrê li ba Mîr. Ji aliyê çavkaniyên cihê cihê ve ev bûyer bi vî awayî tên neqilkirin: Sultan Ebdulmecîd, Mele Mehmûdê Bazîdî ji bo ragirtina şer û serhildana li dijî dewleta Osmanî, dişîne Cizîrê li ba Mîr Bedirxan Beg. Dixuyê ku nasiya Mîr Bedirxan Beg û Mele Mehmûdê Bazîdî beriya vê bûyerê bi hev re hebûye. Wî wextê serleşkerê Osmanî Osman Paşa ye û beriya Mele Mehmûdê Bazîdî biçe Cizîrê li ba Bedirxan Beg, wî ji vê çûna xwe û wezîfeya jê re hatiye sipartin agahdar dike û jê re dibêje, heta ez cewabekê ji Bedirxan Beg nestînim, gereke here- ketê eskerî çênebe. Lê dixuyê, Osman Paşa kesekî terefdarê şer e û li hêviya cewaba Mele Mehmûd nasekine û diçe ser Cizîrê. Lê dema ew digihîje li wir, dibîne ku amadekariya Bedirxan Beg ji bo şerekî gelek bi rêk ê pêk in. Li ser vê, ew ji vê rêkûpêkiyê Mele Mehmûdê Bazîdî tawanbar dike û jê re dibêje, ku wî Bedirxan Beg hişyar kiriye û sirrên wan gihandiye Bedirxan Beg. Ji ber vê, Osman Paşa, Mele Mehmûd dide girtin û ew qeyd û lele dike û dişîne Stenbolê. Lê qasek şûn de ew ji alîyê sultan ve tê efûkirin û wî dişînin Wanê. Dema ku ew li Wanê bûye, şerê di navbera Xan Mehmûd û Osmaniyan de berdewam e. Cardin dewlet ew bi han- dana vî şerî û têkiliyên wî bi serokê serhildanê Xan Mehmûd re tawanbar dike. Li ser vê, wî digrin û panzdeh roj li Wanê di zindanê de dimîne. Lê pişt re wî berdidin, ew tehdîd dikin û tim di bin çav de didin girtin. Bêguman di demeke wiha de berdana wî ji ber tirsa rewşa Mele Mehmûd a civakî ya di nav kurdan de û melhezeya firehnekirina cebheyek li dijî Osmaniyan bûye. Mele Mehmûdê Bazîdî, yek ji wan zana û rewşenbîrê kurd ê sedsala 19an ê herî têrberhem e. Lê sed mixabin, qasî vê têrberhemî, zanatî û bi xebatên xwe yên li ser mijarên cihê cihê yên di derbarê dîrok, ûrf û adet, çîrok, wer-ger û gelek milên din ên neteweyê xwe de jî, bi taybetî di nav me kurdên bakur de, gelek kêm hatiye naskirin. Heta ev kêmnasî gihîşte seviyek wisan ku ev sala em tê de (2008), antolojiya sedûdeh mezinên kurd derket, lê mix- abin me navê Mele Mehmûdê Bazîdî tê de nedît. Ew yekem rewşenbîr û zanayê kurd e ku di sedsala 19an de, di hemî danûsitandin û xebatên xwe de tenê zimanê kurdî bikar aniye. Her wekî em dizanin, bi taybetî di sedsala 19an de, farisî û erebî di nav zana û rewşenbîrên kurd de gelek di rewacê de bûne. Hema bêje nêzîkî temamê zana û rewşenbîrên kurd di karên xwe yên nivîsandinê de, ev herdu ziman bikar anîne. Lê em dinêrin Mele Mehmûdê Bazîdî bi eksê vê hereket kiriye. Di hemî kar û barên xwe de û ew kitêbên ji alîyê wî ve hatine nivîsandin, bi kurdî ne. Berhemên Mele Mehmûdê Bazîdî Şerefname: Mele Mehmûdê Bazîdî, yekem kes e ku cara ewil cilda yekê ya Şeref- nameya Mîr Şeref Xanê Bedlîsî ji orîjî- nala wê ya farisî û li ber ew nusxeya ji B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 33 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- alîyê Zêrnov ve hatiye amadekirin, werge- randiye li ser zimanê kurdî. Wî ev xebat di sala 1858an de temam kiriye. Piştî sedûpênceh salan jî, dema ku mirov îro ew dixwîne, kurmanciya wê ya wê demê zewq dide mirov û mirov jê têr nabe. Lê mixabin, Mele Mehmûdê Bazîdî bi ser hinek mijaran re gav daye û ew wernegerandine. Mesela: temamê Mîrektiya Eyyûbiyan û Ýmadiyeyê qismek ji Mîrektiya Hekariyê wernegerandiye û sefheya çaran a li ser Mîrektiya Bedlîsê jî wekî kurtebirî wergerandiye. Di sala 1986an de, ji vê wergerê re, ji aliyê Kanadê Kurdo û J. C. Musaelyan ve pêşgotineke hêja hatiye nivîsandin û ew wekî destxet bi xwe hatiye çapkirin. Di sala 2007an de jî, ew destxet ji aliyê Seîd Dêreşî ve hatiye transkirîpte kirin û ji aliyê Weşanxaneya Spîrêz a li Duhokê ve hatiye çapkirin. Kitaba Tewarîxê Cedîdê Kurdistan: Ev kitêb ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî bi xwe ve hatiye nivîsandin. Lê mixabin ew wenda ye. Hete niha gelek hewil hatiye dayîn, lê ew bêyî netîce mane. Li gor ew agahdariyên ji alîyê A. Jaba ve hatine dayîn, ew pêşgotina ku ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji kitêbê re hatiye nivîsandin û A. Jaba ew wergerandiye fransizî û heta niha hatiye parastin û gelek kesên din ku di derbarê vê kitêbê de nivîsandine, em bi hindikayî jî be di saya van de, di der- barê vê berhemê de dibin xwediyê zan- yariyekê. Mele Mehmûdê Bazîdî, di sala 1857an de dest bi nivîsandina vê kitêbê kiriye. Ew yek nusxe tenê hatiye nivîsandin û hecma wê nêzîkî hezar rûpelan bûye. A. Jaba ew bi pêşgotina pênceh rûpelan pêkhatî (A4) ya ji alîyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji kitêbê re hatiye nivîsandin, wergerandiye fransî û ew di 30yê adara sala 1867an de ji bo zana û rojhilatnasên rûsî di vî warî de nêrînên xwe bêjin û vê xebatê binirxînin, ji Akademiya Zanistî ya Peterborgê re şandiye. Wekî me got, ji bo ku kitêb bi xwe wenda ye û heta niha gelek kes hewil dane ku ew bidest bixin, lê ev hewildan bê netîce mane. Ji ber vê, ez pêwîst dibînim ku li vir hinek dirêj li ser vê berhema hêja bisekinim. Ji bilî vê, em ê ew pêşgotina Mele Mehmûdê Bazîdî ya ji vê berhemê re niîsandiye û ji aliyê A. Jaba ve wergera wê ya fransizî hatiye kirin, Y. Y. Vasîlîva jî di lêkolîna xwe ya li ser "Kitêba Wenda Ya Dîroka Kurdistanê" de behs kiriye û wê pêş- gotinê jî weşandiye, dê em ê jî kurtiya wê di dawiya vê maqalayê de biweşînin. Mirov hem ji ew pêşgotina ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ku ji kêtibê re hatiye nivîsandin û hem jî ew naveroka (fîhrîst) jê re hatiye amade- kirin, bi awakî baş di derbarê kitêbê de agahdar dibe. Ji bilî vê, cardin mirov ji vê naveroka jê re hatiye amadekirin û ji vê pêşgotinê fêhm dike ku Mele Mehmûdê Bazîdî xwestiye berhemeke wekî ya Şerefnameya Şeref Xanê Bedlîsî biafirîne. Ji ber vê jî wî û kitê- ba wî Şerefnameyê wekî mînak ji xwe re hilbijartiye. Cardin em ji naveroka wan herdu nivîsên di derbarê kitêbê de 34 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- hîn dibin, ku ew li ser bûyerên di navbera salên 1785-1857an ên di beşeke zêde ya Kurdistanê de qewimî- ne sekiniye. Wekî min li jorê got, em ê pêşgotinê bi serê xwe biweşînin, lê ew naveroka jê re hatiye amadekirin, em ê li vir pêşkêşê xwendevanan bikin: Fîhrist (Naverok) Beşê yekê: Bûyerên ji sala 1785an heta sala 1857an yên li wilayeta Erziromê qewimîne. Beşê duduyan: Bûyerên li êrdêma Rojkî, ku bajarên wê yên serekî Bedlîs û Mûş in. Beşê sisiyan: Bûyerên êrdêma Mehmûdî, ku jê re Mehemedan di- bêjin û bajarê wê yê sereke Xoşeb e. Beşê çaran: Bi kurtî bûyerên li wilayeta Wanê qewimîne. Beşê pêncan: Bi kurtî bûyerên li Hekarê qewimîne. Beşê şeşan: Bûyerên li Rewandizê qewimîne. Beşê heftan: Bûyerên Behdînan, ku bajarê wê yê sereke Amêdê ye. Beşê heştan: Bûyerên li Botan qewimîne, ku bajarê wê yê sereke Cizîr e. Beşê nehan: Bûyerên êrdêma Silîvan, ku bajarê wê yê sereke Bazîd e. Beşê dehan: Bûyerên Qersê û dagîrkirina wê bi destê rûsan. Beşê yanzdehan: Bûyerên Azerbeycanê û her wiha yên Xoyê, Tebrîzê, Yêrîvanê, Ûrmê, Meraxê û Makûyê qewimîne. Belê, em dibînin kitêb ji yanzdeh beşan pêk hatiye û her beş li ser mîrek- tiyek kurdan e. Em ê cardin li vir dubare bikin û bêjin, bi hêviya ku rojek ji rojan ev berhema hêja bi dest bikeve. Adet û Rusumatnameyê Tewayîfê Ekradiye: Ev kitêb ji alêyê Mele Mehmûdê Bazîdî bi xwe ve hatiye nivîsandin. Ji aliyê A. Jaba ve wergera wê ya fransizî hatiye kirin. Pişt re di sala 1963an de, ji aliyê Rodenko ve li Moskovayê werg- era wê ya rûsî hatiye kirin û li Moskovayê hatiye weşandin. Werger- ên wê yên bi zimanên din jî hene. Transkirîpsiyona wê ya kurmancî jî hatiye kirin. Lê mixabin gelek şaşî tê de hene. Ez hêvîdar im ku careke din ji nû ve bê transkirîpte kirin. Ev kitêb yekem lêkolîna civaknasî, etnolojî û etnografî ya li ser kurdan e ku bi kurdî hatiye nivîsandin. Ferhenga Kurdî-Fransizî (Dictionnaire Kurde Francais): Mele Mehmûdê Bazîdî di nivîsîn û amedekirina vê ferhenga kurdî-fransizî de alîkariyeke gelek mezin daye A. Jaba. Ev ferheng hatiye çapkirin û ew yek ji wan xebatên herî hêja yên bi hev re ya A. Jaba û Mele Mehmûdê Bazîdî ye. Di piyaseyê de gelek kêm e û kur- diya wê bi alfabeya erebî ye. Ez hêvî- dar im ku rojek zûtir bê transkirîpte kirin û bi awakî firehtir bikeve bin xizmeta kesên ku di vî warî de xebatê dikin. Ferhenga Kurdî ya Diyalektê Hekarî-Rewendî: Ferhat Pîrbal, di kitêba xwe ya B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 35 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- "Mele Mehmûdê Bayezîdî" de, li ser vê xebatê wiha dibêje: "Wî bi kurdî di pêşgotina vê kitêbê de gotiye: 'Ev e risaleyek e di behsa hinek ferq û cud- ayê di nêv lûxatêt ekradan, hindê beyanê be'zê qewaîdê umumî yêd lazim e'. Li ser rûpela yekê ya fran- siziya wê wiha hatiye nivîsandin: Vocabulaire kurde des dialectes de Hekari et Revendi, par A. JABA, Consul de Russie Erzeroum, Erzeroum le 15 Mars 1858 (Gotinên kurdî yên bi diyalektê Hekarî û Rewendî, ji aliyê: A. JABA konsolosê rûsî yê Erziromê, Erzirom 15yê adara 1858an). Ev kitêb, bi destxetê yekê navê wî Şehnezer û di sala 1858an de hatiye nivîsandin. 49 rûpel e, hecma wê 22x34 santêm e û di her rûpelê de 13 rêz hatine nivîsandin... Wekî me got, ji alîyê Mele Mehmûdê Beyazîdî ve pêşgotinek jê re hatiye nivîsandin û dibêje: bi diyalektê kur- mancî, behsa hinek taybetmendiyên zimanê kurdî dike. Vêca kurtiyek rêzi- man di derbarê du diyalektan û cihêtiyên wan de tê de hene... Ev dest- nivîs hatiye bi rêkûpêk kirin û di sala 1984an de ji alîyê Prof. Maruf Xezenedar ve hatiye çapkirin". Ferhenga Kurdî-Rûsî-Fransizî û Rûsî-Fransizî-Kurdî: Mele Mehmûdê Bazîdî, di amadekirina vê ferhenga han a ji 15 hezar bêjeyan pêk hatiye, alîkariya A. Jaba kiriye. Ev kitêb heta niha nehatiye çapkirin û ew di Akademiya Zanistî ya Petersborgê de hatiye parastin. Rêzimanê Erebî Bi Zimanê Kurdî: Ev kitêb di eslê xwe de ya Elî Teremaxî ye. Lê Mele Mehmûdê Bazîdî ew ji nû ve bi rêkûpêk kiriye û nivîsandiye û pêşgotinek jî jê re amade kiriye. Navê kitêbê yê orîjînal ev e: "Serf û Be'dê Usûl Lazimeyê Te'lîme Bi Zimanê Kurmancî". Dixuyê ku Elî Teremaxî ev kitêb di destpêka sedsala 17an de nivîsandiye. Çunkî Minorsky di Ansîklopediya Îslamê de dibêje: "Elî Teremaxî di sala 1591an de hatiye dinê". Ferhad Pîrpal di kitêba xwe ya navê wê derbas bûyî de, di vî warî de agah- darî dide û wiha dibêje: "A. Jaba di du nameyên xwe yên tarîxa wan 17.06. 1858an û 02.04.1859an de, ku ji rojhi- latnasê elmanî Lerinhardet Dorin re dişîne wiha dibêje: Ev destnivîsa hêja beriya sala 1857an li ba melakî xelkê Hekariyê bû, min jê daxwaz kir ku bide min an bifroşe min, lê wî nefiroşt... Navnîşana destnivîsê ya fransizî ev e: Gramaire kurde par Ali Teremakhi offert a l'Academie Ýmperial des Sciences a St-Petersbourg, par A. JABA". Lê pişt re em ji maqalekê ku di berhema Mele Mehmûdê Bazîdî ya bi navê "Cami'iyê Risaleyan û Hikayetan" ku ji çil çîrok û sê maqa- leyên ji aliyê wî bi ve xwe ve hatine nivîsandin pêk tê -yek ji wan maqa- leyan a ku em behs dikin- û ji aliyê A. Jaba ve wergera wan a fransizî hatiye kirin û li Petersborgê bi pêşgotinekê re ji aliyê P. Lerch ve kurdî û fransiziya wê hatiye weşandin, hîn dibin; Mele Mehmûdê Bazîdî diçe li ba wî melayê xelkê Hekariyê û ew kitêba Elî 36 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- Teremaxî jê werdigire. Pişt re jî ew bi xwe vê destnivîsê ji nû ve divejjîne û ew bi pêşgotineka di warê jiyana dînî û rewşenbîrî ya di nav mizgeftên wî wextê yên Kurdistanê de, awayê xwen- dina dersê û bi kurtiyek di warê jiyana Elî Teremaxî de teslîmê A. Jaba dike. Belê, em dibînin ku cara ewil e ku Mele Mehmûdê Bazîdî ev berhema Elî Teremaxî ya hêja û yekemîn car bi kurdî nivîsandina rêzimanêkê, peyda dike û pişt re jî ew ji nû ve divejîne û dixe li ber destê xwendevanên kurd. Heta niha çend kesan di derbarê vê kitêbê de hinek agahdarî dane. Yek ji wan edebiyatnasê hêja Marûf Xeznedar e. Ez hêvdîdar im ku di vî warî de hê lêkolînên firehtir bên kirin. Cami'iyê Risaleyan û Hikayetan: Ev berhema hêja ya Mele Mehmûdê Bazîdî, ji sê maqale û çil çîrokan pêk hatiye. Ew di bin sernivîsa jorê de, wekî kitêb bi hev re hatine çap- kirin. Naveroka ku ji kitêbê re hatiye amade kirin bi vî awayî xwarê ye û ez bêyî destlêdan wê li vir dinivîsim. Fêhrist: Cami'iyê Risaleyan û Hikayetan - Risale Di Behsa Be'dê 'Eşayîr e Qebayîl û Tayîfeyên Di Kurdistanê Beyan Dike. Sefhe (rûpel): 1 - Ýsim û Navê Kurmanciyan Ku Temam û Bê Kêmasî Dibêjin Beyan Dibe. Sefhe: 9 - Ýsim û Navê Di Jinên Di Kurmanciyan Ku Bi Temam û Kêmasî Dibêjin Beyan Dibe. Sefhe: 11. - Risaleyeke Di Behsa Şair Mezinên Di Kurdistanê Ku Bi Zimanê Kurmancî ye Cih û Kitêb û Şiir û Hikayet û Qiseyê Di Wan Beyan Dike. Sefhe: 13. - Muqeddema Elî Serf û Be'zê Usûl Lazimeyê Te'lîmîye Bi Zimanê Kurmancî. Sefhe: 17. - Cami'i El-Hikayet. Sefhe: 30. Belê wekî em ew naveroka ji kitêbê re hatiye amadekirin dibînin, ew di der- barê kitêbê de agahdariyeke baş dide me. Wekî me got, sê maqale û komek çîrok ên ji çil liban pêkhatî di kitêbê de hene. Ew ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî bi xwe ve hatine berhevkirin û nivîsandin. Maqaleya yekê, di derbarê hinek eşîretên Kurdistanê û agahdariyên di warê jiyana wan de û ji lîsteke navê jin û mêran pêk hatiye. Maqaleya duduyan, bi kurtî behsa jiyana heşt şairên kurd ên kevin dike. Ew şair jî ev in: Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqîyê Teyran, Melayê Bateyî, Ehmedê Xanî. Şairê şeşan, Îsmaîl ê eslê xwe ji Bazîdê û şagirdê Ehmedê Xanî ye. Di sala 1065ê hicrî de hatiye dinê û di 1121ê hicrî de wefat kiriye. Şairê heftan, Şerefxan ê eslê xwe ji mîrên Hekariyê ye û di 1101ê hicrî de li Hekariyê koçê dawîyê kiriye. Şairê heştan jî Muradxan e û li Bazîdê di sala 1150yê hicrî de hatiye dinê û di sala 1199ê de koçê dawiyê kiriye. Maqaleya sisiyan jî nasandina dest- nivîsa Elî Teremaxî ya bi kurdî û di derbarê rêzimanê erebî de ye. Me li jorê behsa vê gotarê kir.* B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 37 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- Qismê vê berhemê yê din, ku em ji naveroka jê re hatiye amadekirin, dibînin, ji çil çîrokan pêk hatiye. Ev çil çîrokên han ên ji alîyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatine nivîsan- din, xwediyê hinek taybetmendiyan in û wekî ew çîrokên ku em dizanin nîn in. Ew hemî ji bûyerên rasteqînî yên di nav xelkê Kurdistanê de qewimî ne pêk hatine. Mele Mehmûdê Bazîdî ew bi wersiyona di nav xelkê de tê gotin nivîsandine û ew kirine çîrok û bi awakî xweşik û hêja pêşkêş kirine. Ew navên kesan, gundan, ciyan û heta tarîxên tê de hatine bikaranîn, hemî yên rasteqînî ne. Ji ber vê, wekî min got, ew ji çîrokên ku em dizanin cihê ne. Her yek ji wan li ser serpêhatî û bûyerekê ye. Naveroka çend ji wan çîrokan ev in: çîroka yekê, di derbarê tamahiya melayan a ji bo malê dinê û menfeetperestî û ezûezîtiya wan de ye. Çîroka çaran di derbarê rêbiriya di Kurdistanê de û encamên wê yên di civatê de ne. Çîroka pênc û şeşan, rola pere û tamatiyê ya di mejî û hindurê însanê de nîşan didin. Çîroka nehan, li ser meseleya Şêxî Begê mîrê Miksê û jina Mîr Şeref, Adîle Xanima (di kitêba Sînan Hakan a bi navê Xan Mehmûd de Seadet Xanim e) seroka Kela Şaxê de ye. Ev bûyer bi awakî belge di kitêba lêkolînî ya Sînan Hakan a bi navê "Xan Mehmûd" (hezar car destê birayê *Ev maqaleya Bazîdî ya ku berêz Avcî jê behs dike, di hejmara yekemîn a kovara BÎRê de bi wergeraandina Mamoste Qedrî ji nû ve hatiye çapkirin. Bn. Kovara BÎR, hej: 1, Bihara 2005an, Amed(S. Veroj) Sînan xweş be û em hêvîdar in ku ev awa lêkolînên wî berdewam bin) derbas dibe. Kesê bixwazin dikarin vê bûyerê bi awakî firehtir ji vê kitêbê hîn bibin. Çîroka duwanzdehan di derbarê bûyera Hesen (Hesem) Axa û Lalîxana Goveyî de ne. Em dizanin ev serpê- hatiya evîna van herdu kesên navên wan derbas dibin, li seranserê Kurdistanê belav e û tê zanîn. Bi tay- betî li herêmên Serhedê ew wekî payî- zok tê gotin. Malikek ji wê ku di bîra min de ye, bi van rêzan dest pê dike: Deştika Hopê xunav e wa xunav e Jê diderkevin cotek qazên sitûzirav e Yekê wî Hesem Axayê min e Ya dinê Lalîxana bejinzirav e. Çîroka bîstûduduyan, di derbarê zulm û zordestiya kurdan a li ser file û êzîdiyan e. Çîroka sîûheştan, di derbarê esîrgirtina gerokekî kurdnas ê fransî yê di sala 1219ê koçî (1804ê zayînî) de di qesra mîrê Bazîdî de neqil dike. Di hinek çîrokan de jî ew astengên jinên kurd tê de ne, radixe ber çavan. Tê de çîrokên li ser eşîretên wekî Rojkan, Sîpkan...Birûkiyan hene. Belê, em li vir nikarin yek û yek li ser hemî çîrokan bisekinin. Çunkî sek- inandina li ser hemiyan, hem bi hecim û hem jî bi şirovekirênên di derbarê wan de, ji çarçoveya maqalekê derdikeve. Eger ecel muhlet bide em ê van çil çîrokan wekî eslê wan û bi halê wan ê transkirîptekirî û bi ferhen- gokekê ve têxin ber destê xwende- vanan. 38 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- Kilam, Bêrîte, Gotinên Pêşiyan...: Yek ji wan xebatên hêja ku ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatiye kirin, berhevkirina kilam, bêrîte, go-tinên pêşiyan û gelek tiştên wekî van ên edebî û folklorî ne. Wî hem kilamên mêrxwasî û hem jî yên evîniyê ku di nav kurdan de tên gotin berhev kirine û teslîmê A. Jaba kirine û wî jî hemî van berheman ji Akademiya Zanistî ya Petersborgê re şandine. Mem û Zîn, Yusif û Zuleyxa, Şêxê Sen'an, Leyl û Mecnûn...: Mele Mehmûdê Bazîdî, berhema hêja û giranbiha a Ehmedê Xanî Mem û Zînê, ya Selîmê Silêman Yusif û Zuleyxayê, ya Harisê Bedlîsî Leyl û Mecnûnê, ya Feqeyê Teyran Şêxê Sen'an, Bersîsê Abid û Qewlê Hespê Reş wekî çîrokî nivîsandiye. Pişt re A. Jaba ew derbasê li ser alfabeya latînî kirine û wergerandine fransizî û pêş- gotinekê jî ji wan re nivîsandiye û ew ji Akademiya zanistî ya Petersborgê re şandine. Ji bilî van, Mele Mehmûdê Bazîdî gelek berhemên din ên ji aliyê şairên kurd ve hatine nivîsandin, ên wekî Zembîl Firoş û gelekên din ku navên hemiyan ji aliyê me ve nayên zanîn, bi awayê çîrokî ew amade kirine û hemî jî ji aliyê A. Jaba wergera wan a fransizî hatine kirin û pişt re jî ji Akademiya Zanistî ya Petersborgê re hatine şandin. Hemî berhemên ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatine nivîsandin, ji aliyê A. Jaba ve wergera wan a fransizî hatine çêkirin. Gelek caran, Mele Mehmûdê Bazîdî jî ji bo danefehimkri- na kurdiya wan, di vî warî de alîkariya wî kiriye. Ji derveyî van hemî xebatên hêja yên ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatine amade kirin, gelek berhem ji zimanê tirkî, erebî û farisî jî wergeran- dine li ser zimanê kurdî. Wekî Gulistana Se'diyê Şîrazî. Qasê tê gotin, wî heştêûçar çîrokên bi zimanê farisî wergerandine kurdî. Xebata wî di warê amadekirina rê- ziman û hinek pirsên ziman û alfabeya kurdî de jî çêbûye û cardin wî kitêbek bi navnîşana Kitêba Mewlûda Şerîf jî nivîsandiye. Mele Mehmûdê Bazîdî, di van xebatên xwe de nexwestiye navê xwe yê rastî bikar bîne. Tê gotin ku ev ji ber sebebê xweparastina gotegoteyê di nav xelkê de bûye. Yanî nexwestiye xelk li dîwanxaneyan û li kolanan, bêjin ku Mele Mehmûd bi kesekî nemisilman re di nav teşwîkê mesayiyê de ye û ji ber vê di wan xebatên xwe de navê wekî, "Mela Efendî, Hacî Mehmûd Efendî" bikar aniye. Gelek caran jî, wekî A. Jaba bi xwe jî dibêje, qet nav bikar neaniye. Belê, em gelek baş û bi awakî ronî dibînin ka vî zana, rewşenbîr û alimê mezin çiqas xebat kirine û di navbera wan çend salan de çiqas berhem afiran- dine. Berhemên ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatine amade kirin, hemî ji aliyê A. Jaba ve wergera wan a fransizî hatine çêkirin û ji pira- niya wan re bi fransizî pêşgotin jî nivî- sandine û wekî me got, ji Akademiya ZanistîyaPetersborgê re şandine. Gelek ji B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 39 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- van berheman di çarçoveke teng de jî be hatine çapkirin û belav kirin. Lê gelek jê jî hene hê kesekî dest lê nedaye. Lêkolîn û danenasîna Mele Mehmûdê Bazîdî û ew berhemên ji aliyê wî ve hatine berhev kirin, nivîsandin û wergerandin, di çarçove- ya maqalekê de ne mimkun e. Beriya ez dawî li vê kurtenivîsê bînim, ez dixwazim li ser navê "Bazîdê" jî li vir çend gotinan bêjim. Di gelek ciyan de ew wek "Bayezîd" tê nivîsandin. Ev şaş e. Heta niha jî xelkê cih jê re dibêjin "Bazîd" ne "Bayezîd". Mele Mehmûdê Bazîdî jî di berhemên xwe de "Bazîd" bikar aniye. Lê mixabin kesên ew tran- skirîpte kirine, cardin "Bayezîd" nivîsandine. Gerek e ev bê rastkirin. Xala duduyan, ez hêvîdar im ku ew hemî berhemên ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatine berhev kirin, nivîsandin û wergerandin, ku niha di Kitêbxaneya Akademiya Zanistî ya Petersborgê de ne û hinek jî li Fransayê ne û ew ji aliyê A. Jaba ve hatine wergerandin, bên berhev kirin û ew bi kurdiya îro û bi herfên latînî bên amade kirin û bi navê "Berhemên Mele Mehmûdê Bazîdî" bên weşandin. Daxwazek din jî ev e ku bi zûtirîn wext navê vî zanayê hêja li koçek an kolaneke Bazîdê bê dayîn, ku ew ji aliyê nifşên nû ve bê naskirin û bibe minnetdariyek ji bo ew xebatên ji alîyê wî ve hatine kirin. Ez di dawiyê de dibêjim, hezar rehmet li te be, cihê te bihûşt be û em te bi van çend rêzan, bi rêz û minnet bibîr tînin. * * * Ev nivîsa xwarê kurtiya pêşgotina ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji kitê- ba xwe ya bi navê Kitêba Tewarîxê Cedîdê Kurdistanê re hatiye nivîsandin, ew e. Ev pêşgotin, Vasiliva bi kurdeka li Yekîtiya Sovyetê ya berê daye wergerandin û ew di xebata xwe ya bi navê "Kitêba Wenda Ya Dîroka Kurdistanê" de weşandiye. Ev kurtiya wê pêşgotina Mele Mehmûdê Bazîdî bi Kurmancî û alfabeya erebî bi destê min ket û min jî bêyî ez dest bi tiştekî bidim ew transkirîpte kir. Ji bo di derbarê ew kitêba wenda de dikare agahdariyek bide me, min baş dît ku wê jî bi van çend rêz nivîsên di derbarê Mele Mehmûdê Bazîdî de ku me nivîsandin, bê weşandin. KITÊBA WENDA YA DÎROKA KURDISTANÊ (KITÊBA TEWARÎXÊ CEDÎDÊ KURDISTAN) Beşê yekê: Bûyerên Ji sala 1785- 1786 (1200ê koçî) heta sala 1857- 1858 (1274ê koçî) li wilayeta Erziromê qewimîne. Beşa duduyan: Bûyerên li êrdêma Rojkî, ku bajarên wê yên serekî Bedlîs û Mûş in. Beşa sisiyan: Bûyerên êrdêma Mehmûdî, ku jê re Mehemedan di- bêjin û bajarê wê yê sereke Xoşeb e. Beşa çaran: Bi kurtî bûyerên li wilayeta Wanê qewimîne. Beşa pêncan: Bi kurtî bûyerên li Hekarê qewimîne. Beşa şeşan: Bûyerên li Rewandizê 40 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- qewimîne. Beşa heftan: Bûyerên Behdînan, ku bajarê wê yê sereke Amêdê ye. Beşa heştan: Bûyerên li Botan qewimîne, ku bajarê wê yê sereke Cizîr e. Beşa nehan: Bûyerên êrdêma Silîvan, ku bajarê wê yê sereke Bazîd e. Beşa dehan: Bûyerên Qersê û dagîrkirina wê bi destê rûsan. Beşa yanzdehan: Bûyerên Azerbeycanê û her wiha yên Xoyê, Tebrîzê, Yêrîvanê, Ûrmê, Meraxê û Makûyê qewimîne. Wekî ev fêhrista navûnîşanan xwanî dike, xironîka Mele Mehmûd, wilayetên bingehîn ên bakur û nava Kurdistanê û degere sedsalê ji dîroka wan, ji sala 1785-1786ê (1200ê koçî) heta sala 1857-1858 (1274ê koçî) dane ber xwe. Bi şehadetîya A. D. Jaba, nivîskar gelek caran di dîrokê de kûr çûye, gihaye demên dûr û dirêj, mîna dema Şeref Xanê Bedlîsî(1). Bêgu- man, heger destnivîsa xebata Mela Mehmûdê Bayezîdî bête dîtin, baza serkanîya dîroka kurdî, bi doku- menteke, ji dereca yekemîn tê dagir- tin. Belê ji ber ku ev nivîsar heta nuha nehatîye dîtin, çapkirina vê tercumê, ku afiranerê van xêzan ji pêlên dest- nivîsa A. D. Jaba pêk anîye, wê gelekî rind be. Îro her ev di destê me de ye. Nuha em gotinê êdî didin Mele Mehmûdê Bayezîdî, nivîskarê pirtûka Dîroka Kurdistanê ya Nûjen. (1) Arşîva p.2. AZ a YKSS, f776, op.4, N-10, p.p. 34 * * * Dîroka her miletê heye û cem her miletê çîrok hene, tê de behsa eslê wî û bûyerên giran, ku hatine serê wî û şehadetîya hebûna wî di nav miletên mayî de didin. Şeref Xanê Bedlîsî bi vê tiştî bawer bû, loma xwest dîroka miletê xwe, dîroka kur- dan binivîsîne. Bi rastî jî dîroka Kurdistanê minetarê qelema wî mirovê dengdar, zana û rûmetbilind e. Şeref Xan bi eslê xwe kurd bû, ji malbatek mezin yê Bedlîsê bû. Malbata wî ji zû de li wira hukum kiribû û geh dikete bin destê farisan, geh ji ber sultanên Împaratorîya Osmanê ve dihat girêdan. Wî derheq dîroka Kurdistanê, eslê kurdan, zimanê wan, hemû mîrên ku li vî welatî hukum kirine dinvîsand. Sala 1596-97 (1005) nivîsar temam bûye û navnîşana wê "Şerefname" ye. Şeref Xan bo nutq û beyana xwe li Kurdistanê gelekî dengdar bû. Hukmê Bedlîsê û êla Rojka, hîna berî Dewleta Osmanî ava bibe destê bav û kalên wî de bû. Wan neseba (genologîya) xwe digehandin Anoşêrwanê dadmend û hukmê Bedlîsê, Axlatê (Xelatê) û qelayên êla Rojka, ji dema qeralên ermenan de, di destên wan de bû. Ji nav hemû hakimên kurdan tenê sê reh (regez) herî kevnar in: reha hakimên Bedlîsê, reha hakimên Botan, ku eslê xwe digihînin Xalid û dawî reha hakimên Hekarê. Mîrên Kurdistanê yên mayîn, rehên wan pir kûr naçin, belê her yek ji wan begê êla xwe ye. Derheq eslê kurdan sê bawerî hene, kevnarîya eslê wan (kurdan) îsbat B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 41 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- dikin. Raya yekê: dibêjin dema padşah Dehaq-Zehaq jî weko nas e- derdek pê ketibû her rojê ferman dida xortekî û qîzekê bikûjin, jin û mêr ji ber zulma wî revîyan ser çiyan û nav daristanan. Li wêra xort û keç ser kêfa xwe gerîyane çawa Xwedê lê anîye, li hev civîyane. Lê ji ber mayîna li van çolan, bûnê mîna teban... Piştî mirina Dehaq daketine deştê, cihekî bi sî û asê bijartine û lê hewrîne. Kêfa wan ji bajar û ji gun- dan re nedihat, çol bi wan xweştir bûn. Lê bi demê re, bi her alê ve belabûne û êlên (...) kurdan ji wan çêbûne. Êlên Heyderî, Zîlî, Hesenî û gelek êlên mayî jî, ku ji wan çêbûne, bi vî rengî bûn. Zaro û nevîyên Heyder bûn Heyderî, zaro û nevîyên Zîlo û Hesen, Zilî û Hesenî, yanê ew ji malbatên Zîlo û Hesen in. Bi kurtî, heta dema îro nevîyên wan, ku li her derê belav bûne û cî girtine, navê bav û kalan li komeleyên xwe kirin û her çend nifş ji malbatekê bûne taifek. Li ser qada Dewleta Osmanî ji 700 heya 800 tayîfeyê, tevî eşîr û qebîlan hene. Raya duda: li gorê Şerefnamê nivîsîye, çaxa pêxember Muhemmed (silav û aferînên Xwedê lê bin) kur- dan qasidek şandine cem wî. Qasidê wan gellekî bi sar û heybet bûye: kibkibeyeke serçav bi pirç bû, şiklê wî nayab bû, mirov jê ditir- sîyan. Ne pêxember, ne jî sehabîyên (hevrêyên) wî tu carî ecêbek wa nedîbûn (...). Dîyar e Muhemmed gelekî li vî qasidî zendegirtî maye, ji wê çaxê de (...) ji nevîyên vî qasidî re gotine kurd. Ew dûrî bajar û gun- dan diçin, li çol û çîyan dijîn. Jimara wan bi demê re pirr bûye û bûne mîna îro hûn dibînin. Raya sisiya: li gora vê çîroka pirrî nêzîkî rastîyê, dema Nuh, yek ji kurên Yafit piştî tufanê li cîhanê digeriya, keçek sêhirbaz dîtîye û ew mehr kirîye, zarokên wan ne mîna zarokên mayî bûne. Li çolekê xwe xewle kirine û bi tena xwe jîyane, nizanîbûne xanîyan ava bikin, di konan de dijîyan û kesê ji wan pêve zimanê wan fêm nedikir. Jimara wan pirr bûye û bi her alê ve bela bûne. Hinkan jîyana koçerî li Îranê, Turanê û Şamê cî girtin. Li wan deran jimara wan pirr û ji malbatên wan tayîfe û eşîrên ku em îro dibînin peyda bûn. Pêşîya kurd hatine hêla Dîyarbekrê û li parêzgeha Meyafarqînê bi cî bûne. Eynî ji vê derê ew bi her alê de belav bûne, mebesta gotina kurd, miletekî kevnar e. Dîroka hebûna kurdan hê pêş dîroka zayînî ye. Semedên ku hiştine kurd ser dirê- jîya sînorên Îranê, Turkîyê û li derdûra Bexdê rûnên, ev in: hemî êlên kurdan ji şeran hez dikin û ji dil û can dikevinê. Di navbera wan xwe bi xwe de jî timî dijminatî heye (...). Di van sedsalên derbasbûyî de, ser sînorên Îran û Turkîyê, Besrê û Îraqê, di navbera sultanên Selçuqîyan, Cengîzîyan, Sefewîyan, Ebbasî û qeralên Ermenîstanê de timî şer li dar bûn (...), gelekan ji kurdan berê xwe didan wan sînoran û diketin xizmeta wan sultanan, ew ji alîkî ve mêrxasên navdar bûn, ji alê din ve jî bi hindikî razî dibûn. Ew gîhan rûmet û merteba herî 42 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- bilind, gava sultanê Împaratorîya Osmanî Silêmanê Mezin ku ajot ser Îran û Bexdê û bi navê Qanûndar tê naskirin, hemû beg û axayên êlên kurdan, yên mêrxasîya xwe deng dabûn, anîn tevî xizmeta xwe. Leqebên milkdarên xanedan û ocaxa xelîk xelatê wan kirin, yên mayî jî li gorî rûmeta her yekê qezak, kelak, bajarek, wîlayetek ya jî gundek, ji Gurcistanê heya Bexdê, Besrê û Misrê wan li ser navê wan tapu û qoçan kirin. Piştî kurd ser dirêjîya sînorê Turkîyê û Îranê bi cî kirin, wan zûka asêgeh û kela li wan ciyan ava kirin ji bo parastina sînor û axa Osmanî ji êrîşên fars û gurcîyan. Gava Silêmanê Qanûndar vegerîyaye Sitenbolê, li gor gotinan, dîya wî jê re gotiye: "ha, kurê min, va tu veg- erîya, lê gelo gurc û qizilbaş, wê êrîşan bernedin ser wilayetên te û zîyanê negehînnê?". Sultên lê vegerandîye: "ha dayê, min dîwarekî xurt di navbera Împaratorîya Osmanî û Dewleta Gurc û îranîyan de ava kir, dijmin nema kare tu zîyanê bike". "Çawa te karîbû dîwarekî ewqas dirêj ava bikî?". Sultên vegerandîye: "Dayê, min ew li goşt û xwînê ava kir. Min hukmê wan herêman da destê êlên kurdan, min ew ji Gurcistanê heta Bexdê, Besrê û Şarezorê di rêzekî de mîna asêgehekê, danîn. Dijmin nema kare ji wan derbas be, têkeve dewleta Îslamê". Bi rastî jî, ev rewşa han demek dirêj mîna xwe ma, lê paşê hat guhertin. Belê nuha jî, hem kurd bîhna êrîş û şeran li derekê hilînin nikarin xwe bigrin (...). Zimanê kurdan. Zimanê li Kurdistanê pê dixwînin û dinivî- sînin yek e, forma wî a gotinan yek e û alîfbêya wî heye. Lê di zimanê devkî de çar zarav tên dîtin. Zaravê pêşîn, zaravê Rawendî yê kurdên Çeldêranê, Qersê, Bayezîdê, Mûşê, Bedlîsê û Wanê ye. Zimanê re'ayiyên kurdan yên li Xarputê, Dîyarbekrê, Mêrdînê û hawirdora wê heta Erziromê dijîn, ser vê zar- avê tê hesab kirin. Êlên koçeran yên giran li van herêmên me gotî, mîna: Zîlan, Heyderan, Cîmadînan, Keskan, Savîdanan, Meman, Celalîyan, Cûnakanan, Hesenan, Cibran, Sîpkan, Eltoran, Birokan, Şikakan, Şawîyan, Şikeftalû, Erbanan, Baravîyan, Şillan û êlên kurdan yên mayî, mezin û biçûk, koçer û bajarî (mederî), li dora Qersê, Çeldiranê, Yêrîvanê, Wanê, Mûşê, Dîyarbekrê, Xarpûtê, ew jî hemû bi zaravê rawendî dipeyîvin. Zaravê dudan: zaravê li wilayetên Hekarî, Mehmûdî, Şêrwanî, Botanî, Hêzanî, Muksî, Sipayêrtî, Şinoyî, Somayî, Biradostî, Şemdînanî û Bikartî. Êlên Mizûrî, Zêbarî û Herkî jî bi zaravayê Hekarî dipeyîvin. Hemû pirtûk û şiirên kurdî bi vî zimanî rivîsandîne, belê ferqa vî zar- avî bi xwe ji zaravê Rawendî hindik e. Zaravê sisiya yê Sulêmanî ye. Ev zimanê êlên Baban, Bilbas, Zerzan û Şukrîyan e, ku li nêzîkî Silêmanî û Şarezorê rûdinin. Ew jî ji zaravên mayî bi derecek wekhev ferq dike. Zaravê çara zaravê Zaza ye, ew jî zimanekî Kurdî ye. Ji êla Ducik re B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 43 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- dibêjin Êla Zaza. Ew li êrdimên, ji qeza Tercanê (bi Erziromê ve girê- dayî ye) û heya Dêrsimê û Çiyayê Acî rûdinin. Zaravê wê êlê gelekî dûr bûye ji yên mayîn. Tu eşîrên dinê (...) wesa li tevaya Kurdistanê nîn in. Kurd wan gundî (şûnmayî) hesab dikin. Ew bi zaravê Hekarî dinivîsînin lê bi zaravê xwe dipeyivin, belê gotina ji zaravên kurdî yên mayî tevê dikin. Çiqas ev zarav cuda be jî, ji zimanê kurdî cuda nabe. Çendî ku ev çar zarav ji hev cuda ne jî, nûnerên tayîfên cuda karin her yek bi zaravê xwe bipeyive û ji hev fêm bikin, çimkî bingeha van zara- van yek e, nan, av, herin, werin, patin, sitandin û gelek gotinên wanî mayî jî weko hev in û ji rehekê ne. Loma ferqa van çar zaravan ji hev tenê di ferqa nav peyvan de xwanê dibe. Lê belê zimanê êla Baban gelekî ji zimanê Zazan dûr e. Zaravên mayî mîna zaravê Hekarî, gelekî nêzîkî Rawendî ne. Bi zorê ferqa wan xwanê dike: ji ser gotinî yek ya du gotin ne mîna hev tên dîtin. Mîr, paşa û axayên kurdan hebûn, bi eslê xwe her yek ji êla xwe bû. Paşalikên wan tunebûn, jimara senceqên wan tenê çar-pêncek bûn: Diyarbekir, Wan, Mûş, Behdînan, Şarezor û Bayezîd bûn. Hemû qeza û êrdimên mayîn, beylik bûn. Di nava koçeran de beg tunebûn, axayê wan hebûn. Belê Têmûrê Milî ji êla Êla Milan a koçer, giha paşatîyê û demek dirêj hukmê hawirdora Urfayê (Ruhayê) bi temamî di destê wî de bû, leqeba wî jî îsyanbaşî bû. Ji wê çaxê de ew heya îro ji wî pêve paşakî kurdên koçer tunebûye. Kurdên Azerbêcanê yên koçer, li gorî Şerefnamê, ji Kurdistanê hatine, her hesa ji wilayeta Loristanê ne, ku navê Lorî Bûzûrk (Lorê Mezin) û Lorî Kûçûk (Lorê Biçûk) lê dikin. Di wê nivîsara me gotê de, bi firehî behsa vî tiştî dibe. Çend eşîrên kurdan yên Goran li Îranê, Erebîstanê, hawirdorên Sîwasê, Mêrdînê û Agînayê hene. Yên herî giran jê ev eşîr in: Reşwan, Milan, Adrîk û Afşar. Her êlek ji wan nêzîkî 15 hezar male. Ji wan pêve, tayîfene biçûk hene mîna mirdêsyan, Axçî-Kaşlo, Sîçarîka, Hêrozî, Şadlî û gelek din. Xeyset û adetên hemû êlên kurdan ne mîna hev in, nexasim kurdên Dêrsimê, ku bi mezhebê xwe Qizilbaş û Elewî ne, cuda ne. Kurdên li herêmên nêzîkî sînor, ji Qersê û Çaldiranê heya Diyarbekrê, Mûsilê, Şarezorê û Bexdayê dimînin -bajarî jî, koçer jî- hemû li ser mezhebê Şafiî ne û tu mezhebên din cara nas nekirine. Ev kurdan hemû ji yek tayîfe kevnar çêbûne, ev tayîfe li gor pirtûka Rewzet Essefa û hin xironîkên mayî jî, piştî tufanê peyda bûne. Dest- pêkê hindik bûne, lê bi demê re jimara wê gelekî pirr bûye. Ji mêj ve kurd tevê xizmeta pirr hakiman bûne û di şerên dijî ermen û gurcan de, erdên wan distendin, ew erdana nuha (...) bûne perçene ji erdê Kurdistanê. Ji çaxên Melikan de(2), gelek ji kurdan xwestine ser- (2) Di nerîna A. D. Jaba de, mebesta afiraner hakimên musilmanan e. 44 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- bixwe bin, ne di bin hukmê tu kesî de bin û ferz dikirin xutba înê bi navê wan were xwendin. Di şerên turk û farsan de kurdan, weko di Şerefnameyê de hatîye xwanîkirin, serbestîyek tam pêşan dane û her dem xwe dane alîyê zordaran. Şeref Xan mirovekî gelekî dengdar û rûmetbilind bûye, demekê xizmeta şahên farisan ji malbata Sefewî kiriye û mala xwe anîye Îranê(3). Demekê li Qezwîn û li Xorasanê jîya ye. Merdîya huku- meta Osmanî jê re hiştîye ew ji nû ve vegere bajarê xwe yê eslî, Bedlîsê. Weko di Şerefnameyê de hatîye, rûmeta Şeref Xan li nik hakimên turkan jî, farisan jî, gelekî bilind bû. Ew di nav kur- dan gelekî dengdar e, xebata wî ya dîrokê Şerefname li cem kurdan li temamîya cîhanê jî gelekî giranbûha ye. Ew pirtûk nadir e, wî zemanî 1500 qiruş tê didan tev wa jî pey- dakirina wê zor bû, çimkî nivîsarên dîrokê yên afiranerên tirk, ereb û farisan pirr in, lê dîrokeke kurdan yê din tuneye. Loma jî Şerefname ewqas nadir û giranbûha ye. Kurdên gundî, her wesa hemû eşîr û qebîlên li herêmên Mûş û Bedlîsê rûdinin, navê Rojka hilanîne, ji eşîrên Mehmûdkî re dibêjin Şikaka, ji bajarîyên êrdima Cizîrê re, Botan û ji koçerên wê re Rawendî dibêjin. Ji kurdên Hekarê hemîyan re dibêjin koçer û ji eşîr û bajarîyên (3) Mele Mehmûd, di vir de bîyografya Şeref Xanê Bedlîsî, ku li Îranê bûye û mala xwe, piştî demek kurt ji xizmeta Sefewîyan û hukimdarîya Naxçîvanê -ji Îranê- dibe Tirkiyê, ne dirust dide. Tema pêşgotina Şerefnamê C.I, r. 28-29 bike. wilayatên Amêdî û Akreyê re dibêjin Behdînan. Navê Bayezîdê pêşîyê wekî din bû. Pêşîya pêş ev bajar mîna Alaşgêra kevnar bibîr anîne. Wekî di Şeref- nameyê de hatîye gotin, êla Pazûkî li wira dijîya û geh diket bin hukmê Tirkiyê, geh bin hukmê Îranê. Derengtir, çaxa Osmanîyan, Sultan Murad Xan dema sitandina Yerîvanê, ji bajarê Bayezîdê ajotîye ser farsan. Mirovekî bi navê Evdî Beg bi eslê xwe ji Merwanîyên Meyafarqînê bûye, ji Diyarbekirê, digel çend malbatên Silîvanî hatîye tevî xizmeta Sultan Murad bûye. Di şerê nêzîkî Yerîvanê de mêranîya nîşan daye û celalet Sultan Murad bajarên Bayezîdê, Alaşgirê, Mîlwe û hawirdorên wan bi yurtlik û ocaxlik xelatê Evdî Beg û Êla Silîvan kirîye. Wan li wir kela û gund ava kirine, li wira mane û navê Bayezîd û qeza- yên wê bûye Silîvanî, ser navê êlê. Di Şerefnamê de behsa Bayezîdê û hakimên wê êla Silîvan nebûye. Ev bûyerên demek derengtirîn û ew di vê "Dîroka Dema Nûjen" de hatine nivîsandin, gava behsa wan wilayetên me gotî dibe û behsa parvebûna êlên kurdan ên mezin û peydabûna qebîlên biçûk, ku navê hina ji wan di Şerefnameyê de hatine. Lêkolîna dîroka her qebîlekê helbet zor e, ewê nivîsara me bêhawe mezin bike, lê belê, min navnîşana (lîsta) êl û qebîlan danîye. Em karin êlên kurdan ên li ser axa Osmanî dijîn, bi sê tayîfan ve girê bidin: Milî, Zilî û Sîpkî, hemû eşîr û qebîlên mayîn ji wan derketine. Di B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 45 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- her tayîfekê de bi sedan qebîle hene, navên wan di tayîfê de nas in, çawa di qebîlê de jî nas e, bê ew ji kîjan tayîfê ne. Gava şer di nav du tayîfan de vêdikeve, qebîlên biçûk mecbur in tevde bibin yek, alê tayîfa xwe bikin û tevê wê di şera kevin. Êlên koçer ku li ser axa Îranê dijîn, Goranî ne. Qebîlên wan pirr in, mîna: Kurasînî, Seravî, Xelîlî, Afşarî, Beyatî, Heyderî, Alacînî, Çobankarî û hindekên din. Piranîya wan bi tirkî dipeyîvin, weko li nav kurdên Îranê bûye adet. Piranîya wan bûne eşîr û xeyset, û adetên kurdan diparêzin. Hin ji wan xwedan zevî û gundî ne, yên mayî jî koçerîyê dikin. Li Hekarî sê êlên giran hene, ji bajarî û koçeran pêk tên. Her êlek nêzîkî 15 hezar malê ye. Navê van êlan: Hertûşî, Xanî û Pinyanişî ne. Bilî ji wan hê çend qebîlê din li vê herêmê dijîn. Li herêma Botanê pênc eşîrên giran hene: Dîrşahî, Hecî 'Elî, Şîrî, Alakî, Dudêrî, piranîya wan xeymenişîn in(koçer in). Gelek qebîlên ne mezin jî li wê derê rûdinin. Li Amêdîyê sê eşîrên giran hene: Zêbarî, Mizûrî, Herkî û di her eşîrê de degera 12 hezar malî hene, her wesa gelek qebîlên biçûk jî. Li Diyarbekirê sê eşîrên giran hene: Milî, Qereçûrî, Silîvî, di her eşîrê de bêtirî 15 hezar malî hene. Êlên biçûk li wê derê, heya tu bibêjî, pirr in. Li Wanê du eşîrên giran: Şikakî û Şikaftî û gelek qebîlên biçûk, hene. Li Mûşê û Bedlîsê du eşîrên giran: Hesenan, Cibran(4) û gelek qebîlên mezin, hene. (4) Di serenca ser wergêrê de A. D. Jaba înformasîy- oneke balkêş ser elaqeta êlan bi hukimeta Turkîyê re, sala 1865, dibêje. Li Bayezîdê çar eşîrên mezin: Zîlan, Celalîyan, Heyderan, Sîpkan û bêtirê 300 qebîlên mezin rûdinin. Li Erziromê eşîr caran tunebûne. Heger li gundên wê derê çend mal- batên kurdan hebin jî, wê mehkûm bin, ji êlekê revyabin wê derê û mabin. Kurdên êla Ducikî sê eşîrên giran in: Qureyşî, Belebanî, Cîhanbegî. Gelek qebîlên biçûk ser wan tên hesêb. Li Qersê timî eşîra Hesenan tenê jîyaye, ev eşîr degera 400 malî ye. Li herêma Soran ev çar eşîrên giran hene: Zîrkî, Şukrî, Baban û Bilbas. Rûmeta wan di nav êlên mayî de bilind e û bi mêrxasîyê hatine nasîn. Her êlek ji wan heya 20 hezar malî ye, xwedîtîyê dikin li hespên esîl (reha) turkmanî. Şêrên wan bejin bilind in, zirzan li xwe dikin, gelekî mêrxas in û durifên wan bi kurdên van êrdiman nakeve. Li gorê gotinên mezinan, ev êlana nevîyên wan pêle- wanên mêrxasên kevnar in, bi rastî jî gelekî di durifê wan de ne (...) heya nuha ew çekên mîna berê bi fitîl hiltînin tu çekên teqandinê yên mayî cem wan tune ne. Hemû bi rim û şûr in û hemû riyên xwe berdidin (...). Şarezor li ser sînorê wilayetên Tebrîz û Kermanşahê ye. Ev wilayetana û çend kela û qezayên din, ku berê bi Hekarê ve girêdayî bûn, ketin bin destên farisan. Wan ev herêm ji tirkên pozlijor (qurre) sitandin, ji bo sînorên xwe serrast bikin. Cîyên dinê weko: Sine, Seqiz, Şino, Saxbûlag (Sawûcbulag), Şemdînan, Bane, Balak, Serdeşt, Çalê, Somayî, Biradost û dîrok heya 46 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- nûha xirecir (hucet) ser wan çêdibe. Zaravê van deran Hekarî ye, ev zar- avan li gelek qeza û cîyên bi Bexdê ve girêdayî jî bikar tê, mîna qeza Kerkûkê, Erbîl, Altun-koprî, Zohab, Xoşnav (Oşnû) û Rewandizê. Xelkê van herêman kurd in, bi zaravê Hekarî dipeyivin, lê di zimanê wan de ferqek mezên heye. Li Kurdistanê degera 70 hezar malên re'yayên ermen, 15 hezar malên nestûrîyan (asûrîyan) û 200 malên cihûyan hene. Re'ayên(5) Kurdistanê bi kurmancî depeyivin. Ew mêrxas û çekdar in. Ew mêrê şeran in, karin li ber kur- dan rabin û bisekinin jî. Di nav kurdan de êzîdî hene. Şeytên diparêzin, ew rojîyê zanin, ne nimêjê, vexwarina areqîyê cem wan ne heram e, loma çi gava lê tê vedixwin. Lê sunet kirin cem wan heye, bi mêrxasîya xwe li pêş kur- dên mayî ne. Zimanê wan kurdî ye, tu ferqa wî tuneye. Êzîdî tenê bi ola xwe ferq dikin. Cem êzîdîyan qewal û pîr û şêx hene, lê kesê ji wan nizane bixwîne, ne binivîsîne. Ne cara pirtûkên wan hebûne û ne jî nivîsandina wan hebûye, wesîteya wan a dan û sitanadinê tenê zimanê devkî ye. Dibêjin êzîdî ji reha Yezîd Îbn Merwan in, ewê ku nifira mal (5) Li gorê A. D. Jaba di serenca xwe de dibêje, mebesta Mele Mehmûd ji terma "re'a" (ji re'yet) file ne. Tê fêm kirin, ku Mele Mehmûd jî mîna Şeref Xanê Bedlîsî, Xusro Ýbn Muhemmed Benî Erdîlan, Mah Şeref Xanim û dîroknivîsên kurdên mayî, manake firehtir dike vê termê û bi mana bajarîyên xwedî bikar tîne. Belê carna di têksta pêşgotina kitêba Dîroka Kurdistanê ya Nûjen de, bi mana Jaba gotîye bikar tê. bata Muhemmed -aştîya Xwedê lê be- ji ber kuştina Huseyn, lê ketîye. Kuştina mirovê êzîdî cem kurdan ne guneh e û her carê gava rê dikevê kurdên musulman, êzîdîyan dikujin û jinên wan ji xwe re dikin carî. Ew ji dikanên qesabî yên êzîdîyan goşt nakirin, çimkî êzîdîyan murted dihe- sibînin. Jimara tayîfeya êzîdîyan gelekî pirr e. Eşîrên wanî li wilayeta Bayezîdê ev in: Husênî, Şasakî, Çux-reşî, Kel- sorî, Kele-reşî, Huwêdî, Şixayilî, Kilêrî, Remûşî, Kazanî û Dehsinî. Li wilayetên Wanê û Mehmûdî ev êlên êzîdîyan dijîn: Baravî, Reşî, Şen- dakî, Başemî, Şenda-sorî, Kurtakî, Darkazînî, Botekî û Hûrî. Li Mûşê û Bedlîsê ev tayîfên êzîdîyan dijîn: Çakoyî, Avokî, Akûsînî, û Bellî. Ji bil van tayîfên êzîdîyan ê me gotin, êlên Êzdîxan jî hene, nêzîkî 15 hezar malî ne. Navbera Mûsil û Cizîrê, di Çiyayê Şengalê de dijîn, bêtirî 300 şênî û gundên wan li wira hene. Wana demek dirêj serê xwe danexistin lê dawî (...) teslîm bûn. Pîr, şêx û qewalên êzîdîyan û her wesa hakimên wan jî hebû bi eslê xwe ji çiyayê Şengalê ne. Di Şerefnameyê de, navê van wilayet û bajarên mezin hatine: Gurcistan, Azerbêcan, Xorasan, Loristan, Şarezor, Baban, Şino, Behdînan, Botan, Iraqa Erebîstan, Baxda, Diyarbekir, Bişêrî, Hekar, Muksê, Şêrwan, Xerza, Hêzan, Kufra, Ýspayêrd (Sipayêrd), Bedlîs, Mûş, Wan, Silîvan yan Bayezîd, Erzirom, Qers û Çeldêran. Afiranerê Şerefnameyê dîroka hemû eşîr û qebîlên wan wilayetan dinivîsîne, bê B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 47 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- kokên wan digihên ku, nevîyên wan kî ne, hakim û axayên wan rêz dike û xwanê dike, bê hukmê her yekê çawa bû û heya çi derecê bû, paşê digihê heya behsa hakimên Palo, Egîna û Mêrdînê jî dike. Di pirtûkê de behsa hakimên din jî bûye, mîna: Cengêzî, Selçuqî, Tîmûr Gurgan, Sefewî, Ak-koyunlû, Qere-koyunlû, qeralên Ermenistanê, Ebbasî, Eyyûbî, sultanên turkman û Ozbêka, Şah Tohmasb û dînastîya Osmanî. Şerefxan, behsa hin bûy- erên di gundên van hakiman de qewmîne û şer û cengên wan dike. Afiranerê Şerefnameyê ji rehek pak û şerîf e (merd e). Mezel û gora Şeref Xan li bajarê Bedlîsê ye. Piranîya mal ê xwe, Şeref Xan li xelat û comerdîyan da, mizgeftek mezin û medresek ava kirin. Nûha jî nevîyên vê malbatê li wira dijîn, lê tu hukim di destê wan de nîne, ew ser nefeqa hindika ji tîmarê dighê wan, dijîn. Rojekê ji rojan rûmeta vê malbata hêja (comerde), li ba sultanên tirkan û şahên farisan jî mezin bû. Şeref Xan bi xwe demekê di xizmeta Sahib-Qiran(6) de maye, bi malê ve demekê li bajarê paytextê Qezwînê û li Xorasanê jîya ye. Di dawîya pirtûka xwe de bi serbilindî û kêfxweşî mikur tê, ku bi zarokên şahan re xwendîye. Bi vî rengî, afiranerê Şerefnamê berî giş dixwest dîroka kurdan, kokê (eslê) wan binivîse, behsa hin (6) Tîpane "xwedîyê bextê spî" leqeba, ku mîr Tîmûr pê deng da. Di vê halê de xwanîye, mebesta afiraner şahê Sefewî Tehmasbê yekem e (1524-1575) êlên cuda jî bi fireh bike. Nûçeyên din jî hene behsa sultan û qeralên berê û sultanên osmanî jî tev wan, di nav peyvê de, carna dibe. Naveroka (têma) nivîsarê a rastî, dîroka tayîfên kurdî ne. Tevî ku di nava kurdan de zanyarên dengdar, şêxên xwedî rûmet û şaîrên mezin jî hene, ku mîna nivîsarên ereb û fars, nivîsarên pexşan û afirandinên ilmî (zanistî) şiiran danîne, şiir û dîwanên(7) ren- gareng ristine, belê heta îro li Kurdistanê pirtûkek din mîna Şeref- namê nehatîye nivîsan- din. Derheqa bûyerên dîrokê tenê sitran û çîrok çêbûne û kurd bi dengê bilind wan dibêjin. Bi rastî, ev nivîsara dîrokê ya yekî ye ku cîyê sereke tê de ji kurdan re terxan bûye. Ew bi farsî hatîye nivîsandin û dûre yekî ji xelkê Bedlîsê wergerandîye zimanê tirkî. Wergera tirkî ji xironîka Şeref Xan re bi zimanekî tekûz pêkhatîye, ew bi xwe kitêbek dîrokî ye, hêja ye. Ev kitêb gelekî degme ye (nadir e), tenê du-sê êksimplarê wê hene. Ji sisîya yek ji wan mîr û malmezin û axîyên tayîfe û eşîr û qebîlên kur- dan ê li jorê hatine rêzkirin, hakimê koçeran bû (xeymennişînan) û yên mayîn ser bajarîyan, xwedîyên kela, qeza û gundên bi tapo û qoçanên deryîyê bilind ser navê wan muhur bûne, hukim dikirin. Evana mal- darên edîb in, mirovên dilsoz û hêja ne. Kêm caran diqewime, ku tayîfên bajarî- yan (...) li talanan xin, pirrê caran koçer van karên nebaş dikin. (7) Dîwan, ji farsî "koma helbestan" e. 48 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- Kurdên musilman, yên bajêrî, musil- manên baş in. Li nav wan ulema (zanyar), zana û mêrxwas hene. Weko di Şerefnamê de jî hatîye, êlên kurdan gelekî qedrê serokên xwe digrin û parvekirina ser qat û çînan diparêzin. Ew heta dawî di bin emrê wî de ne (serokê xwe), jê re guhdar in, tiştekî bê wî nakin û gotina wî li erdê nadin. Kurd bi xurtî adetên mêvandariyê diparêz- in. Tevî ku, ew bi xwe carna ser xêra ermenan dijîn û fêydê ji wan dibînin jî, lê borcê mêvandarîyê ji dil û can bicî tînin û kêfxweşîya xwe dîyar dikin. Ew (kurd) ji zimanê xweşî û cirra nerm hez dikin, mîna metelok dibêjin: ji bo afyetekê deh tas av vedixwin, ji bo bişirandinekê hezar xizmetan dikin. Tayîfên kurdan bi çavnebar li hev dinêrin û kurdên Îranê çavnebarîya kurdên Osmanî dikin. Belê hema dijminekî biyanî xwanê dibe, hemû dijî wî dibin yek. Lê gava ew xwe bi xwe pev diçin, dawîya tifaq û yekîtiyê ye. Herkes li alîyê tayîfa xwe disekine û helbet mecbûr dibin xayîntîyê bikin, camêrî û mêvan- darîyê jibîr bikin. Heger fermanek ji jor de bê yekî wan (kurd be) bi eslê xwe nizim, bike serokê êla wan, ew (kurd) wî qebûl nakin û bi her hawî wê berdin wî lê eger hakimê wan bibe mirovekî biyanî, ewê gorra wî bikin û li ber wî ranabin, bere çiqas kêm be û bêrûmet be jî -weko ermenan- ne xem e. Hevalbendên kurdan hene dibêjine wan şûrkêş. Navên wan ji navên eşîrên wanî, ku ew jê derketine, tên. Heger şer di navbera wan û eşîrek din de vêkeve, hemû eşîrên tayîfa wan radibin, pişta wan digrin, ya dijmin vedigerênin ya jî herdu alîyan li hev tînin û dijminatîyê dis- ekinînin. Binêrin bê timî çawa dibe. Alîyê gunehkar gava pêş davêje. Gunehkar diçe mala alîyê din, ya mala nabênçî û bi nermî û zimanê xweş recê dike û piştî lihevhatinê dijminatî namîne. Erdên çandî û gundîyên Kurdistanê, ku heta îro di destê kurdan de ne, heqê milk û xwedîtîya wan weko mîratê bavê, ji bav digihîje kur. Ne hukumet ne jî hakim, nikarin doza wan bikin. Hemîyan serbest genimên xwe diçandin, dexlê xwe diçînin, kesî bac nedida. Tenê mirovê ne musilman, bacek bi navê "zekatê" didan xizanan. Ev bac ji bexçan jî dibirin. Ji ber ku bav û kalên van tayîfan bi zora çekan di şeran de, ev ax û milk ji ermen û gurcan sitandine, ew (êlên kurdan)(8) bacê distînin, li gor peyvên wan ev qaçor dewsa xwîna bav û kalên wan e. Berê hukmê Sultan Mehmûd, li Kurdistanê ne yek pere jî qaçor nedidan sultanên Osmanîyan. Li hin derna ji neçarî qaçor didan, çunkê, beg û axên wan biçûk bûn. Dergehê Bilind (Babê 'Alî) tu carê qaçor û salyan ji wilayetên Kurdistanê nesi- tandine. Heta roja îro li Kurdistanê 'oşran (dehekan) û salyanê nadin (8) Di kevanên girover de, şirovekirina A. D. Jaba ji wergerê re ye. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 49 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- û suxrê nakin. Pereyên ji walîyik û biyêylikan dihatin, diketin xezna dewletê. Sultan beraata hukmê qezê (senceqê) didan yekê ji nevîyên milkdarên kevnar yên wê senceqê. Dema hukimetê xar dibirin ser gawiran, beg û mîr û xelkê Kurdistanê bi temamê -bê ku tu meaş û tu erzaqê bixwazin- beşdarî êrîşa sultan dibûn. Bi bîna fereh zehmetîyên şer dikişandin û ji dil û can bi siwarî nobetê li cîyên herî zehmet dikirin, ev wezîfe tenê kar û barê kurdan bû. Gava şer disekinî û esker vedgerîya, sultan bi xwe ya sereskerê wî desteyên mîr û began rêz dikirin û lê dinêrî. Bi her hawî razîbûna xwe xwanî dikir, kincên giran li gorî rûmet û merteba her yekê, xelatê wan dikirin û per- wayîyên payedar dida wan mîna rezamendîya berza melekî. Sitendina xelat û dîyarîyan ji mêrên kurdan qedexe ye. Hatinên fermî li Kurdistanê, heta vê dema dawî ji serok, beg û axayên wan (yên kur- dan) û xwedîyên milkan re bû. Her salê reyîyê du parê 'oşrê û sed pere didan axayê xwe. Mehkûmê ji Îranê yan ji Turkiyê direvîyan û xwe li Kurdistanê vedişartin, li wira ji xwe re pişt didît. Kurdan pere bêş dikirin û bi her hawî dixwestin wî fik bikin. Ew kurdên ser sînor dijîyan, caran fêda xwe ji hevkarîya bi farisan re didîtin û diçûn alîyê wan. Sultanên Osmanîyan paşê gunehê van mehkuman jibîr dikirin li wan dibûhirîn. Carna êlek kurd bi temamî direvîya Îranê, demekê di xizmeta şahan de, di nava merdî û qencîyên wan de dima û paşê vedgerîya welêt. Di Şerefnamê de jî behsa bûyerên wesa hatîye kirin. Pirr cara kurdên Turkiyê qîzê kur- dên Îranê ji xwe re dixwazin û qîzên xwe dewsa wan didin. Mehrên ji vî rengî, di nav mîran û qîzên malmezinan de, tên birîn. Ne pirr zû de Mîrza 'Ebbas xûşka Yehya Begê, ji malbata Çarî Beg a dengdar, li Hekarê, xwest û ji xwe re anî. Xûşka wî a duda bû jina kurê Mîrza 'Ebas, Mihemed Mîrzayê, ku paşê bû Şahê Îranê. Vê mervantîya zewacê hişt Yehya Beg têkeve bin hukmê farisan, Kela Çaro û temamîya wilayeta xwe sipart eskerê wan. Leqeba Xan xelatê wî kirin û navê wî bû Yehya Xan. Wî li Îranê gelekî deng da û rûmeta wî cem hemîyan bilind bû. Ji nêrîna pêşî, kurt sert û nezan xwanî dikin. Belê tevê wa ew di kar û barên dinê de jêhatî ne û zanin çawa întirêsên xwe biparêzên. Di danûsitandina xêrê de, kurd bi farsan gelekî nerm in û dema gerek be bi ewropî û nûnerên miletên mayî re jî, karin xweş derbaz kin. Ew kurd ne wa şûnmayî ne weko Osmanîyan. Li gorê demê û rewşê dikevin bin kumê hinekan, bi wan re li hev dikin û heger di xizmeta hakimekî biyanî xurt de bin, erka xwe bi serûber dikin. Çaxên berê, gava di navbera Osmanîyan û farisan de şer vêdiket, herdu alîyan ji bo çavnêrîya asêge- hên dijmin pêşîn, kurd bikar tanîn. Ew (kurd) hunerê şeran zanin, ji xarên şevê re jêhatî ye, çimkî di 50 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- navbera wan xwe bi xwe de dijmi- natî ebedî ye. Şev û roj di şeran de ne, xwînî ne û timî li xerîbîyan digerin. Ew hosta ne di hilanîna çekan û siwarîyê de. Ne jê têr dibin û ne diwestin, mîna miletên mayî. Rê ne dinê jiyanê, ku ji kurdan re hem kar bin û hem jî lîstik û şahî bin, nîn in. Gava demekê ji neçarî bêkar rûdinên, wê saetê jî çend hevalan ji xwe re dibînin(...). Jêhatîbûna wan di hunerê şer û hostaya hilanîn û bikaranîna çekan de, ji rewşa jîyana wan tê. Mewhîya tek û serbilindîya tek ji kurdan re, şer û êşîr in. Ji alîyê jinan ve, adetên kurdan mîna yên ewropîya ne. Ew jin û keçên xwe venaşêrin. Jinên kurdan serbest derdikevin her derê û ji ber kesê narevin. Mêr kude herin, jin didin pê wan û di şeran de alîkarîya peyên xwe dikin, çekan hiltînin tevê şer dibin. Du kêmasî di nav kurdan de tu carî bela nebûye: serxweşî û bênamûsî. Belê danûsitandina rojane bi turkan re hiştîye ev herdu kêmasî li hin wilayetan bela bibin. Piranîya kurdan ji van qebhetan dûr direvin, tevê ku ji curmên mayî re, mîna (...) talan kirin û çetetîyê, hazirin. Ev curm cem wan rojane ne. Lê hema mehkûmek xwe dexîlê kur- dekî bike, ew ê malê xwe giştî ji bo alîkarîya dexîlê xwe bike qurban û heta jê bê alîkarîyê dike. Afiranerê Şerefnameyê ev xeysetên kurdanî bilind hemû nivîsîne. Xwendinek bi lez ji vê kitêbê re, mirov bi sincên (exlaqên) kurdanî bilind. Bi firehbûna welatê wan, bi hukim û dîroka hevraza wan mîrên, ku rojekê ji rojan gelekî bi hêz bûn, tevî kurd nûha qels û bêfam in, dide naskirin. Belê hîna jî gelek êlên kurdan dewletekê ava bikin, hemû wilayet û malbatên mezin û miletê wan deran di çerçeva wê de bin. Gelek zanyar û hozan bawerin: heger kurd, mîna miletên mayî, yekbûna û serê xwe ji hev re daxis- tana, wê karibana dewlet ava kirib- an û serxwebûna xwe eşkere biki- rana. Belê evî, ku eslê van êlan yeke timî jî bê tifaqin. Ji ber vê bêtifaqîyê kurd li Turkyê û Îranê û wilayetên mayî bela-wela bûne, xizmeta hakimên wan deran dikin û serê xwe ji wan re dadixin. Evî wesa jî, heger hemû êl dest bidin hev -ev bi xwe gavek ne biçûk e- bêguman, wê têra dewletekê xelk û hemwelatî hebin. Ji çaxa melikan(9) de, gelek ji kur- dan bi serê xwe hukim dikirin, mîna Melek Tahir û Bedreddîn Qere Yûsif, ku navên wan di Şeref- nameyê de hatine. Hakimên Kurdistanê ferman didan, xutbe bi navê wan were xwendin û heya van demên dawî xwe hakimên ser- bixwe hesab dikirin. Wan bi serê xwe hukim dikirin û fermanên xwe bê muhra turkan bela dikirin, mîna paşayên Erziromê, Wanê û Qersê. (9) Di nêrîna A. D. Jaba de, afiraner behsa dînastîya kurdên Eyyûbî û Selaheddîn dike. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 51 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- Beg ya axayê li ciyekî, li qezayên senceqekê ji senceqan dima, salê carekê hespek du hesp xelatê walîyê wê senceqê dikirin. Walî jî ji alê xwe, xelatek giran li gorê rûmeta wî begî ya axayî xelat, bi zabitekî xwe re dişand. Berî hatina wî zabitî, beg eşîra xwe giş, siwarî navmalê, dicivandin û bi hele-hopek mezin diçû pêrgî wî, da xelata giran wergire û bi serbilindî li xwe ke. Zabit çend rojan mêvanê ezîz dima, paşê ew bi rûmetek mezin bi rê dixistin û hes- pekî baş dîyarî wî dikirin û perene ji bo xercîya rê didan wî. Gava şerek vêdiket, walîyê senceqê name ji begê herêma xwe re dini- vîsand, çekdar jê dixwestin. Beg jî li gorî dîtina xwe, ya ew tevî peyên xwe diçû şer, ya jî baş-begek tevî şervanan dişand xizmeta walî. Lê gava beg nexwesta tew guh nedida fermana walî û peyakî xwe jî nedişand. Xweserî û bêemrîya mîr û begên Kurdistanê gihan dereceke wisan, ku hinek êrîş ber didan hinekên mayî ji herêma xwe, welat talan dikirin û hev dikuştin. Paşayên senceqan qet li pêş wan ne disekinîn û îşê xwe ji tiştekî nedianî. Pirr caran hakimên kurd yên Erziromê, Wanê, Mûşê, Bayezîdê, Hekarê û qezayên Kurdistanê yên mayî, li ber hukmê paşê radibûn, serê xwe hildidan, bi dijminatî êrîşê hev dikirin dibû şer. Paşê begek ji cîranan diket nav wan, ew hêmin dikirin û li hev dianîn. Em li ser şer û gelacîyên wesa di vê pirtûka xwe ya nû ya dîroka Kurdistanê de, ya nûjen, bi firehî sek- inîne. Li vira di pêşgotinê de, em bi kurtî peyivîne, ji bo xwendevan fikrekê hilînin. Tayîfên kurdan heta dawîya hukmê sultan Mehmûd bi serê xwe bûne. Celalet Sultan êlên kurdan kirin bin emrê xwe û ew mecbûr kirin qaçoran bidin xeznê. Tenê kurdên Dêrsimê û Êla Ducîkî serî danexistin. Ew geh paşde diçûn li ber hêza esker û geh radibûn ji nû ve serê xwe hil didan. Bi xwe ji kurdan re adet e, li ber zorê serî dadixin û gava ji wan re fersendek baş tê, ji nû ve serê xwe radikin. Kurd berevajî miletên mayî, hesabê dawîya pirsan nakin, ji bo armanca xwe bicî bînin her tiştî dikin. Timî karê wan ev e, eynî zanibin dawî xerab e jî. Nizanim gelo ev ji eşîmî ye, gelo mêranî ye, ya ji ber ku natirsin. Mirov bi tebîeta xwe ji mi- rinê ditirsin, lê kurd di şeran de tu hesabê jê re nakin. Ew hez dikin di meydana şer de bên kuştin, ne ku mirina xwedê bimrin. Kurd ser mirovê di şer de tê kuştin nagirîn, di nerîna wan de mirina wî mirinek hêja ye. Gava xortek di şer de tê kuştin, yan mirina Xwedê dimre, qîzên kurdan mîna hawê ereban, bi zimanê kur- mancî distirên (davêjin ser wî). Cem kurdan adeta dayîna nanekî heye. Mîna cem ewropîyan. Ew cilan davêjin ser pişta hespê xortê kuştî û seleha wî jî datînin ser pişta hesp û li pişt darbesta wî dajon. Bi hele-hopek mezin mirîyê xwe didin gorê, xwedî û mirov ji serîyan heta lingan reş li wan e, nîşana şînê ye. Hin xanimên meriv, xûşk û dotmamên mirî, qîz û bûkên ciwan, gulîyên xwe dibirin û datînin ser gora wî. Kurd bê hesab zalim bûn. Heger kar- wanek yan kerîyek ji qezak biçûya qezake din, begê wî ciyê mirovek 52 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- dişand, da risûmatên rê û derbaz- bûnê bistîne û bi navê bac û gumrikê çi bixwesta distandin. Ji bilî wê, axayên kurdên koçer jî, ku li wê navçeyê diman, xelkê xwe dişandin ser wî karwanê ya kerîyê û gumrikek din ji wan distandin. Êlên koçeran zorê li re'îyê û li xelkê wilayetên Kurdistanê dikin, gelek zîyanê digihînin wan. Mirov kare bêje, axayê kurd di qeza xwe de mîna walî ye. Berê hakimê wilayetê nikarîbûn vê zulm û zorê ji ser xelkê rake. Lê nuha hêza kurdan nemaye û nema zîyanê dikin. Caran kurdan tiştek nedidan walî û ne tu qaçor didan Xezînê. Lê nuha eşîr giş ne di wê hêza berê de ne, loma peyên wan diçin eskerîyê, qaçoran bi temamî didin dewletê, qanûn û nîzamê jî xirab nakin. Re'îye û ermen li Kurdistanê di her tiştî de mîna kurdan e, tu ferq di neqe- ba wan de nîn e. Piranîya wan bi kurdî dipeyîvin. Jin û zarok tenê bi kurdî dipeyîvin û tu zimanekî din nizanin. Adet û sincên wan mîna yên kurdan e. Berevajî welatên musil- manan yên mayî, jin ji civatên mêran narevin. Di cejn û dawetan de jinên re'yî yên musilmanan bi hev re destên mêran digrin û tev de govendê digerînin. Kurd û ermen dibin kirîvên hev. Ew bi hev re baş dijîn û zorê li hev nakin, mîna li hin êrdimên din diqewime. Ji rîsipîyan pê ve kesek ji kurd û ermen rîya xwe bernade. Belê şêx, pîr û qewalên êzîdîyan rîyên xwe ber- didin tu carî guzanan bikar naynin. Hêjayî gotinê ye, ku re'ayên Kurdistanê jî vexwarina araqê, qumarê û qehbetîyê nizanin. Re'ye çekdar in û gava diqewime bi musil- manan re şer dikin. Wan bi mêrxwa- sîya xwe gelekî deng dane. Nestorî bi mêrxwasîya xwe li pêş kurdan e jî. Zimanê pê dipeyivin, zimanekî cuda ye, serbixwe ye. Belê bi erebî dixwînin û dinivîsînin û alifbeya erebî bikar tînin. Kurdên li Erziromê, Wanê, Bayezîdê, li Îranê û Rûsyayê gelekî aqilmend in, di nav wan de aqildarên zorzan hene. Li van kurdên Hekarî, Botan, Behdînanê, Silêmanîyê û êlên Bilbas, Zerzan û Mukrîyan, mirovên xwenda, edîb û zana -tenha- beg û zarîyên began û kurdên malmezinan e, ku geryane û li odan û civatan rûniştine (...). Ji ber dijminatîya herdemî, ew ji kuştin û îsyanê re hazir in, timî hevû- du dikujin (...). Ji kê re lê were, wê dijminê xwe bikuje. Kurdên herî zalim êlên Bilbasan, Zerzan, Baban û Mukrîyan e (...). Ji berê de, gava li nav wan kuştî diket, ne walîyê herêmê û ne hakim, îşê xwe jê neta- nîn. Qazîyan jî îşê xwe ji safîkirina xirecirên nav wan netanîn, kurdan wan bi xwe hevdu ceza dikirin, lihev dihatin û bûhayê xwînê digotin. Di nava êzîdî û melayên musilmana de şerekî oldarî digere û her yek ji wan li fersendekê digere yê din biku- je. Tevê ku êzîdî hemû ji tayîfekê ne, gelek birrên wan hene. Ew tev de Şeytên -di şiklê rokê de- diparêzin û jê re dibêjin Melek Şems. Îbadeta wan ji vê keykebê re ji rohilatê ve destpê dike. Dibêjin gava pîrên wan ne hazir bin, êzîdî mehra xwe, bi destên melayên musilmanan dibirin. Ser eslê kurdan, adet û sincên wan, wilayet û êlên wan di Şerefnamê de bi firehî hatîye nivîsîn. Bûyerên vê B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 53 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- dawîyê, ku di wê de nehatine nivîsandin û nûçeyên miletê vî welatî û şerên li vira gerîyan e, naveroka vê pirtûka Dîroka Kurdistanê a Nûjen e. ÇAVKANÎ: - Dr. Ferhad Pîrbal, Mele Mehmûdê Bayezîdî 1799-1867, weşanxaneya Aras, Hewlêr- 2000 - Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî, Tercumeya Mele Mehmûdê Bazîdî, Twîjandin: Seîd Dêreşî, Weşanxaneya Spîrêz, Duhok 2007. 54 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mele Mehmûdê Bazîdî --- Page Break --- Di 5 ê meha yekê sala 1905an da li gundê Narincê ez hatime dinê. Narince gundeke ji eşîra Mirdês girêdayîye bi qaza Kextê û wîlayeta Adîyemanê. Bavê min Sebrî serekê eşîra Mirdês bû. Ez heşt salî bûm gava bavê min mir û li şûna wî apê min Şukrî bû serekê eşîrê. Ez jî di ber destê wî da gîham û wî bi dilovanîya xwe rêya jînê li pêş min rast kir. Di biçûkîya xwe da ez ji bo jîneke eşîrê hatibûm pêkanîn. Wek siwarî, şerrevanî û eşîr parastinê. Bawer im kû di van waran da pirrtirî zarokên serekeşîrên mayî bi pêş ketibûm. Ji ber ku malê min pirr û birayên min tinebûn, zûka ez ji dibistanê derx- istim û zewicandim. Heya ji min ra kurr bibin, da gava bimirim ew mal bê xwedî nemîne. Ji alîyê din ji bo tevgera eşîrê ji apê xwe ra bibim alîkar. Tevî ku * KURDISTAN PRESS, hejmar: 74, 27 Hezîrana 1989 bira û birazîyên ji min mezintir di rex apê min da hebûn. Pirrtirî hemîyan ji min hezdikir û dixwest min li pişt xwe Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min* (5ê Kanûna 1905-11/01/1993) Osman Sebrî Osman Sebrî B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 55 --- Page Break --- bibîne. Ji ber ku apê min ra gelekî baş bû min jî ne dixwest dûrî wî bimînim. Bawer im qencîya ku wî ji min ra kirî, apekî din nikare ji bona biraziyê xwe bike. Tevî ku ez ji dibistanê bi dûrketim jî min dev ji xwendina kitêban berne- da û her dixwend. Di xwendinê da min pirrtirî her tiştî ji dîrok û hel- bestan hez dikir. Lê mixabin ku ji Dîwana Melayê Cezerî û Mem û Zîna Ehmedê Xanî pê ve nivîsan û helbest -ên kurdî neketibûn destê min. Ew jî pirrî min xwendibûn jiber kiribûn. Ez gihabûm vî warê jînê ku di pêşîya sala 1925an şoreşa Şêx Seîd dest pê kir. Rojekî ji rojên meha Avdarê sala 1925an nameyek ji apê min Şukrî hat, ji min dixwest ku digel pismamê xwe Necmeddîn biçim gundê wî Arxê. Her car gava bixwesta civînek malbatî çêbe dişande pê me û em diçûn gundê wî dicivîn, li ser rewş û tevgera eşîretiyê dipeyivîn. Me dîsa tiştekî holê bawer dikir. Gava civînê dest pê kir apê min got: -Ev e Şêx Seîd bi şoreşê rabûye, em nizanin çiqas der ji bi şoreşek holê xwe pêk anîye. Lê gava şoreş serdest nebe Mistefa Kemal dê tovê axan di Kurdistanê da hilînê. Ev e dê ji Şêx Seîd ra nameyekî bişînim. Çi gava leş- kerê şoreşê bajarê Sêwerekê bistînin, em dê rabin bajarên Adîyaman, Meraş û Entabê ji destê turkan bi derxin, holê roavayê Kurdistanê aza dibe. Bi vê gotina kurt civîna me qedîya. Katibê wî nameyek ji Şêx Seîd ra nivisî. Name dane destê mele Evdirezaq şandin Diyarbekirê. Hingê ev bajar ji alî leşkerên Şêx Seîd ve dor- girtî bû. Pir neçû ji ber bêbextîya hin serekeşîran şoreş ji hev ket û Şêx Seîd kete nav lepên tirkan û bi darve bû. Hînga hikûmeta tirkan hemî serek- eşîrên ku mêldarîya Şêx Seîd kiribûn girtin dan mehkema Îstîqlalê. Wê çaxê hikûmetê herdu apên min Şukrî û Nûrî, ez û du xalên min, ji eşîrê jî 280 kes xwestin mehkema Îstîqlalê. Ji ber ku em erdê xwe da xurt bûn, tenê ji kesên hatibûn xwestin apê min Şukrî û xalê min Hacî Derwêş çûn mehkemê, ên mayî neçûn. Di pêşiyê da hikûmetê qîma xwe bi çûna wan herduyan anî û çavên xwe li ser neçûna me yên mayî girt. Hîngê Mehkema Îstîqlalê li Xarpêtê diman. Li zindana Xarpêtê apê min digel Hesen Xeyrî Beg ê Dêrsimî rûbarî hev bûbûn û li ser rewşa welêt dûr û dirêj bi hev ra peyivîbûn. Dawî li ser ramanekê gotina wan bûbû yek: Ji îro bi şûnda ne mikûn e kurd di bin ser- siya turkan da bimînin. Kî ji wan ji mirinê bifilite divê bireve, vegere Kurdistanê û di cihê xwe da bi şoreşê rabe. Hesen Xeyrî digel hevalên xwe yên Dêrsimî bi darve bûn. Apê min Şukrî digel bireyên xwe Nûrî ku neçûbû zin- danê her yek 15 salan hikim bûn û yên mayî beraet kirin. Xalê min Hacî Derwêş dema ji zin- danê vegerî gote min: - Apê te Şukrî di zindana Xarpêtê da digel Hesen Xeyrî Begê peyman dabûn hev, kî ji wan ji darvekirinê bifilite dê bi şoreşê rabe. Hesen Xeyrî digel hevalên xwe bi darve bûn. Apê te 15 salan mehkûm bû ku wî hukmî di zindana bajarê Muxleyê da biqedîne. Ew nizane ka dê wî li ser rêya Melatîyê 56 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- an Rihayê bişînin. Çi dema ji te ra telxirafê bişîne û bêje ji min ra peran bîne kîjan bajarî ji van, divê tu çend siwarên xwe bigirî herî wî bajarî û apê xwe ji destên turkan bi derxî û bînê welêt da ku bi şoreşê rabe. Piştî wê bi deh rojan telxiraf hat ku jê ra peran bibim Rihayê. Min şeş siwar digel xwe birin û çûm Rihayê. Gava ew gihaşte Rihayê nebirin zin- danê, digel zabit û eskerên tevî wî li otelê nivistin. Wê şevê me ew ji otêlê derxist û vegerîn welêt. Gava em gîhan welêt divyabû bê rawestîn em şoreşê rabin. Lê mixabin ku apê min nexwest bê tevkarîya axayên dost bi serê xwe rabe. Hemî axayên dost peyman danê ku digel wî bi şoreşê rabin û ji bona xwe pêkanînê çend roj xwe ragirtin xwestin. Ez ne bawer bûm ku axa bi peymana xwe rabin û min ya dilê xwe gotibû apê xwe, lê mixabin ew bi gotina wan bawer bû. Di wê navê da bîst roj borîn dema leşkerê turk hate ser me, hin ji axayên dost xwe dane paş û hinek jî bûn hevalê hukûmetê. Nema me dikarî bi şoreşê rabe, xwe ragirtina me tirseke kambax gihande dilê gundî û eşîran. Holê em du-sê mehan li çîyan man, xelkê welêt li rabûna şoreşê bê hêvî bûn, dawî em ketin nav lepên turkan. Wê çaxê mehkema Îstiqlalê çûbû Diyarbekirê, herdu apên min bi darve bûn, ez digel şanzdeh hevalan mehkûm bûm û ez şandim zîndana Denizlîyê. Sala 1928an em tevî hemî mehkûmên sîyasî hatin berdan. Di serê sala 1929an da careke din ez bi tevî 26 kes ji axayên doralî me hatin girtin. Gunehê ku avêtibûn ser me tevdîra sazkirina şoreşekê bû, ji ber ku mehke- ma Îstîqlalê nema bû em dan mehkema leşkerî. Vê carê xuya bû ku hikûmet dixwaze ji me xelas be û me bide kuştin. Lê ji bextêçak zabitê ku bi tehqîqatê rabû, serhengekî kurd bû. Piştî heft meh tehqîqat em ji kuştinê xelas kirin û gote min: -Vê carê min karî we xilas kim, careke din nizanim çi bi serê we tê. Ger tu ji welêt dernekevî, te dikujin. Mafir em xwedî raman bûn divyabû ji welêt derkevin. Holê dawîya sala 1929an ji welêt derketim hatim Sûrîyê. Berî vê hatina min bi du salan partîya Xoybûn saz bûbû, ez hatibûm Sûrîyê ku di wê partîyê da xebata welatî bikim. Gava derbazê Sûriyê bûm, ez destvala nehatibûm. Ji axayên ku dabûn rex turkan û tevdîra şoreşa ku me dixwest pê rabin gîhandibû Mehkema Îstîqlalê û bûbû sedema kuştina du apê min, paşê di serê sala 1929 an da ez û bîst û şeş kes dane girtin, min Bedir Axayê lawê Osman Paşa kûşt û paşê hatim Surîye. Piştî hatim Surîyê, li kanîya ereban bi cih bûm. Ji bo kuştina Bedir Axa hikumeta turk bi hişkî vegerandina min a Turkiyê ji Fransizan xwestibû. Lê Fransizan dizanîn ji bo çi min Bedir Axa kuşt, ji ber vê yekê hîn pirtir digel min bendewar bûbûn û rûmeta min girtibûn û dixwestin min têxin rêza dostên xwe. Piştî hatina min heftekî ,serekê îstîxbarata Fransizan şande pê min holê gote min: -Em dixwazin hûn kurd bigehên mafê xwe, lê hûn xebata sîyasî nizanin. Heke tu peyman bidî me ku bê haya me B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 57 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- tiştekî nekî, em dizanin bavê te serekê eşîrê bû, em dê meaşê serek- eşîran ê bilindtir (150) zêrên zer û ji milkên dewletê şeş gundan bidin te. Hingê min ev comerdiya wan qebûl nekirîbû û ev bersiv dabû wan: -Di hatina xwe da min gelek mal û milk li pişt xwe hişt û hatim. Ez hatime vir ku her wekî dixwazim û bawer dibim ji bo milletê xwe bixebitim. Naxwazim ku bi gotin û peymanan bême girêdan. Piştî hatina Suriyê bi sê-çar haftan Celadet Bedirxan hatibû Kaniya Ereban. Piştî em rûbarî hev bûn, li ser destê wî ez bûm endamekî partîya Xoybûn. Bihara 1930 li ser daxwaza Xoybûn ez derbazê nava welêt bûm ku bi navê Xoybûn digel hin serekeşîran bipeyivim û herim Dêrsim û Seyîd Riza bibînim. Piştî min nameyên Xoybûn dane çend serekan, ji ber pîsiya Silo Beg lawê Xan Begê Cûce serekê eşîra Îzolê bendê nameya ku min ji bo Seyîd Riza biribû hate şewi- tandin. Holê, bê ku xwe bigehînim Dêrsim û rûbarî Seyîd Riza bibim veg- erîm Sûriyê. Çûyina min a Turkiyê û vegera min nêzîka du meha dom kiribû. Ji berk û min gelek belavok digel xwe biribûn û li nava eşîran belav dikirin, hikumeta Turk haydarî çûyina min bûbû, ji bo girtina min pir xwe westand. Ji alîyê din giliyê min bi Fransizan kiribû, dema vegerîm Suriyê ne ma hîştin ez li kanîya Ereban bimînim û ez surgûnî Reqayê kirim û bi xurtî ez xistim ber çavan. Piştî ez mehekê Reqayê mam, rojekî Bozan Beg lawê Şahîn Begê hat gote min: -Partîya Xoybûn biryar girtîye di pênc cihan da dirêjî Turkiya bike û der- bazê nava welêt bibe. Celadet Bedirxan di tala Cizîra Botan ra, Haco di tala eşîra xwe Hevêrkan ra, Qedrî û Ekrem Cemil Paşa tala Dêrika Çîyayê Mazî ra, Mala Îbrahîm Paşa di tala Wêranşehrê ra û tu jî digel me di tala Rihayê ra divê em derbazî nava Welêt bibin. Piştî em Rihayê bistînin divê tu berê xwe bidî Osman Sebrî di zindanên Şamê da: 7/3/1972 58 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- welatê xwe hêla Melatiyê, da em turkan ji nav Kurdistanê bi derxin. Min nedizanîn ka Xoybûnê çiqas der ji kireke holê mezin ra xwe pêk anîye. Lê mafir ez yek ji endamên Xoybûnê bûm, divîyabû, bi biryara wê va bê me girêdan. Roja yekê Tîrmehê divyabû ev her pênc enîyên han di nava Kurdistanê da şerrê turkan bikin. Berî rabûnê bi du rojan ez ji Reqayê reviyam û çûm Kanîya Ereban. Digel Mistefa Şahîn û Bozan Şahîn civîyam û li ser tevdîra çûyîna nava welêt peyivîm. Wan gotine min: -Roja yekê Tîrmehê digel bîst peyan li sînor raperî û du qereqolên ser sînor bistînî. Roja dûtirî em herdu digel çarsed peya bigehên te û berî bidin bajarê Rihayê. Hîngê di nava hemî wîlayetên Kurdistanê da leşker nemabû, hemî şandibûn ser Araratê. Ji hêzên hikûmetê tenê jendirme mabûn ku ne dikarî li pêş şerevanên kurd rawestin. Şeva yekê Tîrmehê digel bîst peyan ji sînor raperîm û me qereqolek girt û cendirmeyên tê da hemî kuştin. Şeva din me qeraqola din girt, me ew ji çek kirin û berdan. Lê Mistefa Beg û Bozan Beg nehatin. Wê rojê me bihîst ku Fransizan her du Beg girtine û şandine Helebê. Gava peyayên digel min girti- na began bihîstin terka min kirin û veg- erîyan Suriyê. Ez bi tena xwe mam di nava turkan da. Piştî ku li Reqayê revîm nema min dikarî vegerim erdê Suriyê. Min berê xwe da bakur di nava welêt da çûm. Piştî du mehan gava leşkerê turk li ji Araratê vegerî careke din ez daketim Suriyê, lê rûbarî Fransizan nebûm û çûm nava erebên koçer. Piştî ez veg- Rêza pêşînji alîyê çep ve: Osman Sebrî, Omar Dizayî, Qedrî Cemîlpaşa. Yên li ser lingan ji çepê ve: Îzed Mela, Elî Dizeyî, Ebdurehman Zebîhî, Qedrî Can, Nûredîn Zaza, Î. Ş. Wanlî B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 59 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- erîm Suriyê, min zanî ku herçar enîyên din çi xwelî bi serên xwe da anîne. Celadet Bedirxan, Haco û mala Cemîl Paşa sê-çar rojan di nava welêt da mabûn û bê ku tifingê biteqînin veg- erîbûn Surîyê û Fransizan hemî surgûnî Şamê kiribûn. Herçî mala Îbrahîm Paşa neçûbûn ser xetê, biryara Xoybûnê bi tevî belavokan ji walîyê Mêrdînê ra şandibûn (1). Heya vir min tiştekî serpelkî ji ser- pêhatiya xwe got. Piştî vê ez bûme şahidê gelek gunehkarîyan ku nivîsan- dina wan bûyeran ji bo me kurdan dibe rûreşîyeke mezin. Divê xwendevan qenc bizanin ku min çavên xwe li ser gunehê gunehkaran negirtîye û bi hişkî şerrê wan kesan kirîye. Berpirs- yarîya bepirsyaran jî hîngê raveyî gel kirîye. Di wê rê da gelekî westîyame, surgûn bûme û ketime zindanan. Lê îro nivîsana wan bûyeran da qenciyekê ji bo me kurdan nabînim. Jê pêva berpirsyarên wan bûyeran hemî mirin çûn. Ji bo min ne ji rûmetê ye ku zimanê xwe dirêjî mirîyan bikim. Paşê rewşa têkoşerên îro ji rewşa kurdên çûyî ne pirr çaktir e. Heke em bikarin ji rewşa gelparêzên îro hûrbin ji şaşî çepeliyên wan destkewtî bibin têra me dike. Çîroka bendewariya min digel ziman dîsa rengekî sîyasî digire ku naxwazim çêla wê bikim. Tenê dikarim bêjim ku serekî dirêj xebata min digel Celadet, piştî mirina Celadet xebata min nêzîka du salan li ser bêjeyên ku wî hiştibûn ji min ra bûbû alîkar. 1 Xelîl lawê Îbrahîm Paşa ev kira xwe bi devê xwe ji min ra got. Çar Leheng* Leheng 1: Ferzende Beg Di sala 1929an da şerê Agirî hêdî hêdî berve xurtbûnê diçû. Şervanên kurd li her alî welêt berê xwe didan Agirî û li dora serdarê şoreşê Îhsan Nûrî xwe didan hev. Hingê ji bo parastina sînorê çiyê û gaziyên bi lez siwarî divyabûn û di çiyê da hesp hindik mabûn. Serdar Îhsan Nûrî, Ferzende digel şêst siwarî şande nav eşîrên serhedan ku sedak hesp peyda bike; serê her gundê dewlemend hes- pek an dudu jê dixwestin. Civandina hespan ne kireke ku ji hikumetê biha * Çend gotin: Heya demekî pirr nîzîk xwendayên me kurdan wek bav û kalên xwe digel ziman û dîro- ka gelê xwe bendewar nedibûn. Lê di van çend salên paşîn da hin xortên bi rûmet çavdane xwendin û nivîsandina zimanê xwe. Bawer im ku ev tevger destpêka hişyarbûnê ye, ku kireke holê dilê her kur- dekî bîrbir û gelparêz geş dike. Ew herçar bûyerên ku di duvrê pirtûkekê da didim çapê, berê hejde salan min ji kovara Çiya ra şandibû û tê da hatibûn belavkirin. Îro jî dixwazim van bûy- erên ku berî çil-pencî salî hin birayên me ên kurd pê rabûne û li pêş neyaran bi çi mêranîyê şer kirine û bi xurtîya dilên xwe çawa çavên dijmin şikandine û serê gelê xwe bilind kirine, ji nûva bidim ber çavên xortên kurd, da bizanin rûmet, mêranî û gelparêzî çawa bûye û me îro çi divê bikin. Divê em ji bîra nekin ku birayên me yên zindanên Turk, Iraq, Îranê da bê serî danîn doza gelê xwe bi xurtî ji neyarên sitemkar dikin, ew jî celebek lehengî ye. Lê dil dixwast ku mêrxasên me kurdan bê hêsanî gewrîya xwe nedana destên neyaran. Çêtirî di zîndanan da bi bêbavî bêne kuştin, bil ali serê çîyan, din av laz û zinarên welêt da neyarên xwe bikujin û bêne kujtin. Qencê gel û qencxwazê niştiman ew in ku di rêya serxwebûn û parastina mafê gel da bi comerdî dimirin. Sed xwezî bi dilên wan şêran. 60 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- ta veşartin. Zûka haya hikûmetê jê bû. Serdarîya leşkerên Turk yê rojhlat du alayî siwarî şandin pêşîya Ferzende. Herdu alayî ne dûrî hev berî dabûn êrdima ku tê da hesp dihatin civandin. Li pêş Gelîyê Zîlan alayîyek ji wan rastê Ferzende hat, lê nexwest bi tena xwe şerê wî bike, ji ber kûdizanin Ferzende kî ye. Ji lewra dûredûr li pê çû heya alayîya din jî xwe digehîne ser. Lê Ferzende bîra vê yekê dibir û nedixwest herdu alayîyan ser xwe bigehîne hev. Bê dudilî hespên ku civandibûn sipartin deh siwaran, bi pêncî siwarî dirêjî alayîya Turk kir. Şer bi awakî birûskîn dest pêkir. Şervanên kurd bê ku tifingê biteqînin li pê bavê Efrasiyab ajotin ser nîveka alayiya dij- min. Devê tifingên wan bêminet dighan qefsînga neyar, wek colek gurên dev bi xwîn bikeve nav keriyek pez. Turkan ev celeb şer nedîtibûn, nedikarîn sînga xwe ji devê tifingên şehsiwarên kurd biparêzin. Kurdan tifing dest bi dest berra pêsîra neyar didan. Leşkerên turk wek pelkên daran di ser pişta hespan da dihatin xarê. Bîstek neborî nayar dest ji ber hev berdan û her yek bi alîkî da revîn. Holê kêysa dijmin ketibû Ferzende û digel siwarên xwe yên mêrxas da ser pişta wan. Hespê Turkan ne ewçend beza bûn. Kurd bi hêsanî dighanê û ew di ser pişta hespan da tanîn xar. Saetek neborî qada şer ji cendekên Turkan hate dagirtin, gelek hesp û tifing bê xwedî mabûn. Gava alayîya duduyan gîha qada şer ji Ferzende û siwarên wî pê va kes nedîtin. Berî ku leşker li ber xwe binêrin, Ferzende ajoste ser wan, wek bazên ku dikevin nav refê qulîngan her ew di ser pişta hespan da tanîn xar. Her wekî destên turkan girêdayî be bes deng ji tifingên kurdan dihatin. Ji lewra şer dom nekir, alayîya duduyan jî revî û pişta xwe da kurdan. Ji ber ku hespên kurdan westîya bûn û ji hal ketibûn gelekî li pê dijmin neçûn û li qada şer vegerîn. Pirrtirî dused û pêncî kuştî ji leşkerê turkan hebû, ji kurdan tenê sê kes birîndar bûbûn û birîna wan sivik bû. Heke gotin û nivîsandina bûyereke holê hê- san be jî bawerkirina wê hinekî dijwar e, lê ev bû, ya ku wê rojê qewimî. Piştî şer qedîya, Ferzende hesp û tifingên kuştîyan civandin û berê xwe da Agirî. Piştî vî şerî bi çar pênc rojan her du alayiyên turk nedikarîn siwarên xwe yên pij û belavbûyî bigehînin ser hev. Piştî hatina ser hev û xisara xwe nasînê fedîkirin ku Ferzende bi pêncî siwarî ew holê şerpeze kirine, qumandanê herdu alayiyan raporek derewîn şandin ji serdarîya leşkerî ra, ku eşîrên Gelîyê Zîlan tev da alîkariya Ferzende kirine, ji lewra hinde leşker hatin kuş- tin. Li ser vê raporê bû ku hikumeta turk heştê gund li Gelîyê Zîlan, tevî kal û pîran, jin û zarokan dan şewitandina, heştê gundê kurdan. Mêranîya Ferzende ne tenê ew bûye di gelek şeran da mêranîyên holê kirine, lê zanîna me di vî warî da gelekî teng e. Yek jê di şerekî Agirî yê mezin (1930) da turkan şepera wî li ser tehtekî nasîn. Nêzîka dused guleyên topan berdanê, çeper bi serhevda hil- weşî. Ferzende di ranê xwe da birîn bû. Hevalên wî xwestin hinekî ji çepera hilweşî bi dûrxin, heya hinekî vehêse, B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 61 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- lê bavê Efrasiyab qîma xwe bi lavayî û daxwaza wan neanî û got: - Gava rom bizane ku torinekî Hesenî du gavan ji çepera xwe ra ser- destî bizanin. Ez qîma xwe bi mirinê tînim, lê ne bi vê yeka han. Di cihê xwe da ma heya êvar bû û şer sekinî. Rehma xwedê lê bit, ew ji pêşengên lehengên Kurdistanê bû ku dirêjiya umrê xwe rev nenasî. Leheng II: Seyîdxan Dawîya meha gulanê sala 1926an ez gihabûm zindana Amedê. Hingê ew zindana ji şêxan, began, axan û mêrx- asan dagirtî bû. Her roj girtî birr bi birr dibirin mehkema îstiqlalê. Mehkema tu kesî pirrtirî du rojan dom nedikir. Girtiyê biçûna mehkemê an bi darve dibûn, an jî hikim didanê, kêm caran bêguneh berdidan. Dema girtî ji mehkema vedigerin, xelkê zindanê diçûn hemberê dergeh da biza- nin kî bi darve dibe û kê hikim danê. Wê rojê ez jî tevî kesên ku li hember dergehê zin- danê çavnêrîya hetina xelkên mehkemê dikirin rawestî bûm. Di pêşîya kesên ku ji mehkemê vegerîn da xortekî dirêj û rûgş derbazê hundur bû, yekî ji çav- daran jê pirsî: -Seyîdxan! Çend sal hikim dane te? Wî bi tinaz lê vegerand û got: -Gorra bavê wan, min yanzde ji wan kuştin, wan deh sal dane min. Peyayekî wan belaş çû. Holê min Seyidxan dît, careke din keys neket dest min ku bibînim. Kes- ên hikim didane zûka dişandin zin- danên turkan, heya ji bo girtiyên nûh cih di zindanên Turkan da man û bi qanûna efwê vegerîn welatê xwe. Çawan berê Seyidxan ketîye tekoşînê nizanim. Lê gava berê xwe da Sûrîyê ez hingê li Hesîçe bûm. Pirrtirî her kes digel hevalên wî bendewar bûm û bûy- erên wî şerî baş nasîn. Wê gavê çawa ji min ra hatîye gotin, welê dinivîsim. Divê ev leheng herwekî hêja bû di dîro- ka tekoşîna gelê kurd da xwedî cîh be. Sala 1930 hikûmeta Turk 120.000 esker şandibû ser çîyayê Agirî ji bo bikare rêça şoreşa kurdan ku bi destê Îhsan Nûrî di wî erdê da cîh girtibû bi derxe. Şer sê mehan dom kir. Ji ber tevdîra ku Partîya Xoybûn danî bû neçû serî, şoreş bi hêsanî hate vemi- randin. Îhsan Nûrî tevî Ferzende ji kûn- tarên Agirî derketin xwe sipartin dewleta Îranê. Hingê di nava welêt da kesên mêrxas cîh cîh tifing ji destên xwe ne avêtibûn û serî ji zorbazên turk ra danenîn. Li serhedan jî Seyidxan û Elîcan her yekî panzde-bîst siwar dabûn dora xwe û şerê dijmin dikirin, ji bo van her du camêran cihekî xuya tine bû. Wek teyrê nêçîrvan di kîjan erdî da keysa leşkerê turk bi keta dest wan, wek birûskê lê didan û derbazî alîyê din dibûn. Hikûmata Turka gelekî bi wan ra westî bû. Alayîk leşker berdabû pêy wan, lê wê alayîyê nedikarî şerê wan bike, ne jî pêşîya kirên wan bigre. Bi vî awayî di navbera wîlayetên Erzirom, Mûş û Bedlîsê da diçûn dihatin. Sala 1931an Elîcan di şerekî da hat kuştin û giha rehma xwedê, siwarên wî jî gihanê Seyidxan. Ji ber ku destê hikûmetê nedigîha şerevanîyan, xelk- ên gundên wan êrdimana di ber kirên şerevanîya va diêşandin. Ji ber vê yekê 62 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- Seyîdxan xwestibû derbasî Sûriyê bibe. Turkan li ser rêya guhbelan (casûs) bihîstibûn ku berê wan li Surîyê ye. Ji xwe alayîyek siwarî her li pêy wan bû, tevî ku nedikarî xwe li wan herde bike, çavdarîya hemî kir û tevgerên wan dikir û hikûmet serwextî rewşa wan dikir. Dema ku hikûmetê zanî ku berê Seyîdxan û 37 siwarên wî ber bi Sûrîyê ye, rê di çîyayê Mêrdînê da ji du gelî- yan pê ve nîne, berî hatina wan bi sê rojan firqeyek leşker zû şand di wan gelîyan da kemîn danîn. Geliyek ji wan bi dirêjîya panzdeh kîlometran e, duhezar leşker tevî top- ên wê firqê tê da bi cih kirin. Geliyê din dirêjîya wî pêncî kîlometrî ye, neh hezar leşker bi tê da cih kirin û li benda hatina Seyîdxan rawestîn. Roje- kî ji berî berbangê Seyîdxan tevî siwarên xwe gihabû serê gelîyê dirêj, ku berî sê rojan neh hezar leşker li ser dirêjîya gelî di her du aliyên rê da tawî kolabûn û tê da kemîm danîbûn. Di serê gelî da deh siwarên turkan çavdarîya hatina wan dikirin. Dema rûbarî hev bûn kurdan mecala şer ne da wan, her deh siwar dîl kirin û çek jê sitandin. Lê nedizanîn ku ev deh siwar çavdêrên kemîneke mezin in. Heye ku dîroka cîhanê da kemîneke holê mezin neke- tibe pêşîya şerevanin evqas hindik. Berî rohilat şer dest pêkir, ji her du alîyan gulle wekî zîpikê bi ser wan da dibarîn. Şerevanên kurd wekî gurên dev bi xwîn dirêjî gulbeyên kemînê dikirin û leşker nedikarî xwe li ber wan bigirin. Çiqas li pêş xwe didîtin bi êrîşê ew direvandin, hinekên din li pê xwe didîtin. Gelî dirêj, seraser kemîn bû. Ji rê derketin jî ne mikûn bû, jê pê ve rêya ku hesp tê da biçûna tinebû. Seyidxan jî nedixwest hespan ji turkan ra bihêle û derkeve bilindcihên çîyê. Holê bi ser ro bilind bû û gîha nîvên ezmên, paşê dagerî hêdî hêdî bû êvar, her şer û kuştin û lêdan bû. Bi vî azayî piştî roava bi saetekê gihane dawîya gelî. Li wir deh-panzdeh otomobîlên zirxkirî li benda wan rawestî bûn. Gava çav bi şerevanên kurd ketin bê şer revîyan. Heya wê hingê jî siwarên Seyîdxan tenê du kes birîndar bûbûn. Yek jê pis- mamê wî Silêman Axa, yê din birazîyê wî Mistefa bû. Herdu jî di nav neyaran da mabûn ku dê vegerin ser çêla wan. Piştê Seyîdxan digel sî û pênc siwarên mayî ji gelî derketin û gihanê deşta Mêrdînê gelekî westîya bûn, ji tîna û birçîna ji hal ketibûn. Dirêjîya sêzde saetan bi neh hezar leşkerê dijmin ra şerkirin ne hêsanî bû. Çawan welê bi gengazî ji wê kemînê filitîbûn nediket serê wan. Di serê deşta Mêrdînê da gîhanê ber gundekî. Xwestin herin nav gund avê vexwin lê nedizanîn ku otomobîlên zirxkirî çûne wî gundî. Dema gihane ber gund bi çeqreqa lingên hespan ra tifingek li gund teqîya, berrika wê li enîya Seyîdxan ket û pêç û rehma xwedê. Ji ber ku şev bû kesên di nav gund da kuştina Seyîdxan nedîtibûn. Siwaran cendekê lehengê kurd birin di nav wê axa welêt a paqij da veşartin û berê xwe dan sînorê Sûriyê. Gava hatin ez li Hesîçê bûm, min bi çavê xwe dît pirranîya şerevanê kurd tifingek û hinan jî dû tifing ji yên leşkerên turkan ên kuştî bi xwe ra anîbûn. Gava Salih Paşa serekê erkana leşk- B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 63 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- erê Turk destpêka şer bihîst, wê rojê bi belafirê ji Enqerê çû Diyarbekirê û roja din çû Mêrdînê û xwe gihande qada şer. Ew bawer bû ku cendekê hemî şerevanên kurd li ber xwe bibîne, lê welê derneket, tenê jêra hat gotin: 'birîndarek ket destê me, digel du leşk- eran me şand Mêrdînê'. Sê rojan leşk- erê firqê li cendekên kurdan digerin, lê yek jê nedîtin. Salih Paşa gelekî xeyidî, hemî zabitên firqê dan dîwanê herb (mehkema leşkerî). Ji wan zabitan yek revî hat Sûriyê, dema min bihîst li Hesîçê ye, ez çûme nik wî, min xwest ez jimara kuştîyên turkan binasim. Gava min jê pirsî bi rûyekî şermî gote min: "ji xeynî birîn- daran nod leşker hate kuştin". Ji kurdan tenê Seyîdxan hatibû kuştin. Biraziyê Seyîdxan Mistefa dema birîn bû, berrik di gepê da lê ketîbû. Bi bayê berrikê ra gêj bûbû û ser pişta hêsp ketibû xwarê. Holê girtina wî ji tirkan ra hêsan bûbû. Piştî şer ji wan bi dûr ket, destên wî girêdan û li hespê wî siwar kirin. Xistin pêşîya du leşkeran şandin Mêrdînê. Bi rê va hêdî hêdî hiş dihat serê wî. Mistefa qenc dizanî ku li pêş wî ji kuştinê pêva tiştek nîne. Berê bigehên Mêrdînê wî bi xurtî zengu li newqa hêsp da û revî. Her du leşkerên digel wî çend berrik berra wî dan, lê çiva rê ket navbera wî û leşker zûka ji berrikan hate parastin. Heya herdu leşkeran xwe gihandin serê çîyê. Mistefa ji wan ra ne dîyar bû. Piştî mecaleke dirêj revîya rawestî, hin kur- dên rêvî destê wî vekirin, holê hat Sûrîye û giha hevalên xwe. Vê car em vegerin ser birîndarên din, Silêman axa. Birîna wî di bin çiçikê rastê da lêketibû. Birîna wî hişk û dijwar bû, lê ne ya mirinê bû. Dema lê ket û di ser pişta hesp da hate xwarê, hevalan care din ew siwar kirin, vê car li bin wî da li hêsp xistin, dîsa hate xarê. Goreyî gotina wî birîn gelekî diêşîya û ji xwe bêhêvî bû û gote hevalan: -Êşa min dijwar e, ez ji birîna xwe bêhêvî me. Ne hêja ye hûn ji bo min xwe bidin kuştin. Ev e tifinga min digel xwe bibin û min bihêlin. Dema heval dibînin ku bi wê êşê ew dê nikaribe xwe li ser pişta hesp bigire, li ser daxwaza wî tifinga wî birin û ew hîştin. Silêman axa got: -"Piştî hevalan ez hîştim û çûn li du- sê saetan êşa birîna min sist bû. Ro diçû ava, dinê tarî bibûya min dê bikarîya ji qada şer bi dûrketama û xwe weşarta." Silêman axa ji wî erdî ra ne biyanî bû. Ji xwe wî berê Seyîdxan ser rêya gelîyê dirêj. Di Şerê Cîhanê yê Pêşîn da dema xelkê Serhedê mihacir bûn, hingê Silêman axa hatibû çîyayê Mêrdînê li nik xwedî gundekî bûbû xulam. Nêzîka çar-pênc salan li wî gundî mabû. Ew çîya û gundên doralî, gelî baş dinasîn. Gava dinê tarî bû ji qada şer bi rojhilat da çemekî biçûk diherike, xwe gihande wî çemî û têr av vexwar. Her du alîyên çem darên bihê yê gurr bûbûn, gava leşker bihata dikarî xwe berde ava çem û serê xwe di nav tilayên bihîyê da veşêre. Wê şevê ma li ber çem, sibetirê leşkerên turk hatibûn li qada şer û doralîyên wê li kuştî û birîndaran digerîyan. Dema çav bi leşkeran ket, herwekî xistibû serê xwe, daket nav ava çem û serê êxist nav tilayên dara bihîyê, holê hate parastin. 64 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- Piştî leşker çûn ji nav avê derket û cilên xwe guvaştin, ziha kirin û wer- girtin. Ew du rojên din jî leşker dihatin li wî erdê doş dibûn. Silêman axa jî wek roja pêşîn xwe berdida nav avê û serê xwe di nav tilayên dara bihîyê da vedişart. Di wê navê da çar rojan bê xwarin mabû. Ji ber germa havînê kurm jî ketibûn birîna wî. Roja pêncan leşker nehat wî erdî, dora nîvro şivanekî pez anî wir. Silêman axa çû cem, nan digel şivên hebû, jê ra kudek şîr dot û zikê wî têr kir. Paşê pirsa xwedîyê gundê ku têda xulamî kiribû ji şivên kir. Şivên gotê: "Ew mirov heye û rewşa wî çak e." Hînga Silêman axa gote şivên: -Bira tu rewşa min dibînî, ma dikarî xwe bigehînî xwedîyê gund û bêjiyê: Xulamê te Silêman birîndar e, bila were min bigehîne cihekî? -Wey li ser çavan. Êvarê ez dê pez li pêş gund mexel kim, bi lez û bez herim gundê wî û haydarê halê te bikim. Sibê dîsa bême vir ku cihê te raveyî wî bikim. Sibêtirê dîsa şivan tevî pez hate wir. Hin nan û xwarin jî digel xwe anîbû û gote Silêman axa: "Bi şev ez çûm gundê wî, min camêr dît, berê roava dê were virda jê ra cihê te nîşandim. Dema dinê tarî dibe wê te li bergîrê siwar ke bibe." Wê rojê serêvarê bergîr anî hat, dema şev tarî bû Silêman axa siwar kir bir. Piştî du rojan anîn Hesîçê, tevî wê birînê wek şêrekî dimeşî. Hingê ez li wira bûm, du rojan min û Ekrem Begê xizmeta wî dikir. Piştî jê ra du emelîy- at çêkirin û şeş parsu ji her du alîyên singê birrîn, deh salan jiya. Leheng III: Remezanê Xerzo Piştî şoreşa Şêx Seîdê rehmetî, pêlên şoreşîn ji her alî welêt bi xurtî radibûn. Eger di navbera wan pêlan da nasî û yekîtî hebûyana, hikumeta turkan tu caran nedikarî xwe li ber wan pêlan bigire, û welat azad dibû. Ji wan pêlên şoreşîn yeke xurt li çîyayê Sasonê di bin serokatîya malbata Elîyê Yunis da leşkerên turk bêzar kiribû. Hîngê xelkê Sasonê ku gund berdabûn û derketibûn serê çîyan, di hundirên xanîyên xwe da çaline binerd kolabûn û pirtalên xwe tê da veşartibûn. Dema rojekê hewceyê tiştekî bibûna di bin şevê da dadiketin gund, tiştên bixwest- ana di çalê da derdixistin, carekê din devê çalê digirtin û vedigerin çiyê. Ev yeka han ji hemî xelqên çîyê ra tiştekî nas bû. Herçî leşkerên turk nedikarîn der- kevin çiyê, çiqas digihan quntarê çîyê şelpînên pir xurt û mezin ji destên şer- vanên kurd didîtin. Ji lewra ew li nav eşîrên dora çiyê doş dibûn û car caran rêya xwe bi gundên vala jî dixistin. gava kesek li wê êrdimê bidîtana bê ku bizanin kî ye û kuda diçe dikuştin. Demsal payîz bû. Li serê çîya ser- mayê hestiyên şerêvanan dihingavt. Bê merş û mitêl mirovan nema dikarî xwe li ber wê sermaya hişk bigire. Nemaze siban berê berbangê ji ber sermayê diranên mirov dirikrikîn. Sibekî zû, berê bebangê di quntarên çiyê da li nav gundekî ji wan gundên berdayî deng bi tifingê ket, lê ji hev qut nedibûn. Şervan gelekî ecêb mabûn û B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 65 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- bi meraq ji hev dipirsîn: "Ma gelo ev bêbavên turk şerê kê dikin?" Dinê ronî bû, paşê hêdî hêdî rohilat, hîn dengê tifingan bi xurtî dihat. Kesê nedizanî ûşt û jêdera vî şerî çî ye. Ro bilind bû, xwe gihande singa ezmên, pir neçû dengê topan jî hat. Xûya bû leşkerê turk bi topan li gund didan. Gund vala bûn, ma gelo hinde berik û gulle bera kê didin? Ev pirs li ser zimanê hemî şervanan digeriya. Hinga tiştek hate bîra Mihemed Axa kurê Elîyê Yunis. Ma gelo nebe ku ji bo anîna hin pirtal kesek çûbe gund û rastê leşkerê turk hatibe. Wê gavê ji birayê xwe Evdirehman ra got: -Binêr, ka kî ji xelkê me çûye gund? Heke kesek çûbe, teqez niha di tengîyê da ye, divê em gaziyê biçin û ji nav lepên leşker derxin. Piştê Evdirehman Axa ji hin xelkê wî gundî pirsî, zanî ku Remezan bi tena xwe ji bo anîna hin pirtal, nîvê şevê daketîye gund û hîn venegeriye. Remezan ne ew peya bû ku ji bo anîna pirtalên xwe alîkarî ji kesî bixwesta. Pir caran bi tena xwe diçû gund di bin şevê da vedigerî çiyê. Lê her car bext ji mirov ra nabe alîkar, vê carê dest Remezên kir û leşkerên turk berdane pesîra wî û ket nava şerê giran. Remezan nîvê şevê daketîbû gund. Di hundirê xênî da çav vekir û her çi pirtalên diviyabû li ber şewla miftikê derxistin, paşê devê çalê wek berê dada û hinek zibil jî bi ser reşand, heya ku şûna devê çalê nedîyar be. Piştiyê xwe pêkanî û hilda pişta xwe, da derî ku bi derkeve. Li ber derî du leşkerên turk li pêşberê xwe dîtin. Xuya bû ew jî hati- bûn di nava gund da li tiştna bigerin. Bê ku Remezan keysê bide wan, dest bi dest tifinga berda pêsîra yekî ji wan û deverû ew dan erdê. Yê mayî xwe avêt pişt taldeyekî û wî jî berra Remezên da, lê berîka wî vala çû. Ji ber vê yeka han Remezan bi şûnda vegerî xênî, piştiyê xwe danî û xwe ji bo şer pêkanî. Bêguman du leşk- er bi tena xwe nedihatin gund, dê hevalên wan jî hebûna. A rastî jî, ew herdu ne bê heval bûn, ew ji alayiyek piyade bûn, ku wê şevê gihabûn ber gund. Alayiyek din jî dê sibetirê bihata, heya êrîşekê bidin gundên di quntarên çiyê da. Li ser dengên tifingan eskerê alayîyê hemî çûn çarmedorî xaniyê Remezên girtin û şerekî xurt destpê- kir. Remezan nemerdî nekir, berî ku dinê ronî bibe xwe gihande ser cendekê leşkerê mirî tifing û fîşekên wî hilgirtin û birin hundirê xanî. Paşê çar- medorê xênî ji aliyê hundir va kunên biçuk di diwêr da vekirin heya ew bikare xwe ji êrîşên leşkera biparêze. Piştê dinê baş ronîk bû, serhengê alayiyê fermana êrîşê da. Ji ber ku kesê li pêşberî wan peyakî bi tenê bû, êrîş gelekî xurt çêbûbû û bê perwa dajotin ser xênî. Remezan ji bona êrîşeke holê pêkhatî bû. Çiqas ku leşkeran xwe digi- handine dora xênî ji berrîkên Remezên nedifilitîn û deverû di nav xwîna xwe da vedigevizîn. Dama bi dehan cendek li doralî xênî ketin, êrîş sist bû û zanîn ku peyayê li pêş wan kurdekî mêrxas e. Piştî rohilat bi du saetan alayiya din jî gihabû gund û digel wê topên hawin jî hebûn. Dema dîtin ku Remezên gelek leşkerên wan kuştin û birîndar kirin û dest danîne, vêcar bi topan li xênî dan. 66 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- Ji ber ku cihê xênî nizim bû ji du gul- lan pêva li dîwarê xênî neket- in. Lê şerebnalên gulleyekî ji wan bi- rînek di ranê Remezên da vekir. Tevî ku hestiyê lingê neşikiyabû jî, piştî birîn sar bû, nema lehengê me dikarî li ser lingê xwe bi hêsanî bimeşe. Lê wê birînê ew ji dest hilanî nexist. Darek da bin çengê xwe û li ser lingekî, wek şêrê birîndar, di nav xênî da li ber kun û çeperan diçû dihat û her nav di xwe dida. Nîvro dagerîya bû ku Mihemmedê Elîyê Yunis tevî malbat û eşîra xwe di gazîya Remezên çûn. Hemiyan nedixwestin ku wî şêrî di nav lepên dijmin da bihêlin. Gaziyê xwe gihande gund, şerrekî pirr xurt û giran di navbera herdu alayîyên turk û şere- vanên Sasonî da bû. Şer du saeta dom nekir ku leşkerên turk ji gund bi der ketin, revî revî berê xwe dan Hezoyê. Hînga kesên gaziya Remezên çûbûn berî dan xaniyê Remezên. Dora xanî ji cendekan tijî bû, berî her tiştî tifing û fîşekên leşkerên mirî civandin û paşê çûn nava xênî û Remezanê birîndar birin çiyê. Min ji Evdirehman Axa kurê Elîyê Yunis pirsa kuştiyên dora xaniyê Remezên kir, ev bersiv da min: -Dema em gihana xaniyê Remezên herwekî kerîyek pez li dora xanî mexel be. -Ma gelo we cendekên li doralî mala Remezên jimartin? -Di navbera kuştî û birîndaran da heftê leşker bûn. -Ma birîna Remezên çawa bû? -Bîst roj di ser vî şerî ra neborîn ku carekê din di nava şerevanan da xuya bû, lê vê carê di rêza lehengan da radiwestî. Rehma xwedê li Evdirehman Axa be ku bûyera mêrxasîya Remezanê Xerzo ji min ra got û wenda nebû. Herçî ez ji Evdirehman Axa hîn bûm ne tenê ev nivîsan bû. Bûyerên şerên Sasonê ji berî sed salî heya mala Elîyê Yunis ji çiyê derketine û hetine Sûriyê tev ji min ra gotbûn û min nivîsî. Nêzîka sêsed rûpel bû, lê mixa- bin ku ew nivîsan ket destê hikûmetê û holê westa min a du-sê mehan vala çû. Leheng 4: Adil Beg Sala 1925an şoreşa Şêx Seîd şikest û rehmetî bi tevî 48 hevalan xwe va bidarve bûn. Serekeşîr, şoreşvan, têkoşer, mêrxas bi hezaran diketin zin- danên Xarpêt û Diyarbekirê. Ev girtî gulbe bi gulbe dibirin pêş Dadgeha Îstiqlalê. Ev kes an dihatin darvekirin, an jî ji deh salê heta sed salê hikum dikirin û dişandin zindanên roavayê Turkiyê, da li wan cihan bimirin. Êrdimên ku têda şoreş bûbû, di nava destê turkan da bû. Bi hezaran kurd wek pez û dewar serjêdikirin. Bi sedan gund tevî zav û zêç dişewitandin. Ji bo çavtirsandina gelê kurd çi kira sitemkar divyabû bê dilovanî dikirin. Herçî êrdimên ku şoreş negihabûyê serek, rîsipî, mêrxas surgûn dikirin û ji bo civandina tifingan cih cih mifrezeyên leşker dişandin gundan ku tifingên di dest kurdan da bicivînin. Adil Beg ji begzadeyên ku ji mêj va dewlemendîya xwe wenda kirîbû bi rûmeta bav û kalên xwe girtibû. Tevî birayê xwe di gundekî da bi cih bûbû, têkilîya xwe ji tiştekî nedianî. Tenê wî divîya bû hewceyî kesekî nebe û ava B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 67 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- rûyê xwe li ber lingên nemerdan neri- jîne. Tevî birayê xwe dema dîtin gelê wan di şoreşê da bindest bû û hikûmeta turk çekan dicivîne û mifreza leşker gihaye nîzîkê gundê wan herdu biran tifingên xwe derxistin danîn paş derê malê, çi gava ku mifreze bigehe gundê wan, bê gotin herdu tifingan bidin mifrezê. Wê sibê Adil Beg berê birayê xwe ji xewê hişyar bû, cilên xwe wergirtin û çavnêrîya hatina mifrezê kir. Pirr neçû pêşîya mifrezê derket, sî siwarî û zabitek bûn. Adil Begê birayê xwe hiş- yar kir û xwe berda pêşîya siwaran da ku serê hespên wan bigire. Heya birayê Adil Begê giha ber derî, wî rahişte serê hespê zabit û bi rûyekî geş gote: -Fermo peya be, em di xizmeta te da na. Lê zabitê turk mecala tiştekî neda herdu biran, bê ku tiştekî bêje tajanga xwe hilanî û danî nav çavê Adil Begê û bê dilovanî davşandê. Dema Adil Begê ev bêbavî ji zabit dît, bê parastina rûmeta xwe ya şikestî tiştek nehat bîrê, gote birayê xwe ku gihabû ber derî: -Law tu nabînî ev bêbav çi dike? Êdî mirin ji mayinê pirr xweştir e. Lêxe wî bitevizîne. Bi dengê Adil Begê ra birê tifing li pişt derî hilda û da pêsîra zabit û di ser pişta hesp da anî xarê. Adil Begê jî şeşara zabitê ketî ketî kişand û berda leşkerên doraliyên xwe. Birê jî bi her berrîkekî leşkerek davête erdê. Gava leşkeran dîtin mirin ji destê wan dibare, bê ku dest bibin xwe revîn. Lê Adil Begê dest ji wan nekişand tevî birayê xwe li hespên kuştîyan siwar bûn û dan ser pişta wan. Herdu bira wek teyrên dûbirang dirêjî mifreza revok kirin. Wê rojê 23 kes ji leşkeran kuştin û hesp û tifingên wan anîn mal. Êvarên zarok û pirtalên xwe li hespên leşkeran bar kirin û berê xwe dan Kotolê, sînorê Îranê. Dema hinek bixwazin rûmeta xwe biparêzin, du mêr ne hindik in, dikarin gelek tiştan bikin. Piştê vê kire han, gelo ma ne hêjaye ku em navê Adil Begê jî têkin nav rêza lehengan? 68 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Kurtîyek Ji Destpêka Jîyana Min --- Page Break --- Benden BÎR dergisi için ALIŞER EFENDI'nin portresi istendiğinde memleketim Dersim'deydim. Aklıma ilk takılan soru şuydu, O'nu hangi isimle anacaktım. Çünkü dersimliler kendi dillerinde O'na ARSEL EFEN- DI, Türkçe konuşmalarında ise Alişêr Efendi, kimi yerlerde ise Alişêr Efendi diye anıyorlardı. Ben Ovacık nüfus kaydını esas aşarak ALIŞER'i yeğled- im. Yazım önerisi gelir gelmez ilk Alişêr ikonunu hafızama yerleştiren Babaannemin ve Seyit Rıza'nın kâti- pliğini ve danışmanlığını da yapan amcam Ağa (Mehmet Ali Polat)'ın hafızama ektiklerini anımsadım. Tüm Dersim genelinde, ama özellikle ilçem Ovacık'ta efsaneleşen bu büyük insanı binlerce sayfa yazı ve makale yazmış biri olarak neden yazmadığım konu- sunda kendimi sorguladım. Bu öne- riyle bu eksikliğimi giderme fırsatı verdiği için BÎR dergisi yönetimine teşekkür ediyorum. Daha çocuk yaşlarımda büyükle- rimin tanıklıklarından aktardıkları Alişêr Efendi; filozof, şair, besteci, ozan, hekim, edebiyatçı, öğretmen diplomat, askeri bir stratejit ve örgüt- çü bir halk önderi kimliklerinden hangi birini vurgulayabilirdim ki… "Beni, benden değil, başkalarından ALÝÞÊR EFENDÝ Mehmet YÜREK (Gazeteci-Yazar) yurekm62@mynet.com ALÝÞÊR EFENDÝ B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 69 --- Page Break --- tanıyın", fenomeninden hareketle O'nu dost ve düşmanlarından tanımak yön- teminin daha doğru olacağına karar verdim. O'nu yakından tanıyan ve bir- likte yaşamış, halen hayatta olan insan- larla söyleşilerimin daha objektif ola- cağı kanısıyla, O'nun hakkında lehinde ve aleyhindeki yazılı kaynaklardan oluşan araştırmalarımı kronolojik ve metodolojik olarak aktarmayı yeğled- im. Ancak istenen bir portre yazısı olmasına rağmen, Alişêr Efendi yaşa- mı halkı ve halkı da öz yaşamı olan bir zat olduğundan, olaylar kişiselliğin önüne geçerek, bir portre çalışmasını aşacak ve bu benim kusurum olmaya- caktır. Ne yapalım bu şahsiyetlerin yaşamı ve kişiliği halk mücadelesi olduğundan, başka seçenek de kalmı- yor zaten. Alişêr Efendi 1882'de Imranlı Azgêr (Atlıca) köyünde dünyaya geliyor. Hesenan'lılardan dır. Sivas'ta öğrenim görmüştür. Bir süre Mustafa Paşa'nın kâtipliğini, daha sonra da Mustafa Paşa'nın oğulları Haydar bey ve Alişan Bey'lerin, Refahiye Kaymakamlığında danışmanlık ve katipliğini yapmıştır. Kâtipliğinden dolayı Koçgiri'deki aşi- retler arasında tanınan, sevilen bir insan olmuştur. Alişêr Efendi, Koçgiri ve Dersim aşiretleri arasında birlik oluştu- ran bir örgütçüdür. Dr. Nuri Dersimi, öldürüldüğün- de çok sağlıklı bir yapıda olduğunu belirt- mekte, eşi Zarife'ye saygı duymakta ve her yönüyle takdir etmektedir. "....Alişêr, kendi akrabasından Zarife adında bir kızla evlenmiştir. Zarife; boylu, poslu ve her konuda bir Kürt fizyonomisine sahip, simasında bir erkek cesaret ve yiğitliği okunan eşsiz güzellikte bir Kürt kızıydı. Kocası gibi Kürt milli davasına bağlı aynı büyük amaçları takip eden eşsiz bir Kürt kızı olduğunu yaşamında doğrudan ispat etmiştir. Zarife Kürt kadınları arasında milli uyanış için eşsiz bir propagandacı olmuş ve Alişêr'in milli faaliyetinde onun sağ kolu ve mücadele arkadaşı olmuştur. Erkek egemen Kürt toplumundaki tüm görüşmelerde kocasının yanında bulu- narak söz ve kararlara katkı sunmuş- tur. Devamlı göğsünde çapraz duran fişekliği ve sırtındaki mavzeriyle silahlı mücadelede erkeklerden hiçbir şekilde geri kalmamıştır. Erkeklerle aynı sofrayı paylaşan ve Seyit Rızay'la aynı sofrada yemek yiyen ilk ve tek Kürt kadını olmuştur. Zarife eşi Alişêr'e daima, Kürtçe arkadaş anlamı- na gelen heval diye Alişêr de eşine hevala mı (arkadaşım) diye hitap etmiştir. Duygu ve fikir itibarıyla tam bir birlik olan bu ailenin çocuğu olmamıştır. Zarife uzun boylu, poslu ve her konuda bir Kürt fizyonomisine sahip, simasında bir erkek cesaret ve yiğitliği okunan eşsiz güzellikte bir Kürt kızıydı. Alişêr 1914 de özgür bir Kürdistan için çalışmalara başlar. Ruslarla görüşür. Ermenilerle ilişki sağlar. Sivas (Sêwaz), Malatya (Meletî) ve Dersim'deki örgütsel faaliyetlerin sorumlulu- ğunu alır. Zêrenîk'de (Ovacık) Osmanlının örgütlerini tasfiye eder. Kürt organiza- syonunu harekete ge- çirir. 1919'da Kürdistan Teal-i Cemiyeti'ne bir mekt- up göndererek Dersim ve Koçgiri 70 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- Kürtleri'nin tümüyle cemiyete bağlı olduk- larını bildirir. Koçgiri hareketinde, Kürdistan ordusu oluşturulur ve komutan Alişêr'dir. Ankara'daki yöneticiler onun idam fermanını hazırlarlar, ama O, devletin hakkında verdiği kararları umursamaz. Ankara'ya İlk İsyan: Koçgirî [Temmuz 1920] ve ALIŞER EFENDI Kurtuluş Savaşını bir kısım Kürtlerin ve Alevilerin destek ve katkılarıyla başlatabilen Ankara hükümeti, Kürtlere ve Alevilere ver- ilen ortak vatan, eşit vatandaşlık, Kürtlere özerklik veya otonomi hak- larının verilmesi sözlerinden vazgeçip; tek millet (Türk), tek dil (Türkçe), tek din (Islam), tek mezhep (Sunni) vb. ırkçı politika ve uygulamalara başla- yınca, Ankara Hükümeti'ne ilk başkaldırı Temmuz 1920’de Koçgirî'de patlak verir. Isyanın hazırlık çalış- maları Alişan, Alişêr ve Dersimli Dr. Nuri (Dersimî) tarafından yürütül- müştür. 15 Temmuz 1920?de aşiret reisi Mustafa Paşa komutasındaki bazı bir- likler Zara'nın Çulfa Ali Karakolu'nu basarak, Türk kuvvetlerini esir aldılar. Bu baskın sonrasında Sivas-Erzincan arası ile Kangal-Zara ve çevresi Kürt birliklerinin denetimine geçti. Şadan Aşireti reisi Paşo, Türk birlikleri için önemli bir nokta olan Erzincan'ın Refahiye (Gercanis) ilçesini işgal ederek askerî cephaneyi ele geçirdi ve fiilen yöne- time el koyarak hükümet konağına Kürt bayrağı çekti. İsyandan önce Dersim ve Koçgirili aşiret reisleri Elazığ'da toplanarak TBMM Hükümeti'ne bir nota vermeyi kararlaştırmışlardı. Mustafa Kemal'e gönderilen bu notada, Kürdistan'daki Türk memurların ve Koçgiri'deki askerlerin geri çekilmesi, Kürt mahkûmların derhal serbest bırakılması istenmişti. Isyan öncesi ilk toplantı TBMM'de mebusluğu redde- den ve mebus olmuş Kürtleri de sert bir dille eleştiren Alişan Bey'in oturduğu Boxazyiran köyünde gerçekleştirilmiş ve bu toplantıya Alişan Bey, Haydar Bey, Nuri Dersimi ve Alişêr (Seyid Rıza'ya vekaleten de) katılmışlardı. 15 Kasım 1920 tarihli bu toplantıda Geçici Kürdistan Hükümeti adıyla bir hükümet kurulmuş ve reisliğine Alişan Bey getirilmişti. Daha sonra Yelice'deki Hüseyin Abdal Tekkesi'nde, Canbegan, Kurmêşan ve diğer aşiretler- le bölgedeki diğer Kürtlerin temsilci- lerinin katıldığı bir hazırlık toplantısı yapılmıştı. Bu toplantıda, Diyarbakır, Van, Bitlis, Elazığ, Dersim ve Koçgiri Alişêr ve eşi Zarife Hanım Yeþil Beyaz Siyah Refahiye Hükümet Konağına Asılan Kürt Bayrağı Kýrmýzý B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 71 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- bölgelerini kapsayacak bağımsız bir devletin oluşumunu başarıyla gerçek- leştirmek için hep birlikte silahlanıp sonuna kadar savaşma kararı alınmıştı. Böylece başkaldıracak bölge Hafik, Zara, Imranlı, Suşehri, Refahiye, Kemah, Divriği, Kangal, Ovacık ve Kuruçay ilçeleriyle birlikte Hemo ve Zirra bucaklarını kapsayan bir alana yayılmıştı. Gelişmeler karşısında telaşa düşen Ankara Hükümeti, Haydar Bey'i, Ümraniye (Imranlı) Bucak Müdürlüğü görevine, Alişan Bey'i ise Refahiye'ye Kaymakam olarak atadı. Bu iki Kürt liderden; önemli mevkiler karşılığında isyanın bastırılması ve Kemah'ta, 150 kişilik kuvvetiyle hükümet birliklerini bozguna uğratan Alişêr'in yakalanması istenmişti. Oysa her iki lider de başkaldırının mimarlarından olup, Alişêr'e desteklerini sürdürmüş ve onun Hozat'a geçmesini sağlamışlardı. Alişêr, Hozat ve Ovacık'ta birçok aşiret lideriyle birebir görüşmüş ve onları da harekete katılmaya ikna etmişti. Nuri Dersimî'nin babası Ibrahim Efendi'nin evindeki toplantıda Ankara Hükümeti'ne yeni bir nota gönderilme- sine karar verilmişti. Ibrahim Efendi'nin kaleme aldığı mektupta, “Kurdistan Muhtariyet Idaresi'ne muvafakat eden Istanbul Saltanat Hükümeti'nin bu babdaki kararının Mustafa Kemal Hükümeti tarafından da kabul edilip edilmeyeceğinin açık- lanması; Mustafa Kemal'in Kürdistan Muhtariyet Idaresi'ne bakışının ace- leyle Dersim Kürtleri'ne bildirilmesi; Eleziz (Elazığ) Meletî (Malatya), Sêwaz (Sivas), Erzingan (Erzincan) mıntıkları hapishanele- rinde mevcut Kürt mahkûmların serbest bırakıl- ması; Kürt çoğunluğunun bulunduğu noktalardan Türk Hükümeti ve memurlarının çekilmesi; Türk Hükümeti'nin Koçgiri Mıntıkası'na göndermiş olduğu askeri müfrezenin geri alınması” istenmekteydi. Bu bildiri Abbasan Aşireti Reisi Meço Ağa tarafından Ankara Hükümeti'ne verilmek üzere Dersim Mutasarrıfı Rıza Bey'e verilir. Bu sert notayı alan Hükümet, Koçgiriye bir öğüt kurulu göndererek ayaklanmış halkı sakinleştirmeye çalışırlar. Bunun üzerine TBMM Başkanlığına, Garbî Dersîm Aşairu Esasî imzasıyla sert bir telgraf çekilerek, Sevr Antlaşmasına dayanılarak Diyarbekir, Elazığ, Van ve Bitlis vilayetlerinde müstakil bir Kürdistan'ın kurulması gerektiği, aksi takdirde bu hakkı silah kuvvetiyle almaya mecbur kalacaklarını ve Kürtlerin kandırılamayacağı bildirildi. Alişan Bey, 45 bin kişilik bir kuvvet oluşturmak ve Ankara'yı Wilson ilkelerini uygulayarak Kürdistan'ın bağımsızlığını kabul etmesi için bas- mak üzere Dersim'e ve oradan da diğer Kürt bölgelerine geçmek için Koçgiri'den ayrılmıştı. Halk her an pat- lamak üzereydi ki nitekim 6 Mart 1921'de Kızıltepe'li Rifet ve Huseynê Temir Bey önderliğindeki bir grup köylü, asker kaçaklarını yakalamak isteyen bir süvari bölüğüne Koçgiri yakınlarında baskın düzenlediler. Baskında Binbaşı Halis, iki subay ve dört er öldürüldü. Imranlı tamamen ele geçirildi. 8 Mart 1921'de Haydar Bey, Alişan Bey'e haber göndererek yardım alıp Koçgiri'ye gelmesini söyleyince, Pezgawir aşiret reisi Bıra Ibrahim, 72 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- Maksudan aşiret reisi Polosê Munzur, Erslanan aşiret reisi Mahmut ve Alişêr 2.500 kişilik bir kuvvetle Munzur'u geçerek Kemah'a varırlar. Yapılan şid- detli çarpışmalar sonucu kaymakam ve jandarma komutanı esir alınır. Gittikçe genişleyen harekete Drêjan, Atman ve Perçikan aşiretleri de katılır. Siwas Valisi tarafından Dersim aşiretlerine haber gönderilerek ayaklanan halkı sakinleştirmek için yardım istenir. Dersim aşiret reisleri de, ordunun bir süreden beri bölgede Müslümanların ve gayrimüslimlerin sayıları hakkında soruşturma yapmasından ötürü, hükümetin belki de Kürtleri vurup yok etmek niyetinde olduğunu, Koçgiri aşiretlerinin de nefsi müdafaa için ayağa kalktığını belirterek olumsuz cevap verince, Ankara Hükümeti 10 Mart 1921'de, Siwas bölgesinde sıkıyönetim Mahkemesi kurulması kararı alır. 13 Martta Merkez Ordu Komutanı Nurettin Paşa isyanı bastırmakla görevlendirilir. Ankara Hükümeti, Kürtleri kaybetmemek için Bitlisli Şefik başkanlığında ikinci bir Nasihat Kurulu göndererek Kürt liderlerle görüşme sağlamıştı. Ancak; Haydar Bey'i ikna ettiyse de Haydar Bey'in oynanan oyunu fark etmesi üzerine bu çaba da boşa gitmişti. 20 Mart 1921'e gelindiğinde, isyan hareketi artık Kızılırmak hattının kuzeydoğusuna kaymıştır. Bu sırada Topal Osman ve çetesi Refahiye üzerinden Koçgiri'ye bir cephe açmış ve Kürt birliklerine beklemedikleri kayıplar verdirmiş. Fakat Huseynê Temir tarafından kuşatılınca çetesiyle birlikte kaçmıştır. Huseynê Temir 25 Martta büyük bir Hükümet Birliği'ni pusuya düşürerek tamamen yok etmiştir. Ovacıklı Kürt aşiretleri de Kemah'ın tamamını teslim almışlardı ancak; Kurmêşan aşiret reisi Axayê Gozel bir çatışmada vurulduktan sonra hareket büyük bir darbe alır. Kürt kuvvetleri Koçhisar'dan doğuya doğru çekilmeye başlar. Zara'daki güçlere yardım gönderilemeyince oradakiler yenilgi alır. Hareketin askeri önder- lerinden Bahri ve Sabit Bey'ler de vurulunca Kürt kuvvetleri komutasız bir şekilde saldırmaya devam eder. Hükümet güçlerinin yoğun saldırıları karşısında Kürt kuvvetleri geri çek- ilmek zorunda kalır. Bu durumdan sonra Haydar Bey, 2500 kişilik bir kuvvetle Dersim'e doğru yönelir fakat yolu Kureşan Aşiret Birlikleri tarafın- dan kesilir. Karşı tarafın da Kürt olması üzerine Haydar Bey, Koçgiri'ye geri dönerken, Sivas yakınlarında bin kişi- lik birliğiyle birlikte kıstırılınca teslim olmak zorunda kalır. Bu sırada Kürt birlikleri cephanelerinin tükenmeye başlamasıyla büyük kayıplar vermeye başlar. Haydar Bey'in amcası Mahmut Bey, Huseynê Temir, Nuri Dersimî, Memoyê Tarbazî, Kımıl Eziz, Dilo, Abbas, Alişêr ve Paşo çatışmalar eşliğinde Dersim'e varırlar. Haydar Paşa ve Ginyan aşiret reisi Murat Paşa'nın hileyle yakalattığı Seyit Aziz, Sivas Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılanırlar. Haklarında verilen idam kararı girişimler sonucu sürgüne çevrilir. Ankara Hükümeti, Kürt mebusların baskılarına dayanamayıp B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 73 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- peş peşe iki af kararı çıkararak Dersim'e, Hacı Osman Fevzi başkan- lığında yeni bir nasihat kurulu gön- derir. Alişan Bey bu heyetle görüştük- ten sonra 17 Haziran 1921'de teslim olmayı kabul eder. Bu tarihe kadar Alişêr'in komutasındaki birlikler Türk Ordusuna kayıplar verdirmeye devam ederken bu talihsiz teslim nedeniyle, Koçgiri isyanı da yenilgiyle sona erer. ALIŞÊR EFENDI DERSIM ISYANIN'DA İç ihanetler, teslimiyet sonucu bir- liğin sağlanamaması ve yenilgiye doğru gidiş karşısında, yenilgi ve tes- limiyeti red eden ve başına ödül konu- lan Alişêr, 1921 yılında 15 yakınıyla birlikte Dersim'e çekilir. Dersim'de Kürdistan devletini oluşturma giri- şimlerini sürdürür. Çıkan aftan yararlanan akrabaları Koçgiriye geri dönerler. Yanında eşi Zerife ile yeğeni Sabri ve Sabri'nin eşi ile 4 kişilik bir aile oluştururlar. Seyid Rıza ile birlikte direnişçi olarak 1937 harekâtında yer alır. Ordu ve askeri planları hazırlar ve uygular. Ovacık, Hozat ve Çemişgezek'teki aşiret liderlerini dolaşarak örgütleme çalışmalarına başlar. Kürtlerin özerk- liği için Ankara'ya telgraflar çeker ve heyetler gönderir. Ankara'ya millet vekili olarak olarak çağrılanların Kürtleri temsil etmediklerini bildirir. Baytar Nuri Dersimi ile birlikte harekâtın örgütçülüğünü ve öncülü- ğünü üstlenir. Bu arada tavukçuluk, hayvancılık ve doğadan toplayarak yaptığı çeşitli merhem ve ilaçlarla hekimlik yapmak- tadır. Yaz aylarında beslediği hayvan- larını kış aylarında köylülere birer ikişer dağıtarak besiye verir ve yazın tekrar geri alır. 1935 yılında yaşadığı Mıstuşağı (Sarıtosun) köyündeki Heştperi'nin evlerindeyken geçen bir olayı Ali Yerlikaya'nın tanıklığından aktaralım: "Ben o zaman 13-14 yaşlarındaydım. Bizim köyden babalığım (Babamın Musaybı) Mehmet Çalışkan ile Ismail Tosun kavga ettiler. Araya annem ile Cafer Gür girdiler. Ama nasıl olduysa Ismail Tosun elindeki kürekle M. Çalışkan'ın kafasına vurup kafasını yararak yere yıktı. Çok kan akıyordu. Annem bana bağırdı "Koş Alişêr Efendiyi çağır acele gelsin dedi." Evi köyün dışındaydı. Koşarak gidip haber verdim. Ilaç çantasını aldı bir- likte döndük. Otlardan yaptığı çeşitli merhemleri vardı. Başına sürüp bağladı. Sonra bizim eve geldi. Annem kendisine çay yaptı ve durum "nasıl" diye sorduk? O'da iyi görün- müyor. Ama yarın sabah gelip pan- sumanı değiştireceğim. O zaman durum daha iyi belli olur dedi. Ertesi sabah geldi, yarayı açtı ve pansumanı yenileyip evine dönünce annemle ikimiz önüne geçip sorduk. "Nasıl durum?" diye sorduk. Umut yok. Yarık beyne inmiş. Birkaç saat içinde ölür dedi ve hakikatten de 2-3 saat sonra babalığım öldü. Evi tüm köylerden hastaların taşındığı bir hastane ve kendisi de doğal bir hekimdi. Bazen kendisi hastaların bulunduğu yere gidiyor, bazen de hastalar O'na geliyordu." 74 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- Hekimlik, ozanlık ve örgütçülük çalışmaları devam ederken Dersim isyanı başlayınca daha güvenlikli gördüğü Seyit Rıza'ya yakın olan Sultan Baba Dağının eteklerinde Celalettin Harzemşah'ın mezarına yakın bir mağarayı ev haline getirerek yine yeğeni Sabri ile karısı ve eşi Zarife ile 4 kişilik aile olarak dağdaki yaşamına başlıyor. Dersim savaşı kızışıyor ve çember daralıyor. Koçgiri'den beri peşinde olan jandarma istihbarat teğmeni Nazmi Sevgen harekatın asıl akil lid- erinin Alişêr olduğunu bildiğinden O'nu ortadan kaldırırsa savaşın kazanılacağına üstlerini ikna ediyor ve hain tuzağını uyguluyor. Daha önce para ve çeşitli vaatlerle elde ederek hain bir işbirlikçi muhbir ve milise dönüştürdüğü Seyit Rıza'nın kardeşinin oğlu olan Rayber'i (Qopo) görevlendiriyor. Rayber de bu iş için kuşkulanılmayacak biri olan Alişêr'in kirvesi de olan Zeynel Top'u seçiyor. Alişêr ve karısının kellelerini getirir- lerse kendilerine bir teneke altın verile- ceğini ve ayrıca birçok vaad ile toprak alacaklarını ve bunları paylaşa- caklarını söyleyerek anlaşıyorlar. "Rayber Kopo (Qopo); Seyîd Rıza'nın kardeşinin oğludur. T.C. yetk- ilileri kendisini satın almışlardır. Sürekli istihbarat toplar ve T.C.'ne işbirlikçi Kürt yaratmaya çalışmıştır. Zeynel Top; Ali Ağanın oğludur. Seyîd Rıza'nın koruması altında büyür. Aileye bağlıdır. T.C.'ye bağlı kolluk kuvvetleri Sin ile Hozat arasındaki alandaydı ve bu güce 17'ci karargah tümeni adı verilmişti. General Kamil komutanlığını yapmaktaydı. Dersim- liler tarafından T.C. güçlerine saldırı- lar düzenlenmiş. Zeynel de bu saldırılarda yer almıştı. Rayber Kopo, Zeynel'in durumunu öğrenip onu korkutarak, çeşitli vaatlerde bulunarak ikna etmeye çalışmıştır. Zeynel'e "duru- mun ordu güçlerince biliniyor, bir ALİŞER'i vuran ve başını kesen kirvesi Zeynel Top ALİŞER'i vuranlardan diğeri Seyid Rizan'nýn yeğeni Rayber dir B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 75 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- şeyler yapmazsan seni af etmezler. Devlet Alişêr'in peşinde. O'nu ortadan kaldırırsak hem bol para, mal mülk alırız, hem de Dersim'in durumu da düzelir." diyerek ikna etmiştir. Reyber'in amacı Zeynel'in eliyle bu çifti ortadan kaldırmaktır. Böylelikle Abbasan aşiretiyle Seyîd Rıza'nın da arası açılacaktır. Ve sonuçta Zeynel'i ikna eder. Zeynel, Usê Xıdê yê Murtî, Efendî yê Wankê, Mıstê Torn ê Surê, Celoy Usê Ferî, Palaxine'deki mağaraya doğru yola koyulurlar. Mağaraya yaklaştık- larını gören Zarife kuşkulanır ve eşine "bu geliş hayra alamet değil, tedbirli olalım" diye uyarır. Ama Alişêr efendi; "baksana hevalê önlerinde kirvemiz Zeynel var. İkrarımızdan nasıl fenalık beklersin" der ve hep birlikte konuk- larını karşılamaya mağaranın önüne çıkarlar. Gelenler ateş etmeye başlar. Ilk mermilerin hedefi Alişêr'dir. Mistoy Surê'nin kurşunu Alişêr'i öldürür. Bu saldırı anında Zarife Hanım da Efendi'yi vurur. Misto'yla Zarife kapışırlar. Yerde birbirlerini vurmak için uğraşırlar. Zeynel mağaraya doğru yönelir, içeri girer. Alişêr'in yeğenini ve yerde Mistoy'la boğuşan Zarife'yi vurur. Saldırgan guruptan biri ölmüş, iki kişi de yaralanmıştır. Saldırganlar Zarife, Alişêr ve yeğeni Sabri'in kafalarını keserler. Bu arada silahsız olan Sabri'nin karısı ormana kaçarak kurtulur. Mağarayı tümden ararlar. Bu çifte ait olan değerli eşyaları, dokü- man-belgeleri, kitap ve defterleri de almayı ihmal etmezler. Rayber Mezikê'de Zeynel'i bekler. Bu hayin saldırganlar Tilagê'de buluşur ve oradan da Karargaha giderler. Üst- tegmen Nazmi Sevgen kendilerini karşılar. Her üç kahramanın başı Nurettin Paşa'nın damadı Abdullah Alpdoğan'a teslim edilir. Dersim direnişinin kürdlerin tarihsel beleğine yazdığı destanı unuturmak için, Dersim'in adını değiştirip " Tunceli " yapan da Abdullah Alpdoğan'dır." Alişêr; 09 Temmuz 1937 de katledildiğinde 55 yaşında ve çok sağlıklıydı. Nazmi Sevgen'in bahsettiği mektu- plar ve belgeler bu mağaradan alın- mıştır. ŞAIR VE OZAN ALIŞÊR Alişêr; edebiyatçı, öğretmen, sanat- çı, diplomat,teşkilatçı,iyibiraskerikomutanve bir Kürd lideridir. Kürt dili üzerinde çalış- malar yapmış, beyitleri ve sazı ile halk arasında birliği ve ülke sevgisini işlemiştir. O'nundeyişleriveşiirlerindenyapılanbestel- er halen Dersim'de dilden dile yankılanmak- tadır. Onur Akın başta olmak üzere birçok sanatçı O'nun eserlerini okumaktadırlar. ALİŞÊR'in kesik başı 76 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- Nazmi Sevgen'in toplayıp götürdüğü arşivi ve belgeleri devletin elindedir. Işte O'nun deyiş ve şiir- lerinden bazı örnekler. "Sarı paşa Çetelerden sonra girip savaşa Geçmiştir başa Ankara'da otağına kurulup Bizi oyalamakla Başlamış işe" Şahikalar Destanı (Alişêr ile Zarife) (yorumcu ONUR AKIN) Ali boğaz göklerinde Barut sıcağı Bir dağ geçidini tutmuş Tutmuş Alişêr Kayadan kayaya anam mavzer yankısı Zulme yurdum demez Alişêr Ferman dinlemez Kurumuş kan ortasında Zarif'in yüzü Ay giyinmiş acısını Ağlayıp gezer Alişêr'e ölüm neki Bundan gayrısı Etinde bir kurşun gibi Siperler susar Şahikalar kardı Çayırlar sümbül Yamaçlar kavaldı Yamaçlar keklik Dağ unutmaz Alişêr'i Rüzgarda saklar Gül unutmaz Zarife'yi Şebnemde saklar Aynı mavi göğün altındayız Aynı güneş ısıtıyor bizi Geceleri aynı ay Niye öldürüyorsunuz ki ***** "Ayağında kundura Gittim düştüm tandıra Padişahın haberi yok Bunu eden kongre" (Ankara hükümeti) ***** "1300 senedir ehli şehavet Hem meydandadır hakkı hilafet Evladiye ettiğim biat Hakkın buda hükmü daim Süleyman namıyla Gungar (kan içici ) Müminlere yapılsın ateşten kafes Söylensin Şevket -i- ( ululuk ) hem şahı Dersim Yarab, lütfet sen bize rahim! (esirgeyen, acıyan ) Himmet-i evliya her yerde badır Kâr etmez bize cihan seran ser Ayrılsın meydana merdan ( erler, yiğitler) Dersim Yarab lütfeyle bir çarkı döndür Erkek erenleri her yere götür Evladı ve afradı (bayanları) hıfz ( saklama, koruma ) eyle sıtar Hem kurtarsın Ehli beyti ( Alevi'lik de kutsal kişiler ) Dersim" * * * B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 77 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- "Nice Padişahlar geldi cihana Ilim almak için düştü gümana Her bir çeşit atmış bir yana Kesilmemiş kıylü kalı (kökünden söküp koparan )Dersim'in" *** Aşairi çoktur kılıç takınır Yedi düvel ondan sakınır Allah'tan kuvvetlidir beli Dersim'in *** Gönül gel gezelim Munzur dağını Ne hoş memlekettir ili Dersimin Seyran eyliyelim Sultan dağını Ne hoş çiçektir gülü Dersimin Nice Padişahlar geldi cihana ili almak için düştü gümana Her bir bir çeşit atmış bir yana Kesilmemiş kıylü kali Dersimin *** Arslanlar yurdudur tilkiler girmez Gerçekler sırrıdır akıllar ermez Evliyalar gülüdür zalimler dermez Ona bağlıdır yolu Dersimin. SON SÖZ: Tüm araştırmalarımdan edindiğim kanı şu: Osmanlı I. Dünya Savaşında IT' cilerin (Ittihat Terakki) hataları nedeniyle parçalanıp dağılırken, sömürgesi olan tüm Halklar bunu bir şans ve fırsat olarak değerlendirip bağımsız ulus devletlerini kurdular. KTC nin (Kürt Teali Cemiyeti) aydın önderleri Dr. Nuri Dersimi, Alişer Efendi gibi Kızılbaş Kürt aydınlarıyla, Cemil Paşazade ve Bedirhaniler gibi Şafii Kürt aşiret önderleri de bağımsız Kürdistan'ın kurulması mücadelesine girdiler. Fakat Dersim Kızılbaş Kürtlerinin önderi Seyit Rıza ile Şafii Kürtlerin dini önderi Şeyh Said-i Nursi din kardeşliğini ve asırlardır devam eden Kürt- Türk kardeşliğini önceleyerek buna hayır dediler ve Türklerin safında savaşa katıldılar. Tüm Kürtleri de bu savaşa kattılar. Seyit Rıza ve Said-i Kürdi elde mavzer Kürt birliklerinin önlerine geçerek Ruslarla çarpışarak ülke sınırlarının dışına kadar koval- adılar. Oysa o Ruslar Erzincan'a kadar gelmiş ve Kürtlere gelin sizde kendi bağımsız Kürdistan'ınızı kurun demek- teydiler. Seyit Rıza Rize'den geri dön- erken, Said-i Kürdi hızını alamayarak Tiflis'e kadar çarpışarak gitmiş ve orada Ruslara esir düşerek üç yıl Rus zindanlarında kaldı. Bildiğiniz gibi Türk kardeşliğini esas alarak bağımsız Kürt Devletinin kurulmasını engelleyen bu iki önder de Türk Devleti tarafından yok edildi. Ikisinin de mezarlarını dahi halen göstermiyor- lar. Said-i Kürdi'nin sonunu araştırmak için sürgüne gönderildiği Isparta'da araştırmalar yaptım. Senirkent ilçesinin arkasındaki dağın tepesinde bir tek ağaç adeta bir şapka gibi Eğridir gölüne bakarak bir şeyleri koruyor gibi yaparak yalnızlığa direniyor. Konuştuğum yaşlı köylü ürkerek orada dedi. O ağaca asıldı ve altına gömüldü, ama sakın kimseye söyleme dedi. Ve ekledi orada çok ağaç vardı. Koruluktu. Ama ne hikmetse o ağaç yalnız kaldı ve yıllardır da kurumuyor dedi. 78 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- Türk kardeşlerine güvenerek Kurtuluş savaşına giren Kürtler, Amasya Protokolüne ilk madde olarak yazdırdıkları "kurtarılacak bu topraklar üzerinde kurulacak Devlet Kürtlerin ve Türklerin ortak ve eşit vatanı olacaktır" sözünün gereğinin yerine getirilmesini talep ettiler. Türk Devletinin yanıtı; "Kürt diye bir şey yok, Türkiye Türklerindir" oldu. Bu yanıtla ihanete uğradıklarını anlayan Kürtler; 1920-21 de Koçgiri, 1925 de Şeys Sait, 1930 da Ağrı-Zilan, 1938 de Dersim ve 1984 de PKK ile bu haklarını almak için isyan ve savaşlarına devam ediyorlar. Kürt sorunu; bu ülkenin en büyük kurucu ortağı Kürtlerin hakları ve özgürlükleri verilerek, Devlete eşit ortak edilmedikçe daha çoook devam eder. PKK biter HKK başlar. Kürtler daha çoook ALIŞER EFENDI'ler çıkarır. Tek çözüm, TC Devleti' nin Kürtlerin haklarını ve özgürlüklerini tanımalarından geçiyor. Hem de yapılan tüm haksızlıklar ve ödenen ve ödetilen bedeller için Kürtlerden özür dileyerek. Başka da seçenek görün- müyor. Adı: Alişêr Soyadı: Datli Memleketi: Koçgiri Doğum tarihi:1882 Doğum yeri: İmranlı- Azger (Atlıca) Nüfusa kayıtlı olduğu yer: Dersim- Ovacık-Ziyaret Köyü. Ölüm Tarihi: 09/07/1937 Ölüm nedeni: Devlet ve yerli işbir- likçileri tarafından katledildi. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 79 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- Kaynakça: - DERSIM Jandr. Gnl. Komtlığı Raporu- Kaynak yayınları-Ekim-1998 -Ismet Bozdağ. Kürt isyanları- Truva yynları- 2004 -Dr. Naci Kutlay. Ittihat Terakki ve Kürtler. Stockholm-1990 -Tuğ Gn. Ziya Yergök'ün anıları "Harbiyeden Dersime" Remzi Kitabevi. Yyna haz. Sami Önal. -Doç Dr. Ibrahim Yılmazçelik. xıx yy ın 2. yarısında DERSIM SANCAĞI. Elazığ-1998 -Hüseyin Akar. Dersim'den Portreler- Kalan yayınları. -Nazmi sevgen. Zazalar ve kızıbaşlar. Kalan yayınları 2003. 2. baskı -Koçgiri Halk Hareketi. Kolektif çalışma. Komal Y. 5.basım-2006 -Dr. Nuri Dersimi: Kürdistan tarihinde Dersim -Dr. Ismail Deşikçi : Dersim jenosidi-1937 -Faik Bulut-Belgelerle Dersim raporları. Yön Y. -Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu. Iki isyan bir paşa. Nobel y. -Ahmet Kahraman. Kürt isyanları. Evrensel basım yayn -Ali Kenday. Koçgirililer.Gün Yayıncılık -Mamo Baran. Koçgiri-sosyolojik araştırma. Tohum y. -Tarihçi Ayşe Hür Taraf gazetesi yazı dizisi -Çeşitli web siteleri. -Görüşülen Tanıklar: Kahraman Polat ve Ali Yerlikaya 80 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Alişêr EFENDÎ --- Page Break --- Yusuf Ziya Bey, Hacı Suad oğlu, 1882 Bitlis doğumludur. Bitlis'in tanın- mış ailelerinden Koçzade ailesine men- suptur. Bu nedenle bazı kaynaklarda Koçzade Yusuf Ziya Bey ismiyle geçer. Bitlis Sultanisi'ni bitirir. Osmanlı bürokrasisinde görev alır. Maarif Başkatipliği, 1. Dönem Bitlis Mebusluğu, Kastamonu Istiklal Mahkemesi Üyeliği yapar. Yusuf Ziya Bey'in Kürd Ulusal mücadelesiyle ilk ilişkileri Istanbul'daki Kürt yurtsever çevresiyle olmuştur. Kürt cemiyet ve dergilerinde görev alır ve yazılar yazar. Kürdistan Teali Cemiyeti'nde aktif olarak yer alır. Kürdistan Teali Cemiyeti ve Kürdistan Istiklal Komitesi'nin birleşmelerinde önemli rol oynar. Iki Kürt örgütünün KürdistanIstiklalKomitesi'nin çatısı altın- da birleşmelerinden sonra, örgüt- ün en faal şahsiyetlerinin başında gelir. Bir taraftan Örgütün, Bolşeviklerle Kürt Halkýnýn Sözcüsü, Diplomatý ve Savaþçýsý: Yusuf ZÝYA (1882-14 Nisan 1925) Tahsin SEVER Yusuf ZÝYA B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 81 --- Page Break --- sürdürdüğü görüşmelere katılır, diğer taraftan milletvekili olma avantajını kullanarak; örgütleme faaliyetlerini yürütür. Aynı zamanda Türk Meclisindeki Kürt muhalefetinin başında yer alır. Yusuf Ziya Bey, Kürdistan Istiklal Komitesi'nin(Azadi) örgütsel çalış- maları ve diplomatik faaliyetlerinin merkezinde yer alır. Yusuf Ziya Bey'in Erzurum Kürd Komitesi(Azadi) ve Istanbul Kürd Komitesi'nin (Kürdistan Teali Cemiyeti) Birleşmesindeki Rolü Yusuf Ziya Bey, Kürdistan Teali Cemiyeti adına Bolşeviklerle görüşmeler yürütür. Bu arada Kürt hareketinin parçalı oluşunun yarattığı güçsüzlük ve olumsuzlukların farkın- dadır. Istanbul Kürd Komitesi ile Erzurum Kürd Komitesi arasında yapılan görüşmeler, Nisan 1923 yılında birleşme ile sonuçlanır. Iki örgüt, Kürdistan Istiklal Komitesi adı altında birleşme kararı alır. Iki Kürd Komite- sinin birleşmesi Bolşevik belgelerinde şöyle geçer. "Geçen yılın nisan ayında her iki Erzurum ve Istanbul Kürd Komiteleri birleşti. O döneme kadar Istanbul Kürd Komitesi Ingilizlerin taraftarıydı. Istanbul Kürd Komitesi’nin üyesi Yusuf Ziya Bey Erzurum'dan Bitlis'e(Bitlis'ten Erzurum'a olması gerekir T.S.) gelerek Halid Bey'le görüştü. Her iki taraf arasındaki ilişkiler ve geleceğe ilişkin planlar konusunda anlaşmaya vardılar. Kürd devletine de bir mektup yazdılar. (Şeyh Mahmut Hükümeti T.S.) 1 Yukarıdaki rapor, Erzurum Sovyet Konsolosluğu tarafından 12 Ocak 1924 tarihinde gönderilmiştir. Raporda iki Kürd Komitesinin geçen Nisan ayında birleştikleri belirtiliyor ve Yusuf Ziya Bey'in Istanbul Kürd Komitesinin tem- silcisi olarak, görüşmelere katıldığı aktarılmaktadır. İki örgütün bir- leşmesinden sonra; ön plana çıkan şah- siyetlerden biri de Yusuf Ziya Bey dir. Yusuf Ziya Bey, Kürdistan Istiklal Komitesi adına Bolşeviklerle Tiflis'te görüşmelerde bulunur. Görüşmelerde temel talep, Kürtlerin Lozan görüşmelerinde taraf olarak kabul edilmesi için, Sovyetlerin desteğini almaktır. Azadî, Lozan görüşmele- rinde Türk heyetinin Kürdleri temsil etmediğinde ısrarlıdır. Yapılan bütün girişimler sonuç vermez. 12 Ocak 1924 tarihinde Erzurum Sovyet Konsolosluğu'nun gönderdiği rapora göre; Yusuf Ziya Bey girişimlerde bulunmak üzere Tiflis'e geçecektir. Rapor şöyle devam eder: “Rusya'nın yardımı da hesap ediliyor. Bu meseleye ilişkin Süleymaniye Devleti'yle(Şeyh Mahmut Hükümeti T.S.) tam bir görüşme yapabilmek için, Yusuf Ziya Bey 20.07.1923 tari- hinde Erzurum'dan Ankara'ya gitti ve bizim ile görüşmelerden sonra Türk devleti tarafından kovuşturul 1 Dr.A. Hawramani, Piranlı Şeyh Said Devrimi,Aktaran ArisArda, Newroz. Com. 2007, Bölüm:18, s:1 82 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Yusuf ZİYA --- Page Break --- duğu bahanesiyle Kürd Komitesinin iki üyesi Ismail Hakkı ve Abdurrahman Bey ile birlikte Tiflis'e geçecekler. Onlar orada Şex Mahmud'un temsil- cilerini bekleyecekler. Bizim ile Ankara'da, Şex Mahmud temsilcileriyle Tiflis'te görüştükten sonra Yusuf Ziya Lozan'a gitmeye hazır olduğunu, Rusya delegasyonuy- la birlikte tüm Kürdistan adına konuşacağını söylüyor…"2 Halid Bey, Erzurum'daki Sovyet Konsolosu Pavlovsky ile Yusuf Ziya Bey'in Tiflis'te Aralov ve Şachovsky ile sürdürdüğü görüşmelerden olumlu bir yanıt alınamaz. Bolşevikler oyalama taktiği güderler. 1923 Temmuz ayına gelindiğinde; Lozan Anlaşması imza- lanır. Kürt tarafı, Bolşeviklerle sürdürülen görüşmelerin gereksi- zliğinin farkına varır. Bolşeviklerden bekledikleri uluslararası destek gelmemiştir. Aksine Bolşeviklerin desteği Kemalistlerden yanadır. Bu paralelde, Kürt Komitesine maddi bir yardımın da gelmeyeceği kesin- leşmiştir. Görüşmelerin anlaşmayla sonuçlanmaması, Bolşeviklerin bölge- den gönderdikleri 26.07.1923 tarihli, Sovyetler Birliği Erzurum Konsolosu Pavlovsky imzalı rapora şöyle yansır: "Yusuf Ziya, yoldaş Aralov ve Şachovsky ile yapılan görüşmeleri ciddi ve güvenilir görmüyor. O bunu kendisine ve kendisini Rusya ile görüşmelere temsilci olarak gön deren Kürd Komitesi'ne hakaret olarak görüyor. Hatta Yusuf Ziya 2 Dr. A.Hawramani, Piranlı Şeyh Said Devrimi, Aktaran: Aris Arda, Newroz .Com, 2007, Bölüm:18 s:2 Tiflis'te bu vaatlerin yalan olduğunu düşünmeye başlamıştı. Ben burada kendisine 5 bin lira vermek istediğim zaman, bize ilişkin tamamıyla umut- suzluğa kapıldığı görüldü. Hatta diğer konuşmaları dinlemeden çekip gitti… Yusuf Ziya buraya geldiği zaman, onlar Erzurum Komitesi'nin tüm faaliyetlerine önderlik ediyorlar. Halid Bey çok büyük sabır gösterdi, Sovyetler Birliği'nin himayesi altında bağımsız Kürdistan'ı oluşturmak için 7 aydan beri Moskova'nın cevabını bekliyor. Yusuf Ziya'nın gelmesi ve bizimle görüşmelerin başarıya ulaş- maması, Halid Bey de bizden artık hiçbir istemden bulunmamaya karar verdi ve bizim ile tüm ilişkileri kopardı."3 TBMM'sindeki Lozan Görüşmeleri'nde Yusuf Ziya Bey'in Sert Muhalefeti Lozan'da Ingilizlerle Kemalistler anlaşmaya varırlar. Lozan Anlaşması’nın resmen imzalanmasından önce Lozan'da görüşmeleri sürdüren Türk Heyeti Ankara'ya döner ve TBMM'sine bilgi verilir. Kürdistan'ın bölünmesi konusunda Ingilizlerle anlaşmaya varıldığı ve Musul'un Ingilizlere bırakıldığı, söz konusu görüşmelerde ortaya çıkar. Yusuf Ziya Bey, Musul'un Ingilizlere bırakılmasına sert tepki gös- terir. Yusuf Ziya Bey'e göre Musul ve 3 Dr. A.Hawramani, Piranlı Şeyh Said Devrimi, Aktaran:Aris Arda, Newroz.Com, 2007, Bölüm:16, s:2 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 83 Yusuf ZİYA --- Page Break --- Güney Kürdistan'ın Ingilizlere bırakıl- ması, Kürtlerin tam ortadan ikiye bölünmesidir. Bu bölünme bera- berinde felaketi de getirecektir. Yusuf Ziya Bey, TBMM'sindeki konuşmasın- da şöyle der: "Arkadaşlar temenni ederdim ki Musul Türkiye'nin bir cüz'i denilsin. Çünkü Türklerle Kürdler meskün Türkiye'nin parçasıdır. Yarısından fazlası Kürttür. Musul'un; Kürdün tarihinde bir kıymeti, bir ehemmiyeti vardır… Ihtimalki başka bir yer olsaydı bu kadar telaş etmezdim. Musul'un Kürdün tarihinde bir sanda- lyesi vardır. Arkadaşlar; bir insanı ikiye bölmek ve yahut herhangi bir parçasını ayırmak nasıl ki mümkün değil ise Musul'u Türkiye'den ayır- mak öylece mümkün değildir arkadaşlar."4 Yukarıdaki sözler Kürtlerin parçalanmasına karşı bir feryattır. Bu tepki Yusuf Ziya Bey'le sınırlı değildir. Yusuf Ziya Bey, 06 Mart 1923 tarihli Meclis görüşmelerinde Lozan Heyeti'ne hitaben, Ankara Anlaşması’na atıfta bulunarak, eleştirir. Ankara Anlaşması, 1921 yılında Kemalistlerle Suriye yöne- timini elinde bulunduran Fransızlar arasında imzalanmıştır. Bu süreçten sonra TBMM'deki Kürt muhalefet Kemalistleri rahatsız eder ve tasfiye dönemi başlar. Yusuf Ziya Bey, sürecin berabe- rinde getireceği muhtemel gelişmeleri 4 TBMM-4 Gizli Celse Tutanakları, Aktaran Cemil Gündoğan, 1924 Beytüşşebap Isyanı ve Şeyh Sait Ayaklanmasına Etkileri, Komal Yayınları,1.Basım- 1994, Istanbul,s:75 önceden tahmin etmiştir. Kemalistlerin Kürtlerin reddine ve inkarına giden politikalarını görmüş ve bu konudaki düşüncelerini Meclis kürsüsünden dile getirmiştir. "Arkadaşlar, ben de biliyorum boş- tur, sözlerimin kıymeti yoktur, kimse dinlemiyecektir, yol taayyüm etmiştir. Gidecek yol karanlıktır, tehlikelidir… Ben de biliyorum. Fakat ben tarihe söylüyorum, ben Allah'a söylüyo- rum…"5 yagk. Lozan'a doğru giden süreçte, Kemalistler Meclis'teki Kürd muhale- fetini ortadan kardırmaya karar verir- ler. Meclis'in yenilenmesine karar ver- ilir ve Kürt muhalefeti, Lozan Anlaşması'nın imzalanmasından önce tasfiye edilir. 1925 Kürd Hareketi'nin Örgütlendirilmesi Sürecinde Yusuf Ziya Bey Lozan Anlaşması imzalanır ve Kemalistler dinsel reform adı altında Kürt Ulusunu eritme politikasını açıkça yürürlüğe koyarlar. Bunun üzer- ine; Yusuf Ziya Bey'in de merkezi düzeyde üyesi olduğu Kürdistan Istiklal Komitesi, genel bir ayaklanma için düğmeye basar. Yusuf Ziya Bey, genel bir ayaklanmanın örgütlendirilmesin- de aktif görev alır ve Kürdistan illerini dolaşmaya başlar. 1923 ve 1924 yıl- larında iki kez olmak üzere Kürdistan Istiklal Komitesi'nin aldığı kararları bölge bölge dolaşarak aşiret reislerine ve din adamlarına sunar. Dönemin 5 yagk. 84 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Yusuf ZİYA --- Page Break --- devlet milisi Mehmet Şerif Fırat, Yusuf Ziya Bey'in faaliyetlerini şöyle anlatıy- or: "1340(1924) yılı ilkbaharında Bitlis eski mebusu Yusuf Ziya Ankara- Istanbul yoluyla Erzurum'a gelerek Cibranlı Halid'in evinde bir hafta misafir kalmıştı. Burada verdikleri kararda: Aşiretler silahlanıp hazır- lanacak, hududumuz haricinde olan Barzan-Neyri Şeyhi Mahmûd ve Simko'un eliyle Ingilizlerin yardım- ları temin edilecek… Yusuf Ziya bu kararla birlikte Cibranlı Halid'in mektubunu alıp Hınıs'ın Kolhisar köyündeki Şeyh Said'in evine gelerek kararı şeyh'e imzalatmış …"6 diye devam eder. Yusuf Ziya Bey, 1923 ve 1924 ilk- baharında olmak üzere iki kez Şeyh Said'i ziyaret eder. Azadi'nin aldığı karar doğrultusunda, etkili din adam- ları ve aşiret reislerini ikna etmeye çalışır. Şeyh Said, Şark Istiklal Mahkemesi'ndeki ifadesinde; Yusuf Ziya Bey'in kendisini iki kez ziyaret ettiğini doğrular. Şark Istiklal Mahkemesi Üyesi Ali Saip (Ursavaş)'in "Yusuf Ziya Bey'le neler görüştünüz?" sorusu üzerine Şeyh Said'in yanıtı şöyledir: "- Yusuf Ziya'yı tanırım, bana gelmişti. Ramazan idi. Bitlisli Haydar Efendi Yusuf Ziya Bey'in Muşlu Reşit Bey'e ziyarete geldiğini bana söyledi. Kendisinden ders okumuş- tum. Tanı- dım, Yusuf Ziya'nın 6 M.Şerif Fırat, Doğu Illeri ve Varto Tarihi, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 5.Baskı- 1983, Ankara,s:165-166 Bitlis mebusu olduğunu orada öğrendim. Bir saat kaldılar, çay içtil- er ve kalktılar, gittiler. - Yusuf Ziya size Kürt meselelerinden bir şey söylemedi mi? - Bir müddet sonra bahar eyyamı idi. Hınıs'a gelmişti. Benim köyüme mis- afir geldi. Orada açtı bu meseleyi ve dedi ki: Bir Kürdistan Hükümeti teşk- il etmek üzereyiz.. Bu muhaldir dedim. Fikrim bunu kabul edemiyor- du. Sonra Erzurum'a gitti." Ayaklanma hazırlıkları devam ederken; 3/4 Eylül 1924 Beytüşşebap Ayaklanması patlak verir. Şırnak'ta konumlanan 18. Alay'da görevli Kardeşi Teğmen Ali Rıza'yla karşılıklı telgraflarına istinaden 10 Ekim 1924 günü Erzurum'da tutuklanarak, Bitlis cezaevine gönderilir. Mehmet Şerif Fırat'ta göre tutuklanma tarihi 10 Ekim 1924'tür. Bazı kaynaklara göre ise tutuklanma tarihi daha erken bir tari- htir. 3/4 Eylül 1924 tarihinde patlak veren Beytüşşebap Ayaklanması, bölge aşiretlerinin katılımı sağlanamayınca, bastırılır. Teğmen Ali Rıza tutuklanır. Yüzbaşı Ihsan Nuri(IhsanNuriPaşa-Ağrı Ayaklanmasının lideri T.S.) Ingilizlerin denetimdeki Güney Kürdistan'a geçer- ler. Beytüşşebap Ayaklanması'nın bastırılmasıyla beraber Azadi kadro- larına yönelik operasyonların stardı verilir. Yusuf Ziya Bey, Kürdistan Istiklal Komitesi lideri Cibranlı Miralay Halid Bey, Yusuf Ziya Bey'in kardeşi Teğmen Ali Rıza, damadı Faik Bey ve Molla Abdurrahman ile beraber Bitlis Harp Divanı'nda yargılanırlar. Yargıla- manın nasıl ve kimler tarafından B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 85 Yusuf ZİYA --- Page Break --- yapıldığı tam olarak bilinemedi. Bitlis Harp Divanı'nın tutanakları hakkında bugüne değin tek satır sızdırılmadı. Sadece Şark Istiklal Mahkemesi Savcısı Ahmet Süreyya Örgeevren, Bitlis Harp Divanı dosyası için şunları söyler: "Nitekim, Birinci Büyük Millet Meclisinde Bitlis Mebusu olarak bulunmuş olan Ali Rıza(Yusuf Ziya olması gerekir T.S.), enişteleri olan, Cibranlı Aşireti Reisi Miralay(Albay) Halit Bey ve Şırnaklı Molla Abdurrahman ve daha birkaç kişi "Divan-ı Harbi Mahsus" kararıyla- Kürtlük ve Kürdistan davası suçun- dan- idama mahkum olmuş- lar ve asılmışlardı." Savcı Örgeevren'in kararla ilgili olarak işaret ettiği husus; dosyanın üzerindeki sır perdesinin nedenlerini ortaya koymaktadır. Muhtemelen Azadi'nin önder kadroları ciddi bir siyasi savunma ortaya koydular. Kürt Halkının beş kişiden oluşan, seçkin önder kadrosu 14 Nisan 1925 günü Bitlis Çarşısında asılarak idam edildiler. Idam edilen şahsiyetlerin cenazeleri, devlet tarafından bilin- meyen bir yere defin edilir. Halk arasında söylentilere göre; cenazelerin defin edildiği yerin üstüne, sonradan tütün fabrikası(eski tütün fabrikası) inşa ettirilir. Yusuf Ziya Bey, yaşamının her dönemini Kürt halkının özgürlük mücadelesine adamıştır. Yusuf Ziya Bey, Kürt halkının hem sözcüsü, hem diplomatı hem de savaşçısı olma özel- liklerini birlikte taşır. Garo Sasuni'nin aktardığına göre; 14 Nisan 1925 günü Bitlis çarşısında asılırken söylediği sözler son derece öğreticidir. "Bize mevki ve rütbe bahşetmek suretiyle bizi aldatabilir- siniz endişesi içindeydim. Şükür Allah'a ki bizi mermi ve iple karşılıyor- sunuz ve bundan dolayı biz hiç piş- man değiliz. Verdiğimiz ders sayesinde torunlarımız öcümüzü alacaklardır."7 7 Garo Sasuni, Kürt Ulusal Hareketleri ve Ermeni- Kürt Ilişkileri, Orfeus Yayınevi, Stockholm-1986 ,S:176 86 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Yusuf ZİYA --- Page Break --- “Barzan Aşireti, adını aşiretin merkezi olan Barzan köyünden alır. Barzan Şeyhleri, Amediye emirleri soyundan gelmektedirler. Aşiretin atası sayılan Mesud, Barzan'a yakın Hewînka köyüne yerleşir ve o köyden bir kızla evlenir. Bu evlilikten Said adında bir çocuk dünyaya gelir. Aşiretin liderliği ondan sonra oğlu Said'e geçer. Onu da torunu Şeyh Taceddin izler. Şeyh Taceddin vehbi bir din alimi idi. Bu nedenle de etrafında birçok mürit toplanır. Bunun üzerine Barzan tekkesini kurar ve ölünceye kadar bu tekkede şeyhlik görevini sürdürür. Onu, oğlu Şeyh Abdurrahman, Şeyh Abdurrahman'ı da oğlu Şeyh Abdullah izler. Abdullah, Zühd (dünya nimetlerine önem vermeme, dünyadan el etek çekme) ve takvasıyla (Allah'tan kork- ma, sakınma) ünlüydü. Büyük Şeyh Seyyid Taha Nehri'den dini ilimleri öğrensin diye oğlu Şeyh II. Þeyh Abdusselam BARZANÎ: 100 Yýllýk Özgürlük Mücadelesinin Asýl Mimarý Memed KONUK Şeyh Abdusselam BARZANÎ B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 87 --- Page Break --- Abdusselam'ı Nehri Medresesi'ne gönderir. Şeyh Abdullah'ın vefatın- dan sonra Şeyh Abdusselam, Barzan Tekkesi'nin başına geçer. Onun yöne- time gelmesiyle tekkenin müritlerinin sayısı daha da artar. Bunun üzerine, O da Barzan'da dini ilimleri öğreten bir medrese kurar. Şeyh Abdusselam'ın kurduğu medresenin önü kısa sürede her tarafa yayılır ve gruplar halinde öğrenciler bu medreseye okumaya gelir. Şeyh Abdusselam, Seyyid Taha Nehri ile sıcak ve samimi bir ilişki sürdürür. Mevlana Halid Nakşibendi, tekkelere yaptığı ziyaretlerin birinde Barzan tekkesine de uğrar ve Şeyh Abdusselam'ı halifesi olarak atar ve birlikte daha sonra Mevlana Halid'in halifelerinden biri olacak Seyyid Taha'yı ziyaret ederler. Şeyh Abdusselam 1872'de vefat etti. Ölümünden üç yıl önce Islam Fıkıh'ına dair değerli bir kitap yazdı. Ondan sonra oğlu Muhammed Şeyh- lik postuna oturdu. Şeyh Muhammed de zühd ve takvasıyla önlüydü. Vakar ve erdemliliği dillere destandı. Eğitimini babasından aldı. Onun zamanında Barzan Tekkesi komşu aşiretlerden mazlumların sığınağı oldu. Bu durum bu aşiret liderlerinin Şeyh Muhammed'i Osmanlı Sultanı'na şikayet etme- lerine neden oldu. Osmanlı Hükümeti Şeyh Muhammed'i Türkiye Kurdistanı'nda Bitlis kentine sürgün etti. Şeyh bura- da bir yıl kadar hapis yattı. Barzan'a geri döndüğünde fazla yaşamadı ve 1903 yılında vefat etti. Şeyh Muhammed geride Abdusselam, Ahmed, Muhammed Sıdık, Babo ve Mustafa adında beş oğul bıraktı. Barzan bölgesi Erbil vilayetine bağlı olarak Irak Kurdistanı'nın en uç nok- tasında yer alır. Bölgenin merkezi Mergesor kazasıdır. Kaza üç nahiye- den oluşur. Mergesor, Barzan, Şirvan. Doğusunda Revanduz, batısında Amediye, güneyinde Akre kazası ve kuzeyinde Türkiye sınırı yer alır. 400 köyden oluşan bölge halkı tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır. 60'lı yılların sonlarında yapılan nüfus sayımına göre bölgenin nüfusu 35-40 bin civarındadır. Bölge dağlık ve engebelidir. Ulaşımı güçlükle yapıl- maktadır. Bölgeyi batıdan Zapê Mazin(Büyük Zap) nehri böler ve Barzan köyünün güneyinden geçer. Bihme Deresi'nden geçip Musul'un güneyinde Dicle Nehri'ne karışır. Kuzeyden Rukuçek çayı akar, böl- genin ortasından geçerek Rezan yakınlarında Zapê Mazin'e karışır. Bölgenin tanınmış dağları şunlardır. Barzan'a doğru uzanan Şîrîn, Batin, Pîran, Kalender, Bradost, Zerdene ve Korîhûrî. Şeyh Abdusselam döneminde Barzan Aşireti önemli bir konuma geldi. Bununla da kalmayarak Şeyh Abdusselam dini ve ulusal bir lider olarak parladı. Her bakımdan yeni bir lider tipini temsil ediyordu. Bölgede önemli sosyal ıslahatlar gerçekleştir- di. O zamana kadar bütün Barzaniler, Barzan tekkesiyle irtibatlı değildiler. Fakat o günden sonra aşiretin bütün kolları Şeyh Abdusselam'a bağlılık- larını ilan ettiler. Aşağıda isimlerini verdiğimiz aşiretler Şeyh Abdusselam'ın liderliğinde ittifak ederek onun reformlarını destekledil- er: Şîrvanî, Dolamerî, Mizorî, Berojî, Nizarî, Gerdî, Herkî ve Binecî. O günden sonra Barzan adı bu aşiret- 88 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- lerin tümünü temsil eder oldu. Şeyh Abdusselam'ın ufkunu göz- lemlemek için yaptığı reformlara göz atmakta yarar var: 1- Mülkiyetin ortadan kaldırılması. 2- Toprakların çiftçilere dağıtılması. 3- Başlık parası ve zorla yapılan evliliklere son verilmesi. 4- Sosyal ilişkilerin adalet ve eşitlik esasına göre düzenlenmesi. 5- Her köyde bir mescidin kurulması, bu mescidin dini farzların eda edilme yerleri olmalarının yanı sıra sosyal merkezler, istişare yerleri ve köylüler arasındaki ihtilafların çözüm yeri olarak kullanılması. 6- Köy meselelerini her yönden ele alıp çözümlemek üzere her köyde bir konseyin kurulması. 7- Her aşiretten silahlı güçlerin oluş- turulması ve bunların başına sorumlu kişilerin tayin edilmesi. Şeyh Abdusselam Barzani'nin dayısı Ahmed Ağa Birsiyavi bu reformların pekişmesi ve korunması için büyük fedakarlıklarda bulundu. O ve aşireti, Şeyh Abdusselam'ın en bü- yük gücü sayılıyordu. Barzanilerin siyasal mücadelesinin 20. yüzyılın başlarına ve özellikle Şeyh Abdusselam Barzanî dönemine dayandığını söyleyebiliriz. Liderliği Barzan bölgesiyle sınırlı ve kısa sürmesine karşın dini ve dünyevi liderlik bağlamında yüksek düzeyde bir yeterliliğe sahip olduğu- nu kanıt- lamıştı. Gerçekleştirdiği reformlar sayesinde Kürt aşiretlerinin büyük bir kısmıyla sağlam ilişkiler kurdu. Bütün aşiretlerden büyük saygı gördü. Ilişkilerini salt Barzan bölge- sine komşu olan aşiret-lerle sınırlı tutmayarak Kurdistan'ın diğer böl- gelerindeki başka aşiretlerle de sıcak ilişkiler geliştirdi. Şeyh Abdusselam, Kürtlerin Osmanlı Devleti'nden gördüğü baskıların farkındaydı. Bu yüzden Osmanlı zul- münden kurtulmanın yollarını aradı. Bu amaçla aşiret liderlerini ziyaret etti, görüşmeler gerçekleştirdi. Kürdistan'da siyasal reform düşüncesinin yayılmasında büyük bir rolü oldu. O dönemde faaliyet gösteren Kürt Teali ve Terakki Cemiyeti, Hêvî Cemiyeti gibi Kürt örgütleriyle sağlam ilişkiler kurdu. Aynı şekilde Şeyh Mahmud Berzenci , Şeyh Abdulkadir Nehri ve Ismail Ağa Şikakî (Simko) gibi dönemin önde gelen Kürt liderleriyle de iyi ilişkileri vardı. 1907 senesinin baharında Şeyh Abdusselam, Brifkan köyündeki Kadiri Tekesinin lideri Şeyh Nur Muhammed Brifkani'nin evinde önemli bir toplantı gerçekleştirdi. Bu toplantıya Kürt aşiretlerinin lider- lerinin önemli bir kısmı katıldı. Bu toplantıda, Istanbul'da Babıali yöne- timine aşağıdaki istekleri içeren bir telgrafın gönderilmesi kararlaştırıldı. 1-Kürt bölgelerinde Kürtçe'nin resmi dil olarak kabul edilmesi. 2- Eğitimin Kürtçe yapılması. 3-Kaymakamların, nahiye müdür- lerinin ve diğer memurların Kürtçe'yi iyi derecede bilenlerden tayin edilmeleri. 4-Devletin dini Islam olması hesabiyle mahkemelerde verilen hükümlerin Islam şeriatına göre ver- ilmesi. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 89 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- 5-Vergiler (zorunlu hizmetlerin karşılığı olarak) eskiden olduğu şek- liyle alınacak. Ancak bunların Kürt bölgelerindeki yolların onarımı, okulların açılması için kullanılması. Behdinan Emirliği kitabının yazarı (El Demluci) bu telgrafın birer kopy- asının Şeyh Abdulkadir'e , Şeyh Abdullah Nehri'ye, Emin Ali Bedirhan'a ve General Şerif Paşa'ya gönderildiğini söyler. Bu ise telgrafa imza atanların telgrafın sadece resmi makamlara gönderilmesi şeklindeki görüşlerine aykırıydı. Şeyh Abdusselam bu şahıslara da gönder- ilmesini istemiştir. Bu toplantıya katılanların tümü, bu isteklerinin takipçileri olacaklarına ve savunacaklarına dair yemin ederler. Şeyh Abdusselam katılımcılar adına telgrafı imzalayarak gönderir. Bab-i Ali telgrafı alınca, bunu, devlete karşı bir isyan, bir ayrılık talebi olarak değerlendirerek, genel seferberlik ilan eder. Askeri kuvvetler, 1907 yılının sonlarında Dağıstanlı Ferik Mehmet Paşa komu- tasında harekete geçer. Diğer aşiret liderlerinin hiçbiri mukavemet etmediğinden baskı bütünüyle Barzan Aşireti üzerinde yoğunlaşır. Şeyh Abdusselam bunun üzerine savunma ve direniş emri verir. Barzaniler 2 ay boyunca direniş gösterirler. Bunun karşısında diğer aşiretlerden bazıları tarafsız kalır, bazıları ise saldırgan- ların safında yer alır. Sonunda Şeyh Abdusselam bölgeyi terk etmek zorunda kalır ve Teyar bölgesine Mar Şemun'un yanına çek- ilir. Mar Şemun, Şeyh Abdusselam'a yer yurt sağlar ve ona saygıda kusur etmez. O günden beri Barzanilerle Asuriler arasındaki ilişkiler sevgiye dayalı olarak sürmektedir. Barzaniler, Mar Şemun'un bu onurlu tavrına karşı her zaman minnettarlık duyarlar. Dağıstanlı kuvvetleriyle bölgeye girdi. Köyleri yaktı, halkın malını yağmaladı, kadınları ve çocukları dahi tutsak etti. Bu olayda henüz üç yaşında bir çocuk olan Mustafa Barzani de Osmanlı kuvvetlerinin yakaladığı esirler arasındadır. Annesiyle birlikte Musul hapishane- sine atılır. Aşiretin silahlı güçlerinin büyük bir kısmı, Şeyh Abdusselam'ın talimatını beklemek üzere uzak böl- gelere çekilirler. Şeyh Abdusselam 1908 tarihinde Barzan'a geri döner ve adamlarını Barzan'ın kuzeyindeki Şîrîn Dağı'nın ardında Welatê Jêr denilen yerde toplar ve bölgedeki Türk kuvvetlerine ani ve şiddetli bir baskın düzenler. Türkler bu beklenmedik saldırı karşısında bozguna uğrarlar ve böy- lece bölge tümüyle Türk kuvvetleri- nden temizlenir. Şeyh Abdusselam'ın kuvvetleri Osmanlı ordusuna ağır zayiatlar verir. Bu büyük zaferin ardından hükümet görüşme tale- binde bulunur. Şeyh bu talebi olumlu karşılar. Taraflar arasında barış ant- laşması imzalanır. Barış gereğince karşılıklı olarak tutuklular serbest bırakılır ve Osmanlı Devleti bölgeye verdiği zararları tazmin eder. 12. tabur komutanı ve Musul valisi Mir Liva Esat Paşa, bölgenin sorumlu- luğunu vekaleten üstlenerek, kin ve terörden uzak objektif ve makul bir siyaset uygular. Hayat yeniden nor- mal mecrasına girmiştir. Ancak Süleyman Nazif, Musul valiliğine tayin edilince, önceki tüm dönemler- 90 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- den çok daha şiddetli olmak üzere terör esaslı bir yönetim izler. 1913 tarihinde Şeyh Abdusselam'ı yakala- mak üzere bir ordu gönderir. Bunun üzerine Şeyh Abdusselam bölgeyi terk ederek Iran Kurdistanı'na çekilir ve Muhammed Sıdık Nehri'nin oğlu Seyyid Taha'nın misafiri olur. Seyyid Taha'nın evi Urmiye yakınlarındaki Rajan köyünde bulunuyordu. Bab-i Ali, Şeyh Abdusselam'ı ölü veya diri getirene büyük bir ödül tahsis eder. Şeyh Abdusselam bu sırada Sımail Ağayê Şıkaki'yi ziyaret eder ve ikisi birlikte Tiflis'e giderler ve orada, Osmanlı egemenliğinden kurtulmak için mücadele veren Kürtleri destek- leme vaadinde bulunan Rus Çarı'nın temsilcisiyle görüşürler. Geri dönüş yolunda, Salmast'da Sımail Ağayê Şıkaki'den ayrıldıktan sonra Gıngeçin köyünden geçer. Köyün sahibi Sofi Abdullah, kendisine misafir olması için ısrar eder. O da daveti kabul eder ve ona misafir olur. Şeyh uyuduğu sırada, Sofi ihanet ederek Şeyh Abdusselam'ı ve üç korumasını yakalar ve Sîro denilen yerde Türklere teslim eder. Sofi bu ihane- tinin ödülünü de alır. Şeyh Musul'a nakledilir. Süleyman Nazif'in gerçek- leştirdiği göstermelik bir yargıla- madan sonra onun ve korumalarının idamına karar verilir ve karar 14.12.1914 tarihinde infaz edilir. Ancak bu tarih kesin değildir. Başka bir söylentiye göre Şeyh Ocak 1915'te idam edilmiştir. Şeyh Abdusselam'ın şehit edilmesiyle Kürtler büyük bir önderlerini kaybet- tiler. Eğer Şeyh I. Dünya Savaşı'nın sonuna kadar yaşasaydı, Kürtlerin bu günkünden farklı bir durumda ola- cakları kuşkusuzdur. Şeyh Abdusselam'ın şehit edilmesiyle Ahmed Ağa Bırsiyavi 100 silahlı adamıyla birlikte Barzan köyüne gel- erek Şeyh Ahmed ve kadeşlerini komşu aşiretlerin saldırılarından korumak için köye yerleşir. Şeyh Abdusselam'ın şehit edilmesin- den sonra, kardeşi Şeyh Ahmed Barzanî aşiretin liderliğini üstlenir. Şeyh Ahmed henüz 18 yaşındadır. Şeyh Ahmed ağabeyinin yöntemini izler ve uğruna şehit düştüğü prensip- leri sürdürür. Ulusal ilişkileri sağlam tutan Şeyh Ahmed, onun yürürlüğe koyduğu toplumsal reformlara sıkı sıkıya bağlı kalır. Şeyh Ahmed dinsel ve ulusal misyonunu en güzel şekilde yerine getirmiştir. Bu prensiplere bağlılığının en somut göstergesi, 1919 tarihinde Ingilizlere karşı isyan eden Şeyh Mahmud Berzenci'ye yardım için harekete geçen ilk kişi olmasıdır. Şeyh Abdusselam'ın oynadığı büyük rolü takdir etmenin bir ifadesi olarak Şeyh Abdulkadir Nehrî, Şeyh Abdurrahman Şernexî aracılığıyla Şeyh Ahmed'e bir mektup gönderir ve bu mektupta Şeyh Ahmed'ten Kürt hareketinin liderliğini üstlenmesini ister. Ancak Şeyh Ahmed bu teklifi kabul etmez ve liderliğin Şeyh Abdulkadir'de olmasında ısrar eder. Şeyh Abdulkadir'in isteği üzerine Şeyh Ahmed, kardeşi Mustafa Barzanî'yi Şeyh Abdurrahman Şernexî ile birlikte Türkiye Kurdistanı'na gönderir. Mela Mustafa’dan Şeyh Abdulkadir ve Şeyh Saidê Pîranî ile Muş bölgesinde buluştuğunu bizzat duydum. Bu olay 1917-1919 yılları arasında gerçekleşmiştir.” BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 91 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- Şeyh Abdusselam Barzanî'nin Attığı Temel Üzerinden Federe Kürd Devleti'ne Şeyh Abdusselam Barzanî'yi yaz- mak istememin nedeni, dergimizin Kürd Ünlüleri (Navdarên Kurd) adlı çalışması çerçevesinde bu ünlü kişiyi okuyucuyla bir anlamda buluşturmak ve diğer yandan da Barzanilerin yüz yılı aşkındır sürdürdükleri Kurdistan özgürlük mücadelesine bir nebze de olsa ışık tutmaktır. Geçmiş yıllarda Kürtlerin en önem- li eksikliği yazın alanındaki yeter siz- likti. Bu nedenle Şerefxanê Bedlîsî'nin yazdığı Şerefname adlı kitabın dışında kayda değer bir tarih kitabı bulunma- maktadır. Yabancı yazar, seyyah ve araştırmacılar tarafından yazılan kita- pların objektifliği ve gerçekçiliği tartış- malıdır. Şeyh Abdusselam Barzanî ile ilgili yazı yazmayı önüme koyduğum- da doğal olarak Mesud Barzanî'nin kaleme aldığı ve Doz Yayınları tarafın- dan Türkçe'ye çevrilerek yayınlanan Barzani ve Kürt Ulusal Özgürlük Hareketi adlı kitabı esas aldım. Şeyh Abdusselam Barzanî ile ilgili bölümü olduğu gibi buraya aktardım. Bunun dışında Wadie Jwaideh'in 'Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi' isimli kitabını da inceledim. Şeyh Abdusselam Barzani ile ilgili önemli bir bölüm olmasına rağmen bir- biriyle uyumlu olmayan çelişkilerle dolu bir takım bilgilerle karşılaştım. Anladım ki yabancıların senin tarihini yazması büyük bir dezavantajdır. Bu anlamda Sayın Barzani'nin o kadar meşakkatli yaşam içinde bu duyarlılığı göstererek 20. yüzyılın kısa ve öz tari- hini belgelere ve birinci ağızdan tanık- lıklara dayanarak böyle bir eseri mey- dana getirmesini takdirle karşılamak gerekir. Eğer bu kitap yazılmasaydı Şeyh Abdusselam Barzani ve 1905'de Barzan Aşireti içinde uyguladığı reformların detaylarını nasıl bilecektik. Gerçi War Dergisi'nin 10.-11. sayısında Mela Mustafa Barzani'nin Sovyet Rusya'da zorunlu ikamettey- ken Sovyet Azerbaycan'ı Başkanı Bakırov'a gönderdiği mektupta ken- disini ve aşiretini tanıtırken ağabeyi Şeyh Abdusselam Barzani'nin Barzan bölgesinin topraklarını, toplam 400 aileden oluşan aşiret üyeleri arasında eşit bir şekilde paylaştığını belirtmek- tedir. Böylelikle aşiretin temel sorun- larını çözerek adalet duygularının ege- men kılındığını, birlik ve beraberlik ruhunun aşiret üyeleri içinde pekiştiği- ni ifade etmektedir. Toprak reformunun yanında sosyal sorunlardan, örgütlen- meye, hatta silahlı güç oluşturmaya kadar 7 madde şeklinde ifade edilen reform paketi toplumu tepeden tırnağa reorganize etme anlamına gelmektedir. Şeyh Abdusselam Barzanî, bir anlamda yaklaşık bir asır önce devletleşmenin çekirdeğini oluştur- muştur. Bundan yüzyıl önce Ortadoğu coğrafyasının merkezindeki Kürdistan'ın küçük bir parçasında başta toprak reformu olmak üzere çağını aşan sosyal reformlar yapılması ve hayata geçirilmesi inanılır gibi değil. Bunu düşünmek bile insana heyecan veriyor. Sovyet Bolşevik Devrimi'nden tam 12 yıl önce 92 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- Kürdistan'da bir şeyh, bir düşünce adamı kendi küçük coğrafyasındaki aşireti içinde toprak reformunu gerçek- leştiriyor. Bunun yanında sosyal alanda çağını aşan bir dizi reformu hayata geçiriyor. O günün Ortadoğu coğrafyasını göz önünde bulundur- duğumuzda buna benzer örnekleri görmek mümkün değildir. O nedenle çağını aşan reformlar demekle abartma yapmadığımı düşünüyorum. Yine şu noktaya parmak basmak istiyorum. Tarihimizi bilmememiz veyahut tari- himizi başkalarının yazdıklarından öğrenmemizin olumsuzlukları hemen göze çarpmaktadır. Eğer bu değerli kitap olmasaydı biz tarihimizin bu altın sayfasını bilemeyecektik. Tarihi-mizde övünç ve iftihar edeceğimiz, insanlığa ışık tutacak bu değerli düşün adamını tanıyamayacaktık. Kurdistan'ı çepeçevre kuşatan güç- lerin birinci amacı tarihimizi, kültürü- müzü, dilimizi yok edip, bizi tarih sah- nesinden silmek değil midir? Bu nedenle uzunca yıllar Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî, Ahmedê Xanî, Ali Harîrî gibi filozof ve kültür adamla- rından yeni yetişen Kürt kuşakları uzak durmadı mı? Bu tarih bilincinin eksik- liği, üzerimizde özgüven eksikliği yaratmadı mı? Oysa tarihimizi iyice inceleyip öğrenseydik, Şeyh Abdusselam Barzanî ve benzeri nice övünç duyacağımız insanlarımızın olduğunu görecektik. Benim asıl üzerinde durmak iste- diğim 20. yüzyıl boyunca süregelen ve 21. yüzyıla federal bir Kürt devletine önderlik ederek geçiş yapan Barzanilerin bu enerjilerinin, bu dinamizmlerinin, bu yüksek ahlak ve seciyenin kaynaklarına biraz neşter vurmaktır. Bilindiği gibi son iki yüzyıl- da Kürdistan'da bir çok aile (Babanlar, Bedirhaniler, Nehriler, Berzenciler, Şeyh Saidler, Seyid Rızalar ve Qadî Muhammedler) büyük bedeller ödey- erek Kürdistan tarihine isimlerini altın harflerle yazdırmayı hak eden büyük mücade- leler verdiler. Bedirhanilerin kültürel alandaki uzun erimli mücadelelerini ayrı tutarsak yukarda adı geçen isimlerle adlandırılan Kürt hareketlerinin ömrü 5-10 yıl veya en fazla 20 yılla sınırlı kalmıştır. Barzanilerin mücadelesi ise yüzyılı aşkındır tüm gelgitlere rağmen var- lığını sürdürmekte, bu gün gelinen noktada Güney Kürdistan'da Federal Kürt Devleti biçiminde bir kazanımla taçlandırılmıştır. 20. yüzyılda iki dünya savaşı yaşandı. 1914'de başlayan 1. Dünya Savaşı süreci içinde, 1917 Ekim'inde dünyayı sarsan büyük Sovyet Bolşevik devrimi oldu. 1918'de savaşın bitimi 600 yıllık Osmanlı Imparatorluğu'nun sonunu getirdi. Savaşın sonucunda Ortadoğu'da özellikle Arap coğrafya- sında yeni manda devletler oluşturu- larak, yepyeni bir konjonktür tarih sah- nesine çıktı. 1923 Lozan Antlaşmasından sonra Kürdistan; Türkiye, Iran, Irak ve Suriye arasında dört parçaya bölündü. I. Dünya Savaşı'nın galibi olan güçler Kürdistan'a bu talihsiz statükoyu biçti. Kürtlerin işgal güçlerine karşı verdik- leri büyük mücadeleler dünya egemen- lerinin ördükleri duvara çarparak geri tepti. 1939'da başlayan ve 1946 da B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 93 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- biten 50 milyon insanın kaybıyla sonuçlanan II. Dünya Savaşı'ndan sonra da dünyadaki büyük alt-üst oluşlara rağmen Kürdistan'ın statüko- sunda bir değişiklik olmadı. Bunca alt-üst oluşların içinde Barzanilerin mücadelesi de dur durak bilmeden devam etti. 1914'ün sonunda Şeyh Abdusselam Barzani'nin idamı ile liderlik Şeyh Ahmed Barzani'nin eline geçti. I. Dünya Savaşı döneminde Güney Kürdistan'daki hareketin lider- liğini yapan Şeyh Mahmud Berzenci'ye, Barzaniler tüm güçleriyle destek oldular. Şeyh Ahmed Barzanî, o dönem Kuzey Kurdistan'daki örgütler- le de ilişkilerini sürdürüyordu. 1930'lardan 1945'e kadar Ingiliz man- dası, Irak hükümetine ve Ingiliz savaş güçlerine karşı Şeyh Ahmed ve Mela Mustafa Barzani önderliğinde çetin bir silahlı direniş yürütüldü.1946'da Mahabad Kürd Cumhuriyeti'nin kuru- luşu aşamasında Mela Mustafa Barzanî binlerce kişilik peşmerge gücüyle Qazî Muhammed önderliğindeki cumhuriyete iştirak ettiler. 11 ay ayak- ta kalan cumhuriyetin yıkılmasından sonra Qazî Muhammed ve diğer yöneticiler Iran yönetimi tarafından hunharca idam edildiler. Mela Mustafa Barzanî, peşmerge güçleriyle Iran devletine karşı büyük bir çatışmaya girdi. Bu silahlı direniş zaman zaman Güney Kürdistan'a kaydırıldı. Burada Ingilizlere ve manda hükümet güçler- ine karşı direnişlerini sürdürdüler. Bir tarafta Iran güçleri, diğer tarafta Irak ve Ingiliz güçleriyle savaşan Barzaniler, kuzeyde de Türkiye'nin askeri çem- beriyle karşı karşıya kaldılar. Barzanilere, Sovyet Rusya'ya zorunlu ilticadan başka bir yol kalmamıştı. 1947'ün sonlarına doğru Mela Mustafa Barzanî 520 savaşçı arkadaşıyla tarihi uzun yürüyüşünü dört devletin askeri çemberi altında sürdürerek Sovyet topraklarına vardı. Sovyetlerde 12 yıllık zorunlu ikametten sonra 1958'de Irak'ta iktidar değişikliği sonucu oluşturulan yeni anayasada Kürtlerin ulusal demokratik haklarının güvenceye alınması sonucu Barzanî, savaşçı arkadaşlarıyla beraber Kürdistan'a dönüş yaptı. Ne var ki anayasada verilen haklar pratikte hayat bulmayınca Mela Mustafa Barzani, 1961'de Irak hükümetine karşı büyük bir silahlı direniş örgütlemeye başladı. Eylül Devrimi olarak adlandırılan bu direniş.1970'e kadar amansız bir şek- ilde devam etti. Irak hükümetinin Kürtlerin talebine olumlu yanıt verme- si üzerine 11 mart 1970'te otonomi anlaşması yapıldı. Bu anlaşma 1975'e kadar devam etti. Ne var ki Irak hükümeti anlaşmanın başından itibaren anlaşmada samimi olmadığını kanıt- layan bir sürü komplo ve entrikaya başvurdu. Mustafa Barzanî'ye karşı iki kirli suikast girişimi yapıldı. Her iki girişim de başarısız oldu. Idris Barzanî ve Mesud Barzanî'ye karşı da aynı kirli yöntemlerle başarısız suikast girişimi oldu. Ne var ki IKDP'nin bazı lider kadroları da suikastlar sonucu şehit edildi. Anlaşmanın başından beri Irak hükümeti Kerkük sorunu üzerinde zaten problemler çıkarıyordu. 1975'lere gelindiğinde Barzani'nin Irak Hükümetine karşı sabrı tüken- 94 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- mişti. 200 bin kişilik peşmerge ordusuyla Irak hükümetine karşı yeni bir silahlı saldırı başlattı. Irak'ın kuzey komşusu Türkiye başta olmak üzere, Arap ülkelerinde büyük bir teyakkuz başladı. Barzani'nin Irak'ı sarsacak bu yeni hamlesi hepsinin uykularını kaçırıyordu. ABD'nin Iran üzerinden gelen lojistik desteğinin kesilmesi için söz konusu devletler ABD üzerindeki nüfuzlarını sonuna kadar kullandılar. Iran Şahı Rıza Pehlevi'yi ve Irak lideri- ni Cezayir'de bir araya getirerek anlaştırdılar. Anlaşmaya göre Iran Şahı, Iran üzerinden gelen desteği kesecek, karşılığında Irak'tan Şat- tülarap bölgesini alacaktı. Bu anlaş- manın sonucunda güney Kürtleri tarih- lerinin en büyük trajedilerinden birini daha yaşayacaktı. Bu büyük trajediye rağmen pes etmek yoktu. Bir yılı bile bulmayan bir zaman dilimi içinde 26 Mayıs 1976'da Mayıs Devrimi olarak adlandırılan yeni peşmerge güçleri Irak'ın işgalci-diktatör yönetimine karşı yeni bir silahlı mücadele süreci başlatıyordu. Bu yeni silahlı mücadele süreci, 1991 baharına kadar aralıksız bir şekilde devam edecekti. Bu süreç içinde Kürtlere ihanet eden Şah Rıza Pehlevi, Humeyni önderliğinde gelişen ayaklanma sonu- cu, asırlara dayanan tahtını bırakıp kaç- mak zorunda kalacaktı. Iran ve Irak arasında 1980'de başlayan ve 1988'de bir buçuk milyon insanın ölümü, bir o kadarının yaralanmasıyla sonuçlanan kirli bir savaş oldu. 1983'de Barzan Enfali olarak adlandırılan Barzan Aşiretinden 8.000 kişinin Irak askeri güçleri tarafından katledildiği trajediler yaşandı. 16 Mart 1988'de 5.000 kişinin ölümü, 5.000 kişinin de yaralanmasıy- la sonuçlanan Halepçe katliamı yaşandı. Halepçe katliamını takiben tarihe Kürd Soykırımı olarak adlandırılan Büyük Enfal Katliamı yaşandı. 182.000 sivil Kürt köylerden, kasabalardan ve şehirlerden toplama kamplarına alınarak üstü açık iş kamy- onlarıyla Arap çöllerinde kazılan toplu mezarlara diri diri gömüldüler. Bütün bunlar yetmiyormuşçasına işgalci Irak hükümetinin bütün savaş güçleri Kürdistan dağlarındaki peşmerge güç- lerine ateş kusmaya başladılar. Hakurk bölgesinde 50 gün devam eden çetin çatışmalar oldu. Peşmergelerinin başında direnen Mesud Barzanî bütün bu vahşetin karşısında metanetini kaybetmiyordu. Babasından ve atalarından aldığı o yüksek ahlak ve seciye gereği peşmergelerine şöyle sesleniyordu. 'Iyi ki biz mazlumuz, zalim değiliz. Bize bu vahşeti reva görenler zavallılardır. Bu vahşet onların korkusunun delale- tidir. Bir gün gelecek, bu döktükleri kanda kendileri boğulacaktır.' Atalarından ve özellikle Şeyh Abdusselam Barzani'den aldıkları ilim, irfan, adalet duygusu, yüksek ahlak ve yüksek karakter, işgalci Bağdat dik- tatörlerinin vahşi ateş gücü altında dahi metanetlerini ve sağduyularını kay- betmeden ayakta tutabiliyordu. 1990 yılı, 20. yüzyılın en büyük olaylarından birine sahne oldu. 1917 Ekim Devrimi ile meydana gelen SSCB, 73 yıl sonra yıkılıyordu. 1917'de kuruluşuyla dünyada yarattığı büyük etki neydiyse, 1990 'daki yıkılışı B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 95 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- da benzer etkilere yol açıyordu. Doğu Avrupa'dan Kafkasya ve Orta Asya'ya kadar uzanan yeni bağımsız devletler ortaya çıktı. Böylece iki kutuplu dünya yıkıldı, yerine ABD'nin müttefikleriyle ege- men olduğu yeni bir konjonktür ortaya çıkıtı. Iran'la olan savaşından yeni çıkan Irak, bir gecede Kuveyt'i işgal etti. Irak'ın bu pervasız davra- nışını fırsat bilen ABD ve müttefikleri Irak'a askeri müdahalede bulundu. Böylece I. Körfez Savaşı başlamış oldu. Bu yeni durum, Şeyh Abdusselam Barzani'den bu yana her koşul altında varlığını sürdüren Barzanilerin önderliğindeki Güney Kürtleri'ne tarihi bir fırsat yaratıyordu. Barzaniler tüm olumsuz koşullara rağmen yıllarca verdikleri silahlı mücadelenin kirletilmesine asla müsaade etmemişlerdi. Verdikleri silahlı mücadelede militarist hedeflerin dışında hiçbir sivili hedef almamışlardı. Sivillerin zarar göreceği eylemlerden devamlı kaçınmışlardı. Bu uluslararası alanda kendilerine olumlu bir referans oluşturmuştu. Mücadelenin ideolojik boyutunu da hiçbir zaman uç noktalara taşı- mamışlardı. Mücadeleyi mazlum bir milletin özgürlük mücadelesi kalıpları içinde tutmaya özen göstermişlerdi. Bütün bu tutum ve davranışları ulus- lararası alanda ellerini güçlendiriyor- du. Yüzyıllık mücadele pratiği içinde kendi mevcudiyetlerini dosta, düşmana ve Kürdistan halkına ispatlamışlardı. Bütün bunlar 1991'den itibaren ortaya çıkan yeni konjonktürde Kürtlerin güçlü bir şekilde tarih sahnesine çık- masına yetiyordu. I.Körfez Savaşı'nın yarattığı fırsatı değerlendiren güney Kürtleri, 1991 baharını serhıldan baharına çevirdiler. Güney Kürdistan'ın büyük bölümünü (Süleymaniye, Erbil, Duhok gibi il- ilçe ve köyleriyle beraber) işgal güç- lerinden temizlediler. Irak hükümetinin Kürdistan'daki kurum ve kuruluşlarını darmadağın edip kendi öz yönetimleri- ni oluşturdular. Bu olağanüstü şartlarda dahi metanetlerini ve sağduyularını korudular. Irak Baas Partisi'nin faşist yönetici ve komutanlarının ailelerine ve sivillere herhangi bir zarar ver- mediler. Çatışmalarda esir düşen Irak askerlerini dahi sağ salim ailelerine teslim ettiler. 1992'de Güney Kürdistan'da tüm Kürdistani partilerin özgürce katıldığı demokratik, özgür, parlamenter bir seçime gidildi. Belki Kürdistan tarihinde bir ilk yaşanarak seçim sonucuna göre Kürdistan parla- mentosu oluşturuldu. Parlamentonun içindeki tüm partilerden müteşekkil bir Kürdistan hükümeti oluşturuldu. Yaşanan bir takım ciddi iç sorunlara rağmen 2003 te meydana gelen II. Körfez Savaşı'na kadar bu hükümetler varlıklarını sürdürdü. II.Körfez Savaşı'ndan sonra hükü- metin içindeki iç sorunlar peyderpey çözümlenmeye başlandı. 2005'te yapılan yeni parlamenter seçimlerle, parlamentoya yeni bir işlerlik kazandırıldı. Bu süreçte başta Mesud Barzanî olmak üzere, Kürdistanî parti- lerin ortak çabasıyla Celal Talabani Irak Cumhurbaşkanı seçildi. Tarihte ilk olarak bir Kürt kendi kimliğiyle Irak Cumhurbaşkanlığına seçiliyordu. Kürdistan Bölgesi'nde yapılan başkan- 96 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- lık seçimleri sonucu Mesud Barzanî de Kürdistan Bölgesi Başkanı seçiliyordu. Bugün gelinen noktada parlamentosuy- la, hükümetiyle, üniversiteleriyle, peşmerge ordusuyla, polis teşkilatıyla ve bayrağıyla Güney Kürdistan Bölgesi tarihinin en parlak dönemini yaşamakta ve dünyadaki tüm Kürtlere ilham kaynağı olmaktadır. Bu kazanımlar Irak'ta yapılan ve referan- dumla oylanan yeni bir anaya- sayla güvence altına alınmıştır. Irak tarihinde ilk kez Kürdistan'daki etnik ve dini grupların (Asuriler, Keldaniler, Yezidiler, Türkmenler) kültürel hakları da anayasal güvence altına alınmıştır. Şeyh Abdusselam atalarından aldığı yüksek erdemliliği, ilim ve irfanla 1905'de kendi toplumunu dönüştürecek toplumsal adımı atarak bu günün toplumsal kazanımlarının temelini oluşturdu. Bugün elde edilen ulusal demokratik kazanımların temelinin Şeyh Abdusselam'ın 1905'te hayata geçirdiği reformlara dayanmaktadır. Bu reformlar, yüzyıl boyunca Barzanilerin kuşaktan kuşağa moti- vasyonunu sağladı. Çünkü Kürdistan tarihine baktığımız zaman, yukarıda yedi madde halinde düzenlenen ekonomik, sosyal ve siyasal reform- ların benzerini Ortadoğu coğrafyasında hiçbir yerde görememekteyiz. Barzaniler hak ve adalet duygu- larını en zor koşullarda bile ayakları altına almadılar. Bu duyguları devamlı yükseklerde tuttular. Yüzyıllık müca- dele süreci içinde bazen ABD'de, bazen SSCB'de, bazen Avrupa ülkelerinde, zaman zaman da Ortadoğu ülkelerinde saraylarda ağırlandılar. Hiçbir zaman mütevazi yaşam tarzlarını yitirmediler. Barzan köyündeki yaşamı, Bağdat'taki Nuri Said Paşa Sarayına tercih ettiler. Bir köylü, bir çoban gibi yaşamasını bil- diler. Savaşan peşmergeleriyle yaşamlarını bütünleştirdiler. Aristok rat yaşam tarzını, ağalığı, hayat tarzlarına asla koymadılar. Yaptıklarıyla hiçbir zaman böbürlenmediler. Onları öven- leri, biz ne yaptık, biz hiçbir şey yap- mamışız gibi mütevazi tebessümleriyle cevaplandırdılar. Şeyh Ahmed Barzanî, genç kardeşi Mela Mustafa Barzanî'yi her bir göreve gönderdiğinde, 'adaletli ol ve asla böbürlenme' tavsiye ve telkinleriyle uğurladı. Karşılarında dünyanın en vahşi düşmanı bulunması- na rağmen ve çocuk, kadın, yaşlı ayrımı yapmadan her türlü soykırımı kendilerine reva görmelerine rağmen bu vahşi düşmandan sadece tiksindiler ve zavallı acınacak insanlar olarak gördüler. Onların yöntemlerini asla benimsemediler. Atalarından aldıkları erdem ve yüksek seciyeyi bu vahşi düşmanlardan bile esirgemediler. Barzanilerin diğer önemli bir meziyeti de ekonomik ve eğitim açısın- dan düşmanlarının kapsama alanına hiç girmemeleridir. Devamlı özgür bir toprak parçasını ellerinde bulundurdu- lar. Bu özgür topraklarda ekonomik yaşamlarının yanı sıra eğitimlerini de kendi medreselerinde ve parti okullarında sürdürerek asimilasyon politikalarının önüne bir set çektiler. Kendilerine özgü dillerini, kültürleri- ni, inançlarını, adet ve gele-neklerini, tüm orijinalliği içinde bu güne taşı- masını bildiler. Barzanilerin siyasi çizgisinin diğer önemli bir meziyeti de B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 97 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- Kürdistan halkının sosyolojik dokusuyla barışık olmalarıydı. Bu anlamda IKDP'nin bünyesinde Asurileri, Keldanileri, Yezidileri, sol- cuları ve yüksek din eğitimi görmüş imamları aynı potada demokratik bir hoşgörü ortamı içinde kaynaştırabildil- er. Böyle bir örnek dünyada var mıdır diye düşünmekten kendimi alı koy- amıyorum. Sonuç olarak, Şeyh Abdusselam Barzani'nin 1905'te hayata geçirdiği reformlar, Güney Kürdistan'daki bu günkü kazanımların temel dinamiğini oluşturmuştur. 98 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 II. Şeyh Abdusselam BARZANÎ --- Page Break --- Anlatacaklarım, Kürt anne ve babadan Çukurova'da dünyaya gelen güzel bir "Çirkin Kral"a dair olacak. Bakmayın siz ona çirkin denildiğine, nedir ki "çirkin" denilen şey: bedenin dal yüzün kavruk, burnun büyük olması mı, ya da salon tipi sarılık ye- rine toprak gibi esmer, çoğunluk gibi mazlum, çoğu zaman kazanan olama- mak mı? Yoksa bütün bir ömrü, beyaz perdenin parıltılı ışığında şöhretle, var- lıkla geçirmek varken, bunları eli-nin tersi ile bir kenara itip düşündükleri, inandıkları uğruna hepsinden vazgeçe- bilmek, hatta yıllarca hapisler-de yat- mayı göze almak, sürgünlerde yaşamak mıdır? Varsın insan böyle bir "Çirkin Kral" olsun. Böylesi baş-göz üstüne deyip anlatalım kendi Yılmaz'ımızı: Mazlumlarýn Çirkin Kralý: YILMAZ GÜNEY Kemal Y. Yılmaz GÜNEY B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 99 --- Page Break --- Kısaca yaşamı: Yılmaz Güney, 1937 yılında (riva- yet odur ki, okula yazılacağı tarihte kimlik çıkarıldığı için gerçek doğumu 1931'dir) Adana'nın Yenice Köyü'nde dünyaya gelir. Anası Muş'tan Cibran aşiretinden, babası Siverek köy- lerindendir. Babası kan davası sonucu Adana'ya göçmüş bir Zaza Kürdüdür. Seferberlik sonrası her ikisi de Adana'ya yerleşir, burada tanışır ve evlenirler. Bu evlilikten Yılmaz'ın ken- disinden küçük bir kız kardeşi daha dünyaya gelir: Leyla… Evde Kurmancça ve Zazaca sık sık konuşul- duğu halde Yılmaz ve kız kardeşi Kürtçeyi konuşamazlar ama anlarlar. Yılmaz, o günleri "Siyasal ve bilimsel anlamda ulusal kimliğimin pek bi- lincinde değildim. Siyasal bilincim geliş- tikçe, kendi gerçeğimin farkına vardım. Asimile olmuş bir Kürd olduğumu anladım. Gittiğim okulda bize Türk olduğumuzu söylüyorlardı. Milli ve resmi ideolojiye göre eğitiliyorduk."1 şeklinde anlatır. Yılmaz'ın asimile olmuş bir Kürd olmasından "Kürtlük" bilincine evril- mesine, oradan "Benim düşündü- ğüm Kürdistan, Birleşik, Bağımsız, Demokratik Kürdistan'dır"2 düşüncesine doğru dönüşüp varmasına geç- meden önce 1982 yılında kendi kaleminden çıkma öz yaşam öyküsüne bakmakta yarar var: 1 M. Şeyhmus Güzel, Yılmaz Güney Hazinesi, Pêrî Yayınları, sayfa 11. 2 Mahmut Baksî, Kürt Gözüyle Yılmaz Güney, ZÊL Yayınları, sayfa 54. Bir sanatçı olarak, "Yılmaz GÜNEY" diye bilinirim. Asıl adım Yılmaz Pütün'dür. Adım, zorluklar karşısında eğilmez, umutsuzluğa kapılmaz, yılgınlığa düşmez ve başeğmez anlamına gelir. Soyadım Pütün ise bir dağ meyvesinin kırıl- maz çekirdeğidir. 1937 yılında, Türkiye'de bir güney şehri olan Adana'nın Yenice köyünde doğdum. Kürt asıllı, topraksız bir köylü ailenin iki çocuğundan biriyim. Annem dindardı ve okuma ve yazma bilmezdi. Babam ise okumayı askerde öğrenmişti. Annem gibi o da hiç okula gitmemişti. Babam, 1976'da ben Kayseri Cezaevi'ndeyken öldü. Mezarını göremedim. Dokuz yaşımdan buyana hayatımı çalışarak kazandım. Ilk işim dana gütmekti. Liseyi Adana'da bitirdim. O yıllar DORUK adında bir sanat dergisi çıkardım. Sanata meraklıy- dım ve hikâyeler yazıyordum. 1955'te bir hikâyemden ötürü takiba- ta uğradım. Hakkımda dava açıldı. 1957 yılında, Istanbul'a, Iktisat Fakültesi'nde öğrenim görme hayal- leriyle geldim. Fakat devam edeme- dim. 1955'ten beri süren takibat ve mahkeme sonuçlandı ve ben başlan- gıçta yedi buçuk yıl ağır hapis ve iki buçuk yıl sürgün cezasına çarptırıl- dım. Daha sonra temyiz üst mahke- mesi kararı bozdu. Yeniden görülen mahkeme sonucu cezam bir buçuk yıl ağır hapis ve altı ay sürgün ceza- sına çevrildi. Öğrenimim yarım kal- mıştı. Önümdeki tek yol kendimi hayatın okulunda, hayatı kabul ettiği ve dayattığı öğretmenler aracılığıyla 100 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- eğitmekti. Öyle yaptım. Kitaplar, sinema, iş, cezaevi, acımasızlık, ha- yatın katı kuralları, baskılar, kahpe- likler, yiğitlikler! Karşılaştığım zor- lukları yenmek için direnmek ve kararlılık. Öğretmenlerimden biri ZORDUR. 1961 Mayıs'ında cezaevi ile tanıştım. 1962 Aralığında cezam bitti. Muha- fazakârlıklarıyla ünlü Konya şehrine sürgün gönderildim. Konya sınırla- rından çıkamazdım. Her akşam polise imza vermeliydim. En çok imzayı polis defterine attım: 180 defa! 1968'de askere gittim. 1970 Nisanında döndüm. Hayatımdan çalınan iki yıl… 1971 Mayıs'ında on binlerce aydın, sanatçı, yazar gibi ben de gözaltına alındım. Hakkımda hiçbir delil yoktu. Sadece kuşku. Bir hafta gözaltında tutulduktan sonra serbest bırakıldım, ama resmi olmayan bir emirle, sözlü bir emirle ve tehditle yine Nevşehir'e üç aylığına sürgün edildim. Bu kez polise imzaya gitmiyordum. Polis beni dıştan kollu-yordu. 1972'de, Mart'ın 16'sında devrim- cilere yardım ettiğim gerekçesiyle tutuklandım. Mahkeme sonucu on yıl hapis ve sürgün cezasına çarp- tırıldım. Ecevit hükümetinin 1974 Genel Af'ıyla serbest bırakıldım. Bugün ise Ecevit cezaevindedir. (1980-82 dönemi) 1974 Eylül'ünde bir cinayet olayına adım karıştı ve on dokuz yıla mahkûm edildim. Cezaevindeyken GÜNEY adlı bir sanat ve kültür dergisi çıkardım. On üç sayı sonra sıkıyönetimin yeniden gelmesi üzerine dergimiz kapatıldı ve hakkımda yazılarımdan ötürü on ayrı dava açıldı. Suçum "komünizm propagandası yapmak, milli duygu- ları zayıflatmak, halkı suç işlemeye teşvik etmek, suç sayılan filleri övmek ve devletin içte ve dışta itibarını sarsmak…" İstenen ceza toplamı, yaklaşık yüz yıl… 1981 Ekim'inde, izinli çıktığım Isparta Yarıaçık Cezaevi’ne dönme- dim. Sonra da yurt dışına çıktım. 1981 Ekim'ine kadar, yaklaşık on iki yılımı çeşitli cezaevlerinde geçirdim. Bu on iki yıl içinde, ikisi yarıaçık olmak üzere on beş cezaevi tanıdım. Ülkemden ayrıldıktan sonraki ilk ay- larda üç davanın sonuçlandığını, sonuçta toplam yirmi yıl ağır hapis, yedi yıla yakın sürgün cezası aldığımı öğrendim. Öbür davalarım devam etmekte ancak henüz hangileri sonuç- landı, ne kadar ceza aldım, bilmiyo- rum…"3 Yılmaz'ın kendi ağzından hayat hikâyesini yukarıdaki gibi dinledikten sonra, bu hayatın içinde Kürtlük bi- lincine nasıl ulaştığına, edindiği Kürt kimliğini sanatına, sinemasına siyase- tine, kısaca hayatına nasıl yedirdiğine bakılabilir artık: Adana'da yoksul bir Kürd olarak Yılmaz Pütün: Daha çocuk yaşta babasının yoksul sünnetlerinde Kürtçe şarkılar söyle- 3 M. Şeyhmus Güzel, Yılmaz Güney Hazinesi, Pêrî Yayınları, sayfa 13-14, Insan, Militan ve Sanatçı Yılmaz Güney, Yılmaz Güney, Güney Film Yayınları, Belge Dizisi sayfa 16-18. BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 101 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- mesi, annesinin Kürtçe şarkılarla bera- ber konu komşuya Kürtçe masallar anlatması, dağarcığına hem Kürtçenin yerleşmesine, hem de ileride sanatını etkilemesine neden olacaktır. Annesi- nin anlattığı masalları kâğıda geçire- mediğine hayıflanır ama lise yıllarında başladığı öykücülüğüne annesinden duyduklarını katık etmediğini kim iddia edebilir… Yine babasının ikinci evliliğinden sonra hayat Yılmaz için daha zorlu ol- duğunda annesi ve kız kardeşi ile yaya olarak Yenice'den Adana'ya her yürü- düklerinde annesinin gözyaşlarına karışan Kürtçe ağıtların etkisini de… Film şirketindeki işi gereği Adana'nın dışını, Güneydoğu Anadolu'yu, kendisinin belirttiği üzere "Kürdistan'ı köy köy, şehir şehir" dolaştığı genç yaşında babasının mem- leketi Siverek'i ziyaret ederken, akra- balarını tanıması, köklerini bulması, onların sıcaklığında babasının ve annesinin söylediği ağıtların, şarkıla- rın, masalların izine rastlamasının, anılarını hissetmesinin payını da… Ama belki de en büyük pay, arkası- na öykülerini, kendine ait edebiyat dünyasını, sosyalist fikirlerini, mazlu- mun yanında yer almışlığından kay- naklı "Çirkin Kral" unvanını da alarak biraz da aklını sağlamaya çekmesine yarayan askere, Muş'a gittiğinde orada karşılaştığı ve gördükleri annesinden aşina olduğu Kürtlerindir… Bunları yazmama sebep, Yılmaz Güney'i, çoğu kere kendi yaşadıkların- dan, yaptıklarından ve siyasal olarak söylediklerinden bağımsız, tamamen Türk sinemacı, sanatçı ve siyasetçisi olarak görme eğilimidir. Onun Kürd yanı, sinemasındaki Kürd öğeler ve duyarlılıkları, siyasal olarak Kürd halkı için talepleri her vurgulandığında, bir karşı eleştiri ve kara çalmaya paralel "küçük burjuva milliyetçiliği" suçla- ması gırla gider. Yılmaz Güney'in "Türkiye sınırlarını terk edişine kadar Kürd yanı yoktur" denilir, Kürtlükle ilgili fikirlerini, bir kızgınlık olarak, Türkiye dışına çıktıktan sonra edinil- miş bir durum, bir refleks, sanatına gölge düşüren, göz ardı edilmesi gereken, "Çirkin Kral" kültüne zarar veren politik bir söylem olarak algılan- mak istenir. Oysa yukarıda kendi hayatında vurgu yaptığı kesitlere, aşağıda filmler- ine yapacağımız referansları ekledi- ğimizde, Yılmaz Güney'in Kürtlüğü- nün siyasal söylemleriyle sınırlı tutula- mayacak kadar derin, kendine has, onun Kürtlüğünden kaynaklı içselleş- tirilmiş bir bütün olduğu görülür. Kaldı ki, siyasal söylemleri de yabana atıla- cak cinsten değil. Hadi biz kaldı- ğımız yerden, filmlerinden devam edelim: Edebiyattan Beyazperdeye: Pamuk işçiliği, gazoz ve simit satıcılığından sonra liseli yıllarında bisikletinin arkasına koyduğu film bobinlerini bir sinemadan diğerine taşı- yarak geçimini sağlamaya çalışır- ken yüreğinin bir başka yanı çoktan ede- biyatla tanışmıştır bile. Öyküler yazar, çeşitli dergilerde öyküleri yayınlanır, edebiyat dergisi çıkarır. Bu yıllarda 102 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- yazdığı Üç Bilinmeyenli Eşitsizlik Sistemleri adlı öyküsünden ötürü "komünizm propagandası" yapmaktan takibata uğrar, uzun hapislikler istenir hakkında. Yılmaz'ın cezaevi serüveni- nin de başlangıcı olur öykü. Okumak, üniversite eğitimi görmek ve coşkulu yüreğine alan yaratmak adına önce Ankara'ya hukuk öğrenimine, olmadı, Istanbul'a Iktisat Fakültesi'ne kayıt yaptırdığında terkisinde 13 öykülük edebiyat birikintisi vardır. Istanbul'daki ilk zamanları edebiyat sohbetlerinin bolca yapıldığı yıllarıdır. Ancak Yaşar Kemal, Atıf Yılmaz'la tanıştırınca kendisi için farklı ve daha geniş bir kapının açıldığını görür: Sinema… Sinemaya edebiyattan gelen deneyimle senaryo yardımcısı olarak başlar, reji asistanlığı ile devam eden süreç oyunculukla bir anda tamama erer. Bu öyle bir durum ki, Yılmaz'ın görkemli sinema serüveni boyunca bu üçlü senaryo-oyuncu-yönetmen hali yaşamının değişik dönemlerinde bazen içerde bazen dışarıda, sineması- nın gelişimi evrelerinde, bazen zorunlu bazen de sanatı gereği iç içe de geçer, birinin diğerine baskın olduğu evreler de olur. Ama Yılmaz Güney, sinemanın bu üç alanında başarılı olmuş ender sanatçılardan biri olarak tarihteki yeri- ni alır. Agâh Özgüç, Bütün Filmleriyle Yılmaz Güney adlı kitabının giriş bölümünde bu konuyu daha ayrıntılı ve genişçe irdeler. Oradan küçük bir alın- tıyla "Yılmaz Güney'in sinema yaşamını, sırasıyla 'senaryosunu yazdığı', 'oyunculuğunu yaptığı', 'senaryosunu yazıp oynadığı' ve 'senaryosunu, oyun- culuğunu, yönetmenliğini tümüyle üstlendiği' filmler olmak üzere dört bölümde toplayabiliriz. Bu genel dökümden, ne fazla ne eksik, tam 111 Yılmaz Güney filmi çıkar ortaya"4 dediğinde, gerisini bu başlıklar altında filmlerinin kategorik dökümünü sıra- lamayla getirir. Yılmaz Güney'in sinemada ken- dine yer yapmaya çalıştığı yıllar Ayhan Işık'lı, Göksel Arsoy'lu, Ediz Hun'lu yıllardır. “Yakışıklı, salon erkeği tipine doymuş toplum, onu, mazlumun yanın- da olan fedakâr tavrından da et- kilenerek kendine yakın bulur. Ezilen, itilen ancak gerektiğinde başkaldıran; isyanına karşı gerektiğinde acı çekme- sini bilen, sahip olduklarını feda ede- bilecek bu 'çirkin' adamı çok sever. O zamanlar kolayından unvan dağıt- mayan halk, ona "Çirkin Kral"ı uygun görerek”, sinemada yeni bir dönemin başladığının işaretlerini verir. 1964'de 10, 1965'te 21, 1966'da 13 filmde oynamak gibi, her bir filminin 6-8 milyon seyirci tarafından izlenmesi gibi rekor sayılabilecek rakamlara ulaşır. Yılmaz Güney, 1966'da çekilen 'Hudutların Kanunu'na kadar yukarıda sıralanan içeriklere uygun, en yakı- şan tabirle "vurdulu-kırdılı" filmlereimza atar. Milyonların sevgisini kazanır, onların gönüllerinde taht kurarken, Türkiye'nin toplumsal, siyasal gelişmelerini de 4 Agâh Özgüç, Bütün Filmleriyle Yılmaz Güney, Agora Kitaplığı, sayfa 1. BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 103 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- yakından takip eder. Bir yandan ede- biyat çevreleriyle Onat Kutlar, Yaşar Kemal, Tuncel Kurtiz'le ilişkileri devam ederken, bir yandan da Türk ve Kürt siyasal çevrelerle yakın ilişkiler kurma ve geliştirme gayreti içindedir. 1960'lı 70'li yıllar Yılmaz Güney kültünün tartışmasız oluştuğu, bütün Türk ve Kürd coğrafyasını sardığı yıl- lardır. Onunla tanışan ya da filmlerini izleyen her insanın, belki de en çok Kürtlerin bir şekliyle kendisiyle anısı ya da anıları oluşmuştur. Bu bazen filmlerinden kendisine yakıştırdığı bir tip, bir replik ya da bir görüntü, bazen de bir imajdır. “O, artık bütün 'çirkin- liğiyle' odalarımızın duvarlarında, ka- saba otobüslerinin camlarında, dük- kânların vitrinlerinde, yanı başımızda- ki vefalı bir dostumuz, kartpostallarıy- la yazışmalarımızın muhalif dilidir. Canımız her acıtıldığında isyanımıza ortak edeceğimiz en yakın arkadaşı- mız... Kasaba sinemalarının afiş panolarına boynu büküklerin kendi yazgılarına Yılmaz'ı ortak edip saatler- ce boyunlarını bükerek başlarını Yılmaz'ın başına yasladıklarını bilinir. Saçların onunki gibi kesildiği berber- ler... Filmlerini izlerken "Dikkatli ol, arkandalar!" diyen sevenleri, onu arka- dan kollayanların nefesini kendileri de daha uzun yıllar hisseder…” Bu yıllara siyasal bir bakış: Cumhuriyet tarihi Kürtlerin asimi- lasyonu, yok sayılması ve inkârı tarihi olarak da okunabilir. Kürtlerin Türk sayılması, Kürtçe konuşma yasağı, Kürd gelenek, görenek, kültürünün bir 104 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Yýlmaz Güney, eþi Fatoþ Güney ve oðlu Yýlmaz Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- şekilde Türk gelenek, görenek ve kültürü sayılması, Kürd masallarının, şarkılarının Türkçeleştirilerek içleri- nin boşaltılması Cumhuriyet tarihi boyunca olagelen bir olgu oldu. Bir halk için kendisi olamama ağır bir eza- yken, kendisine ait olanların sahip- lenilmesi bu ezayı daha da katmerleş- tirdi. Kuzey Kürtleri bugüne kadar böyle bir ezanın içinde yaşadı. Kürd edebiyatı ve sinemasını doğallığıyla oluşturamadıkları gibi, Türk edebiya- tına, sinemasına da "kendileri" olarak yansıyamadılar. Kürtler adab-ı muaşe- retten bihaber kaba-saba, bozuk Türkçe konuşan, ilkel, şehirlerde artık işleri yapan kapıcı, hamal, inşaat işçisi ya da eşkıya tarzı zorba kişiler ve tipler olarak yansıtıldılar. Kürtlerin güzel, makul yanları ise çoktan Türkçenin içine hapsedilip sahiplenilmişti bile. Böyle ağır bir tablonun içinde Türk edebiyatının sinemasının içinde Kürtlere ait öğeleri bulup çıkarmak, iki şekliyle önemliydi. Bir kere bunlara bakarak tahribatın ne kadar büyük olduğu, Kürtlerin kültürünün ve değer- lerinin ne kadar büyük bir asi-milasyon ve imha ile karşı karşıya kaldığı görülebilir; ikincisi Türk edebiyat ve sinemasına yansıyan Kürd öğelerin bu yapıtlar içinden cımbızla çekip alın- masıyla Kürt sanatının kendisini nasıl koruduğu ve inşa ederken mücade- lesinin zorluğu ve büyüklüğü anlaşıla- bilirdi. Türkiye'deki siyasal mücadeleyle paralel, edebiyata ve sinemaya top- lumsal gerçekçiliğin yansımalarıyla birlikte Kürtler de ilkel, görgüsüz tipler olmaktan bir nebze çıkarak hiç değilse belli oranlarda kendileri olarak yansı- maya başladılar. Rohat Alakom'un Türk Edebiyatında Kürtler’i ile Müslüm Yücel'in Türk Sinemasında Kürtler’i çalışmalarını bir-iki paragraftır yazma- ya çalıştığım kapsamda, Cumhuriyet'in Kürtlere bakışı ve Kürtlerin kendilerini var etme mücadelesi kapsamında oku- mak önemli. Yılmaz Güney Sineması'nda Kürtler: Kürtler, Yılmaz Güney Sinemasına ilk olarak 'Koçero' (Dağların Taçsız Kralı-1964) filmiyle girdiler. Mehmet Ihsan Kilit veya namlı adıyla Koçero, Siirt bölgesinde yaşayan Türkçe bil- mez "zenginden alıp fakire veren" halkın sevdiği bir eşkıyadır. Konusunu gerçek olaylardan uyarlayarak alan filmde, Koçero, ağanın adamları tara- fından oyuna getirilerek bir soygun sırasında jandarmalara vurdurulur. Konu ve son, tipik bir Yılmaz Güney klasiğidir. 'Koçero'(1964), 'Davudo'(1965) ile başlayan Kürd temalı, Kürd coğrafyalı filmler 'Hudutların Kanunu'(1966), 'Kızıl Irmak Kara Koyun'(1967), 'Seyit Han' (Toprağın Gelini-1968) gibi film- lerle sürerken Yılmaz Güney Sinemasının yeni bir dönemine işaret olabilecek bir sürecin başladığını da gösterir. 'Kızıl Irmak Kara Koyun' fil- mindeki Karakoyun bölümünde anlatılan öykü "Cembelîyê Kurê Mîrê Hekarî" adlı strandan alınır. Bu son filmleriyle Yılmaz Güney, gelecekteki sinemasının ipuçlarını da vermeye BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 105 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- başlar. 'Seyit Han'da yılmaz Güney'in sevgilisinin adı Kejê'dir. Burada o dönemin sansür anlayışı ve içinde Kürd öğeler bulunan filmlerin zorluk- larını anlatabilmek için Müslüm Yücel'e başvurmakta yarar var: “Seyit Han'da Güney başka bir Kürt öyküsüne uzanır. Filmin bir yanında kan davası, diğer yanında büyük bir aşk vardır. Film sansür kurulu tara- fından 'Kürtçe adlar kullanıldığın- dan dolayı' engellenmiştir. Güney, film sırasında askerliğini yapmak- tadır. Filmle ilgili gelişmeleri prodüktörü Abdurrahman Keskiner sürdürmektedir. Sansür kurulu Kejê ismini sakıncalı bulmuştur. Gerekçe olarak da Türkçede böyle bir ismin olmaması gösterilmiştir. Film 15 Haziran 1968'de Locarno, 15 Eylül'de Mannheim Film Şenliği'ne davetlidir. Bunun üzerine Keskiner, Kejê'nin adını ve sansür kurulunun tepki gösterdiği sakıncalı bölümü çıkartıp, tekrar sansüre gönderilmiş- tir. Bu sefer kurul filmde oynayan kişilerin kılık kıyafetini sorun etmiş- tir. Keskiner bu sefer de Danıştay'a başvurmuş, Kejê adının "Güneydoğu köylerinde yaygın" olduğunu ifade etmiştir.”5 'Umut'a gelmeden önce yine Kürd motiflerle bezenmiş, bir eşkıyalık filmi olan 'Aç Kurtlar'(1969) filmini bu kez askerdeyken çeker. 'Umut' (1970) ise Türkiye Sineması için bir başyapıt, Dünya Sineması'nın bir dip 5 Müslüm Yücel, Türk Sinemasında Kürtler, Agora Kitaplığı, sayfa 150. notu olarak tarihe geçer. Sinemada gerçekçilik bir tokat gibi seyircinin suratında patlar. Çukurova'ya göçmüş yoksul Kürtlerin umudun peşindeki umutsuzlukları o kadar hakiki ve sine- matografik işlenir ki, 'Umut' çekildiği günden bu güne tüm zamanların en iyi filmleri arasında en ön sırada her zaman yerini almaya devam eder. 'Umut'un bütün bu başarısına karşın sansür kurulu tarafından O yıl Cannes'da yarışmasına engel olunur. Bir sonraki yıl yarışma dışı gösterilir ve oldukça büyük ilgi görür. 'Ağıt'(1971), saçlarının kesimi, beyaz donları ve şemsiyeleri ile jandar- madan kaçan Çobanoğlu ve dört Zaza Kürdün hüzünlü hikâyelerini beyaz perdeye yansıtan bir film olarak Yılmaz Güney filmografisindeki yerini alırken, bu günlerde Türkiye zorlu bir dönemce daha girer. 12 Mart Askeri Darbesi’nin olduğu yıllardır. Bir süre sonra Yılmaz Güney de tutuklanır. Ve Yılmaz için 1981'e kadar (1974 Genel Af'tan sonraki dört ay hariç) sürecek olan uzun hapislik yılları da başlar. Burada bir parantez açmakta yarar var: Yılmaz Güney'in hayat hikâyesi, yazdıkları, filmleri bizlere başka türlü bir okuma imkânı daha verir. O cezaev- lerini, ceza çekilen bir yer olmaktan çıkarıp, bir imkâna, bir okula, aklını temize çektiği bir mekâna ve sürece çevirir. Cezaevlerinde geçirdiği on iki yılda okuyamadığı kitapları okur, romanlar, senaryolar yazar, dergi çıka- rır, içeriden filmler yönetir. Hapiste geçirilen 12 yıl onun için kayıp yıllar değil, bir üretim sürecidir. Böyle 106 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- olduğunun izlerine yazdıklarında, film- lerinde, mektuplarında, röportaj- ların- da rastlamak da mümkündür. Üstelik "istesem kaçabilirim" kabilinden cüm- leleri her fırsatta söylediğinde samimi olduğunu da biliriz. Deyip, parantezi kapattıktan sonra, 1974'te Genel Af'la birlikte Yılmaz Güney de dışarıdadır. Çıkar çıkmaz Çukurova'ya çalışmak için gelen Kürt tarım işçileri etrafında bir kan davasını konu alan 'Endişe'(1974) filminin ha- zırlıklarına başlar. Daha filmin çekim- lerinin başındayken malum Yumurtalık olayı meydana gelir ve cinayet nede- niyle yeniden cezaevine girer. Içeride kendisinin başyapıtları olan 'Sürü'(1978) ve 'Yol'(1981) filmlerini çeker. 'Sürü' ve 'Yol' Yılmaz Güney'in Kürtleri en belirgin işlediği iki filmi- dir. Muşlu dayılarının yaşamışlıkla- rının da karıştığı 'Sürü'de tarımda trak- törün kullanılmasıyla çözülmeye başla- yan aşiret ilişkileri ve bu çözülüşün aşiret ilişkilerine yansımaları anlatılır. 'Yol'da ise cezaevinden izinli olarak çıkan 6 mahkûmun nezdinde Bir Türkiye manzarası sunar. Bu öyküler- de daha çok Yılmaz Güney'in en iyi bildiği karakterler, Kürtler anlatılır: Seyit Ali, Mehmet Salih, Ömer, Mevlüt, Süleyman ve Yusuf… Bu mahkûmlar içerdedirler ama izin için çıktıkları dışarısı da başka bir ceza- evine dönmüştür. Yılmaz Güney, 1981 yılında ken- disi de 'Yol'daki gibi çıktığı bir izinden bir daha cezaevine dönmemek üzere firar edip Fransa'ya kaçar. Cinayetten aldığı cezayla beraber, cezaevinde devam ettiği siyasi faaliyetlerinden ve yazıla- rından ötürü hakkında 100 yılı aşan cezalar istenir. O yıllar, Türkiye'nin, en çok da Kürtlerin 12 Eylül gibi bir buldozerin altında ezim ezim ezildiği, tıpkı filmde olduğu gibi bütün bir coğrafyanın cezaevine döndüğü işken- cenin, kayıpların, ceza- evlerinin, sür- günlerin, ölümlerin devlet için meşru bir görev olduğu yıl- lardır. Yılmaz Güney Fransa'ya kaçışında sonra 'Yol' filminin montajını yeniden yapar. Filmde Kürtçe ezgiler kullanır. Karakterlerinden Ömer köyüne gitmek için Birecik Köprüsü'ne geldi-ğinde perdeye yansıyan 'Kürdistan' ibaresi, sinema ve siyaset çevrelerinde büyük tartışmalara da neden olur. Önemli miktarda Türk sinemacısı ve siyasetçisi durumdan memnuniyet-sizliğini dile getirir, devlet, bunu da dâhil ederek Yılmaz'ı vatandaşlıktan çıkarmanın argümanlarını çoktan oluşturmuştur. Kürt cenahta, aksine, Yılmaz Güney'in sinemasında kendilerini yine kendileri olarak görünür kılması, sorunlarını beyaz perdeye yansıtması büyük mem- nunluk yaratır. Yılmaz Güney'in özgünlüğü de burada yatar. Bütün bir sinemasını eşyaya adını koymak üzere inşa etmek iste- miş, Türkiye'deki yasak ve sansürcü zih- niyet buna izin ver- memiş, her zaman önünde bir 'duvar' gibi durmuştur. 1982'te Cannes'da 'Yol', Costa Gavras'ın 'The Missing' filmi ile bera- ber Altın Palmiye'yi aldığında sanatı- BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 107 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- nın büyüklüğünün dünyaca altı çizilir- ken kendisini 'Bir Kürt rejisör ve sanatçısıyım' diye tanıtması ve bundan onur duyması asıl bunun için değer- lidir. Yılmaz Güney'in sinemasına dair: Mehmet Aktaş, "Yılmaz Güney gerçekçi olduğu kadar, şiirsel bir sinema diline de sahipti. Güney, en önemli filmlerinde Kürtlerin yaşamını, geleneklerini, ezilmişliğini, çaresizliğini anlatır. Sınır, kaçakçılık, mayınlı topraklar, acımasız doğa ile müca- dele, yoksul- luk imgelerini filmlerinde sıkça işle- di. O filmleriyle Kürt halkının duru- munu dünyaya adeta rapor ediyor- du."6 diyerek, adeta sinemasının kodlarına işaret etmek ister gibidir. Neden Kürtçe film yapmadığı sorulduğunda, Yılmaz Güney'in "Çünkü Kürt dili Türkiye'de yasak. Eğer, yasak olmasaydı 'Sürü' ve 'Yol'u Kürtçe çekerdim" diye cevaplaması ise manidardır. Yine, hayatının sonlarına doğru Kürtleri anlatan birçok film pro- jesinin yanı sıra öldürülen, Irak Kürdistan Demokrat Partisi Genel Sekreteri Abdurrahman Kasımlo ile üzerinde çalıştıkları ve mesafe aldıkları Kürdistan dağlarında çekilecek tarihsel destansı Kürt filmi projesinin varlığı da… Yine, birçok sinemacının 6 Esmer Popüler Kültür Dergisi, Sinema Özel Sayısı, Yıl 2007, Sayı 31, Mehmet Aktaş, Kürt Sineması: Artık Bir Gerçek. olduğu gibi, sinemaya meraklı değişik parçalardaki Kürt gençlerinin kendiler- ine Yılmaz Güney'i örnek almaları da… Burada Yılmaz Güney'in sine- masında iki noktanın daha altını çize- rek ilerlemekte yarar var: Birincisi, Yılmaz Güney'in film- lerinde Kürtleri bu kadar iyi anlat- masının veya filmlerinden en çok Kürtlerin kendine pay çıkarmasının nedenlerine ilişkin olandır. Bir insan veya bir sanatçı en iyi neyi anlatabilir ki!... Yılmaz Güney filmlerinde en iyi bildiği şeyi, bildiği coğrafyayı ve bu coğrafyanın insanlarını, onların dram- larını anlatma yolunu seçti. Kürtler, onların yaşayışı, gelenekleri, acıları, ağıtları, yoksulluk ve yoksunlukları Yılmaz'ın anasından babasından bildi- ği gerçeklerdi. Filmlerinde bu gerçek- leri samimiyet ve sıcaklıkla anlatmayı başardı. Ikincisi, Yılmaz Güney Sinema- sında vücut bulan "yeni politik sinema" söylemiydi. Bu konuda Ulus Baker'in çok önemli iki makalesi "Yılmaz Güney Sinemasının Bir Özelliği Üstüne", "Şok ve Beyin: Yılmaz Güney Sineması Üzerine" bize ufuk sunacaktır: Baker'in bu yazılarından birinden birazcık uzun bir alıntıyla; "Güney, Rocha ile birlikte yeni bir "dalın" kurucusuydu: buna modern politik sinema veya daha keskin bir terminolojiyle "ajitasyon sineması" adını verebiliriz. Ama bu, daha derinden bakıldığında, Üçüncü Dünya insanının daha kolay görebile- 108 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- ceği evrensel bir politik gerçekliğin kendini ortaya koymasıdır: günlük yaşamın her görünümünün, ailevi hayattan dış- lanmışlığa, otobüs garında bilet alırken... jandarma tarafından üstü- nüz aranırken olduğu kadar sürünü- zü şehre doğru güderken --Kurban bayramına kadar... her şeyin, ama her şeyin tam tamına "politik" olduğuna dair bir bil- inçtir bu... Batı toplumlarının aydın- ları politikanın böyle bir şey olduğunu pek ender olarak ayırd ede- bilmişlerdir: modern edebiyatta Kafka size aile makinasının hiç de "özel yaşamın" küçük, kirli, ufak tefek romanslardan ibaret olmaya- bileceğini, devletin ve bürokrasinin o yüksek katını ta baştan bir düzen olarak benimsemiş olduğunu, öte yandan her bürokratik makinanın ail- eye, babaya ve onun sembollerine sürekli olarak bağlı bulunduğunu gösterecektir --"bir babanın oğluna verdiği her buyrukta binlerce ölüm hükmü saklıdır..." Batı düşüncesi, Marksizmin belli bir yorumu da dahil olmak üzere, özel hayat ile kamusal, politik hayat arasındaki ayrımı ayakta tutar, birinden ötekine geçişler yaşatır... Oysa biliyoruz ki orada bile, politik aygıtlarda temsil edilmeyen bir yığın mikropolitik unsur iş başındadır --özel hayat ve dayanışma, bir mafya ailesi... ama sonuçta her şey politiktir. Politika "Devlet" ve temsil işlerinden çok farklı bir alanda cereyan eder... Bunun Üçüncü Dünyada veya Gilles Deleuze'ün de-yişiyle "azınlık edebiy- Mahmud BAKSÝ ve Yýlmaz GÜNEY BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 109 --- Page Break --- atında" daha kolay görülebilir olması doğaldır."7 alıntılayıp, Yılmaz Güney'in sineması- nın önemine ışık tuttuğumuz gibi, Baker'in bakışıyla Brezilyalı yönetmen Rocha'yla birlikte "yeni politik sine- manın" kurucuları arasında olduğunu da görürüz. Bir siyasetçi olarak Yılmaz Güney: Yılmaz Güney'in liseli yıllardan itiba- ren sosyalist fikirlerden etkilendiği ve bu yüzden hapis yattığı, sürgünde yaşadığı bilinir. Siyasetle ilişkisinin zaman içinde sezgisel olmaktan çıkıp bilinçli bir tercihe dönüştüğü de. Yılmaz Güney, edebiyatçı, sinemacı kimliğinin yanı sıra politik mücade- lenin içinde, aktif politika yapan, GÜNEY dergisi gibi, politik görüşleri ve politik sorunların çözümü için önerileri olan önemli bir figür haline gelir. Bu dergide ve çeşitli platformlarda sosyalist fikirlerinin yanı sıra Kürt sorunu ile ilgili görüşlerini de belirtir. "Kürdistan'ın Sömürge, kendisi- nin ezilen ulusa mensup biri olduğu, Türkiye ve Kürdistanlı devrimcilerin, demokrat ve yurtseverlerin dış mücadele ile iç mücadeleyi birleştirebilirlerse başarılı olabilecekleri" yollu net fikirlere sahip- tir. "Benim düşündüğüm Kürdistan, Birleşik, Bağımsız, Demokratik Kürdistan'dır" nok- 7 Ulus Baker, Şok ve Beyin: Yılmaz Güney Sineması Üzer- ine, www.korotonomedya.net tası Güney'in mazlumun yanında yer almışlığından kaynaklı, adım adım biriktirdiklerinin bir sonucudur. Ne- dir biriktirdikleri dendiğinde: Daha 1968'de, "Çukurova'da 'Seyit Han' filmini çekimlerini yapmak üzere geldiği bir dönemde olsa gerek, baba memleketi Siverek'e de uğrar. Silahlı, içkili, filmlerinden kalma görüntülerle dolu bir günün ardından Siverekli Kürt aydınların eleştiri, öneri karışı- mı serzenişleri ile de karşılaşır. Kürt aydınlar, kendisinden siyasal bilinci- ne paralel neden Kürtlerin sorunlarını yansıtan filmler yapmadığını, Kürt aydın çevrelerle ilişkiye geçme- dik- lerini sorarlar. Yılmaz, aslında bu serzenişleri haklı bulduğunu ken- disinin tam da filmlerinde bu sorun- ları anlatmak istediğini, Kürt aydın- larla yakınlaşmak istediğini söyler, Istanbul'da okuyan gençlerin ken- disine uğramalarını, ilişkilerinin devam etmesi gerektiğini anlatır. Bu Kürt gençlerden bir-ikisi Istanbul'da Yılmaz'a uğrarlar. Yılmaz evde yok- tur, settedir ama annesi gençleri Kürtçe ve güler yüzle karşılar. Daha sonraki dönemde Yılmaz Güney, Istanbul'da Siverek Derneği'nin baş- kanlığına getirilir. Siverek Derneği, o dönemde yurtsever Kürd gençleri- nin kurduğu, Kürdî bir dernektir."8 diyen o dönemde Istanbul Hukuk Fakültesi'nde öğrenci olan Ali Ihsan Parlak ağabeyimizin anlatım ve tanık- lığı; 8Ali Ihsan Parlak anlatımı. 110 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- "Yılmaz Güney, hayatının her döne- minde Kürd aydınlarına ve Kürd hareket- lerinden insanlara hep yakın oldu. Bunlardan birisi de Necmettin Büyükkaya idi. Büyükkaya ile tanışık- lığı Istanbul DDKO'ya kadar uzar. Burada DDKO'ya parasal yardım-larda bulun- duğu bilinir. Yine Necmettin'in kendisi ile ilişkilerinin sonraki yıllarda, Necmettin Büyükkaya'nın Türkiye'de arandığı 1980'li yıllara gelinceye kadar da devam ettiği"9 ne dair Mahmut Baksi'nin Kürt Gözüyle Yılmaz Güney adlı kitabında bu ve buna benzer Yılmaz Güney'in Kürt kimliği ve bunu sahiplenmesi ile ilgili alınabilecek onlarca anekdot; Avukat Hikmet Bozçalı'nın anlatımı; "DDKO'nun yönetim kurulu baş- kanıyken derneğimizin üyelerinden Celal Karahan vasıtasıyla Yılmaz Güney ile tanıştık. Yılmaz Güney'in Istanbul DDKO'ya büyük katkıları oldu. Özellikle çevresindeki iş adamlarından ve kabadayı kesimin- den DDKO'ya parasal yardımlar yapılmasını sağladı. Yılmaz Güney vasıtasıyla kabadayılardan Dündar Kılıç, Kürt Idris ve Barut Mehmet ile tanıştık. Yılmaz Güney'in çevirmiş olduğu Umut filmi yasaklanmıştı. Istanbul Kumkapı'da bulunan Kadırga Yurdu'nda Umut filmi gös- terildi, gösterimin geliri Istanbul DDKO'ya bırakıldı. Filmin sonunda Yılmaz Güney ve iki tane Italyan artist seyircilerin önüne çıktılar. Filmi izleyenler Yılmaz Güney'e 9 Mahmut Baksî, Kürt Gözüyle Yılmaz Güney, ZÊL Yayınları, "Sazcı Ömer" yazısı, sayfa 33-37. “filmin eleştirisini içeren sorular sor- dular. Bir saat kadar sorulara Yılmaz Güney cevap verdi. Bu sırada Yılmaz Güney'e Siverekli bir arkadaş "senin aslın ne" diye sordu. Yılmaz Güney ise "Babam Siverekli Zaza, annem ise Muşlu Kurmanctır" diye cevapladı. Bu cevabı duyan Siverekli arkadaşlar Güney'e tezahürat ve sevinç gösteri- lerinde bulundular."10 anlatımı; Sıraladığımız DDKO-Yılmaz iliş- kisinin başka bir yakın tanıklığı, O gün- lerde Yılmaz'ın hem hemşerisi hem de ilişkilerinde onun gibi Iktisat Fakülteli olmanın ayrıcalığını yaşayan genç bir DDKO'lu arkadaşı, Mehmet Vural'ın, "1970'lerde Yılmaz'ın DDKO ilişki- leri oldukça yoğundu. Bu yoğunluk 10 Hikmet Bozçalı, bak. BÎR derg. DDKO İmralı Cezaevi: Sağdan N. Büyükkaya, Yılmaz Güney, Turan Alişeroğlu BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 111 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- parasal, düşünsel olduğu kadar dostluk-arkadaşlık boyutlarıyla da sürüyordu. Misal, Necmettin Büyükkaya ile Cemile'nin nişanından sonra davetli olan bizleri evine götür- erek şampanya patlatacak kadar bize yakın ve dosttu. Kadırga Öğrenci Yurdu’nda DDKO yararına 'Umut' filminin gösteriminden sonra MHP'liler kendisini tehdit etmeye başladığında O'nu DDKO korudu. 12 Mart'tan sonra da O bizi… 1971'in Şubat'ından Nisan'ına kadar iki aylık bir süre Mehmet Tüysüz'le evinde misafir olduk. Aranmaya başladığımız bir dönemdi. Sonraki süreç onun ve diğer Kürt aydınlarının hapisli, sürgünlü, kaça- rak, sakla- narak geçirdiği zorlu yıllardı. Doğal olarak ilişkilerimizde ko- pukluklar oldu. Ama Necmettin'in ilişkilerinin sonraki yıllara hatta 12 Eylül'e kadar da devam ettiğini bili-yorum."11 söz- leri, Yılmaz Güney'in Yurt dışına çıktık- tan sonra, Enstitülü yıllarda, başta Kendal Nezan olmak üzere Cigerxwîn, Hejar, Tewfik Wehbî, Qanatê Kurdo, Nûredîn Zaza, Îsmet Şerîf Wanlî, Osman Sebrî, Ordîxanê Celîl, Remzî Bûcak'ın öncülük ettiği Paris Kürt Enstitüsü'nün kurucuları arasına katıl- ması, ölünceye kadar da yönetim kuru- lu üyesi kalma- sı, Paris'teki yabancı gazeteci, sanatçı ve temsilcilerle görüşmelerini özellikle Kürt Enstitüsü'nde yapması; Yine enstitülü günlerde yapılan şen- lik ve Newroz kutlamalarında 11 Mehmet Vural anlatımı. Kürdistanlı bir devrimci olarak yaptığı konuşmalarından, örneğin; "Kürt sorunu, bildiğiniz gibi, bir kültürel baskı sorunu değildir. Kürt sorunu, bir bütün olarak bağımsızlık ve özgürlük sorunudur."12 ya da "Bir köle olarak yaşamaktansa bir özgürlük savaşçısı olarak ölmek daha iyidir. Yaşasın bağımsız, Birleşik, Demokratik Kürdistan… Yaşasın Kürt-Türk, Acem ve Arap Halklarının Kardeşliği ve Dayanışması… Yaşasın Kürt Enstitüsü…"13 deyişi; Hastalığının ilerlediği, hayatının sonlanacağını hissettiği anda cenaze- sinin "ebedi evim" dediği enstitüden kalkmasını istediği vasiyetinden ve bu vasiyet gereği, Kürt Enstitüsü'ndeki törenin ardından dünyanın çeşitli yer- lerinden gelmiş binlerce seveni ve özellikle Kürtlerin omuzlarında ebe- diyete uğurlanmasından; O hayatı bir ders, bir öneri olsun diye yaşamadı ama hayatı kadar ölümünden de alınabilecek dene- yimdir dersek, sanırım eksik kalır ama fazla olmaz. Sona dair: Biz yazı boyunca Yılmaz Güney toplamı içinden projektörlerimizi onun insanlığı, sanatı ve siyaseti içindeki Kürt yanına çevirdik. Çünkü bu yanı görmezden gelinen, burun bükü- 12Mahmut Baksî, Kürt Gözüyle Yılmaz Güney, ZÊL Yayınları, "Kürt Sorunu Bir Bağımsızlık ve Özgürlük Sorunudur" yazısı, sayfa 80. 13 yage, s. 84. 112 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- lan yanıydı. Dünya çapındaki bir len, ihmal edilen ve en çok da korku- sanatçının en son olması gereken yanı onun Kürt yanıydı. Çünkü resmi söylemde Kürt yoktu. Yılmaz, kendi bilincine vardığı ilk andan itibaren kimliğini sahiplendiği gibi, onun sanatını ve siyasetini yaparak Kürtlerin görünür kılınmasında çok önemli katkılarda bulundu. Bu vurgulamadan sonra O'nun sanatçı, siyasetçi kimliğinin yanı sıra daha başka yanlarını da sırtında kendi- ne has özel bir zarafetle taşıyan, çeliş- kilerle dolu, karizmatik birisi olduğu söylenebilir. "Bu yanlarıyla da çok tartışıldı, çok konuşuldu. Kimi kabadayı dedi, kimi entelektüel. Onun için en güzel sözleri bundan yıllar önce 1986 yılında, Murat Belge söyledi: "Hem savaşçı, hem derviş". Tartışılan yanları olma- dan, zaten kendisi de Yılmaz Güney ola- mazdı. Onu kusurlarından bağımsız düşünemezsiniz. Eğer o, bugün 116* filme oyuncu, yönetmen ve senarist olarak katkı sağladı ve 35'in üzerinde yerli ve yabancı ödül aldıy- sa, senary- olar, kitaplar yazdıysa, ancak böyle olabildiği için yapabildi. Kusur- ları, kocaman Yılmaz Güney adının altını çizen birer tat olarak kaldı. Yılmaz Güney'e kabadayı, Dostoyevski'ye kumarbaz, Nazım'a çapkın demek onları sanatlarından ne kadar uzak- laştırır ki? Kaldı ki, Yılmaz Güney ölür ne hayatı kalır ne de hayatının özel *Yılmaz Güney'in filmlerinin sayısı değişik kay- naklarda 111, 114, 116 olarak geçiyor. oluşu. Kalan onun filmleri ve yarattık- larıdır."14 Mazlumların Kral'ı, "Çirkin Kral" Yılmaz Güney, şimdi 1871 Paris Komüncülerin kurşuna dizildiği yerden alan Kahramanlar Mezarlığı Pere Lachez'de arkasında bıraktıklarının onuruyla Oskar Wilde'lar, Yves Montand'lar, Simone Signoret'lerle beraber yatıyor. Ahmet Kaya'yı da yanına alarak. Ocak, 2009 Yaralanılan Kaynaklar - M. Şeyhmus Güzel, Yılmaz Güney Hazinesi, Pêrî Yayınları - Mahmut Baksî, Kürt Gözüyle Yılmaz Güney, ZÊL Yayınları - Insan, Militan ve Sanatçı Yılmaz Güney, Yılmaz Güney, Güney Film Yayınları, Belge Dizisi - Agâh Özgüç, Bütün Filmleriyle Yılmaz Güney, Agora Kitaplığı - Müslüm Yücel, Türk Sinemasında Kürtler, Agora Kitaplığı - Oral Çalışlar, Deniz Gezmiş'ten Yaşar Kemal'e PORTRELER, Çağdaş Yayınları - Esmer Popüler Kültür Dergisi, Sinema Özel Sayısı, Yıl 2007, Sayı 31 - Ulus Baker, Yılmaz Güney Sinemasının Bir Özelliği Üstüne, Makale, www.korotonome- dya.net - Ulus Baker, Şok ve Beyin: Yılmaz Güney Sineması Üzerine, Makale, www.korotonome- dya.net - Kemal Yıldızhan, En güzel gülen, en güzel ağlayan adam, Radikal 2, 17.04.2005 - Ali Ihsan Parlak anlatımı - Mehmet Vural anlatımı 14 Kemal Yıldızhan, En güzel gülen, en güzel ağlayan adam, Radikal 2, 17.04.2005. BÎR. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 113 Mazlumların Çirkin Kralı:YILMAZ GÜNEY --- Page Break --- XELÎL XEYALÎ Doç. Dr. Mamsote Qedrî 1. Jiyana Xelîl Xeyalî Xelîl Xeyalî (1876-1926 ji Modkê ye, ji qebîleya "Mûdan" e. Li cem Se'îdê Nûrsî (1876-1960) ders girtiye û gelek di bin bandora wî da maye. Di dawiya sedsala 19an de çûye Stenbolê û li wê derê li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî xebat kiriye. Di sala 1908an de li Stenbolê di damezirandina komeleyên bi navên Kurd Te'avun û Teraqî û Kurd Neşrê Me'arif de cih girtiye. Ji bo perwerdekirina zarokên kurdan bi zimanê kurdî, di sala 1910an de ji aliyê komeleya Kurd Neşrê Me'arif ve li Çemberlîtaşê yekemîn dibistana kurdî bi navê Kurd Nimûne Ýbtidaîsi-Meşrutiyet hatiye vekirin. Xelîl Xeyalî di vekirina vê dibistanê de rolek mezin lîstiye. Di vê dibistanê de li gor elfabeya wî ya ku emê jê behs bikin perwerde bi zimanê kurdî hatiye kirin. Di sala 1912an de li Stenbolê ji aliyê hinek xwendevanên kurd ve Komeleya Hêvî hatiye damezirandin û heta Şerê Cîhanê yê Yekem dewam kiriye. Xelîl Xeyalî di damezirandina vê komeleyê de jî rolek girîng leyistiye.1 Armanca herî girîng ya vê komeleyê ji bo hêsankiri- na xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî amadekirina elfabeyek kurdî bû. Xelîl Xeyalî di kovara bi navê Rojî Kurd de li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî û sitandartkirina elfabeyek ku ji bo temamê zaravayên kurdî bi kar bê çend gotar nivîsandine. Bo nimûne di hejmara sisêyan de, di gotara xwe ya bi serenavê Ziman de pirsek wiha kiriye: "Kurd îro muhtacê çi ne? Em ewan bêjin". Paşê jî tiştên ku îhtiyaciya kurdan bi wan heye di 10 madeyan de rêz kiriye. Di madeyên duyemîn, sêyemîn û heştemîn de wiha gotiye2: 1 Zinar Silopî, Mes'eletu Kurdistan (Doza Kurdistan), Pêşkêşkirox: Ýzedîn Mistefa Resûl, çapa duyemîn, Beyrut, 1997, r.33-35 2 Rojî Kurd, 1913, hejmar:3, r. 21-22 (Amadekar: Cemal Xeznedar). 114 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 --- Page Break --- 2) Ser terzek nû elîfbayek. 3) Ji bona temamê zimanê kurdîtiyê qamûsek (ferhengek mezin). 8) Ji bo zimanê kurdan serf û nehwek (rêzimanek). Çawa ku ji madeya duyemîn jî tê fêmkirin jiber ku baweriya Xelîl Xeyalî bi diviyatiya amedekirina elfabeyek standart ya kurdî hebû, di sala 1909an de li Stenbolê yekemîn alfabeya kurdî ya bi tîpên erebî çê kiriye û navê wê danîye Elifbeyê Kurmancî. Bi saya du şexsiyetên kurd der barê Xelîl Xeyalî de bi kurtasî be jî hinek agahî gihaştine roja me. Yek ji van şexsiyetan Se'îdê Nûrsî ye, yê din Qedrî Cemîl Paşa ye. Se'îdê Nûrsî (Kurdî) der barê Xelîl Xeyalî û elfabeya wî de wiha dibêje: “Ez mînakek neteweperwerî ji we re pêşkêş dikim ku ew jî Xelîl Xeyaliyê Motkî ye. Mîna her beşek miletperweriyê di beşa ziman de jî xelata pêşbaziyê a wî ye. Wî alfabe û serf û nehv(rêziman)a ku bingehê zimanê me ye çêkiriye. Vî zatê han nimûneyek miletperweriyê nîşan daye û ji bo zimanê me yê ku mihtacê temamkirinê ye bingehek daniye. Ez ji ehlê hemiyetê (ji miletperweran) re tewsiye dikim ku,. li pey rêça wî herin û zimanê me li ser wê bingehê ava bikin.”3 Ekrem Cemîl Paşa jî wiha dibêje: Li gor Ekrem Cemîl Paşa, Xelîl Xeyalî û Ziya Efendi (Ziya Gokalp) bi hev re rêzimana kurdî amade kirine û dest pê kirine ku ferhengek jî binivisînin. Lê Ziya Gokalp ji xwendingehê tê derxistin û gava tê Diyarbekir xebatên ku wî û Xelîl Xeyalî bi hev re kiribûn jî bi xwe re tîne û ji wê û pê ve têkiliyên wî û Xelîl Xeyalî tên birîn. Piştî meşrûtiyetê dema ku Ziya Gokalp wekî delegeyê Diyarbekrê beşdarê "Komeleya Ýttîhad û Teraqî"yê ya li Selanîkê dibe û Xelîl Xeyalî li Stenbolê dibîne. Xelîl Xeyalî ew xebatên ku bi hev re kiribûn jê dixwaze, lê dibêje "min ew şewitandin" û naxwaze ku bide Xelîl Xeyalî.4 2. Alfabeya Xelîl Xeyalî Çawa ku ji gotinên Se'îdê Nûrsî tê fêmkirin wekî niha di wê demê de jî rewşenbîrên kurdan ji bo sitandartkirina zimanê kurdî li ser alfabeyek sitandart nîqaş kirine. Di nîqaşên di vî warî de Se'îdê Nûrsî xwestiye ku alfabeya Xelîl Xeyalî wekî bingeh bê qebûlkirin. Nexwe di nîqaşên îro de jî divê ev alfabe neyê 3 Seîdê Nûrsî, Ýki Mektebê Musîbet (Di nav "Asarê Bedî'iye" de), r.334 -335. 4 Binêrin Qedrî Cemîl Paşa (Zinar Silopî), Doza Kurdistan, wergerandina bo kurdî: Omer Dewran, Weşanên Bîr, Diyarbekir 2007, r. 24-25. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 115 Xelîl Xeyalî --- Page Break --- jibîrkirin, beranberiya wê bi alfabeyên din bê kirin, kêmahî û zêdehiyên wê bên dîtin û jê were îstîfadekirin. Loma di vê nivîsa xwe de me xwest ku em vê alfabeyê jî bi çend gotinan bidin naskirin: 1) Alfabeya Xelîl Xeyalî yekemîn alfabeya kurdî bi tîpên rrebî ye. 2) Ev alfabe bi hemançapî di pirtûka Mehmet BAYRAK ya bi navê Açýk- Gizli, Resmi-Gyr-ý Resmi Kürdoloji Belgeleri de hatiye weşandin.5 3) Hogir Tahir Tewfîq di xebata xwe ya bi navê el-Elifbau'l-Kurdiyye Bi'l- Hurûfi'l-Erebiyye We'l-Hurûfi'l-Latiniyye (Elfabeyên Kurdî yên Bi Tîpên Erebî û Latînî) de li gor çapa Mehmet Bayrak alfabeya Xelîl Xeyalî jî qeyd kiriye.6 4) Alfabe ji aliyê weşanxana Hîvda jî bi tîpên erebî hatiye weşandin.7 Lê tê de hinek guhartin û şaşî hene. 5) Alfabe ji 34 tîpan pêk tê. Ev tîp digel Latînîya wan ev in: ? =Ab ? =Bb ?=Pp ? =Tt ? =Ss ? = Cc ?=Çç ? = Hh ? =Xx ? =Dd ? =Zz ? =Rr ? =Zz ? =Jj ? =Ss ? =Şş ? =Ss ? =Dd ? =Tt ? =Zz ? =' ? =Ðð ? =Ff ? =Vv ? =Qq ? =Kk ?=Gg ? =Ll ? =Mm ? =Nn ? =Ww ? =Hh ??=La ? =Yy 6) Alfabe digel mînak û agahiyên cûrbecûr ji 27 rûpelan pêk tê. Naveroka rûpelan wiha ye: a) Rûpela yekemîn qapax e. Tê de navê xebatê (Elîfbayê Kurdî), navê nivîskar (Xelîl Xeyalî Motkî), navê çapkirox (Kurdîzade Ehmed Ramîz) û sala çapê (1325) cih digire. b) Di rûpela duyemîn de 34 tîpên alfabeyê hatine nivîsandin ku me van tîpan digel Latîniya wan li jor da nîşan dan. c) Di rûpelên sêyemîn, çaremîn û pêncemîn de navê van tîpan û rewşa nivîsandina wan di ser û nav û dawiya bêjeyê de hatiye nîşandan. d) Di rûpela şeşemîn û heftemîn de li ser rewşa dirêjkirina tîpan, tîpên bênuqte, tîpên biyeknuqte, tîpên bidunuqte û tîpên bisênuqte hatiye sek- inandin. e) Nivîskar di rûpela heştemîn de li ser bilêvkirina tîpan li gor ser û cer û ber yên erebî ku ji wan re "hereke" tê gotin sekiniye. Mînak: Be,bi,bu; te,ti,tu. 116 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Xelîl Xeyalî --- Page Break --- f) Di rûpela nehemîn de nivîskar behsa "tenwîn"a erebî kiriye û bal kişandiye ku di zimanê kurdî de tenwîn nîne. Çawa ku tê zanîn tenwîn di dawiya navdêrên erebî de cih digire û wekî du seran, du beran an jî du ceran ("..en", "..in", "..un") tê bilêvkirin. Ji bo nimûne tîpa ?=Byê gava di dawiya navdêrek erebî de cih bigire wiha tê xwendin: Ben, bin, bun. Di rûpelên di pey re mînakên cûrbecûr cih girtine. g) Di rûpelên 23 û 24an de di bin sernavê "Îbare" de nivîskar bi şiklê şê'rê hinek nesîhet kirine. Mînak: Ders bixwune, zimanê Kurmancî hûbe. h) Nivîskar di rûpelên 24, 25 û 26an de hinek du'ayên erebî nivîsandine. i) Di rûpela dawîn de di bin sernavê "Rica "de wiha hatiye nivîsandin: "Behayê vê (elfabeyê) ji bo tebi'kirina (çapkirina) kutubê (pirtûkên) Kurmacan e. Li pey vê, qiraet (xwendin) û serf (morfoloji=peyvsazî) û nehv (rêziman)a zimanê Kurmancî jî dê tebi' bibe (were çapkirin). Feqet em muhtacê arîkirinê ne. Bê arîkirin tiştik nabe. Hêviya me xeyret û cuwamêriya Kurmacan e. Meqseda me ji zarokê Kurmacan ra nîşandana rêya 'ilm û hunerê ye". 7) Tiştek balkêş jî ev e ku Xelîl Xeyalî bêjeya "Kurmanc" wekî "Kurmac" bi kar anî ye. Ango cih nedaye tîpa "n"yê. Berê me got qey viya kêmasiyeke çapî ye. Lê me dît ku Cemal Reşîd Ehmed di kitêba xwe ya bi navê "Zuhûru'l-Kurd Fî't-Tarîx" de dibêje ku di dema Mîrektiya Erdelan de Mîrê kurd yê bi navê Xusrev b. Muhemmed di destnivîsek xwe de bêjeya "Kurmanc" wekî "Kurmac" bi kar aniye û ev destnivîsa han di sala 1984an de li Moskovayê hatiye çapkirin. Wê demê me fêm kir ku di nav hinek nivîskarên kurd yên berê de navê "Kurmanc" wekî "Kurmac" jî hatiye xebitandin. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 117 Xelîl Xeyalî --- Page Break --- ELIFBAYÊ KURMANCÎ Muherrir (Nivîskar) Xelîl Xeyalî Motkî Tabi' (Çapkirox) Kurdîzade Ehmed Ramiz Sal 1325 118 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Xelîl Xeyalî --- Page Break --- Birhoyê Heskê Têlî, yek ji serokê eşîreta Celalîyan ê ji milê Hesêsorîyan e. Birho niştecîyê der û dorên Agirîyê ye. Di parvekirina Şerrê Cîhan ê Yekem de, mîna hinek eşîretên kurdan Birho jî, bi Osmanîyan re li hemberê ermenîyan û rûsan şer kir. Wekî ku tê zanîn, Dewleta Osmanî dewletek ji pir netewan hatibû avakirin. Kurd jî di vê îqtidarê de yek ji wan netewan bû. Netewa kurd, di dema îqtidara Osmanîya de li hemberê neteweyên din her gav xwedî şexsîyetek taybet bûn. Bingehê vê taybetmendîyê, du sedemê balkêş bûn. A yekem, Musilmantîya û ji mezhebê ehlê sun- netê bûna wan. A duyem jî, kurd di herêma Mezopotamyayê de, xwedî nifûseke xurt û şervantîya wan hebû. Osmanîyan, bona vê taybetmendîyê, li kurda germ dinêrî. Osmanîya, di vê herêmê de li hemberê dujmin û neyarên xwe, ji kurdan dîwarekî balkêş avakiribûn. "Dîwarekî ji xûnê û bi ruh û can!" Dewleta Osmanî, di vê herêmê de serê wan çi demê bi kê re têketa belayekê, vî dîwarî ji xwe re dikirin mertal û bê gûman pişta xwe didanê û bi wê parastina xwe dikirin. Dewleta Osmanî, di destpêka de ji bona parvekirina qapîtalîstan, di Şerrê Cîhan ê Yekem de bûn muttefîqê Dewleta Almanî. Wexta di vî şerrî de Almanîya mexlûb bû, Dewleta Osmanî jî di vî şerrî de wenda kir. Dewleta Osmanî lawaz ket û neteweyên herêma Balqanan, daxwaza rizgarîya welatên xwe kirin û dewletên xwe avakirin. Êdî Dewleta Osmanî ber bi belabûnê diçû. Di herêma Kurdistanê de jî her diçû Birhoyê Heskê Têlî û Berxwedana Agirîyê "Rabe, de rabe Birho de rabe, Bo çi Ararat te hîşt xerabe! Îro dîsa hat Roma bê eman Gund şewitandin nehişt xwedî can." Osman Sebrî Wahdet ATEÞ B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 119 --- Page Break --- qeweta wan lawaz dibû. Dewleta Osmanî, ji bona ku vê herêmê wenda neke, digotin; "wê Kurdistan bibe Ermenîstan." Osmanîyan bi vê sloganê kurda li hemberê ermenîyan sor kirin. Birho û eşîretên der û dora herêma Agirîyê jî, ji bo ku ne dixwestin Kurdistan têkeve nav Ermenîstanê, bi tevî leşkerên Dewleta Osmanî li hem- berê rûs û ermenîyan şerrekî pir balkêş kirin. Wê demê di sînorê Kurdistanê de bûyerek balkêş çêbû. Li Rûsyayê, Bolşewîk hatin îqtîdarê û Leşkerên xwe ji herêma Kurdistanê vekişandin û birin şûna xwe ya berê. Feqet hîna Bolşewîk li Ermenîstanê nehatibûn îqtîdarê. Bona vê sedemê, fersendek mezin ket destê ermenîyan. Li ser vê fersendê, ermenîyan, hêriş kirin ser cîyên valakirî û hinek cîyan jî dagirtin. Li ser vê yekê, hetta Leşkerên Dewleta Osmanî hatin, Birhoyê Heskê Têlî û êşîretên kurdan ên din li hemberê ermenîya dîsa şer kirin. Wexta leşkerê Dewleta Osmanî hatin, Birho û eşîretên din bi kêfxweşîyek mezin pêşwazî li wan kirin. Piştî şer, Birho çû Agirîyê û dest bi bezirganîyê kir û li karûbarê xwe mêze kir. Dewleta Osmanî yan jî bela bû. Tirka, di bin serokatîya Mustefa Kemal de, li ser erdê Anatolîyayê dewletek nû avakirin. Birho ji bona ku li hemberê rûs û ermenîyan şerr kiribû, xwe nêzîkî vê dewletê jî didît û ji bona menfeta xwe ya şexsî, têkilîyên xwe bi vê dewleta nû re jî xurt kirin. Ji bona ku têkilîyên wî bi dewleta nû re xera nebe, di Serhildana Şoreşgerî ya 1925an de, alîkarî neda Şêx Seîd û bêdeng ma. Hetta di dawîya serhildanê de, kurê Şêx Seîd û hevalên xwe dixwestin der- basî Îranê bin, Birho ji van re bû asteng û bi dûv wan ket. Feqet Birho, li wan rast nehat û ew derbasê Îranê bûn. Piştî têkçûna Serhildana Şoreşgerên 1925an, Dewleta Tirka qanûna sirgûnê derxistin. Li wan derûdoran di lîsteya sirgûnkirîyan de Birho ji navê dihate behskirin. Wan gotinan her çiqas wî tedirgîn dikir jî, Birho ji xwe pir bawer bû. Birho digot; "min pir alîkarî bi Tirka kirîye, îro jî ez hevalbendê dewletê me û ez li mala xwe rûniştîme û karê xwe dikim, zerara min nagihêje çi kesî. Van tiştên di derheqa min de têne gotin, hemî derewin." Feqet hetta hişê wî hate serê wî, keys û wext ji dest çûbû. Li ser vê babetê, Îhsan Nûrî dibê- je, "Birho ne di fikirî ku li ber çavên tirka, dixwaze tu xizmetkar an jî asî be, qet ferq nake, dîsan jî tu kurd î". Zivistana 1926an, serê şefaqê, pîrek û zarokên wî hazirîya pez û derxistina derve ji bona çêrê dikirin, dîtin ser- bazek û 20 leşkerên suwarî hatin gund û li Birho dipirsîyan. Wan jî gotin "Birho li vê derê nîne." Xizmetkarê wan got belkî vana wê hespê Birho bibin, wî jî di fersendekê de xwe avêt ser hespê û bi bez revîya. Çend leşker- an jî dan pê û qederek şûnda çend dengê teqînê hat. Di vê derheqê de em ana li Birho gohdarî bikin. Birho digot, "ez li Bazîdê li mal rûniştîbûm, min çaya xwe vedixwar. Min dît kurê min î biçûk Îlhamî ji nişkê va kete hundirê malê. Ji min ra got; 'babo, serê şefeqê serbazek û 20 leşk- erên siwarî hatin gund û li te dipirsîyan, me jî ji wan re got ew ne li vê derê ye. Xizmetkarê me jî got belkî 120 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Birhoyê Heskê Têlî --- Page Break --- wê hespê te bigrin û wî jî xwe avêt ser hespê û hesp ajot. Çend leşkeran dan pê wî û şûnda çend dengê teqînê hat. Me fam nekir ew çi teqîn bûn'. Dawîyê min ji kurrê xwe re got, tû ana vegerî gund, çek û rextên min bînin ber çem, ezê jî dawîyê werim. Piştî kurrê min çû, ez ji malê derketim û çûm hinda camîyê. Min berê xwe da Qiblê û min ji xwedê re dûa kir. Min got, Xwedê, ma tû zanî! Hetta ana tû zerara min ne gihiştîye dewletê û ana dewlet ji bona sirgûnê li min digere. Daxwaza min ji te ev e, bi selametî tû min bigihînî çek û rextê min. Ji vîya zêdetir ez tiştekî din ji te naxwazim. Dawîyê çi dibe bila bibe. Paşê di nav bajêr û di ber dikanan de derbas bûm, di rêka gundê Qotisê min xwe gihande ber çem. Min dît şivanê me li wê derê pez diçêrîne. Ez çûm cem şivan, min pirsa meselê kir, wî jî gote min 'serê şefaqê, efserek û 20 leşker hatin gund li te di pirsîyan. Wexta te li gund nedîtin, çend leşkera dan ser pişta hespê te û di ser rê de rastî çend fîrarên gundê Keskoyîyan tên. Di navbera wan de şer derdikeve. Di wî şerî de leşkerek birîn dibe. Leşkeran birîndarê xwe birin gund danîn mala we û çûn.' min çek û rextê xwe ji şivan girt û ez çûm malê, min birîndarê wan bi du heb gundîyan re şand Bazîdê û ez jî ji malê derketim çûm serê çîya. Destpêka Şerê Agirîyê û Birhoyê Heskê Têlî Wexta Birho çû serê çîya, restî Ferzende û Çavreş hat. Vana, ji bona ku di nav şerê Şoreşgerên Hereketa 1925an de cîh girtibûn, dewletê sirgûnîya wan jî derxistibû. Ji bona vê yekê ew jî bûbûn firarê dewleta Tirka. Bi vî hawayî her diçû qeweta Birho zêde dibû. Dawîyê yên ji terefê dewletê ve hatibûn sirgûnkirin, ji cîyê xwe yê sirgunê direvîyan dehatin cem Birho. Ji bona vê helwesta Birho, dewleta Tirkan xwe pirr aciz dikir. Her çiqas qeweta dewletê zêde ba jî, tirsa wan, "digotin heger îngilîz piştgirî bidin vana, wê demê serê me dê têkeve talûkeyek mezin." Ji bona vî hawayî tirkan dixwestin, wek cara berê bi hawakî xwe ji vî îşa xelas bikin. Ji bona wê sedemê, dewleta Tirka dixwestin dîsa wek berê bi Birho re li hev werin û wî bixapînin. Ji bona vê, li gundê Xelasê, kumandanê tirkan û Birho hatin cem hevûdû û civînekî çêkirin. Di civînê de gotinê kumandanê tirkan, tehl û şorkî bûn. Birho bi wan gotin û nîv tehdîtan re ne hate xapandin. Bi wî hawayî civîn qedîya û li ser çi tiştekî li hev nekirin û bela bûn. Leşkerên tirka xwe berdan ser deşt û çiyayên Agirîyê û li benda fersenda hêrîşê sekinîn. Leşkerên tirka şevekê bi top û mîtralyozan êrîş birin ser Birho û hevalên wî, gulle li wan reşandin. Her çiqas qeweta Birho hindik ba jî, dîsa jî Birho û hevalên xwe di vî şerrê sala 1926an de bi serketin, top û mîtralyoz û cebilxane û hinek leşker ketin destên wan. Birho dawîyê wan êsîran serbest berda. Leşkerên tirka di vî şerrê yekem de mexlûb bûn. Li ser vê bûyerê nav û dengê şoreşgerên Agirîyê li her derên Kurdistanê bela bû. Wê demê, Ebdulqadirê reîsê eşîreta Şemikan li Îzmîrê di sirgûnê de bû, ji cîyê xwe revîya û ji bona şer hatin gehîştin B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 121 Birhoyê Heskê Têlî --- Page Break --- Birho. Di Sala 1927an de Îhsan Nûrî jî, bi biryara Xoybûnê hate gehîşte Agirîyê û hêzên xwe kirin yek û bi hevûdû re dest bi şer kirin. Agirî kirin mîna kela şoreşgerîya Kurdistanê. Wekî Îhsan Nûrî digot, "Bi destpêka Birho, Agirî bû meşaleya serhildana Kurdistanê û vê meşalê şewqa xwe dabû her terefên Kurdistanê. Sedema mexlûbîyeta me ne ji bona ku kurd li me xwedî derneketibûn. Bîlakîs ji bê îmkanîyê me nikaribûn şervanên kurd hembêz bikira. Çimkî, derûdor li me hatibû girtin û tamamê têkilîyên me kut kirin, em fetisîn." Damezirandina Hikumeta Agirîyê Piştî Îhsan Nûrî û Birho qeweta xwe kirin yek, li Agirîyê gelek tiştên balkêş hatin qewimîn. Cara yekem Şoreşgerên Agirîyê cil û bergên leşkerî lixwekirin û bi nîzamek leşkerî dest bi şer kirin û kûmên fermî yên leşkerî danîn serên xwe. Li Pêşîya kûmê wan, wêneyên Agirîya mezin û biçûk bi armayên metal pêve kiribûn. Ê efseran jî, amblema Xoybûnê bû û ji bona fer- qîyeta wan rutbe û qelem, simbilê genim, xençer û roj hatibû lêkirin. Ji ciwanan rêkxistina leşkerî ava kirin. Der û dorên ji dijmin hatibûn valakirin li wan dera ala Kurditanê li darxistin. Di navbera salên 1926-1927an de, Birho û serokên şoreşger- ên Agirî yên din, di bin gelek zahmetîyên balkêş de moralê şoreşgerên Agirîyê bilind kirin. Di sala 1927an de serokên şoreşgerên Agirîyê civîna Netewa Kurdistanê li serê Agirîyê civandin. Ev civîn bû wek mîna parlamentoya Kurdistanê. Vê civînê wezîfa rêvebirina serxwebûn û azadîyê dan rêxistina xwe, hevkarî û dostanîya gelê rrmenîya bi prensîb hate qebûlkirin û dîyarkirinê. Parlamentoya Kurdistanê, Hikûmata xwe hilbijartin. Her çiqas wazîfa Hikûmetê, çareserîya pirsgirêkên daxilî û xaricî ba jî, wezîfa parlametoyê a esil, ji bona rênîşana şerrê şoreşgerîya serxwebûn û azadîya Kurdistanê bû. Di vê civînê de parla- mentoya Kurdistanê, Birhoyê Heskê Têlî û Îhsan Nûrî bi hilbijartinê kirin serokên herî girîng. Birho Heskê Têlî bû serokê rêvebirina sîyaseta berxwedana Agirîyê, û Îhsan Nûrî jî bû serokê Fermandeyê Giştî yê Leşkerîya Hereketa Agirîyê. Destpêka Şerrê Herî Mezin Dewleta Tirka, di meha Hezîrana sala 1930î de li hemberê şoreşgerên Agirîyê dest bi êrişa leşkerî kirin. Vê êrişa tirka ji şoreşgerên Agirîyê re ne suprîz bû. Feqet di herêmên din de, gelê kurd hîna ji bona şerr ne emade bûn. Mixabin di van şertan de şerrê herî mezin li Agirîyê destpêkir. Her çiqas merkeza şer çîyayê Agirîyê ba jî, naveroka şerr temamê herêmên Kurdistanê dabû ber xwe. Çimkî tirka dixwestin bi vî şerrî, di demek kin da bê deng xwe ji şoreşgerêrên Agirîyê û ji şoreşa gelê Kurdistanê xelas bikin. Bi vî hawayî tirka wek gurên har êrîşê ser şoreşgerên Agirîyê kirin. Feqet di vî şerrî de Tekoşervanên Agirîyê wek şêran li hemberê tirka berxwe da û Artêşa Tirka mexlûb kirin. Ji bona vê mexlûbîyetê, rêvebirên fermandeya 122 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Birhoyê Heskê Têlî --- Page Break --- artêşa tirkan bi hev ketin û prestîja Hikumeta Tirk şikîya. Medya tirkan di rojnameyên xwe de ji bona kurda tirsa xwe êdî aşkere kirin û şer ji veşartinê derket aşkere bû. Ji alîyê din ve di roj- name û medya navnetewî de jî ev mesele bû pirsgirêka Rojhelata-Navîn. Li ser vê mexlûbîyetê, ji nû ve tirka dest bi planek hîn mezintir kirin û bi vê planê li hemberê kurda dîsa dest bi şerr kirin. Gora ajansên Awrûpî, di vî şerrî de qeweta tirkan, 60.000 leşker û 100 heb teyare bû, li gora Amerîka jî, 100.000 leşkera dest bi şer kiribûn. Qeweta kurdan jî, li der û dorên Agirîyê ancax 10.000 şoreşgerên Kurdistanê hebûn. Di vî şerrî de jî talih li rûyê tirka ne kenîya û dîsa tirk mexlûb bûn. Di vê demê de li Îxdirê di navçeya Taşbûrnûyê de şoreşgerên kurdan hetta Ermenîstanê berra leşk- erên tirkan da, leşker çûn xwe teslîmê Ermenîya kirin û li wê derê bûn niştecî. Şoreşgerên Agirîyê, bi vî hawayî hetta 25ê Êlûnê liberxwe dan. Tengasîya Şoreşgerên Agirîyê û Astengîyên Wan Tirka derûdor li şoreşgerên Agirîyê girt û çûn û hatina wan qut kir, tamamê têkilîyên wan û derve û hundir birrîn. Ji bona van astengîyan, şoreşgerên Agirîyê hatin li ser çiyayê Agirîyê lihev civîyan û li ser du astengîyên balkêş sekinîn. Gengeşîya wan a yekem, li ser xwarin û vexwarinê bû. Çimkî ji şoreşgeran bêhtir, xwedî kiri- na gelê sivîl li serê wan bûbû belakî herî mezin. Gengeşîya duyem jî, çek û cebilxane û tengasîya teçhîzatên leşk- erî bû. Ji bona van pirsgirêkan, şoreşgerên Agirîyê li ser du xalan sek- inîn. 1- Îhsan Nûrî û hinek serleşkerên din digotin, "emê berê gelê sivîl xelas bikin, dawîyê emê qeweta xwe derbasê cîyekî din bikin û li wê dera şer bidomînin." 2- Birhoyê Heskê Têlî li hemberê vê planê derket û digot; "Şoreşgerên tekoşer! Tamamê, pîrek, zarok û îxtîyarên bê qewet di bin şûr de derbas bikin, da ku ji bona paşvegerê tu pira(têkilîya) li du xwe nehêlin ku hetta nefesa xwe ya dawîyê li hemberê dijmin şer bikin." Piştî vê gotinê, Birho şûrê xwe kişand û wek Şêrekî ket nav malbata xwe û berî herkesî dest bi serjêkirinê kir. Hetta mirovên bi rûmet bi halekî xerab ketin navbeynê, ancax Birho dan sekinandin. Feqet hetta sek- inandin Birho, deh mirovên bêguneh û masûm li serê çîyayê Agirîyê rih û canê xwe dan, bûn qurbana şoreşa Agirîyê. Li ser vê trajedîyê şoreşgeran dev ji vê planê berdan û serokê hêzên leşkerî, Îhsan Nûrî û hinek şoreşger, gelê sivîl girtin çûn teslîmê Îranê bûn. Şoreşgerên din jî derbasî herêma Zîlan, Abaxa, û Bûlanixê bûn. Aqubeta Birhoyê Heskê Têlî Di 17yê Çirîya Pêşîn a 1930î de, Birho û şoreşgerên digel wî, çûn ketin Agirîyê, ketin şikeftên binê berfê. Di wan rojên teng de şikeftên binê berfê bi dostanî wan hembêz kir û li wan xwedî derketin. Birho li vê derê ji nû ve tifika şoreşgerîya Kurdistanê germ kir û şoreşgeran di her fersendê de, di serdeştên Agirîyê de, derbe li ser derbê li leşkerên tirka dixistin. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 123 Birhoyê Heskê Têlî --- Page Break --- Birhoyê Heskê Têlî hetta, di payîza 1932an de xwe teslîmê tu hêzên dewle- tan nekir û di çiyayên li ser sînorên Tirkiyê û Îranê de bi herdu dewletan re şerrên balkêş û girîng kirin. Rojekê, ew qehremanê bê emsal û hevjîna xwe Rebîa Xanim li ser pişta hespê di rê de dimeşîyan, ji terefên mirovên tarî de hate gullebarankirin û li wê derê Birho hate kuştin. Hevjîna wî jî birindar bû. Di temamê taqîbatan de katilên wan aşkere nebûn û nehatin dîtin. Piştî mirina wî, hêzên wî yên şoreşger di bin serokatîya birayê wî Eyub de, bi mecbûrî çû xwe teslîmê dewleta Îranê kirin. Li Ser Dîroka Kurdistanê û Cihê Birhoyê Heskê Têlî Dîroka Kurdistanê, bi rastî hîn nehatîye nivîsandin. Piranîya wan tiştên hatine nivîsandin jî, gelek kêma- nî û xeletî têde hene. Ji bona wê yekê kurd hîna bi rastî di derheqa dîroka xwe de gelek tişta nizane û tiştên fehm kirîye jî, piranîya wan tiştan çewt in. Ji ber vêya, serê me kurda tevlihev e. Ên ku dîroka xwe nas nekin, mafê xwe jî nas nakin. Wexta însanek mafê xwe nas neke, ji bona xwe tiştekî nas nake û çi bikin jî ne ê wî ye û xwe pê dixapîne. Çimkî tiştên bên gotin û bên kirin bê esil in, yanî derew in. Daxwaza min ev e; werin em bi hevûdu re dîroka xwe, sîyaseta xwe û bingehê dewleta xwe ji nûh ve danin û em dewleta xwe ava bikin û xwîn û keda şoreşger û qehre- manên Kurdistanê berhewa nekin. Ji bona ku em dîroka xwe nizanin, em qehremanên xwe jî nas nakin. Mesele, min berê hereketa şoreşgerên Agirîyê bi dest pêka Îhsan Nûrî di zanibû, ama dawîyê min lê nêrî ku rastî ne ev e. Belê di vê berxwedanê de keda Îhsan Nûrî pirr e û nayê înkar kirin, feqet destpêk ne a wî ye û ew bi devê xwe dibêje "Birho meşaleya şoreşgerîya Agirîyê ye." Li ba dilê min, niviskarên ku li ser Hereketa Agirîyê nivîsandine mafê şoreşgeîya Birho xwarine. Çimkî ez ewqas di nava çavkanîyan de gerîyam, ancax wan tiştên jorê min jê derxist. Hêvîya min ew e, di derheqa Birho de xwendevanên hêja wê kêmasîyê min bibînin û emê bi hevûdu re di nava rûpelên dîroka Kurdistanê de, cihekî bi rûmet bidin şoreşger û qehremanên Kurdistanê. 23.12.2008 ÇAV KANÎ 1- Ararat'taki Esir Generalden Kan Çiçekleri 2- Garo Sasuni, Kürd Ulusal Hareketleri ve 15.yy. dan Günümüze Ermeni Kurd Îlişkileri 3- Mala Kürda. Ýnternet sitesi. 124 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Birhoyê Heskê Têlî --- Page Break --- Her netewe xwedî kêmasî û xetayên xwe yên xas in. Belkî hin xwendevan an bîrewerên me vê gotinê qebûl nekin lê baweriya min ev e, ku dê gelek kes tevlî vê gotinê bibin. Di nav me de jî kêmasiyekê pirr mezin heye. Çi ye ev kêmasî? Em dîrok û serpêhatîyên xwe zû jibîr dikin. Duyemîn jî, nav me de rêzgirtina ji keda însan re kême. Divê em di van herdu babetan de xwe temam bikin. Halbûkî di vî warî de em xwedî mîraseke zahf qewîn e: Feylezof Ahmedê XANÎ gotiye ku "her gîya li ser koka xwe hêşîn dibe." Ma ev ne bese! Min ji bo çi evan tiştan got! Gelo wexta em dakevin nav xelkê û em pirsa hin navên pêşîvan û mezinên kurdan ji wan bikin dê çend kes bizanibin? Bi ya min, pirsgirêk ev e ku em tiştên derbas- bûyî zû jibîr dikin. Bi vê sedemê ez ê di Mustafa Remzî BUCAK: "Ger ji 60 Hezar Tirkên Kibrisê re FEDERASYON Bibe,Çima Ji 8 Mîlyon Kurdên Turkîyeyê re Nabe?" Mehmud M. E. XERZÎ B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 125 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- vê nivîsê de behsa mezinekî Kurd bikim da em wî bibîr bînin an jî kesên ku wî nasnakin bila wî nas bikin. Mustafa Remzî BUCAK Mustafa Remzî BUCAK, rewşenbîr, hûqûqnas û siyasetmedarekî kurd bû. Ew di sala 1912an de li qeza Sêweregê li gundê Anazûyê tê dinyayê. Navê bavê wî Mihemed Axa ye. Bavê wî piştî bizava azadî ya 1925an tê nefîkirin. Ew xwendina xwe ya sere- tayî li Sêweregê, ya navendî û bilind jî li Stenbolê diqedîne. Berî ku xwendi- na xwe ya hûqûqê xelas bike, yanî di sala 1935an de diçe Parîsê û salekê li wir dimîne. Di sala 1940î de hem hûqûqê xelas dike hem jî bi ZEHRA qîza Osman Paşayê Kurd re dizewice. Di salên 1940 û 1950yan de zarokên kurda yên halxweş û hin yên feqîr jî derfeta xwendina bilind dîbûn. Lê li Kurdistanê unîwersîte tunebûn. Ewana mecbûrê Anqere û Stenbolê kiribûn. Lê ciyekî ku lê bimînin, raz- ên, bixwin û vexwin tunebû. Mustafa Remzî Bucak û xanima wî Zehra Xan, DÎCLE TALEBE YURDU ava kirin. Ev herdu kes ji bo xwendevanên kurd bûbûn wek bav û dê an xwuşk û bira yên mezin. Li yurdê gelek kesên ku paşî wê di doza kurd de tevbigerin diman. Dîcle bûbû xwendegeha kurda. Dr. Yusuf Azîzoglu, Mustafa Ekinci, Faik Bucak, Musa Anter, Dr. Tarik Ziya Ekîncî, Edip Karahan, Ali Karahan, Ziya Şerefhanoglu, Nejad Cemîloglu, Edip Altinakar, Enwer Aytekîn…..û gelek kurdên din pişte- vanên vê yurdê bûn. Di DÎCLE TALEBE YURDU de xebatên li ser zimanê kurdî, yên sîyasî û kulturî dihatin kirin. Li gora ku em ji Musa Anter û Dr.Tarik Zîya Ekîncî dixwînin; li yurdê her sal Newroz dihat pîrozkirin, folklor dihat hînkir- in, kovara HAWAR a ku Mîr Celadet û hevalên wî derdixistin, di nav xwende- vanan de dihat xwendin. Hetta behsa pêwendîyên mabeyna Mîr Celadet û Mustafa Remzî Bucak tên kirin. Mustafa Remzî Bucak li Diyarbekirê parêzerî dikir. Di sala 1949an de serokê Partîya Demokrat a Tirkiyê Celal Bayar tê Diyarbekir û di civînekê de hev dibînin. Di mabeyna wan de hin axaftinên di derbarê sedemên netevlîbûna Mustafa Remzî BUCAK û hevalên wî ji bo Partîya Demokrat derbas dibin. M. R. BUCAK sedemê wek ku çima dewlet 126 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Zehra BUCAK Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- ferqê dixe mabeyna kurd û tirka nîşan dide. Celal Bayar dibêje ku ewan van tiştan jibîr kirine. Belkî ev axaftina Celal Bayar ê serokê Partiya Demakrat a Tirkîyê, hêvîyekê dabe M. R. BUCAK û hevalên wî. Di sala 1950î de Mustafa Remzî BUCAK, Dr.Yusuf AZÎZOGLU û Mustafa EKÎNCÎ di hilbijartina giştî de bi ser dikevin û li Parlementoya Enqerayê dibin wekîlên xelkê Diyarbekir. Di Meclîsa Enqerayê de xebatên zahf baş dikin. Di sala 1943yan de li qeza Ozalp a Wanê ku li ser sînorê Îranê ye, 33 kurd, bi fermana General Mustafa Muglali hatibûn kuştin. Sedemê vê bûyerê, çav tirsandina kurda bû. Ji bo ku tevgera kurdên rojhilat li kurdên rojava bandor neke. Lê dema Mustafa Remzî BUCAK û hevalên xwe çûn Parlementoya Tirkiyê, pêşniyar kirin ku lêkolîn li ser vê bûyerê bê kirin. Dozê şopandin, heya ku General Mustafa Muglali xistin zîndanê û ku ez ne xelet bim ew di zîdanê de jî mir. Mustafa Remzî BUCAK sala 1948an di rojnama Musa Anterî ku navê wê Dîcle Kaynagi bû de, bi navê Ýki Cemaat nivîs dinivîsîne.1 Mustafa Remzi BUCAK û hevalên xwe di roja 21.11.1952yê de teklîfa betalkirina qanûna di derbarê dame- zrandina Mufettîşîya Ûmûmî de didin meclîsa Anqerayê. Evan Mufettîşên Ûmûmî ew kes bûn ku mala kurda xerab kiribûn. Ev pêşniyarî 1Ji Yusuf Serhat Bucak di roja 24.11.1952 ade qebûl dibe û qanûn tê betal kirin.2 Di sala 1959an de 50 kurdên xwen- devan, di dema desthilatdariya Partîya Demakrat de ku wê demê serokê wê Adnan Menderes bû, têne zîndanî kirin. Yek ji van zîndankiriyan bi navê Emin Batu di zîndanê de wefat dike. Seîd Elçi bi nexweşîya jana zirav dikeve û Bînbaşî Şewket Turan jî bi nexweşiya şekir (diyabetê) radikin nexweşxanê. Çar meh tu kes agahdarî ji wan nastîne. Êdî Xwendegeha Herbîyê bûye Zîndana Herbîyê. Ev bûyera hanê Mustafa Remzî BUCAK zêde diêşîne. Ji bilî vê bûyerê, bûyereka din ya sereke heye ku dê Mustafa Remzî BUCAK ji welatê wî dûr bixîne. Di sala 1960î de Serokkomarê Tirkîyê Celal Bayar, rojekê M. R. BUCAK û gelek kesên din dawetî koşka xwe dike. Piştî xwarin û vexwarinan Celal Bayar dikeve millê rast ê M. R. BUCAK û wî ji civatê dûr dixe. Jêre weha dibêje, "Remzî Beg, em dizanin tu kî yî û arman- ca te jî dizanin. Em te dişopînin. Jibîr neke ku mesela kurda, ji bo me ji ya Ermeniyan jî girîngtir e. Ger hun naxwazin aqûbeta Ermeniyan were serê we, ev muamele û xweşbînî (musamaha) ji bo we bes e."3 Piştî ku serokê komarê vê gotina xwe dibêje, bi yek carekê ji millê wî dertê û xwe jê dûr dike. Evan gef û gurrên han Mustafa Remzî BUCAK ji têkoşîna wî dûr nex- istibû. Fikrên xwe di odeya serokê 2 Yeşiltuna. Serap- Atatürk ve Kürtler- İleri Yayınları. 3 Bucak, Mustafa Remzî- Ji rewşenbîrekî kurd, nameyek ji bo Îsmet Paşa- Weşanên Doz/Stenbol B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 127 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- wezîran de eşkere ji Adnan MENDERES re jî dibêje. Baweriya min û gelek kesan jî ew e, ku evan du sedemên ku me got, tesîrê li Mustafa Remzî BUCAK kir û di 2yê Gulana 1960î de terka welatê xwe kir û çû Amerîkayê. Nedixwest bê zîn- danîkirin û tade lê bête kirin. Demekê tê Parisê û dibe mêvanê Mîr Kamûran BEDÝRXAN. Mîr pirsa Elî Fûad BUCAK jê dike û gelek agah- darîyan didê. Elî Fuad BUCAK wekîlê Meclîsa Mebûsan ya Osmaniyan bû. Dewlemend bû. Di Meclîsa 1921ê de jî hebû. Mustafa Remzî ji Kamuran Bedirxan fêr dibe ku Elî Fuad Bucak welatperwerekî gelek baş bûye. Elî Fuad paşî tê nefîkirin ji bo Anqerayê. Di sala 1944 an 1946an de li wir wefat dike.4 "Mustafa Remzi BUCAK di serê sala 1984an de hate mala min a li Parisê. Mala min yek odekê bû. Çen- dekî li mala min ma. Lê mal biçûk bû. Min cixare dikêşa. Ji bo ku ew aciz nebe min mala xwe jê re hêla û ez çûm xanîyekî din. Halê wî yê aborî baş bû. Ji halê min gelek baştir bû. Maaşê xwe li ser dolar distend. Wê demê dolarek bi 12 Franka bû."5 "Mustafa Remzî BUCAK li dora du sal û nîv li Awrûpa ma. Li Parîsê dijiya. Kêfa wî zahf zêde ji Enstîtûya Kurd re dihat. Diçû cem Kendal NEZAN. Li wir pirtûkan dixwend. Yilmaz GÛNEY li wir bû. Ahmed KARLI li wir bû. Wê demê gelek 4 Ji axaftinên Av. Alî Fuad BUCAK. 5 Ji axaftinên Av. Alî Fuad BUCAK. ciwanên bakûrî koçberî Awrûpa bûbûn. Di her çar perçeyên Kurdistanê de şoriş qels bû. Ew jî aktîf nînbû. Ji alîyê xweşbînî û bîhnfirehîyê ve xwedî exlaqekî xweş bû. Bi Dr. Tarýk Zîya EKÎNCÎ re gelek cara sohbet dikir. Tevî ku fikrên wan ne yek bûn jî, pêwendîyekî zahf germ di mabey- na wan de hebû. Bi xortan re diaxifî. Kesên ku muhtacî pera bûn, pere dida wan û bi wan re alîkarî dikir. Carna dihate cem min li Almanyayê. Carna diçû mala Hemreş Reşo. Lê bêrîya Parîsê dikir û diçû. Ji xwe di sala 1935an de dema di hûqûqê de xwen- devan bû, bi zanîn di wê salê de xwe negihandibû îmtîhanan ji bo di sinifê de bimîne da ku bikaribe here Parîsê û salekê li wir bimîne. Wî weke bîranîneke xwe vê behsê ji min re dikir. Ew gelek caran li ser Dîcle Talebe Yurdu, li ser bavê min Faik BUCAK û kesên din diaxifî. Dema li Parisê wefat kir, pirr kesên ku min wan dinasî an jî nedinasî hatibûn sere- monîya cenazeya wî. Enstîtuya Kurd ya Parisê bi sedema wefata wî deftereke amade kiribû, da ku kesên dixwazin têde di derbarê wî de binivsînin. Ez dibêm ew defter li Enstituyê ye. Ez nizanim çi pirtûkên wî hebûn lê hemûyan dane Enstîtuyê."6 "Rojekê Dr.Tarik Zîya Ekîncî li min gerîya. Go ku ew li telefona Mustafa Remzî BUCAK digere lê tu bersiv nîne. Texmîna min ew bû, ku belkî çûbû Elmanyayê li cem Zozan BUCAK. Ez li Zozan gerîyam û min 7 Ji axaftinên Zozan BUCAK. 128 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- jê pirs kir lê neçûbû wir. Em çûn mala wî. Mifta derê malê bi min re hebû. Min derî vekir. Mixabin Apo Remzî wefat kiribû. Me doktor û polis anî. Pêdiviyên fermî hatin bi cîhanîn."7 Ez bi xwe ne layengirê gotinên bûy- erê weha me. Lê gelek hevalên min ên hêja, ji min re behsa rastgotinên di bûy- eran de kirin. Gotin ku ev rastîya xelkê me ye. Min jî li ser rû behsa wefata wî kir. Mixabin xelkê kurd ji ber hin sedemên ku ne di destê wan de ne, gelek caran penaber bûne. Li der û dertûnên bîyanîyan bi xwe heyîrî mane û bûne weke nokên li tahtê ketî. Di dema wefata wî de lazime mirov bêje ku ji sazîyên kurda ya ku li pîya bû Enstîtuya Kurd ya Parîsê bû. Di mesela rakirina cenazê de baregeh ew der bû. 7 Ji axaftinên Av. Alî Fuad BUCAK "Dema Mustafa Remzî BUCAK wefat kir hemû karên ji bo cenaze li wir hatin kirin. Yek rojekê cenaze li katafalqê de ma. Kurd bi merasîm dihatin seredana wî. Amadekarîya rakirina cenazê, tevî katafalq û şandi- na Sêweregê hemû 10 rojan ajot. Ji bilî serokê enstîtuyê Dr. Kendal Nezan gelek kes hebûn. Dr.Tarik Zîya EKÎNCÎ, kurê mamê min ê Remzî Mihmed, keça wî Leyla, Sertac BUCAK jî li wir bûn. Leyla keça wî ji Anqerayê hatibû. Zozan ji Almanyayê hatibû.Weke ku li bîra min maye cenaze çû balafirgeha Batmanê. Ji Batmanê heta Sêweregê û li Sêweregê kî beşdarê rakirina cenaze bû, kî nîn bû ez nizanim. Ji ber ku min nikarîbûm bi cenazê re herim. Cenazê wî li kêleka gora Av. Faîk BUCAK hate definkirin."8 8 Ji axaftinên Av.Alî Fuad BUCAK B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 129 Ji milê cep ve (1944): M. R. Bucak, Zehra Xanim û Faîk Bucak (Dîmenek ji şeva Dîjle Talebe Yurdu) --- Page Break --- Jîyana hêja M. R. BUCAK ya li der- veyî welat xweş nayê zanîn. Lê di sala l965an de nameyekê ji bo serokwezîrê wê demê yê Turkîyê, ji Îsmet Înonû Paşa re dişîne. Di sala 1933yan de bi sedema 10emîn salvegera damezrandina Komara Turkîyê, Mîr Celadet BERIRX- AN jî namekê ji bo Mustafa Kemal ATATURK şandibû. Herdu name di dîroka me de bi nav û deng in. Name bi Turkîya kevn hatiye nivîsîn û zahf dirêj e. Ji ber vê sedemê min nameyê bi qed- erê ku mana wê negu- hûre kurt kir. Serê nameya wî wihaye. “Nameyeke Aşkere ji bo Serokwezîrê Komara Turkîyê, Yan jî ji bo Çi Turkîyeyê Federasyon Neyê Bi Cîhanîn Newyork.N.Y. 1965 Birêz ÎNONÛ, Min fikrên te yên di derbarê çare- seriya mesela Kibris de ku te di 4ê Sibata 1964an de di rojnameya New York Times de dabû belawkirin xwend. Ez bi halê Kibrisê, wek însanî xemgîn bûm. Di meseleya Kibrisê de kî berpirsiyar e an kî nîne emê ji bo dîroknivîsan bihêlin. Min gelek caran bawerîyên xwe yên ji bo pêşeroja Turkîyê ji bo milletê turk gotiye. Ez dîsa jî, ji wî aliyê oqyanûsan, ji dûr ve fikr û ramanên xwe ji we desthilatdarên ku bi salane bûne xwedî tecrube re dixwazim bibêjim. Wî Celal Bayarê ku di sala 1949an de li Diyarbekir ji min re gotibû ku ew êdî tiştên berê jibîr kirine, di sala 1959an de car din diranên xwe yên dirinde nîşanî kurda da û xortên kurda xistin zîndana Herbîye ya Ýstenbolê. Bûn sedemên îşkence û kuştina wan. Rojekê em li koşka serok komar bûn. Li koşkê wekîlmilletên kurd jî hebûn. Celal Bayar kete millê min ê rastê û em ji kesên din du gav pêşdetir çûn. Got:"Remzî Beg, em dizanin tu kî yî û çi dikî. Em te ji nêz ve dişopînin. Jibîr neke ku mesela kurd ji bo me ji mesela ermenîyan girîng- tir e. Ger hun naxwazin aqûbeta ermenîyan were serê we, ev kiryar û xweşbînî ji bo we bes e." Belê vê axaftina ha ya serokkomarê Turkîyê bû. …………. Birêz ÎNONÛ, Ew fikra ku te ji bo Kibrisê pêş-nîyar kiribû gelo tu heman tiştî ango Otonomîya Hindirî, Hukumeta Federatîfî ji bo Turkîyê fikirî yî an 130 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Ji milê çep ve yên pêşî(1956): M. R. Bucak, qîza wî Leyla, kurê wî Memo, jina wî Zehra Xanim Yên paş: Bekir Bucak û jina wî Mîhrîban Bucak Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- na? Bi rastî em hemû li ser vê fikrê bûn. Hetta hemû xebat û armanca me ji bo federasyonê bû. Fikra otonomîyê ya ku Prens Sabahaddîn ji bo şiklê îdara dewletê pêşniyar kiribû, ger hatibûya bi cihanîn, dê dewleta Osmanî nebûna wekî nokên li tahtê ketî. Îttîhad- Terrakî û Jon Tirkan bi tundî û req tevgeriyan. Agir ji devên wan diri- jiya. Lewra welat anîn vî halî. Îro di nav sînorên Turkîyê de 8 mîly- on Kurd dijî. Tevî ku heqên wan yên însanî ku di Lozanê de hatiye qebûl- kirin, her tim tê binpêkirin. Mêjîyê dewleta îro, ew mêjî ye ku kî xwe bilebitîne dibêjin li pey wê lebatê hêzeke bîyanî heye. Birêz Ýnönü, Em car din dibêjin. Em 8 mîlyon kurd in. Em ji alîyê sîyasî, aborî û kulturî ve bi qasî turkên li Kibrisê jî xwedîyê tu heqî nîn in. Kurd nikarin bêjin ku em kurd in, nikarin bi zimanê xwe binivîsin û biaxifin. Kurd dema bi zimanê xwe diaxifin, îşkence li wan tê kirin. Divê tehlîla welat baş bê kirin. Weke tehlîla ku doktor li nexweşekî datîne. Teşxîs û rastgotin deynê namûsê ye. Deynê we mezinên dewletê ye. Divê tu jî weke doktorekî li mesela kurda binihêrî û çareser bikî. Di 1925an de piştî bizava Şêx Seîd, çapemenîyê got "Me Kurdistan û kur- dayetîyê xiste nav gorrê." Lê di 1928an de kurd ji Agirîyê cewaba we dan. Paşayê we yê bi nav û deng Salih Omurtak bi hemû hêza komarê ve çûn ser Agirî. Lê têkçûn. We çi kir? We axa xwe da Ecemistanê û hêj nû ve Agirî dorpêç kir. Hun îro jî mesela axa Ozalp a Wanê bi dizî digrin. Eskerên ku li Agirî mirin bûn şehîd û yên ku xelas bûn, bûn xazî. We madalyayên Herekata Agirî da wan. We dîsa got ku we Kurdistanê li Agirî defin kir. Tevî evan kiryaran îca li Dêrsimê, li Zîlanê, li Sasonê, li Qerekopriyê kurdan çawa bi esker û memûrên tirkan didan gotinê "bijî Kurdistan." Bi van kiryaran ne kurd ne jî kurdînî namire. Dema Cemal Gursel Paşa çûbû Dêrsimê û li wir, bi xeddarî jin, zarok, pîrejin, pîremêran kuştibû. Îro jî serokê Komarê ye. Di seredana xwe ya Dîyarbekir de ku navenda manewîyet û kultura Kurdistanê ye, ji xelkê re dibêje "Di vî welatî de Kurd tune ye, yê ku bêje ez kurd im tif kin riyê wî." Ev jî doktorîya wî ye. Birêz ÎNONÛ, eger li Turkîyê kurd tune bin, hemû dinya rabe pîya, nikare Kurd û kurdayetîyê çêbike. Eger li Turkîyê kurd nîn bin, dawa we çiye! Ew cîyê ku hun jê re dibêjin Herêma Rojtilat û Başûrê Rojhilat, di nexşeyan de navê wê Kurdistan e. Bi gotinên we kurd nabin tişteke din. Dema Îhsan Nûrî û çend hevalên xwe yên sûbay bi we re şerr kirin, hun bi wan re nederketin serî. Lê ku mesele bibe wek mesela Fransiz û Cezayîrê hunê çi bikin? Ku hêj mesele li ser we giran nebûye, divê hun heq û hebûna kurda qebûl bikin. Di nava wekîlên kurd de gelek kes hene ku dê bêjin ew ne kurd in û ji were destên xwe didin ser hev. Li Cezayîrê jî hin wekîlmillet ji Fransiza re digotin ku Cezayîr yê Fransayê ye. Sala 1930 an jî 1932 bû. Mala me li Stenbolê bû. Mêvanên me yên firavînê hebûn. Piştî her kes çûn, sê mêvan man. Di baxçeyê me yê pişt B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 131 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- malê de rûniştibûn. Wezîfeya min xizmeta ji bo mêvanan bû. Ez gelek cara bi bavê xwe re diçûm mêvan- darîyê. Ewlehî di van mêvandariyan de esas bû. Piştî ku dîtin kes nemaye û bi min jî ewle bûn, meselê anîn ser Hereketa Agirîyê. Li Agirîyê bê çewa tade û zilm li jin û zarok û xelkê sivîl hatibû kirin! Yek ji wan sê kesan bi tinazî got ku "…Ma hukumet çi bike? Hukumet li hember ew kurdên wehşî yên ku goştê xav dixwun û ji îro ve daxwaza serxwebûna kurda dikin, wê çawa tevbigere." Bavê min li ser vê gotinê pirr hêrs bû, rabû li ser çokên xwe rûnişt. Çirûsk ji ber çavê wî diçûn…Bi hêrs bersiva wî wiha da: "Dema Rûs hatin Bedlîsê, Fransiz Eyntabê, Rihayê û Mereşê dagirkirin û Yûnanî jî li ber Polatliyê ketin mewzîyan, ew dem em ne wehşî bûn û me goştê xav nexwaribû. Dema ji Erzeromê, ji Sêwasê û ji Enqerayê daxwaza alîkarîyê ji me dikirin, dest û rihên extîyarên me û çav û dêmên xortên me radimûsan. Me xwîna xwe, ne ji bo ku em bibin dîl û esîrên Anqerayê li hember Fransiza rijand." Kurmamê min Xelîl Fexrî Beg bi kêf û henek, ji bavê min re got: "dê çi bibe. Ew şerrê ji bo xwedê bû. Apo ma tu nizanî heya di ser pirê re derbas bibin ji hirçê re dibêjin Xalo. Ew, we kirin hirç, li pişta we siwar bûn û bi wî awayî di ser pirê re derbas bûn." Bavê min got: "Na, nîvê sûcan yên wekîl û mebûsan e, ku çûn Lozanê û li ser navê kurda di heyeta Îsmet Paşa de cîhê xwe girtin." Dema bavê min vê gotina ha got, kesê hemşehrîyê me got "Ma em çi bikin Mihemed Axa! Me nezanibû vê kerr(Îsmet Paşa) dê ew qasî dijwar be." Zatê sisêyan jî heman hevokê dubare kir… Dema ku mêvanên me rabûn, ji tirsa xwe xwestin ku evan axaftinên han di mabeyna me de bimîne. Ez dixwa- zim navê van kesên ku mêvanên me bûn bibêjim.Yek ji wan, wextakî ku wezîrtîya Nafiê(kar û barên gunda) kiribû Pirinççîzade Feyzî Beg bû.Yê din Zûlfî Begê Egilê bû ku di heyeta Lozanê de li ser navê Kurdistanê bi heyeta Ýsmet Paşa re çûbûn û herdu jî wekîlmilletê Diyarbekirê bûn. Yê dîtir Osman Paşazade Xelîl Fexrî Beg bû ku di hilbijartinên 1925an de bûbû wekîlmilletê Sêweregê. Birêz Îsmet Paşa!.. Her wekî ji axaf- tinên wan jî tê zanîn, wan kesan kur- dînîya xwe înkar nedikirin. Bes heyfa wan lê dihat ku çawa hatin bi karanîn. Di vir de qesda min ji kerr, Îsmet Paşa ye. Ew serokê heyeta Lozanê bû, bi salan serokwezîrî kir û bi sed hezaran kurd kuştîye. Di sala 1948-1949an de ez çûbûm derdorê Urfayê. Mêrdînê, Dîyarbekirê û Sêweregê. Min dozên xwe dişopandin. Bi gundî û bajarîyan re têkiliyên min baş bûn. Rojekê ez mêvanê Bozan Axayê mezinê eşîra Îzolîya bûm. Me behsa Îsmet Paşa dikir. Min dizanîbû ku Bozan Axa bi Zilfîqar Axayê bavê xwe re di sala 1926an de bi malbatî hatibûn nefîkirin û gelek jî perîşanî dîtibûn. Hêj di sala 1919an de ku tu kes guhê xwe nedida Erzerom û Sêwasê, ewana li Urfayê, li Eyntabê, li Mereşê li hember Fransizan bi cengawerî şerr kiribûn. Dewletê perrûya wan dabû wan: 1500 malbat hatin sirgûnkirin. Di rêya sirgûnê de li Edeneyê gelek 132 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- kurd rastî hevdu tên. Êvarekê Zilfîqar Axa tê û ji kurê xwe Bozan Axa re dibêje "Bozo Lawo! Ezê ji îro û pêde ji Îso re(Îsmet Paşa) dia bikim. Heya niha min nizanibû di dinê de ew qas kurd hene. Min wisa dizanîbû ku ji bilî Riha û Dîyarbekir û Sêweregê li tu derê Kurd tune ne. Ji bajarê Colemêrgê, Wanê û Mûşê bigre heya Erzînganê, nizanim kîjan qezayên Edeneyê û Sêwasê giş kurd bûne, haya me pê tunebûye. Xwedê ji Îso razî be, em hişyar kirin. Ji îro û bi şûn de ji wî re dian bikin." Zulfîqar Axa tevî ku kurd bû jî, bi bandora van kiryaran kurdînîya xwe baştir îdraq kiribû û xwe minetdarê Îsmet Paşa didît. Ne tenha Îsmet Paşa lê kesên wekî Celal Bayar, Kerîm Ýncedayý, Îbrahim Talî, Abîdîn Özmen, Namýk Gedîk, Cemal Gûrsel û Hifzi Oguz Bekata bi zilm û kurd- kujî û nefîkirinê kurda hişyar kiribûn. We hemû dibistanên Kurdistanê yên ku ji dewra Osmanîyan mabûn ji holê rakirin. Hun jî dizanin ku zankoyeka tenê li Stenbolê têra herkesî nake. Lê hunê li Anqarayê, li Îzmirê, li Trabzonê, li Samsunê, li Egeyê vekin lê li Kurdistanê na. Ji ber ku desthilat- dar hemû dixwazin kurd nexwînin û di cehaletê de bimînin. Hun dixwazin zimanê kurda bihelînin û asîmîle bikin. Piştî sala 1950yî, we li Kurdistanê çend mektebên seretayî û nawendî vekirin. Lê we ne îmkanên fêrbûnê û ne jî mamosteyên wan temam kirin. Piştî hilbijartinên 1950yî teklîfa raki- rina qanûna di derbarê qamçûra hey- wan de hat dayîn. Lê baca(qamçûra) mêşinan(mihan) tenê nehat qebûl kirin. Min rojekê wezîrê darayî Polatkan di korîdora meclîsê de zeft kir.Min jê re behsa rakirina qamçûra mîyan kir. Kurd ji destê wê bacê zêde perîşan bûn. Ji bo ku kurd heywanan xwedî dikirin. Polatkan got: "Remzî Beg, bihêle bila piçek jî dûva kurda di destê me de bimîne." Birêz ÎNONÛ, ev ne ecêb e? Ew zarokên doyî ku hê jî bêhna şîr ji devê wan tê, çi zû dersa xwe fêr bûne? Dema Atatûrk li Dîyarbekir bû, ji kurda tabûrekê ekser ava kiribû. Hermû bi şal û şapik bûn û xencera wan î ku temsîla kurda dikir jî di ber wan de bûn. Hetta daha pêşdetir jî çûbû û wana ji bo parastina xwe bi kar anîbû. Gelek ji wan kesan li hey- atê ne. Weke mînak: Ethem Ulcay Beg. Ne tenha wî, gelek kesên ku çi alaqa wan bi serhildanan nînbûn we wan jî sirgûnê Anadolê kir. Dadgeha Îstîqlala Dîyarbekir, sirf ji bo ku Dr. Fûad şal û şapikên kurdî li xwe kiribû, wî bi tewana ku bi wan cilan alemdariya netewaperestîya kurdînîyê kiriye we wî îdam kir. Lê wî, li ber sêpêya îdamê, ew beyta ku xwend, hêjî di rihê her kurdî de ye "Şevekê tarî, ya heye hîv yan tune ye hîv, Deşt di xewda, çiya digrî, ne hilat hîv!" Ezê meseleyekê bi îbret ji we re bêjim. Du sal berê ez li Amerîkayê çûbûm Detroitê. Ez bûm şahidê bê ku turk çawa ji navê Dr. Fûad fêde dîtine. Dewleta Turkîyê di wê demê de, ji bo ku ji kurdên li Amerîkayê îstîfade bikin, serokê Kýzýlaya Turkîyê Dr. Fûad Bulca dişînin Amerîkayê. Fûad Bulca xwe dixe B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 133 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- şûna Dr. Fûadê îdamkirî û dibêje ew nûçeya ku di rojnameyan de derket ku Dr. Fûad hatiye îdam kirin ne raste û ew, ez bi xwe me. Dr. Fûad Bulca bi derewên xwe bi ser dikeve û gelek jî alîkarî berhev dike. Di 1925an de serokêwezîrê Turkîyê Fethî Okyar ji bo mesela eskerên Pîranê gotibû: "Pêwistî bi bizaveka leşkerî nîne, ez dikarim bi hêzên dev- erê meselê halbikim." Ez dibêjim Fethî Okyar ne xayîn bû. We pê da îstîfa kirin û tu ketî cihê wî. Dostê bavê min Heyder Kang Begê Dêrsimî, ji ekserîyê ji ritba yuzbaşî- tîyê teqawûd bûbû. Li Stenbolê zewicî bû û bi cîh bûbû. Herkes dizane ku li Dêrsim û Sason û Zîlanê çi qewimî. Dayîka wî ya 70 salî, bavê wî yê 80 salî û xwuşkên wî yên pîr, jin, zarok, extîyar tevan tînin dixin mala wan, benzînê li wan dikin û wan dişewitînin. Malbata wî tevî ku li devera dervayî serhildanê de dijiyan jî, di tevgera Dêrsimê de hatibûn kuştin. Heyder Beg, ne li Stenbolê û ne jî li Anqerayê kesekî nedîtibû ku derdê xwe ji wan re bibêje. Min di sala 1955an de li ser hin qanûnan lêkolînan dikir. Ez leqayî qanûna jimara 1850 hatim. Qanûn wiha bû: "Li herêma îsyanê sûbay, ekser, sivîl, memûr, mistexdem û mîlîsên ku bi wan re hevkarî kiribin, li gora Qanûnên Ceza yên Turk sûcên wan çibe jî nayên ceza kirin." Çi qanûneke tewş û berredayî ye ne wisa? Piştî ku Dadgeha Îstîqlalê ya Dîyarbekirê biryara di dardakirina Şêx Seîd da û bi cîh anî û defin kirin, di şevekê de bi emrê serokêwezîr Îsmet Paşa, ji gorra wî hate derxistin û eskeran cenazê wî neqlê cihekî ne dîyar kirin. Ji bo ku tirba wî nebe zîyaretgaha kurda. Eger xelk bi te bawer be û tu Diyarbekir baş nizanibî, dê yek bi millê te bigre û te ji Derê Xarpûtê derxe ber bi riya Erxenîyê ve bibe. Li ser vê riyê, li ser goristana kevin mala artêşê(orduevî) hatiye avakirin. Dema tu ji derê mala artêşê wek bikevî hundir û li destê rastê bizivirî û ber bi dara esrî ve herî, tê bibînî hevalê te fatîha dixwîne. Dê hevalê te ji te re bêje: "Li binê vê dara ha rehmetîyê Şêx Seîd hatibû defin kirin." Di Kurdistanê de tu keseke ku li hem- ber Şêx Seîd bi bê hurmetî tev bigere nîne. Lê hin kurdên desthilatdar ên hevkarên we hene. Weke çawîş, serokê beledîyan. serokên par- tiyan…..Yahûdîyên ku bi Hîtler re hevkarî dikirin gelek bûn. Lê dadge- hên dewleta Îsraîlê hê jî hesabên wana safî nekiriye. Birêz Îsmet Paşa.. Armanca min ne ew e ku ez dijminahîyê têxin mabey- na xelkê kurd û turk ku ev qas sale bi hev re jiyane. Ger armanca min ew bûya, minê vê nameyê ji te re nenivîsanda. Eger ev kiryarên we li dij kurda bidomin, dê rojekê rabin pîya û dê kes nikaribe wan bide sek- inandin. Roj hatiye ku tu tedbîran bigrî, xêrekê bi dewleta xwe bikî û xwe ji gunehên xwe paqij bikî. Mezinên Îngîlîzan, Fransizan, Hollanda û Ewrûpîyan dibînin bê îro ew welatên ku di destê wan de bûn, çawa kite kit ji destê wan diçin. Êdî 8 mîlyon kurd kiryarên we qebûl nakin. Dema qralîçeya Îngîlîztanê salê yek carê diçe seredana xelkê Îskoçyayê, 134 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- kincên wan li xwe dike, ji orf û ade- tên wan re rêz digre. Parlementoya wan jî zîyaret dike. Hukumeta Îngîlîz ku zimanê wan di dinyayê de di rêza duwemîn de ye, zimanê xwe li ser eyaleta Gallerê ferz nake. Gallerî di dibistana seretayî de bi zimanê xwe dixwînin. Ez nizanim hun, hukumet û artêşa we li ser vê meselê lêkolîn kiriye yan na? Herkes ê ku di mesela ziman de qet tiştekê nizane, dibêji qey zimanê kurdî heye! Peyvên erebî, farisî, lêk- erên wan û peyvên ku ji zimanê Ewrûpîyan hatine sitendin ji turkî derxin eceba di zimanê turkî de çi dimîne? Kengî 3 an 5 gênc li Stenbolê werin ba hev û bixwazin ji xwe re kovarekê derbixin, dozger bi hêceta ku gênc dewletê xerab dikin û cudatîyê dixin mabeyna xelkê, dest bi taqîbatê dike û dadgeh bê pirs û lêkolîn derhal wan dixe zîndanê. Dadgeh evan biryaran li ser navê milletê dide û ev jî di dîrokê de li ser turka dibe mal. Pirr ecêb e, şexseke cilên dewletê li xwe dike, di welatekî fireh de li 9 an 10 wîlayetan bi dilê xwe tevdigere. Îbrahim Tali, Abîdîn Ozmen, Abdullah Paşa, Salih Omurtak û kesên di emrê wan de, bê pirs mal û can û namûsa milletê payîmal dikin, wan dikujin. Çawa malê xelkê yaxme dike, teşwîqa xerabîyê dike û dest datîne ser mal û milkê xelkê. Ev xirabîyên hanê ji bo ku ji we re nebe sûc, ji parlementoya Turkîyê bi emrê te Îsmet Paşa qanûnên xas derdixîne. Ev kirinên han ne sûc in lê weşana bi kurdî li gora we sûc e? Li Balqana, li Erebistanê, li Sûriyê, li Lubnanê û li alîyê din li Anedolê li hember Ermenîya sê, pênc, heşt an deh kesên çav bi xwîn ên ku desthi- latdarên dewletê bûn, ew qas însana kuştin û dane kuştin. Di hizûra tarîxê de hemû kiryarên xwe kirin sitûwê rebenê milletê turk. Hestîyên evan çend kesên han di çalan de jî ne rihete. Di pirtûkên dîrokê û erdnîgarîyan de navê Kurdistanê bi fermî hatiye nivîsandin. Evan herêmên ku hun ji wan re dibêjin herêma Rojhilat û Başûrê Rojhilat, yanî wîlayetên kurda, dev ji asîmîlekirina wan berdin. Hun dixwazin wana bikin turk. Dev ji van tiştan berdin û rastîyan bibînin. Kurda weke kurd qebûl bikin û wan hembêz bikin da pêşeroja we baş û rohnî be. Cemal Paşayê wezîrê behrîyê ji Kastamonûyan re gotibû ku dê Yemenê bike Kastamonû. Dawîyê çi bû? Ew tenê xwîna xelkê Kastamonûyê li Yemenê rêt û li Sûrîyê felaketa çêkir. Dawîyê çi bû? Hemû ereb û Yemenî bûn dijminên Turka. Îro yek dostekî we jî nemaye. Çarmedorên we hemû ew millet in ku di dîrokê de, çend paşayên we li wana zilmê kirine û wana tarûmar kirine. Ew li hember we bi kîn û nefret in. Azerî bi xwe ku di eslê xwe de turk in, ji we re dibêjin ku hun seyên Osmaniyan e. Di sala 1933yan de bi sedema dehemîn(10.) salvegera damezrandi- na Komara Turkîyê, çapemenîya Stenbolê li seranserê welat lêkolînan çê dikir. Bê ka xelk ji komara nû çi fahm kiriye! Ger hun li rojnama Cumhuriyetê ya wê rojê binêrin hunê li rûpela yekem wêneya kurdekî bibînîn. Di destê wî de şewqeyekê B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 135 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- perritî û wê nîşan dide. Dibêje "Ez ji Cumhurîyetê vê şewqeya ha fahm dikim. Şewqeyê ji me re anî." Çi bersivekê ecêb e! Li bajarê Dîyarbekir û Rihayê turkên ku wezîfedar bûn, digotin "Di bazar- ên bajêr de kesên ku bi kurdî nizanib- in, nikarin kirrîn û firotanê bikin." Pêwîste êdî dewlet rastiyan bibîne. Teşxîsê deyne û dest bi dermankirinê bike. Şertên teşxîs û tedawîyê çi ne? Bi kurtayî, ew modela ku hun ji bo 60.000 hezar turkên Kibrýsê pêşnîyar dikin, ango îdara federatîf, heman tiştî ji bo 8 milyon kurdên ku îro di nava sînorên Turkîyê de dijîn qebûl bikin û bi cîh bînin. Dewletên ku pirs- girêkên xwe bi rêya federasyonê çareser dikin, roj bi roj zêde dibin. Yek mînakekê bidim: Mereşal Tîto li Yugoslawyayê federasyonê danî. Heft komar di nava yek dewletê de cîh digrin. Her komar bi çanda xwe, bi aborîya xwe, bi komalgehên xwe serbest in, lê di pêwendî û temsîlê de girêdayê hukumeta Belgradê ne. Her kes tetmînkare û çi kes şîkayetê nake. Hetta ew Yugoslawên misilman û Boşnaq jî ku hun ji wan re dibêjin turk. Ew Îsmet Paşayê ku ji Kibrisê re fed- erasyonê dixwaze, gelo ji bo çi, ji wê dewleta ku serokwezîrtîya wê dike û di nav wan de 8 mîlyon kurd hene, rojekê zûtir wê hizra xwe nake? * Kurd tîhnî û birçî hatine hiştin. Ev tîhnîbûn û birçîbûna kurda ya manewî, berîya hemû derdê kurda ye. Ango kurd dixwaze bi serbestî bi zimanê xwe bixwîne û binivsîne. Dixwaze di Kurdistanê de xwendina xwe ya seretayî û nawendî, di xwen- degehên xwe de bi zimanê xwe bixwîne. Divê ev perwerde mecbûrî be. * Kurd dixwaze di şûna memûrên Anqerayê de, li Kurdistanê, memûrên kurd bên wezîfedarkirin û ji alîyê memûrên kurd ve bên îdare kirin. * Divê kurd bi xwe biryarên jîngehên xwe yên komelayetî, aborî û çandî bidin. Kurd naxwaze bibe parsekê Anqerayê û li ber rehma wan bimîne. * Kurd dixwaze li ser axa xwe di warê zîraî(keştûkalî) de, di warê senayîyê de her tiştên xwe bi dest bixîne û vana hemûyan di fabrîkeyên xwe de çêbike. Ji hemû aqarên xwe fêde bibîne. Warîdatên ku li Kurdistanê ji zîraet û senayîyê tên bi dest xistin, li Îzmirê û Stenbolê û Anqerayê berredayî û kêfî têne xerc kirin. Kurdên perîşan li nexweşx- aneyên weke axura, li dersxaneyên bê ser û ber bi awayekî leşkerî têne per- werdekirin. Divê kurd ji vana xelas bibin û li gora lîyaqata xwe nexweşx- ane, xwendegeh û karmend bêne danîn. * Her kurd dixwaze di qezaya wî de lîsekê, dibistaneke sinetê û li her wîlayatekê(parêzgeh) xwendegeha (zanko, unîversîte) bilind hebe. * Kurd dixwaze rê herin hemû dev- erên wan. Hemû gund û qeza û wîlayetên kurda bi rêyan bi hev re bên girêdan. * Kurd van hemû pêdiviyên xwe dikarin ji warîdatên xwe yên li Kurdistanê her wekî yên ku dê ji paxir û ji krom û ji rissas û ji petrola xwe bi dest bixînin, dikarin fînanse bikin. Bi vê yeka ha jî bawer in. Piştî şerrê te Îsmet Paşa û Şêx Seîd, kurekî hate dinyayê. Milletperwer e û îro ew 40 salî ye. Bi sihet e û mêrane 136 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- ye. Bi hêz e û heqqê wî heye ku di nava neteweyên dinyayê de bijî. Ew mêrxasê 40 salî, fêr bûye an jî hatiye fêrkirin ku kurd û kurdîtî bi qasî turk û Turkîtîyê ezîz û lezîz e. Lîyaqê rêz û jiyanêye. Zan nekin ku hunê her carê yek an du kesan ji kurda bikin wekîlmillet û kurda bixapînin. Di vê babetê de wextakî ew kesê ku li meqamê herî jorê rûniştibû, wî we hişyar kiribû. Sal 1953ê bû. Wekîlê wîlayeta Yozgatê Avnî Dogan hate lokala meclîsê a li taxa Ulusê. Ji bo milletê turk hemû agahdar bibe, ezê gotinên wî hemûyan bibêjim. "Serokê Komarê Îsmet Paşa, bi me walî û mufettîşên ûmûmî re civînekê çêkir. Dixwest fikrên me bizanibe. Ez jî ji Diyarbekir hatim Anqerayê. Pirsê ji min kir. Min jî gote wî: Eman Paşa tu çi dikî! Kurdên îro ne yên duhî ne. Ji bo xatirê me, mal û milkê xwe li pey me û li paş me êdî nema fîda dike. Ya rast, me ew hestê têde nehişt." Em dixwazin gelê turk jî bizanibe ku ew tiştên weke sirrên dewletê tên zanîn, kurd jî dizanin. Ji bo fêda we, em dixwazin hun jî bizanibin. Kurd ev 4000 sal zêdetire li ser vê axê dijî. Li ser axa kurda çawa behsa temsîla kurda tê kirin. * Hun çawa ji turkên Kibrisê re çare- serîya FEDERATÝF dixwazin bila ji kurda re jî bê kirin. Eger ev nebe di pêşerojê de, qewimandinên ku çê bibin, hun bi xwe ji wan berpirsîyar in. * Wekî hemwelatîyekî we fikir û ramanên min ev e ku hun di destûra bingehîn de guherandinê bikin, xwe ji nû ve birêbixin û federasyonekê ava bikin. Bi hêvîya dîtina dewleteka kurd û turk ya federal. Silav û rêz. 03.01.1965 619 W 176 apt.5K Mustafa Remzî BUCAK Newyork 33 N.Y."9 Mustafa Remzi BUCAK, di 10ê Hezîrana 1960î de ji Dallas Tex. ê namekê ji wezîre darayî yê wê demê Ekrem ALÎCAN re dişîne. Di wê demê de esker hatiye ser hikim. Di namê de dibêje ku ew ji 11ê Gulanê û vir de li derneyî welat e. Her wiha di nameya xwe de, ji bo çareserîya pirsgirêka kurd, behsa modêla Îsvîçrê dike. Pejirandina hatina leşkeran ji bo ser îdara Turkiyeyê jî ji dîrokê re dihêle. Ji bilî van nameyan, nameya ku ji bo Dr.Yusuf Azîzoglu nivîsandîye heye. Doktor Yusuf Azîzoglu partî- yekê nû bi navê Yenî Turkîye Partîsî ava kiribû. Bi kurdî dibe Partîya Nû ya Turkîyê. Name ne pir dirêje. Lê ezê bi qederê ku naveroka nameyê ne guhûre kurt bikim û ji bo we xwendevanên hêja pêşkêş bikim. “Dr. YusufAzizoğlu 30 tebax 1961 Serokê YTP ê. Dallas Tex.U.S.A. Diyarbakir/Turkey Ezîzê min Yusuf, Nameya te duhî kete destê min. Piştî ku ez li serê fikirîm, biryara min ev bû ku ez vê nameyê ji te re bişînim. Sipas ji bo daweta te ya nazik û ji dil ya ji bo sîyasetê. Ez bawerim ku te hê 9 Bucak, Mustafa Remzî- Ji rewşenbîrekî kurd, nameyek ji bo Îsmet Paşa- Weşanên Doz/Stenbol-1991 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 137 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- jî ji min fahm nekiriye.Tu dizanî ku min di nav kîjan şert û mercan de, bir- yara çûyîna derva daye. Her daîma mumkun bû ku dewletê min bigirta û zîndanî bikira. Di her demê de kesayetîya min li holê bû û aşkera bû. Ez her gav bi bav û dîya xwe ya kurd difexirîm. Vê rêya ku heya îro ez tê de çûme jê venager- im. Temenê min li dora 50î ye. Ez bawerim ku em dikarin bi turka re bijîn. Şiklê îdara ku di hiş û gumana min de ye her wekî federasyona Îsvîçrê ye,her wekî Belçîkayê, her wekî herêma Gallê ya li Îngilistanê û her wekî Yugoslawyayê. Berê, hêvîyên min hebûn. Lê piştî ku min, sala çûyî, di kovara Manchaster Guardien a bi îngîlîzî de xwend ku Cemal Gûrsel(serokê konseyê) gotiye: "Di Turkîyê de ne kurd û ne jî kurdîtî tune ye." Van gotinan hêvîyên min ên ji bo pêşerojê şikandin. Cemal Gûrsel çawa hebûna kurda înkar dike. Ev 40 salên komarê ye ku her demên wê tijî serhildanên kurda ye û dewlet bi têkbirina van serhildanan meşxûl e. Dewletê Mekteba Herbîyê ya Stenbolê ku berê navenda îlm û îrfanê bû, çawa îro kiriye zîndan. Û xortên kurda, wan xortên munewer kiriye wê derê ku ji xeyrî kurd bûna wan tu sûc û gunehên wan tuneye. Bi mehan, wan xorta nederxistin huzura dadge- hê di wan hucreyên ji tabûtan xerabtir de hiştin û wana yeke yek weke mûmên ku dohnê wan diqede, bi mir- inê re rû bi rû hiştin. Eger înkara 8 mîlyon kurd bê kirin, dê halê memleketê çawa bibe? Ratib Tahir di rojnama Akşam de dibêje: "Tevî ku Riha 400 sal e di bin îdara fermî de ye, Begên kurda bê minet li Eynzelxayê dimeşin, li Dîyarbekir keseke ku bi kurdî nizanibe, li sûkê nikare tiştekî bikirre an bifroşe." Hikmê dewletê li ser eyaleta Kurdistanê bi qederê hikmê dewleta Fransayê yê li ser wîlayeta Cezayîrê tune. Pêwîste mezinên dewleta me van tiştan bizanibin. Kurd, çi hişyar bûbin û çi jî hatibin hişyarkirin, kur- dîtî ne tenê ji Hekkarîyê heya Erzeromê, ji Dîyarbekir û Rihayê heya Wan û Bedlîsê, ji taxa Altindaga Anqerayê heya Cîhanbeylîya Konyayê, ji taxa Zeyreka Stenbolê heya Haymanayê hemû kurd, bi axa û şivan û şêx û xwendevanên xwe ve hemû fama netewaperestîya xwe kirine. Birayê min ê hêja! Ez ji te dipirsim! Wekîlên ku dê ji Kurdistanê bêne hilbijartin, bêje wê çi wezîfe bikin? Weke wekîlên berê dê înkara zimanê xwe bikin? Ev înkar ne dijminahiya milletê turk e jî? Di welat de azadîya çapemenîyê tune ye. Kesek nikare fikr û ramanên xwe bi serbestî aşkera bike. Eger ev ne raste, bi tenê vê nameya min bila di çapemenîya Turkîyê de bê belavkirin da ez bibînim rexneyên erînî an neyînî bêyî ku bikevin şirk û kufrê lê bikin. Ew çax emê bizanibin ka çendîn azadî heye. Wê çaxê ezê bizivirim welat û xebata xwe bidomînim. Bi evînî û hesretekê zêde çavên te radimîsim. Mustafa Remzi BUCAK” Nameya ku Dr. Yusuf Azîzoglu ji Mustafa Remzî BUCAK re hinartîye di dest me de tune ye. Lê her wekî em ji 138 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- nameya M. R. BUCAK fahm dikin, doktor Yusuf, wî dawetî welat dike û dixwaze bi hev re xebatên xwe di Turkîyê de bimeşînin. Lê her wekî ji nameyê tê zanîn, hêvîyên M. Remzi BUCAK ji desthilatdarên Turkîyê nemaye. Me her çiqas nameyê kurt kir jî, di dirêjahîya nameyê de behsa gelek desthilatdarên wekî Îsmet Paşa û Cemal Gûrsel Paşa hwd. bi awayekî neyînî dike ku çawa memleket dibin helakê. Mustafa Remzî BUCAK, ji bilî van nameyan, nameyekê ji Îlhamî Erten re dişîne. Îlhamî Erten, wekîlmilletê Partiya Adaletê ye. Ev name di 24ê Tebaxa 1964an de ji New Yorkê nivî- sîye. Di serê nameya xwe de wiha dibêje: "Heyhat! Car din heyfa Gelê Turk e." Ev name li ser axaftina Îlhami Erten e ku di 1ê Temmûza 1964an de di meclîsa Turkîyê de kirîye. Esas Mustafa Remzî BUCAK, Îlhamî Erten nas nake. Tenê axaftina wî ya di meclîsê de dizane. Di nameya xwe de her weha behsa tiştên ku di nameya ji bo Îsmet Paşa re şandiye dike. Lê di nameyê de tiştekî herî balkêş ev e ku behsa qanûna hej- mar 1850 dike. Ezê temamê qanûnê ji xwendevanan re binîvsînim: "JIMARA QANÛN : 1850 Ev Qanûn di Derbarê Kiryarên ku di Herêmên Îsyanê de Hatine Kirin, nabin Sûc Tarîxa qebûlkirina qanûn :20 Temmûz 1931 Tarîxa weşanê :29 Temmûz 1931 Jimara rojname ya fermî: 1859 Xala 1ê: Ew tevgera(serhildana) ku li derdora Ercîşê, Zîlanê û li Agirîyê çêbûye û li pey wê jî herêma di bin berpirsîyarîya Mufettîşîya Ûmûmî de û şopandina di nav sînorê qeza Pulûmûra ku li ser bajarê Erzîncanê ye, di tevgerîya hêzên dewletê de, ji 20ê Hezîrana 1930yî heta Kanûna Ewwel a 1930yî, hêzên leşkerî, memûrên dewletê û ew bekçî, cerde- van, mîlîs û xelkên ku bi dewletê re çi bi serê xwe çi jî bi hevkarî tevgerîya be, tu kiryarên wan nabe sûc. Xala 2yê: Ev qanûn piştî hate weşandin tê bi cîhanîn. Xala 3yê: Rêvebirên vê qanûnê we- zareta Dadê û ya karên hundirî ne." Qanûnên wiha ji bilî welatên mustemleke (mêtingeh) li ku tên derx- istin û bi cîhanîn? Her weha Mustafa Remzî BUCAK nameyekê ji berpirsîyarê rojnama Cumhuriyetê re di 28ê Êlûna 1964an de dişîne. Name li ser nivîsa Cemîl Saît Barlas e ku di 6ê Temmûza 1964an de bi nâvê Mohra Kurdîtîyê (Kurdçûlûk Damgasî) nivîsîye. M. R. BUCAK ramanên di nivîsê de kêm dibîne û hinek babeta firehtir dike. Mirov dikare bêje name hem bi erdnîgarîya Kurdistanê re hem jî bi jimara kurda re weke îstatîstîkî têkildar e. Li kîjan wîlayetên Komara Turkîyê çiqas kurd dijîn, nisbeta kurda li wan wîlayeta çend e û tevahîya kurda çend in di nameya M. R. BUCAK de wek agahîyeke belgeyî heye. Di nameyê de nufusa kurda bajar bi bajar hatîye dabeşkirin. “1- Wîlayetên ku nufusa wan ji %100 û ji %85ê wan kurd in: Hakkarî, Wan, Bedlîs, Sêrt, Mêrdîn, B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 139 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- Dîyarbekir, Urfa, Adiyaman, Dêrsim, Agirî. 2- Wîlayetên ku nufusa wan ji %65 û ji %85ê wan kurd in: Elezîz, Meletî, Erzerom, Qers. 3- Wîlayetên ku nufusa wan ji %45 û ji %65 ê wan kurd in: Gaziantep, Mereş, Erzincan, Kirşehîr, Newşehîr. 4- Wîlayetên ku kurd têde belawela dijîn: a- Hinek gund û zozanên Adanayê. b- Qeza Zara û Dîvrîgî ya Sêwasê û nehîye û gundên derdora wan. c- Cihanbeylîya Konyayê û qeza û nahîyeyên ku li der û dorên wê têne avakirin. d- Qeza û gundên li derdora Çiyayê Kurd ên girêdayîyê wîlayeta Hatayê. e- Qezaya Haymana, Bala, Polatlî û gund û nahîyeyên derdora wan. Piranîya gundên Keskînê. Kurdên li taxa Altindag û Yenîşehîra Anqerayê. f- Ber bi rojava ve kurdên li derdora Adapazarîyê, Eskîşehîrê. g- Kurdên li taxên Stenbolê her weke Zeyrek û hwd.” Piştî van agahîyên hêja, Mustafa Remzî BUCAK nufusa kurda wek 8 mîlyon datîne û nîsbeta Nifûsa kurda ji % di ser 25an de tesbît dike. Dibêje ku mesela kurda ne tenê mesela reforma erd e, di heman demê de mesele sîyasî ye, aborî ye, kulturî û parevekirina îdara Turkiyê ye. Divê em her dem mezinên xwe bi bîr bînin û di jiyana wan de qedrê wan bigrin. Qedirgirtina dema jiyan û piştî wefata wan jî pêwîste bibe weke pren- sîbeke bo hemû kurdan. Em jî car din evî mezinê kurd bi bîr tînin û dibêjin sipas bo kiryarên te yên ji bo xelkê. 140 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Mustafa Remzî BUCAK --- Page Break --- Ji Dayik Bûyîn Şewket di sala 1943 yê da li gundê Minar hate dinyayê. Ez li gora ku 1938 im, bi temenê xwe zarokek 6 salî bûm. Jinmamên min bi destê min girtin anîne cem diya min. Dayka min di nava nivînan da bû. Zarokek por zer û xweşik li ber singê wê bû. Diya min keniya û go: "- Ka were, ev birayê te ye. Temaşe ke ka çiqa delal e." Bi rastî ez hêja jî wê delaliya wî ya wê rojê bi bîr tînim û tê bîra min ku ew delaliya Şewket min kêfxweş kir, min jê hez kir. Gava dîya min daxwaz kir ez nêzîk bibim herim ba 'hûro', min serê xwe giran kir. Jinmaman, min girtin henbêz kirin û şîretan li mi kirin. Şîretên wan wek ku digotan ev birayê te ye, wê mezin bibî, piştgiriya te bike. Divê tû jê hez bikî. Bira lazimin. Bê xwişk û bira û pismam çênabî û nameşê. Þehîdê Tetwanê: Parêzer Þewket Epozdemîr Þakir EPÖZDEMÝR Þewket Epozdemîr B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 141 --- Page Break --- Şeş sal di navbera me da hebû. Şewket hevalbiçûkê ferîca xweha min bû, ez birayê mezin bûm. Min hîç hes- ûdî ji Şewket nedikir. Lê tê bîra min ku min ji Ferîce xuy dikira, ez bi alê diya xwe va nediçûma, li ba Dadê Gulê ya pîrika xwe radizama.. Salên Dijwar Li Kurdistanê salên zêrîn eva 200 salin hîç çênebûn e. Dibe ku di wextê mîrekan da salên azad û aram û bexte- war borî bin. Belê piştî tesfiya mîran, miletê kurd rojek tenê xêrê ji halê xwe nedîtin û heya rizgar nebin nabînin jî. Salên zêrîn em jibîr bikin, ji salên 1830yê û vir va salên enfal û ferman û birînê, salên komkujî û qetilxwînê dane ser hev. Xelk hemî tenê bi derpê û kiras bûn di wan deman da. Niha hun Efganan çewa dibînin em wisa bûn. Sakoyek 50 kesan li xwe dikiran. Yek diço dawetek ya êlekê yekî, an şalê yên din qerz diki- ran. Çireyêk don di mala kesî da tine bû. Kêm kesan lembeyên wan hebûn. Xelk pêxas digerîyan. Titûn hebî kaxiz tine bû. Kevirheste agirjen bûn. Niftik çîye, tine bû. Xelkê pizotên agir dix- istin binê xwelîyê, agirên xwe pê dido- mandin. Xwelî û xwelîmork, ma hun dizanin ka çi ne? Diya min di van salên dijwar da bi êşa zatûrîyeyê mir. Mamê Elî di van rojan da çû 4 salan eskerî kir. Şewket di nava van rojên dijwar da hate dinê. Xwedê xela û dijwariyan îdî bi ser miletê kurd ra neynê. Xweda hemî însanan û heywanan ji xelayê û êşên giran biparêzê. Xwendina Şewket Şewket li Minar dibistana sereta qedand û kete îmtîhana dibistana amosteyan ku bi navê "Erganî Dicle ÖĞretmen Okulu" dihate bi navkirin. Ewî vê dibîstanê qedand û bi torpîl hat li navçeya Bayîkan salek mamosteyîtî ya mekteba sereta kir. Di sala 1962yê Enstîtûya Perwerdeyî ya Amedê vebû, Şewketê bira li vir qeyda xwe çêkir û piştî mezûniyetê li Amedê bû mamosteyê Edebiyatê ya Lîseya Ziya Gokalpê. Heya sala 1968ê li vir mamosteyî kir. Di serê vê salê da operasyona TKDP qewimî, li ser vê qewmandinê Şewket sirgûnê navçeya Sorgun ê ku bi Yozgatê va girêdayîye kirin û mamoste Şewket hewl da xwe û dest bi xwendina Hiqûqê kir heya ku sala 1976 ê wek mihamîyek hate Tetwan. Li Tetwan ofîsa xwe vekir û ji vir û pêda bû hiqûqnas.. Hinek Xusûsiyetên wî yên Civakî û Exlaqî yên Balkêş * Şewket, pir zêde ji zarokan hez dikira, wana serbest dihişta, daxwazên wan dianî cî û hevaltîya wan dikira. Piştî zarokan bi gêncan va dîyaloxa xwe xurt dikira, di warê xwendin û problemên wan da dibûya şirîkê derdê wan. Qedrê jinan pir digirta, xwe ji wan dûr nedixista û bi taybet divara ku keçên kurdan bixwînin. * Şewket Xoce, berê ji heval û cînarê xwe ra divara, paşîyê ji xwe ra dixwesta. Gava di salên 1960an da li Erxenîyê di sinifa 5ê da dixwenda, 142 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- rêvebiriya mektebê, wî û 2 hevalên wî bijart bo herin li Anqerê Mekteba Bilind ya Mamosteyan bixwînin. Ji bo vê, Şewket hate Amedê ba min. Ez wê gavê di Postexana Diyarbekir de memur bûm. Em çûne cem Canîp Yildirim. Canip abê nameyêk ji Velî Kasimoglu ra nivisand ku wê gavê kekê Velî, Miduramê Perwerda Nawendî ya seranserê Tirkîyê bû. Şewket ji Canip Abê ra go navê me hersêkan binivsîne, lewra firqa min û wan hevalan tine, belkî me hersîyan jî bigrin vê mektebê, baştir dibî. Kek Canîpî vê helwesta Şewket yê xerîb teqdîr kir û nameyê nivisand, devê zerfê vekirî da yê. Em hatin Otêlê li ba rehmetîyê babê xwe, babo go : "- Ka mektuba Canîp Beg, bo min bixwînin ka çi nivisandîye. Şewket jê ra xwend, wî serê xwe hejand go: "- Lawo te navê xwe tenê bixista mek- tubê, lê niha hun bune 3 kes, eva te îşê xwe di serî da xira kir." Şewket go "- Babo firqa me tine, ew heval 2 kur- dên baş in, ha min xwendîye ha wan hevalan.." Babê me ma heyîrî ka çi bêjê, Şewket û herdu hevalan nameyê birin çûn cem Velî Qasimoglî, herdû hevalan girtin û wî negirtin. Ji wan hevalan ez yek dizanim ku Mamoste Eskerî Baran ji Stewra navça Mêrdînê bû. Ew niha sax e û Profesor e. * Şewket Xoce, tucar dilê kesî ji xwe nehişt. Min carna digo "- Şewket tû carcaran daweyên Îcrayê distînî wê dilê xelkê ji te bimînê". Digo "- Abê ez dizanim, lê ez xwe carna ji dostan xilas nakim, dawa wan hiltînim belê dîsa wan Sulhen li hev tînim, herdû alî jî memnûn dibin û qîma xwe bi min tînin." * Ewî di cejn û newroz û hemû xwepêşandanan da tû wextî xwe neda paş û nedihişta ku nexweşîyên dijwar li Tetwan derkevin. Karbidestên dewletê jî qîma xwe bi bêterafîya wî tanîyan û ew her yê çêkirinê bû. * Roj tinebû ku xortên şorişger prob- lemêk dernexin û Şewket her di hewara wan da bû. Ewî bê ku bixine resmîyetê Sawcî û Hakiman îqna dikira û gêncan ji nava lepê wan derdixistan. Reşîd Delî Rizgarîcî bû û roj tinebû ku teşqeleyêk dernexe. Carek di bêrîka Reşîd da berikekê demanceyê digrin. Reşîd davêne nezaretê, Şewket diçî ku Reşîd û hje- valên wî bide berdan. Sawci dibêjê "- Şewket Bey, ezê hemîya bedrim lê berika demanceyê bi Reşîd ra girtine û ev yek ketîye resmiyetê". Şewket dikenê dibê "- Sawcî Bey ev yek rihete. Bila Reşîd bêje min fêkîyên hişk (kuru yemîş) ji dikandar stand, dibe ku ev berik di nava findiq û fis- tiqan da ketibî berîka min. Hun jî ji kerema xwe qenaet bikin û wî berdin." Ev yek berîya 12 Êlûna Kenan Ewren bû. * Mamoste Şewket, piştî 12yê Êlûnê zehmet û ezyeta mezin xwar. Ew li Tetwan, Bedlîs, Xelat, Hîzan û Norşên û Motkan tenê mabû. Ewî wezîfa xwe bê kêmanî heya niqta paşî, heya sanîya paşî anî cî. Şewket hê di salên 50yan da gava li Erxenê dixwenda digo : " -Meriv bivê xizmeta miletê xwe bike, ne hewceye ku îlahî di dereceyek bilind da bî. Herkes dikarê li gor pozîsyona xwe bibe mum, xwe bişewitînê û dora xwe ronî bike.." Di wê demê da, li mintîqa Bedlîsê kî digirtan pirsa Şewket jê dikiran û îsrar dikiran ku ew girtî B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 143 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- bibêjin 'Awuqat Şewket pere ji me nastînê.' Xortên kurdan her Şewket diparastan. Rojek yek xwe dişehitînê dibê "-bê pere dikevê dawa min." Gazî Şewket û emnîyetê dikin, dipirsin ka raste an na, Şewket dikenê dibêje : "-Ez bê pere çend caran ketime daweyên we yên taybet. Ma meriv ji feqîrêk pere negrê, lazime meriv di tenzîmên wan da bin? Niha em çend heb ji hevalê Şewket yên wan rojan bînin ziman. Li Mekteba Mieliman ya Erxenîyê Liftî Baqsî, Mehmûd Baqsî, Evdilqadir Taş, Kazim Epozdemîr. Maşallah Ozturk û çendên din bînin bîra xwe û idealîzma wan nifşan tesbît bikin. Gava li Amedê mamosteyê Lîseya Ziya Gokalpê ye, Talat Înanc, Şerîf Çelîk, Malmîsanij, Hisên Tayfûr û bi dehan yên wek wan şagirtên Şewket Xoce nin. Biranja wî edebiyat bû. Hemî Klasikên Tirkan û gelêk Qlasîkên ecnebî xwendibû. Ji dîrok û felsefê zor hez dikira. Li meselan kûr dibûya û pêşiya xwe didîta. Miletê wî bindest bû, ew jî xwendevan bû, perwerdevan bû, dixwesta ku weke findekê xwe bişewitanda û xelqê xwe şiyar bikira. Xelqê wî di dilê wî da zor ezîz bûn. Ew jî weka Dr. Fuad bû. Can û jiyana xwe ji miletê kurd ra weqif kiribû. Şewket Xoce piştî salên 1984an kete rewşeke dijwartir. Ji vî nîrî û pê da Şewket bû sirdaşê hevalan. Ew tû wextî nebû endamê rêxistinan, belê qîma hemî rêxistinan bi Şewket hat. Ew di herêmê da şexsiyetek emîn bû. Herkes dikarîya xwe bisparta wî. Ewî, xortan ji gelek şaşiyan diparasta. Li mintîqa Bedlîsê pêşî li gelek tertîb û hereketên prekowatîf digirta. Di xwepêşandanan da, di cejnên Newrozan da, di cenazeyên şehîdan da û di dîlan û şahîyan da ew weke keleyekê qaîm bû bo Tetwan.. Bi gotineke kurt, Şewket ji bo Tetwan ciyê "bawerî" bû. Hîç neditirsîya. Lewra ku bîr û bawerî û ramana wî li ser esasê rastîyê hatibû avakirin. Wî, hê di salên 50yan de li Erxenê biryara xwe da bû. Lazim bû ku weke mum û find biheliya û bi ronahîya xwe dora xwe hebek şîyar bikira. Ew Bawermendekê Bê Hîle Bû Piştî ku Wedad Aydîn di sala 92 yê da ji terefê dewletê va hat revandin û qetilkirin, min gelek bi birayê xwe va girt. Min xwest ku ji Tetwan derkevê. Min xwest ku bê Anqerê. Şewket tû car min nedişkênanda, digo: "- Keko ez jî di ferqê da me, lê ezê çewan xwe ji ber wan însanan bidim alî ? Ma sozê me bi miletê me ra ev yek nebû? Min çi digo pere nedikir. Li ber wê baweriya wî ez mehcûb û şermezar dimam. Ho Rebîyo! Çi bawerîyeke xurt bi tera hebû Şewket Xoce. Ez û Ew, Em ne wek biran, Lê weke heval û dost û hogiran bûn Ez 5 sal jê meztir bûm, lê em di rojek da û bi hev ra çûn dibîstana sere- ta. Em hevalên hev û mektebê nin. Me Mekteba Erxenîyê jî hema hema bi hev ra xwend. Min tû car serîyan jê nebirî. Car hebû ez li yataqxaneyên mektebê li cem wî radizam. Enstîtuya Perwerseyî ya Amedê jî li ba min xwend. Li mal 144 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- dima. Ez jî li Amedê Memurê Postaxanê bûm. Min ji xwendinê hez dikira. Pirtûkên ku wî dixwenda û diecibanda tanî dida min. Sîyaset û Tevgera Azadîyê Di Xeta Rêxistina PDKTê da Min sala 1965ê daweta wî kir û di vê salê da teklîfa xebata Partîya demokrata Kurdistana Tirkiyê lê kir. Şewket vê teklîfa min bê teredûd peji- rand. Min wî da sondê xiste partiyê û anî ba Seîd Elçî. Kekê Seîd wî pîroz kir û go: "- Divê tû çend mamoste peyda bikî ji bo em herêma Amedê bidin te." Ewî sê mamosteyên mektebên naven- dî û seydayê Evdirehman Ûçeman kire Qomîta Koma Herêmî û ew bû berpirsyar. Li gor dîtin û qenaeta min Şewket Xoce di warê tenzîmê (rêxistinkirinê) da kadireke bê qisûr bû. Hun dikarin ji Reşîd Hemo pirsa şewket bikin. Ew sîyasetmedarê hêja şikir ku hê sax e.. Ewî di tenzîmê da alîkariya me kiribû û bi taybet ji honandina tenzîma Koma Herêmî ya Amedê gelek memnûn mabû. Reşîd Hemo bi îsrar digo: "- Gereke em Şewket bişînin Ewropa." Tenzîmên ku bi alîkarîya Reşîd Hemo me bi ser hev va anîn, xebata me ya hevbeş 40 rojan dom kir. Reşîd wek kadirekê pispor ji Suryeyê hatibû ku di warê tenzîmê da em ji tecrûbeyên wî feyde bibînin û tenzima partiyê xwurt bikin. Piştî herêma Amed, Batman, Sasûn û Mêrdînê di ber çavên xwe da borand, me wî şande Tetwan ku li Tetwan bi perpirsyarê Herêma Serhedê Feqî Hisên ra di vî warê tenzîmê da xebat bike, wan perwerde bike û kêmasîyên wan hebin ji wana ra ders bike.. Feqî ji Tetwan hevalekê partî şande Amedê, me Reşîd pêra şande Tetwan û dora rojê bi şev MÝTê dest bi operasy- ona PDKTyê kir. Di vê operasyonê da Mala Şewket Xoce jî teftêş kirin, wî jî girtin birin emniyetê û Reşîd Hemo jê pirs kirin. Yanê bi eşkerayî ew jî kete nava xeta sor. Lê wî hîç birwên xwe neqermiçand û ewî di Hepsa Diyarbekir da seriyan ji me nebirî. Piştî ku me ji Amedê rakirin şandine Antalyê, mektub ji min ra şand û xeberê da min ku wî sirgunê Sorgûn a Yozgatê kirine. Şewket di nama xwe da digo :"- Tû mereqa min meke. Ezê jî dest bi Universîtê bikim bixwînim. Divê ku em di warê aborîyê da azad bin. Ku em karmendên wan bin, heqê wan heye me sirgun bikin û ji wezîfê bavêjin.. " Ez ne xelet bim piştî 6 heyvan nemeyeka wî ya dî ji Sorgûnê hate Hepisxana Antalya, Şewket Xoce di vê nameya xwe da digo : "- Keko, ez ketim sinawê min Hiqûq û Tibb kar kir. Ez dixwazim herim Hiqûqê, lewra ez dikarim him aboriya xwe temîn bikim û him xwendina xwe di vê şaxê da bidomînim. Belê ku ez Tibbê tercih bikim, divê ez ji mamosteyiyê îstifa bikim. Ew jî ne mimkin e." Ew bi halê xwe razî bû. Sirgûn derîyê Zankoyê lê vekir, ez jî xweşhal bûm ku birayê min feleka xayîn bê minet kir û serê xwe nexiste cuherê neyar û nevanan. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 145 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- Salên Sirgûnê û Parêznama PDKTê ya Siyasî Di Sibata 1969ê da me berdan. Di xelasîya heyva gulanê da Seîd Elçî daxaz kir ku ez biçim Antalya beşdarê mehkemê bibim. Her çend ne hewce bû ku em herin beşdar bibin, lê kekê Seîd go; "- Here bila bo celseyek yek ji me herê, 'tutenaqên mehkemê' bigorê da em bizanin ka rewş çî ye. " Li ser daxaza kek Seîd min wan dokumentên ku bo parastina siyasi berhev kiribûn danî walêza xwe, çûm beşdarê celsê bûm, min ewraqên bir- yara wê celseyê girt ez hatim Anqerê û min da Ebûqatê vê daweyê ku Ebdilletîf Ayqût bû, ji Anqerê derbazî navça Sorgûnê bûm, çûme cem Şewketê bira. Mekteb tehtîl bibûn. Şewket, xani- ma xwe û zarokên xwe Serdar û Serhed şandibû Amedê mala xezûrê xwe ku rihet dersên xwe yên Hiqûqê bişuxlê. Ew him mamoste bû û him şagirdê Zankoya Hiqûqê ya Anqerê bû. Me çend rojên xweş bi hev ra derbaz kir. Min dokumentên ku eva 2 sal in ber hev kiribûn û deftera ku min bere- vaniya programa parti lê nivisandiye danî ber.. Mamosteyê hêja, ne tenê Mamosteyê ziman û edebiyata tirkî lê ew ramanvan û rayîdar bû. Em herdû bira û herdû partîzan wek hev difikirîyan. Wî tû îtirazê li parêznama min nekir. Şewket, parêznama PDKTyê wek ku ew diparêzê pejirand û bi zimanê edebî ediland. Tenê yek kêmasîya wê ma ku em daqtîlo bikin lê mixabin me daqtîlo peyda nekir. Ew parêzname niha bûye kitêb û bi her wesîleyî min keda Şewket Xoce di vê pirtûkê da anîye ziman. Ew birayê biçûk e lê mamosteyê min yê herî mezin e. Roja Birinê Ango Roja Mirinê Roja 7ê heyva 11 yê sala 1993an yekşem bû. Ew roj li seranserê Tirkîyê nifûs dihatin hêjmartin. Bi vê sebebê her kes ew roj di mala xwe da hepis bûn. Ez li Anqerê di mal da me û Şewket Xoce li Tetwan di mal da ye. Ew roj, li dor nîvro Şewket telefon kir go: "- Şakir Abê, Nêmetilla yê bira yê me girtin birin." Dewleta dagirker Nêmet û bi 2 mêvanên wî va girtibûn biribûn. Mêvaneke Nêmet mamoste- yeka tirk ya hevala xanima wî mamos- te Talîha Xanim bû, mêvanê din jî kurap û zavayê me Faîq bû ku ji Mêrsînê hatibû seyahet û sertêdanê. Şewket nizaniya ka ev operasyon teng e yan fire ye. Go " - Ezê siba di heqê operasyonê da melumatên berfireh bidim te." Dora rojê, saet li dora 11an telefonê Şirketê kir. Ez û şirîkê xwe Kek Şerefeddîn Elçî rûniştî ne, vê hewadisa girtina birayê min diştexilin. Şewket go: "- Operasyon gelek fire ye. Bi qasî 30 kes ji Tetwan, çend kes jî ji bajarê Bedlîsê hatine girtin.." Min go: "- Şewket tû dizanî ka çiqas van rojan hewayê Anqerê xweş e, li vira wek bihar e, siwar bibe were em çend roj bi hev ra bimînin. Min pir bêriya te kirî ye." Wî îtiraz li teklîfa min kir. Go: "- Keko ezê çewan di vî halî da Nêmet di nezaretê da bihêlim bême Anqerê." 146 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- Min go: "-Birayê min ev girtin û berdan îro dest pê nekirî ye û siba jî naqedê, ez ji bo te dibêm, tû gelek westiyayî. Were çend rojan bêna xwe bide, gava ku wan dane mehkemê, wê gavê tû dikarî biçî.." (di vê navê da kek Şerefedîn işaret kir telefonê xwest). Min go vaye Şerefeddîn Abê jî dixwa- ze dengê te bibihîze, Şerefeddînê camêr gelêk pê va ma, go "bi xeberê Şakir bike were çend rojan li Anqerê bimîn e." Lê Şewket kengê tê? Soza Şewket bi Tetwan ra hebû. Di vê rê da mirin hebû lê rev tine bû. Şewket ne mêrê revê bû… Nêmet û grûba Tetwan û Bedlîsê heya 25ê heyvê, 17 rojan mane di binê eşkencê da. 20ê vê heyvê xortekê pis- mamê me Aqûb Epozdemîr li Bajarê Antalya bi destê failmechulan hatibû qetilkirin. Em malbata Epozdemîran bi piranî çûn hewara Yaqûb. Cenazeyê wî li Tetwan veşartin û taziye li mala Hacî Sebrî yê babê wî bû. Roja 23yê heyvê ez û Şewket Xoce bi hev ra çûn me taziye li dê û babê wî xortê ciwan da. Roja mehkemekirina Nêmet û wan hevalan kifş kiribûn ku wê di 25ê da derxine mehkemê. Şewket go: "- Baş e ku tû hatî. Mala me van rojan pir qele- balixe. Tû sebebî li mêvanan bike, ezê siba biçim Bedlîsê, dûsibê mehkema Nêmet e, emê di vê rojê da heya hêvarê li cem hev bin. Lewra em nikarin bikevin mehkemê. Roja birin (25.11.1993) û qetilkiri- na vî birayê ezîz, vî hevalê min ê 50 salan, me saet di 8ê serê sibê da Ofîsa wî bi hev ra vekir. Rojeke şilî bû. Befrê bajarê Tetwan sipî kiribû. Li dor û berê Ofîsa Şewket mij û dûman bû. Vizzêna Tîm û Jîtem, cehş û ajan û muxbîr û xwefiroşên adî bû, hawîr li dora ofîsê digeriyan. Malbatên girtiyan bi sedan dihatin ba Şewket û piçek teselî dibûn û diçûn. Hem Şewket xilaskarê wan bû, û ji alek din va ew jî ditirsiya ku xwe zêde nêzîkî Şewket dikin. Tirsa dijmin hemî kesî ji qam û qidûmê xistibû. Tirs… Neyarê mezin tirs e ji bo însanan. De hema bila 20 mîlyon kurd tirs û teredûdê ji ser xwe bavêjin, di yek rojek da dikarin rizgar bibin. Car caran ez û ew diman bi tenê. Ezê çend tiştên ku ew roj di navbera me da borîn, bo we xwendevanan bêjim. Min go: "- Faîqê zavayê me ji min ra go gava me birin kom kirin û amirê jîtemê derkete hafa me, hema pêra êrîşê Nêmetilla kir û bi wan karmendên xwe zêfan kir, digote wan 'hey bênamûsan qey ev xayînê koka vê dewletê, yê girtin û anînê bû ku we wî girtî ye, ev wetan xayînî, ne yê girtinê ye, ew yê kuştinê ye.." Şewket weke her caran keniya û go: " -Ezê di vê babetê da çend tiştên ji vê balkêştir bêjim te. Roja ku Nêmet girtin, 2 mêvanan jî pêra girtin. Ez dora rojê çûm ba Midûrê Emniyetê, ez hê teze ketibûme hindir, min dî ku qeymeqam da derî. Çewa hebî qeymeqm amirê vî bajarî ye, ez jî ji ber rabûm û min merheba da yê, lê wî berê xwe ne da min û bi serê poz xwe cewa- ba min da, rûnenişt û xatir ji min nexwest çû. Ez rûniştim, min gote Midûr ka lîsteyên tesbîta wan kesên girtî hene, yaxut hema rastgele hun merivan didin hev. Midûr got: Şewket B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 147 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- Beg ma emê çewan ji berê va merivan bigrin, lîsteyê girtinê tê tenzîm kirin, ji me ra dişînin, em li gorê wê dest bi girtinê dikin.. Min behsa Faîqê zava yê me kir. Min go ev kes êvarê ji Mêrsînê hatîye. Xweha min jî li gel xwe anîye. Belkî ku wî û Nêmetilla eva çend sal in hev nedîtine. We vî jî girtîye. We mêvan û hevaleka mamoste ya jinbira min Talîha jî girtîye ku ev mamosta xelkê Samsonê ye. Midûr çekmeca xwe kişand, listeyê girtiyan teftêş kir, keniya go: 'mêzeke Şewket Beg, navê te jî di lîsteyê da heye û te negirtin e. Min go xweziya we min girtibûya. Pirsî ka çira, min go: "-ma te helwesta qeymeqamê xwe nedî ku bi çavên dijminan li min dinê re? Ez girtî bûma niha di eşkencê da bûm lê ev eşkenca helwesta qeymeqam bêhtir li zora min tê. Ez hiquqnas im. Li gora meslegê xwe divê ez şolê xwe yê hiqûqî bimeşînim. Lê gava ez têm pirsa rewşa girtiyek dikim, çewa ku dijminê we bim. Ma hema yek alîyekê heq û hiqûqê heye. Divê em parêzger mezluman biparêzin. Ku me jî xwe da aliyê we, wê kê bêçareyan biparêzê?" "-Neyse.. Midûr navê Faîq û wê mamostaya Samsonî not kir û ez derke- tim. Van herdukan piştî nîvro berdan… Tû dizanî abê, ew mamoste li ser vê Ofîsa ku em niha lê rûniştîne di xaniyê min da kirêdar e. Ji ber ku ev xanî pir biçûk e, em di kirê da nin, me vê derê daye vê jinika mamosta. Piştî ku vê Mamostayê berdan hate mala Nêmet ku li ser mala min e, xwest min bibînê. Ez çûm ku li ba jin- bira me ye. Go '- Şewket Beg, ji min pirsîn ka tû çewan diçî mala wan xwînxar û qatilan. Min go hemşeriya min li wê ye û min xirabîyeka vê mal- batê nedîye. Gotin tû di xanîyê kê da dimînî, newêrîyam bêjim ez kirêciyê Şewket Xoce me. Min go ez navê xwedîyê xanî nizanim.' Tû dizanî abê, yeka ji van girantir rojnamevaneka hevalan anî serê min. Pirî ku xeşîm in. Ne dizanin xwe biparêzin û kesî ji belayan diparêzin. Hîç fêm nakin ka çi dikin. Piştî operasyonê rojek malbatên girtiyan hemî hatin Ofîsa min û daxwaz kirin ku ez biçim ji Sawcî pirsa rewşa girtiyan bikim. Rojnamevana xeşîm a rojnameya Yenî Ûlkeyê jî rûniştî ye. Ez rabûm çûm ba Sawcî, Sawcî tiştek nego te min. Xwe li xeşîmiyê danî. Lê min têda deranî ku ev dawe giran e. Moralê min xira bû ez hatim ofîsê. Wan hevalan pirsî ka çewan bû, min jî tewrê Sawcî ji wan ra qise kir û ji devê min filitî ku min go 'Sawcî jî Jîtem e.' Dora rojê rojnamevana me di rojnameya Yenî Ûlkeyê da manşet avêt go Ebûqat Şewket Epozdemîr vê xeberê daye, gotîye ku "sawcî yê Tetwan Jîtem e." Sawcî ji min ra tele- fon kir min tehdîd kir. Go: "-Şewket Beg tû min hedef nîşan didî. Min jî go bila wek te bî." Ez di vê qonaxê da tûrre(hêrs) bûm. Min go: "-Baş e birayê min çewan tû şaşiyek weha dikî? Go min ê çi bikira? Min go: "- Te tekzîb bikira, te delal cewaba sawcî bida." Şewket Xoce kenîya, serê xwe hejand, dû tewlan li nava yazîxanê çû û hat û li ser qoltoxê xwe rûnişt berê xwe da min go: "Abê, 148 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- min tekzîb bikira wê vana min bixis- tana devê topê. Ne xayîntî dima, ne şablonên wanên din yên hazir ku di yek rojek da meriv derdixin serê minareyê û roja din dixine binê heft tebeqên erdê.." Şewket nedixwesta ku xwe bişkênê. Ji ber wê bi serbilind û wîj- danek paqij çû… Lê Şewket û bi sedan ronakbîrên Kurdan valayîyek wisa kûr û dijwar çêkirin ku ev valayî zerareke mezin daye doza Kurdistanê. Kurdistana bê xwendevan û rewşenbîr bi kêrî çî tê? Me ji Hev Xatir jî Nexwest Çi dinyayek bê edalet e. Min û birayê xwe yê kû 50 sal bûn me yek carek tenê minaqeşeyek nekiribû, me xatir jî ji hev nexwest. Em birayên hev, ramanvan, siyasetvan û şervanên welat bûn. Doza me yek, dawa me yek, çewa bê xatir xwestin me hev terk kir? Min çewan ji we xwendevanan ra li jor qal kir, wan rojan li Tetwan taziya Yaqûb hebû. Eqrûbayên me ji her tere- fî va dihatana Tetwan. Yekê bi navê Hacî Adil ku kurê kurapê babê min bû ji Stenbol hatibû Tetwan bo serxweşiya Yaqûb. Hacî Adil hate Ofîsa Şewket, me li Ofîsê bi hev ra çayêk vexwar û daxwaz kir ku babê min ziyaret bike. Hacî Adil çend sal ji min meztir bû. Saet li dora 5an bû. Ez rabûm pêra çûm mala Şewket Xoce. Em man li mal, şîv hat, me şîv xwar. Di mal da çend mêvanên din jî hebûn. Ne Şewket hat û ne xeberêk hat, ka wan girtiyan berdan an hepis kirin. Min telefonê Ofîsê kir, Şewket cewab ne da, em ketin telaşê, me telofênên gelek kesan kir, lê sed mixabin ku me salixê wî negirt. Tam di nava wê telaşê da bûrayê Şewket, Neşet Xoce kete mal, ji me ra go teqsiya Şewket Abê li ber derî ye. Şewket tam saet di 8an da tê ber derî. Peya dibî, deriyên teksiya xwe digrê, ya hinek kuçikbaban bi dostî wî ji mal dûr dikin, ya bi zor dijmin wî digrin û dibin. Hîvîdarim ku ne bi dostî wî biribin. Ewî, ji xanî 300 metro dûr li ber Mekteba Sereta ya bi navê Mehmetcîk berçavkên xwe avitibû. Li vir li ber xwe dide. Lê nafîle ye. Bi destê kî be bila be, dewlet birayê min bir. Qatilê wî Koremar e. Çewa ku Yusuf Ekîncî, Meded Serhed birin, Şewket Xoce jî wisa birin. Ew ne yê girtinê bû, Şewket Xoce yê kuştinê bû. Ma me di Mîtingên sala 1967an da qîr nedikir nedigo "Berxên nêr, ji bo kêr!" Ez bi telefonê li sawciyê Tetwanê, li Midûrê Esayîşê, li Anqerê li Şerefedîn Elçî, li Ebûqat Kenan Coşar, li Bedlîsê Serekê DEPê Mela Îshaq Tepe û berpirsyarek ji DEPê Mizafer Exlatlî geriyam. Ez rabûm li teqsiyek siwar bûm çûm Emnîyetê, çûm min li deriyên çend merivan xist. Min hewar û gaziya Şewket bire erşê bilind. Telefonên mobayîl hê derneketibûn. Wey li me bê xwedî û bê kesan. Sed wey li halê me êsîran. Ne denge heye ne alternatîf. Qewet û qudret yek alî ye. Edalet yek alî ye. Erk û biryar di destê dijminê te da ye. Tê ji kî ra bêjî tû birayê min bikujî ezê jî kurê te biku- jim? Tû bêjî kî bawer dik e. Ne neyaran B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 149 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- û ne xayînan kes nakujin. Kurd bi hev dikarin, siyasetên kurdan hev dikujin. Ji min ra gotin ku navbera paşayê Tetwan, Korkmaz Taðma û Nûro Edebax xweş e. Ka telefonek ji Nûrî Begê ra bike, belkî xîret bê yê, an pozê wî bişewitê, ji Paşa ra bêje: "- Şewket nekujin." Min bi telefonê ji Nûro ra go "vaye Şewket birin e. Nava te û Paşa xweş e, xwe bighînê, nehêle tiştek pê bikin, an tû newêribî vê bikî, ji Doqtor Serdar û diya wî ra rendawuyêk bigre, bila jinbi- ra min xwe bavê tor û bextê Generalê Cimhuriyeta bê şefqet." Nûro go "ez ancax sibê saet dora 10ê dikarim Paşa bibînim. Ez nikarim dîrek telefonê wî bikim." Şerefeddîn Elçî geleke ji Mirad Karayalçin ra bigota. Lewra ew kes cîgirê Serokwezîr bû. Kenan Coşar di merkeza SHPyê da bû. Walîyê Bedlîsê dostê wî bû, Kenan Beg, wek min ji Şewket hez dikira. Sawcî hiç cewaba me neda heya sibê saet 9an. Di saet 9an da jinbira min û Dr. Serdar çûn wî dîtin, erzuhalek danê ka Şewket girtiye an li ku ye. Wî jî cewaba wan bi nivîsandin da ku Şewket nehatiye girtin. Kenan Coşar ji Anqerê li min geriya go "Walî saet di 9ê da li benda te ye." Ez serê sibê saet li neha hê neçûme Bedlîsê, Nûro Edebax telefon kir go Paşa wê saet ai 2yê da Dr. serdar û diya wî qebûl bike. Gava ku saet di 9an da ez ketim oda Midûrê taybet yê Walî, min mêze kir ku Mela Îshaq Tepe û Mizafer Exlat li ba Midûr rûniştî nin. Ez û Doqtor Serdar in. Mela Îshaq ji min ra go "-Em jî ji bo vê pirsê li vir in. Mêvanê Walî yawerê Paşayê Tetwan" e, ew derkevê wê me qebûl bike. Gava em ketine meqamê Walî, tele- fon di destan da bi Mebûsê DEPê Remzî Kartal ra diştexilîya. Remzî Beg bo Şewket telefon vekiribû. Walî go ku "vaye bira û kurên Şewket Beg jî ketin hundir û ka ez telefonê bidim kurê wî bila bi te ra biştexilê." Walî bi eslê xwe Diyarbekirî û zil- amek demoqrat bû. Piştî tayîna wî ji Bedlîsê rakirin û ev Walîyê demoqrat pêra pêra mir. Ez dibêjim ka mirina wî Walîyî, ya Eşref Bîtlîslî û ya Turgut Ozal wek hev bûn. Walî di beriya me da talîmat ji Yawerê Paşa girtibû. Ewî ji sedê sed dizaniya ku Şewket hatiye qetilkirin. Lê gelek bi me va ma û go "-Ez hîvî- darim ku bê qeza û bela wê hun û Şewket Beg bighên hev. Divê ku em bi hemî îmkanên xwe lê bixebitin ku xeletî çênebin." Wextê ku Walîyekê vê Cimhuriyeta bê şefqet û bê merhemet hevçend anormal eleqe nîşan bide, ev ne elametê qenciyê ye. Gava em derketin derva, min ji mamoste Îshaq tepe re go "Ev karesata dijwar bi serê teva hatibû. Di karesata Ferhedê kurê te da jî Walîyên dewleta zalim waha pêşwaz dibûna?" Îshaqê Camêr go: "-Şakir, maalesef Şewket çûye. Ev eleqe şanî min jî dan." Kurê mela Îshaq Ferhat Tepe Rojnamevan bû. Dewletê bir kuşt, avête dora xarpêtê, Ebûqat Şewket bi cesaret çû cenazeyê Ferhad ji dewletê teslîm stand anî Bedlîsê teslîmî babê wî kir. Niha jî Mela Îshaq wê cesareta Şewket li her derî qise dike. Her wisa 150 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- ez jî minetdarim ku Mela Îshaq xwe ji ber cenaze û taziya Şewket neda der. Sawcî, Qeymeqam, Emniyet Midûrî û hemû hêzên tarî yên dewleta Mistefa Kemal wê şevê di binê dîrektî- fa Korkmaz Taðma da bi îttifaq di nava komplo û tertîba kuştina Şewket Xoce de ciyên xwe girtibûn. Ajanên wan ên siwîl jî ketibûn e xizmetê. Paşa saet di 2yan da rendewu dida me û serê sibê beriya me Kurmay Başkaniyê xwe rê dike cem Walî. Walî tenê berdiliyan dide ber dilê me. Qeymeqam efendi hê 20 roj berê, dizane ka bo çi Şewket negirtin e. Emniyet Midûrî xeber dide Şewket ku vaye me qedrê te girtiye, me te berdest nekirîye. Çewa ku me li jorê got, Şewket li benda netîceya girtina birayê Nêmet û hevalên wî bû. Şewket netîca Mehkemeyê saet di 8an da hîn bû, ji Ofîsa xwe derket, li ereba xwe siwar bû, hate ber derî, lê mixabin dernekete jor û xebera Nêmetilla yê birayê xwe û 23 kesên ku tewqîfa wan dabûn ji babê xwe ra nego. Bab gelek di întîzarê da bû ka rewşa mehkemê bû çî. Şîn û girîn û tirs û telaşek welê ketibû mala birayê min ku rebî tû nîşanî gurên serê çîyan jî nedî. Dr. Serdar û birayê wî Psîkolog Serhed, herdû jî dawetkirî (zewicî) bûn û mala wan li Wanê bû. Me heya derengê şevê xeber neda wan. Jinbira min Sakîne Xanim kir ku ez li wan geriyam. Min xwest ku sibê li tavdanê ji Wanê derkevin û bi himet bên Tetwan. Jinbira min Zaza ye ji Sorekê ye û şêrejinekê hêja ye. Serdar û Serhed sibê zû hatine Tetwan. Şîlan diçû Mekteba Navendî, di sefa yekê da bû. Xebera Şîlan ji babê wê tine bû. Di xewa şîrîn da bû. Ez naxwezim ku Şîlan şiyar bî. Ji hemî kesî bêhtir ew ji babê xwe hez dike. Ew gelek mihtacê babê xwe ye. Şîlan zaro ye. Bila zarok netirsin. Bila dinya zarokan nepilişê… Min Babê xwe îqna kir ku xwe bixe binê lehêfê piçêk razê. Babê min tam saet di 3.30ê şevê da heya ku dengê wî derket qîr kir go: "Şewkeeeeeeeeeeet!" Wisa dengê wî bilind bû ku cîranên me ji xew şiyar bûn û hatin ba me. Min go "- Babo sebir bike, wê niha Şîlan ji xew şîyar bî." Babê min go: "-Şakir!.. Ez çewan qarên nekim. Şewket kuştine, Şewket qetil kirin e." Hun dizanin gelî xwendevanan? Li gor rapora otopsî ya Şewket, tam di vê saniyê da, yanê roja 26.11.1993ê saet di 3.30a da hatîye qetilkirin. Ev axêna babê min hêja jî di guhên min da ye. Şewket li tanka jîtemê siwar kirin, di nava vê Zirhliyê da eşkence û tehdîd kirin. Mamoste Şewket nepişkaftin û venekirin. Di nava vê tanqê da kuştin û dana nîvro bi vê tanqê birin ser rêka Mûşa şewitî, li xopana Textelû avêtine ser befrê. Cendekê Babê Şîlan, li Deşta Rehwa li ser rêya Mûşê Avêtine ser befrê.Bi qereqola cendirma ya nêzîkî vê derê ra îlmuxeberekê tenzîm kirin ku şifêrên kamyonek dîtîye û hatîye xeber daye qereqolê, li ser vê îxbarê qereqol melumat dide wîlayetê û cenazeyê Babê Şîlan dibine Bedlîsê dixine morga Nexweşxanê. Ez û Dr. Serdar ji Bedlîsê dagerî- yan hatin Tetwan, Ofîsa Şewket û dor û berê Ofîsê te ax biavêta li erdê nedike- ta ku hewçend Tetwanî lê kom bibûn. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 151 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- Saet hate dora yekê min gote Serdar: "here diya xwe bibe ba Paşa, Paşayê Cimhuriyetê rendawu daye we, ka çi ji we re dibêje." Serdar ji Ofîsê derket û Midûrê Emniyeta Tetwan telefonê min kir go "Cenazeyeke xerîb li nexweşx- ana Bedlîsê ye, herin mêzekin." Zivistan e, çokek befir li erdê ye. Rojekê sayî ye û sermayek hişk e. Ez li texsîyê siwar bûm min berê xwe da Bajarê Bedlîsê. Yek ferdek ne ji vir va ne ji wê va rastî me nehat. Tû nabêjî Jîtemê tedbîr standîye, ne kesek ji Bedlîsê dertê û ne ji Tetwanê. Piştî ku ez çûm xestexanê, Midûrê Emniyeta Bedlîsê û çend karbidestên esayîşê min birine ser cenazeyê birayê min. Cil û berg û plavê wî weke ku xwe xemlandibî lê bûn û bi rêkupêk bûn. Egaleke Filistînî avêtibûne ser rûyê wî, Şewket dikenîya. Bi rastî dibisimîya. Gava demance ji alê çepê va di ber gurçika ruyê wî da lê xistine, li aqilê vê dewleta faşîst a nijatperest kenîyaye. Ewî baş dizanîya ku ev dewlet bi kuşti- na kurdan darê di bin xwe da dibirê. Min berê xwe da Midûrê Emnîyetê û wan karbidestan û waha qîr kir: "- Hunê yekîtî û birayetîya Tirkîyê bi vî aweyî biparêzin!. Hun dizanin ev mejîyê ku we gule berdaye, bi hemî qilasîkên tirk û dinyayê dagirtî bû. Ev medenîyeta we eve? Ev wehşet e, wehşet. Hunê vî welatî bi vî aqilî perçe bikin." Midûrê Emnîyetê min teyîd kir û go: "- Tû rast dibêjî, Şewket Beg merivekê ronakbîr bû. Ewî firqa kurd û tirkan ango zengîn û feqîran nedikira, ew merivperwer bû." Sawcîyê Bedlîsê li wê hazir bû. Xwe nêzîkê min kir, xwest ku cenaze otopsî bike, min jî daxwaz kir ku kurê rehmetîyê Şewket Dr Serdar ji Tetwan bê, paşî dest bi otopsîyê bikin. Sawcî daxaza min qebûl kir. Min telefonê Serdar kir, wê demê telefonên mobayîl hê derneketibûn. Serdar di nîv saetan da ji Tetwan hat û cenazeyê babê xwe yê ezîz otopsî kir. Tenê ji Tetwan eqrabayên me ku pêşnavên wan Epozdemir in, yarmetî dan ku bêne telbeyê cenazeyê şehîdê Tetwan. Ji bajarê Bedlîsê jî tenê Serokê DEPê Îshak Tepe û Medenî Awcî karîbûn bên bigehên me. Ew herdû dost bi me ra hatin Tetwan û di tazîyeyê da cîyên xwe girtin. Şewket, serokê DEPê, berpirsyarê ÝHDyê, temsîlcîyê Baroya Wanê, Azayê Meclîs û Mişawirê Hiqûqê yê Beledîya Tetwan bû. Ewî Tetwan hem- bêz kiribû, axa Tetwan jî wî hembêz kir. Ji ber vê, ew şehîdê Tetwan e. Heya me cenaze anî Tetwan tarîtî kete erdê. Li doryana Xelatê Midûrê Emnîyetê me sekinand û hate cem min û Dr. Serdar, pir îsrar kir ku em cenaze nebin bajêr, em bibine mizgevta Tetwan a kevin. Me teklîfa wan qebûl nekir û me go emê bibine Mizgevta Mezin ku li nava çarşîyê da ye. Gava em gihaştin mizgevtê, mela banga eşayê dida, qîz û bûkên malbata Babê Şîlan dengên xwe bi ser dengê miezin xistin. Dengên wan li çîya dike- ta û bi ser Behra Wanê va werdigerîya. Bêle sebeb ne gotine "Behra Wanê meskenê kul û derdan." Heya ku cenaze hate şuştin û der- bazî camîyê bû tam 30 heb feqî û mela li ser cenazeyê Şewket berhev bûn û her yek cuzûyêk Qurana Kerîm 152 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- xwendin. Tam di vê navê da Wekîl Reîsê Beledîyê Îmdad Akbay û Midurê Emnîyetê hatin j ime ra gotin "emir ji kanbaxa Anqerê hatîye ku divê hun vê şevê cenazeyê Şewket veşêrin. Me îti- raz kir lê wan gelek bi tehdîdwarî îsrar kirin, Îmdad Aqbay hate ber guhê min go "- Şakir Abê, ku hun îşev nebin veneşêrin, wê ew bi darê zorê cenaze ji we bistînin û bibin veşêrin. Îmdadê camêr rast digota, di wan rojan da dewleta dagirker cenazeyê Apê Mûsa û Memed Sincar jî bi darê zorê dabûne veşartin. Zordestî û zilma vê dewletê li ser mirî û zindî, li ser hemû kurdan bê hed û hisab e. Bila ew qatil û neyarên mafên beşer baş bizanin ku malbata mamosta Şewket heya îro navê Şewket dane çar zarokên xwe. Niha çar Şewketên me henin. Çiqas diçî hêjmara navên şehîd û pêşkêşên daw û doza kurdan zêde dibin û wê bibin. Dayîkên kurdan bila nehêlin nav û dengên egîd û lehengan winda bibin. Wê bi hezaran Şewket û Medet û Wedad û Fuad û Faîq û Seîd û Riza û Xalid û wan ên din mezin bibin û heya qîyametê wê destê kurdan di pêsîra zalim û qatil û dagirkeran da bî. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 153 Şewket Epozdemîr --- Page Break --- Hoybun’nun Kurucu ve yöneticileri Milli Kürt Kurultayı’nın aldığı en önemli karar kuşkusuz o günün şart- larında Kürt davasında var olan bütün örgütlerin, siyasi oluşumların birleş- tirilmesidir. Yukarda isimlerini zikret- tiğimiz bütün örgütler kendilerini fes- hederek bir çatı altında birleştiklerini açıklarlar. Böylece Kurultay aynı zamanda Hoybun’un kuruluş kurultayı olmuştur. Diğer bir ifadeyle 5 Ekim 1927 tarihi Hoybun’un da kuruluş tari- hi olmuştur. Doğal olarak kurulan yeni oluşumun ilk yöneticileri de aynı kurultayda seçilmiştir. Bu konuyla da ilgili bazı belirsizlikler olmakla birlik- te, bu gün Hoybun’un ilk yönetici- leriyle ilgili net bilgilere sahibiz diye biliyoruz. Araştırmacı yazar Rohat Alakom; Hoybun’nun ilk kuruluş toplantısına katılan Ahmet Abdurahman Ağa’nın anılarına dayanarak Hoybun’nun mer- kez komitesine seçilenlerin bir listesini veriyor. Söz konusu listede şu isimler vardır: Celadet Bedirxan, Memduh Selim Bey, Mehmet Şükrü Sekban, Haco Ağa, Ramanlı Emin, ŞeyhAli Rıza, Mustafa Şahin, Bozan Şahin, Kerim Bey, Tefik Bey, Kamil Bey, Bedrettin Ağa, Liceli Fehmi. Her ne kadar farklı kaynaklar bu listeyi kimi değişikliklerle veriyorlarsa da doğruya en yakın bir liste olduğu söylenebilir. Örgütün Merkez komitesine seçilen bu kişiler kendi aralarında Celadet Bedirxan Beyi de ilk başkan olarak seçerler. Listede yer alan kişilerin sosyal, toplumsal, kültürel konum ve yapıla- rının çok renkliliği hemen dikkati çek- mektedir. Yüksek tahsilli, bir kaç dil bilen aydınlardan, okuryazar bile olmayan aşiret reisine, öğretmeninden toprak sahibi ağasına, tarikat kökenli şeyhine kadar her kesimden şahsiyet- ler yer almıştır. Adeta Kürt toplumunun küçültülmüş, daraltılmış bir numunesi gibidir. Oldukça namlı, karizmatik kişiliğin yanında entelektüel, bilge kişilik, oldukça nüfuzlu derebeyi veya tarikat mensubunun yanında, oldukça mütevazı bürokrat, öğretmen kişilik Havêrkan Aþiret Konfederasyonu- VI Nezîrê CIBO 154 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 --- Page Break --- yan yana olmuş, kafa ve gönül birliği yapmıştır. Sosyal, ekonomik, kültürel farklılıklarına rağmen hepsinin ortak bir özelliği de vardır; hepsi Kürt mil- liyetçisidir. Günahlarıyla sevaplarıyla, tarihe mal olmuş, Kürt davasına büyük katkıları olmuş, bu uğurda büyük çilel- er çekmiş, bedeller ödemiş şahsiyet- lerin tanınması amacıyla yaşam öykü- lerinden kısa kesitler vermenin yararlı olacağını düşünüyorum. Celalet Bedirxan(1893-1951); Celadet Bedirxan, Kürt özgürlük hareketinin koca çınarı, namlı Bedirxan hanedanın bir üyesidir. Mir Ali Bedirhan’nın oğlu ve son Botan Miri Bedirhan Beyin torunudur. Annesi Çerkez kökenli Senihe Hanımdır. 26.04 1893’te Istanbul’da doğdu. Kürt özgürlük hareketine, Kürt kültürüne, diline, edebiyatına büyük katkıları olan, Hoybun’un "bilge" tabirini en çok hak eden üyelerinden ve ilk başkanıdır. Avrupa’da eğitim gör- müş, batı kültürünü özümsemiş, bir kaç dil bilen siyaset, kültür ve edebiyat adamıdır. Bir yandan özgürlük düş- manlarına karşı mücadele ederken diğer yandan Kürt dili ve edebiyatı üzerinde çalışmalar yapmış, Kurmanci lehçesinin gelişimine katkılar sağlamıştır. Şam’da Kürt yayıncılığın- da çok önemli bir yeri olan ve ‘Kürt Ansiklopedisi’ olarak nitelendirilen, Hawar dergisinin sahibi ve editörüdür. Denilebilir ki Kürt özgürlük mücade- lesinin her alanında mücadele etmiştir. O büyük hanedanın varisi, bu uğurda çekmedik çile kalmamıştır desek yeridir. Son dönemlerinde içine düştüğü ekonomik sıkıntıları gidermek için çiftçiliğe başlar. Ancak ektiği tar- lanın su ihtiyacını karşılamak için kazdığı kuyuya düşerek boğulmuştur. Mehmet Uzun’un Kader Kuyusu romanı, Celadet ve ailesinin yaşam öyküsünü konu almıştır. Memduh Selim Bey (1880-1976); Kürt coğrafyasının yetiştirdiği en büyük aydınlardan biridir. Aslen Vanlı dır. Birçok kaynakta Hoybun örgütü- nün kuruluş düşüncesini ortaya atan ve B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 155 --- Page Break --- öncülüğünü yapan kişi olarak kabul edilmektedir. Felsefe ve siyaset tahsili görmüş. Antakya’da felsefe öğretmen- liği yapmış. Günümüz Türkiye’sinin önemli simalarından Cemil Meriç, Avukat Halit Çelenk, Sendikacı Kemal Sülker onun öğrencileridir.1 Hoybun’dan önce birçok örgütsel faaliyette bulun- muştur. Rojî Kurd(1913) ve Jîn (1918) dergilerinin yayınlanmasında rol oy- namış ve yazarlığını yapmıştır. Teşkilat-ı Iştimaiye, Kürt Milli Fırkası adıyla kurulan cemiyetlerin kuruluş ve yönetimlerinde yer almıştır. Hoybun Merkez Komitesinde görev aldı, aynı zamanda Antakya şubesinin de kurcu ve yöneticiliğini yaptı. "Buradaki Türkler kendisini Türkiye karşıtı etkin- liklerinden dolayı döverler"2 Naci Kutlay, modern ve gösterişten uzak bir Kürt aydını olarak nite- lendirdiği Memduh Selim Beyle ilgili şunları yazar: "Hoybun-Xoybûn- örgütü’nde, Bedirhani kardeşlerden Celadet ve Kamuran Bey’ler ile Cemil Paşazade’lerin isimleri çok geçer. Bu arada öğreniyoruz, sessiz ve gösteriş- ten uzak bir kişiliği olan Memduh Selim’in büyük emekleri geçmiş."3 Oldukça zengin bir kitaplığa sahipmiş. Kürt devrimcisi Necmettin Büyükkaya anılarında "O’nun kitaplığını almak istedim. Ancak hanımı umduğum gibi çıkmadı. Dört bin Suriye lirası ödemek istedim. Kabul etmedi. Kitapların bir bölümünü alıkoyup diğerlerini ver 1Alakom, Rohat -Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması-1998/Avesta Yay. 2Alakom, Rohat -Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması-1998/Avesta Yay. 3 yage mek istedi. Kabul etmeyip geri döndüm."4 diye yazar. Mehmet Uzun’un Yitik Bir Aşkın Gölgesinde( Ber Siya Evinê) adlı romanı, Memduh Beyin yaşamını konu etmiştir. Dr. Mehmet Şükrü Sekban (1881-1960); Ergani doğumludur. Hoybun’un aydın kadrolarındandır. Ilk kuruluş kongresini o yönetti. Hoybun’dan önce kurulan Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti, Kürt Talebe Hêvî Cemiyetî (1912), Kürdistan Tealî Cemiyeti’nin (1918) kurcuları arasında yer almış, bu örgütlerde aktif çalışmıştır. Uluslar arası platformlarda, Milletler Cemiyeti nezdinde Kürt ulusal haklarını hararetle savunmuştur. Hoybun’un Bağdat Şubesi başkanlığını yapmıştır. Daha sonraları arkadaşlarıyla fikir ayrılığına düştüğü ve onlardan ayrıl- dığı bilinmektedir. Yayınladığı (1933) Kürt Sorunu adlı esrindeki düşüncele- rinden dolayı Hoybun’daki arkadaşla- rına tamamen ters düşmüş ve yollarını ayırmıştır. Paris’te Fransızca olarak La Question Kurde yayınlanan bu eserde daha önce savunduğu düşüncelerinin aksine; Kürtlerin ana vatanın Orta Asya olduğunu, Turanî bir kavim ol- duğunu, "antropolojik bakımdan, saf Türk olan Türkmen ile Kürd’ü ayırt etmenin güç olduğunu.. Türkiye’den ayrı bir Kürdistan’ın yaşamasının mümkün olamayacağını" savunmuştur.5 4 Akt. Naci Kutlay - 21. Yüz yıla Girerken Kürtler. 5 Sekban, Şükrü Mehmet -Kürt Sorunu - s. 21, 27 Kamer yay. 156 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- Ramanlı Emin (Eminê Perîxanê); Ramanlı Emin, Batman yöresinde büyük bir aşiret olan Raman aşiretinin lideridir. Kürtlerde sık rastlanan güçlü kadın tiplerinden biri olan annesi Perihan Hanım’dan dolayı Eminê Perîxanê diye anılır. Perîxan Hanım, kocasının öldürülmesinden sonra Kürt geleneklerine uyularak kocasının kardeşiyle evlendirilir. Güçlü kişili- ğiyle aşirete liderlik eder. Bir ara tu- tuklanır ve Diyarbakır cezaevinde yatar. Beş erkek çocuğu vardı. Her beş çocuğu devlet tarafından öldürülmüştür. Emînê Perîxanê, 1925 başkaldırı- sında "devlet güçlerinin yanında yer alır."6 Ancak devletle işbirliği yapan bir- çok Kürt gibi o da yaranamaz ve isyan sona erdikten sonra devletin yap- tırımlarına hedef olur. Sürgüne gönder- ilmeye çalışılırken bir yolunu bulur ve Suriye’ye kaçar. Burada milliyetçi Kürt hareketine katılır, Hoybun’un kurucu- luğunu yapar. 1928’de çıkartılan afla Türkiye’ye döner. Dönüşüyle ilgili ilginç, ilginç olduğu kadar ibret verici bir hikâye anlatılır. Derler ki aftan yararlanmak için yurda dönüş kararı verince Suriye’deki dostlarıyla vedalaşmaya başlar. Bu arada Haco ile de vedalaşmak için kon- ağına gelir. Haco, ‘Emin duydum ki aftan yararlanmaya karar vermişsin, doğru mu?’ Emin’in ‘Evet, seninle vedalaşmaya geldim’ demesi üzerine Haco, konakta bulunanlara dönerek ‘haydin Emin’in ruhuna bir fatiha okuyalım.’ der. Emin, ‘Haco ben daha hayttayım, ölmedim, neden fatiha 6 Cegerxwîn, Folklora Kurdî, s.174 okuyorsun?’diye sorar. Bunun üze-rine Haco, ‘Emin sen Türklerin sözlerine güvenerek yurda dönüyorsun ve adım gibi biliyorum ki seni öldürecekler ama biz senin taziyene gelemeyeceğiz. Bunu için şimdiden fatihanı okuyo- rum.’ der. Emin Haco’nun bu uyarılarına kulak asmaz ve aftan yararlanarak Türk yetkililerine teslim olur. Teslim olmak- la kalmaz, bir kez daha devlete yaran- maya çalışır; Kuruculuğunu yaptığı Hoybun ve birlikte çalıştığı, arkadaşlarının örgütsel sırlarını en ince detaylarına kadar devlete anlatır. Bununla da yetinmemiştir, öz kardeşi Evdila’yı ve arkadaşlarını ihbar ederek devlet güçlerine öldürtür. Artık devle- te iyi hizmet ettiğine inanıyor ve oldukça rahat görünmektedir. Ancak yanıldığının farkına bile varmadan uğrunda halkına ihanet ettiği, kardeşini öldürttüğü devlet, tarafından öldürü- lür. Dramatik değil ama ibret verici ölüm şeklini Cegerxwin anlatıyor: Bir çavuş ve birkaç jandarma (Emin’inin N.C) evine gelerek, ‘komutanımız seni istiyor’ diyerek yalnız ve silahsız olarak evden alırlar. Yolda üzerinde bir dereyi geçerken onu yakalayıp ısız bir harabe olan Erzen harabelerine götürürler ve orada öldürürler. Sonrada bir el silah sıkarak ‘Emin’in oğlu Şükrü yolu- muzu kesti ve babasını öldürdü.’ Diyerek hem babayı öldürdüler hem de oğlunun fermanını çkarttılar. Çare- siz kalan Şükrü Suriye Kürtlerinin yanına sığındı."7 7 Cegerxwîn-Flklora Kurdî-Stckholm/1988, Roja Nû yay. S. 175 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 157 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- Ali Rıza; Şeyh Sait’in oğludur. Isyan sonrası kardeşi Selahattin’le Irak’a geçer. Daha sonra Suriye’ye geçerek Hoybun’un kuruluş çalışmalarına katılır ve merkez yönetime seçilir. Ancak bir süre sonra örgüt içinde fikir ayrılığına düşer. Aşırı ümmetçi fikirlere sahip olduğu söylenir. Bu yelpazede örgüt içinde anlaşmazlığa düşer ve bir süre sonrada ayrılır. 1928 de çıkartılan aftan yararla- narak Türkiye ye geçer. Liceli Fehmi (Fehmiyê Licî) ya da Fehmi Bilal (1887-1967); Örgütün aydın kadrolarındandır. 1925 Hareketi liderlerindendir. Şeyh Sait’in en yakın arkadaşlarından ve sekreteriydi. Özel mektupları dâhil her türlü yazışma işlerini yapmıştır. Hareketin başarısı- zlığindan sonrası Suriye ye göçmüştür. Bir müddet Fransa’da yaşamıştır. Ilginç ve renkli bir kişiliktir. Kendi tabiriyle ‘halk arasında farmason, din- siz ve Allah tanımaz’(Naci Kutlay) olarak tanınır. Cegerxwin onunla ilgili bir anısında şöyle diyor: "Fehmi efendi ile Ali Rıza Efendi (Şeyh Sait’in oğlu N.C) sık sık tartışırlar… Fehmi Efendi (Ali Rıza’ya N.C) ‘zaten baban ve babanın bu sofuluğu evimizi yıkmadı mı? Uçaklar üzerimize geldi- ğinde baban, kalkın birlikte namazı- mızı kılalım diyor ve Ömerê Faro’nun dediklerine inanıyordu."8 Liceli Fehmi Hoybun içinde Bedirxanilerle fikir ayrılığına düşer. 8Akt. Kutlay, Naci- 21. Yüz yıla Girerken Kürtler. S.377 Bu ayrılığı en çok Hoybun’un Ermenilerle ilişkileri konusunda olmuştur. Fehmi örgütün Ermenilerle kurduğu ittifak ve yakınlığa karşı çık- mıştır. Bu nedenle Celadet Bedirxan Beyle çok sert tartışmalar yapmıştır. Bu tartışmaların birini Naci Kutlay Diyarbakır Umum Müfettişi Ibrahim Tali’nin yerel bir gazeteye verdiği bir açıklamadan aktarır; “Hoybun toplantısında da Lice’li Fehmi, Hoybun ve Taşnak örgüt- lerinin anlaştıkları haritaya karşı çıkarak Celadet Bey’e bağırdı: ‘Beyim iki Ermenistan arasındaki Kürdistan, iki tırnak arasında kalan bit gibidir…’ Celadet Bey: Oğlum Fehmi, bana karşı konuşan sen değilsin…’ Liceli Fehmi: Beyim sana saygılıyım, ama Kürdistan söz konusu olduğun- da, yalnız (sana N.C) karşı değil, Allaha da karşı çıkarım…” Bunun üzerine toplantıda kavga olur, Fehmi Efendinin başı kırılır ve sonun- da toplantı dağılır. Ingiliz kontrolünde bulunan Irak’ta Bahdinan’da bir okul açar ve bu okul- da Kürtçe dersler verir. Öğrencileri için Kürtçe öyküler yazdı. Fransızcadan şiir ve öyküler çevirdi. (yage) 1928 Affı’ndan yararlanarak Türkiye’ye döndü. Burdur’a sürgün edildi. Son dönemlerini büyük maddi ve manevi sıkıntılar içinde geçirdi. Ölene kadar Kürt davasına hizmet etti. Kürtlüğe bağlılığını şu tabirle dile getiriyordu: "Fenafil Kurd" Anlamı; (yên kû xwe jı kurditiyê re kirîye nok, bo kurda gor bûye) Kürtlük için ölen, Kürtlük için yok olan kimsedir (yage) 158 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- Bozan Şahin(1895-1968); Barazi aşiretinin liderlerindendir. M. Kemal’in kurduğu I. TBMM de milletvekiliydi. (1920) yine M. Kemalin Başlattığı harekete katılmış ve Yunanlara karşı savaşmış. Savaştan sonra Kürtçülük eğilimleri nedeniyle baskılara maruz kaldı ve Suriye’ye geçmek zorunda kaldı. Mustafa Şahin(?- 1953); Barazi aşiretinin ileri gelenlerin- dendir. Suriye parlamentosunda mil- letvekilliği yaptı. Diplomat özelliğiyle tanınır. Hoybun’daki iç hizipleşme- lerde uzlaştırıcı ve yapıcı özelliğiyle tanınır. Hoybûn’un kurucu üyeleri ve ilk merkez komitesinde yer alan bu kişi- lerin bir kısmı daha sonra çeşitli neden- lerle ayrılırken, diğer yandan yeni katılımlarda olmuştur. Ancak burada bizi en çok ilgilendiren, araştırma kon- umuzun kahramanı olan Haco Ağadır. Hoybun’nun Kurucularından Haco Ağa: Yukarda Rohat Alakom’dan aldığı- mız listede görüldüğü gibi hikâyemi- zin asıl kahramanı olan Haco Ağa da Hoybun’un kurucularından ve ilk merkez komite üyesidir. Örgütün geleneksel aşiret güçlerinin en önemli temsilcilerindendir. "Bilinen yollardan (binicilik, kan davası gütme ve devletle iyi ilişkiler sürdürme) politik olarak güçlenmesinin yanı sıra, Haco’nun etk- isini artırabileceği bir üçüncü yol daha vardı: Bu da Kürt milliyetçisi olmasıdır. Hoybun Kürt cemaatinin önde gelen üyelerinden biri oldu."9 Kuruluş kurultayının toplanması için en çok çaba harcayanların başında gelir. Örgütün kuruluşunda ve daha sonraki süreçte bütün etkinliklerinde yer almıştır. Örgüte verdiği önemi ve beklentilerini kurultayda yaptığı ko- nuşmada şöyle dile getiriyordu: "Hoybun partisinin varlığı, var- lığımızın, var olduğumuzun kanıtıdır. Bir çok hata yaptık. Düşmanda bu hatalarımızdan yararlandı. Galip devletler, özellikle Ingiltere ile Fransa, Cihan Savaşı’nın sorumluları ülkemizi parçaladı, belimizi kırdı. Davamız büyük. Hoybun bu davanın gerçek takipçisi olmalı."10 Kurultay oturumları süresince üyelerinin ihtiyaçlarının giderilmesi için bütün imkânlarını seferber etmiştir. Kurultayın güvenliğini sağlayan yine ona bağlı Hvêrkanlı silahlı güçlerdi. Gücünü kaybettiği, dağılmaya yüz tut- tuğu dönemde toparlanması ve yaşatıl- ması için de en büyük çaba sarf eden- lerin başında gelir. Hoybun’un oldukça uzun bir süre ayakta kalmasında Haco’nun ve Havêrkan güçlerinin bu çaba ve desteğinin büyük katkısı olduğu rahatlıkla söylenebilir. Denilebilir ki Haco, ailesinin bütün imkânlarını örgütün hizmetine sokmuştur. O döne- mi yaşayan birçok şahsiyet anılarında bu duruma değinmiştir. Kendisiyle bir- likte üç oğlu; Hasan, Cemil ve Çaçan fiilen örgüt saflarında 9 M.V. Bruinessen, yage 10 Uzun, Mehmet - Kader Kuyusu B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 159 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- militanca çalışmıştır. Evlerini adeta örgüt’ün birer karargâhı olarak kullan- mışlardır. Hevêrkan’da o günleri hatır- layan konuştuğumuz görüştüğü-müz, birçok şahsiyet; "Hacoların bütün evleri, hiçbir zaman konuksuz kalmazdı. Onlarca, yüzlerce konuk, yer içer, yatardı. Kazanlar 24 saat kaynar, onlarca yüzlerce kişi sürekli yemek taşır, koşuş- turur, hizmet verirdi." Diye belirtiyordu. Bu kişilerden biri aynen şunları söy- liy- ordu: "Binxet’e (Hevêrkan’da, TC’nin Suriye ile olan sınırının güneyine Binxet, kuzeyine Serxet denilmektedir.) geçip de Hacoların yemeğini yemeyen yok gibidir." Haco’nun Hoybun içindeki en önemli hizmeti Cezire’de Kürt milli- yetçiliğinin yayılması için yaptığı yoğun çalışmalar ve 1930’lardan itiba- ren ciddi bir etkinlik arz eden Kürt kültür hareketine yaptığı katkılardır diyebiliriz. Fransızlar Cezire’ye girdik- leri yıllarda(1920), Kürtler arasında gözle görülür bir milli uyanış veya etkinlikten söz etmek oldukça zordur. Hatta yer yer gelişen Arap milliyetçi- liğine entegre olduğu da söylenebilir. Kürtler arasında ümmetçi eğilimler ol- dukça güçlüydü ve kolayca Arapların, Türklerin yaydığı bu doğrultudaki pro- pagandalara, "gâvura karşı Islam Kardeşliği" gibi pan-islamcı söylem- lerin etkisinde kalıyorlardı. Birçok Kürt aşireti bu nedenle Arapların yanında Fransızlara karşı savaşmıştır. Işte Hoybun’un önündeki en önemli sorun, yaymaya çalıştığı modern mil- liyetçi fikirleri, irili ufaklı birçok aşirete bölünmüş, pan-îslamcı fikir- lerin etkisinde, aşiretsel-yerel sorunlar- la boğuşan ve ötesini göremeyen Kürt toplumuna ve liderlerine kavratmaktı. Ama bu fikirler "büyük ölçüde batının liberal düşüncesinden yoğun olarak etkilenen entelektüel çevrelerden geliyordu." Dolaysıyla "kendi aşiret- leri, köyleri ve aşirete ilişkin konularla sınırlı bir ufuka sahip aşiret mensupları tarafından kolayıca anlaşı- lamıyordu." Bu da, "Hoybun’un milliyetçi mesajlarını daha yerel konulara uygun hale getirilmesi gerekiyordu." Örgütün bu açmazı büyük çapta Haco Ağa ve diğer milliyetçi duygular taşıyan aşiret liderlerinin katkısıyla aşılmıştır. "1927’den itibaren örgütün aşiret propa- gandası, Hvêrkan Aşiret Konfederasyonu’ndan Haco Ağa ile Mustafa ve Bozan Ibn Şahin Beg Berazi tarafından koordine edildi… Haco Ağa Hoybun’un Haseke şubesi- nin bir üye- siydi. Bunun dışında, Kuzey Suriye’deki Berazi aşiretinin reisi Şahin Bey Berazi’nin oğulları Mustafa ve Bozan’ın ise Hoybun’un Halep koluna üye" idiler. "Bu aşiret reisleri, aşiretleri ziyaret ederek veya aşiret reisleriyle görüşerek, kişisel propaganda faaliyetlerine gir- işmişlerdi. Örneğin, Haco Ağa Türkiye topraklarında yer alan Nusaybin, Mardin, Midyat çevresinde ve Irak Ceziresi’nde yaşayan Kürtler arasında etkin bir kon- umdaydı ve Bağdat’ta sürgünde bulunan çok sayıda Kürt milliyetçisiy- le çok kereler görüşmüştü."11 Görüldüğü gibi Haco, Mala Osman Hanedanı’nın yüz yıllardır devam eden ulusalcı geleneğini Hoybun’un batılı, modern anlayışıyla 11 Surette d’Aleppo’ya ilişikte gönderilen 26. 8. 1928 tarihli belge, no.1,n.n. Bey 571. Haco Ağa’nın Irak ve Suriye’deki faaliyetlerine yönelik raporlar, Nelida Fuccaro. 160 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- sentezleyerek sürdürmüştür. Örgütün batı kültürünü almış aydın kadroları- nın modern milliyetçi söylemlerini başta Havêrkan ve Cezire Kürdistanı’nın en ücra birimlerine, Kürdistan’ın diğer parçalarına ulaşmasını sağlamıştır. Haco Örgütün Aydın kadroları, özellikle Bedirxan Kardeşlerin Hawar etrafında başlattıkları kültürel etkinlik- lerine faal olarak katılmış, çok yönlü bir katkı sağlamıştır. Bazil Nikitin, Kürt milli mücadelesinde çok önemli bir yeri olan bu hareket ve Haco’nun harekete katkılarına dikkat çekerek şunları yazıyordu: "Bu kültür hareketini başlatanlar, Türkiye’de Haco Ağa direnişine katıldıktan sonra Şam’a ( Kürt Mahallesi) yerleşen Emir Celadet Bedirhan ile onun Beyrut’ta oturan kardeşi Kamuran Ali Bedirhan olmuştur. Hereketin başlıca organı da Kürtçe ve Fransızca olarak yayım- lanan… Hawar(Çağrı) dergisi’ydi. Yalnız Suriye’den değil, Irak’tan, Ürdün’den de birçok Kürt aydını bu esere katkıda bulunmuştur. Hevindê Sorî, Elî Seydo gibi profesörler, Doktor Ehmed nafiz gibi hekimler, Cegerxwîn Kurdî, Evdilhalik Esîrî, Qedrîcan, Ehmed Botî gibi şairler de bu arada sayılabilir. Daha dikkate değer bir olayda; çok sayıda aşiret ya da fraksiyon reisinin de harekete katılmış olmasıdır: Haco Ağa (Havêrkî’ye) ve oğlu Cemil Ağa; Mustafa Şahin (Alaeddin) ve oğlu Şahin, Evdirrehman Fafzî(Botan), Ehmed Melîk(Alaeddin),vb."12 12 Nikitin, Bazil- Kürtler s. 479, 480 Haco Ağa, hazırlanan gazete, bildiri, kitap vb. yayınları başta Havêrkan’da, Cezire’deki diğer Kürt aşiretleri arasında, Kürdistan’ın diğer parçalarında dağıtımını üstlenmiş, Milliyetçi söylemin yayılmasını sağla- mıştır. Hasekê’deki evine gelen her misafire Kürtçe kitap, gazete hediye etme bir gelenek haline gelmişti. Kürt Prensi Celadet Bedirxan tarafından çıkartılan aylık edebiyat ve fikir dergisi olan Hawar’ın basılması ve dağıtılma- sında büyük hizmetleri olmuştur. Hawar Kitaplığı bünyesinde birçok Kürtçe kitap, broşür, dergi ve gazete- nin basılıp yayınlanmasını sağlamış, bizzat yayıncılığını üstlenmiştir. Haco’nun yayıncılığı ve dağıtımını üstlendiği bu yayınlardan en önemli- lerinden biri, ünlü Kürdolog ve tarihçi Bazil Nikitin’in "Kürt Meselesi" konu- lu makalesi ile mektubudur. Haco, sadece yayıncı kimliğiyle değil, yazar kimliğiyle de Kürt davasına hizmet vermeye çalıştığını görüyoruz. Aşağıda Kürtçe ve Türkçesini aktardığımız ve Haco Aða B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 161 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- Hawar’ın 15. sayısında (1933) Ağa, Şeyh ve Entelektüeller başlıklı bir makalesinde Kürtlerin siyasal, sosyal sorunlarıyla ilgili belirlemelerde bulu- nuyor, çözümler öneriyor. “Makale, bazı aşiret reislerini, Kürtçe eğitimin önemi ve yaygınlaşması gerektiği konusunda ikna edici olmuştur. Böylece, bölge ağalarının himayesinde bulunan ve din ilimleri ve Klasik Kürt edebiyatı konularının Kürt dilinde öğretildiği özel Kur’an kursları açılmıştı. Kendi kuşağının en etkili aşiret reisi olan Haco Ağa, Hasekê’deki karargahına kendini ziyarete gelen kişilere Kürtçe kitaplar hediye etmiş ve Kürtçenin öğrenimi- ni sonuna kadar desteklemiştir.”13 Yine Haco’nun oğlu Cemil Haco, “Kurmanc Qenc ın lê Nezan ın(Kürtler iyidir ancak bilinçsizdirler)” başlıklı makalesi Hawar’ın 7. Sayısında yayın- landı. Kürtçenin dışında başka bir dil bilmeyen ve o günün Suriye şartlarında aldığı Kürtçe eğitimin sonucunda ana diliyle okuma ve yazmayı öğrenip makale yazması ve bu konudaki gay- retkeşliği Celadet Bedirxan’ın övgüsü- ne mahzar olmuştur. Cemil Haco, Makalesinde bilgisizlik ve cahilliğin Kürtlere verdiği zararları dile getiriyor. 1928 de Suriye parlamentosuna giren Haco diğer Kürt milletvekil- leriyle birlikte Kürt bölgesinde Kürtçenin resmi dil olarak tanınmasını ve Kürtçe eğitimin yaygınlaştırılması için önlemlerin alınmasını talep eder. Fransız manda yönetimi bu 13 Vali, Abbas -Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri, s.250- 251 talebi resmen kabul etmediyse de kesin olarak reddetmedi. Gayrı resmi söylemde oldukça esnek ve müsama- hakâr davrandılar. Bunun üzerine Cezirede Kürtçe eğitim veren birçok okul ve kurs açtırdı. Ikamet yeri olan Hasekê’de Latin Alfabesi’yle eğitim veren bir okul açtı. Kürtler arasında sosyal dayanışma ve yardımlaşmayı sağlamak, Kürt gençlerinin ana dil- leriyle eğitim imkânı yaratmak, Kürtçe kitaplar yayınlamak amacıyla yörede birçok hayır cemiyeti ve Kürt kulübü- nün kurulmasına ön ayak oldu. Büyük ozan Cegerxwîn’nin de katkılarıyla kurulan cemiyetlerin bazıları şunlardır: Hayır Cemiyeti(Civata Xêrê), Büyük Hayır Cemiyeti(Civata Xêrê Ya Mezin), Fransız Dostları Cemiyeti, Kürt gençlik derneği (Ciwankurd). Haco bu yoğun çalışma temposu içindeyken, Hasekê’ deki evinin önünde Kürt bayrağını astır- mayı da ihmal etmiyordu. Cezirede bu çalışmalar sürdürü- lürken diğer yandan Kürdistan’ın diğer parçalarındaki yurtsever kişi ya da örgütlerle ilişkiler geliştiriliyor, sürek- li, haberleşiyordu. Bu çalışmalar sırasında aşiretler arası çekişmelerin, dini saplantıların bırakılması gerektiği- ni, "aşiretler arsı ayrılıkları ‘Türkler- den sonra ikinci büyük kötülük olarak’ telak- ki ediliyor; aşiret bağları ise aşiret reis- lerinin kişisel çıkarlarının bir ifadesi olarak..."14 nitelendiriyor ve milliyetçi söylemi ön plana çıkartıyordu. Güney Kürdistan’daki Kürt ileri 14 Havêrkan’ın Haco Ağası tarafından Cebel Sincar’ın Kürt reislerine gönderilen mektup, n.d. mektup Musul Özel Harekât Dairesi görevlisinden Bağdat’taki Hava Kuvvetleri istihbaratına 27. 3. 1927 tarihinde gönderilen notaya eklenmiştir 162 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- gelenlerine gönderilen ve aşağıya aktardığımız uzun mektubun altında onun da imzası vardır: "Gönderilen Adres: Sancak’tan Musul’a, Revanduz’lu Amin Beylere. Değerli Kürt Konseyi, Milletin Değerli Dostları, Tarihsiz bildirileriniz "bilinen kişi- den" alınmıştır. Göstermiş olduğu- nuz yakın ilgiye memnun kaldık. Her ne kadar oluşturulan Kürt kon- seyleri ve aydın kişiler birbirlerini anlamaktaysa da, Türk kışkırtmaları- nın ve kendi aramızdaki kıskançlığın sebep olduğu aşiretler arası ayrılıklar şu ana kadar umutlarımızın önünde engel olmuş ve bizi esirliğe sürük- lemiştir. Amacı milletin yükselmesi olan Erzurumlu Halit Bey, örgütünün Diyarbekir’de bir şubesi olmasına rağmen (çeşitli) sebeplerle aşiretler arasındaki ciddi bir çalışma yapmadı. Şey Sait isyanı sırasında da benzer kişisel çatışmalar sebebiyle hareketle birleşemedi ve sonuçta Türkleri dışarı atamadık. Devletin niyeti, Kürt halkına boyun eğdirmek ve sonrada bunları Türkleştirmektir. Bu çocuklarımız tarafından bile iyice anlaşılmıştır. Önceki durumumuzdan dolayı piş- man olmuş ve şimdi kendi aramızda ilişkiler kurmuşuzdur. Şu ana kadar Türklere kayıplar ver- dirilmiş ve hala verdirmeye devam etmekteyiz. Nusaybin ve Cizre ara- sındaki tüm telgraf hatları kesiktir. (…) Tay, Jawala ve Şamar gibi komşu Arap aşiretleriyle ilişkilerimiz iyidir. Onların bize yardım etmeleri olasıdır. Şu anda sınırın yarım saat güne- yinde Sancak’ta Aşitan Kürtleri arasındayız. Şataslar olarak şu anda oluşturulan güç, 500 kişidir. Gerek- tiğinde bu sayı 1000’e çıkartılacaktır. Ömerkan aşiretinden Ahmed El Süleyman da göç etmiş ve güneye gelmiştir; bulunduğumuz yerden 6 saat uzaklıktaki Nagara’dadır. Gerek- tiğinde 1000 kişiye çıkartabilmek üzere 500 adamı vardır. Derevari köyü reisleri Tıfo ve Nuri’nin kuvveti -gerektiğinde 100 kişiye çıkarılabilir- 50 adamdır. Ömerkan aşireti (Sor Bölgesi) reisleri Ali Ibn Ahmet ve Yusuf Ibn Osman’ın şu anda Amudê’deki kuvveti 50-100 adamdır. Şu anda Kahramaniyan’da bulunan Dumbulan aşiretinden Hüseyin Sadun’un kuvveti 100-200 adamdır. Şu anda Kaşhanlar’ın ara- sında olan Sinıkan, Reşkotan ve Bekıran aşiret- lerinden Temo, Rızo, ve Hasan’ın kuvvetleri 1000-1500 kişi kadardır.. Hepsi uygun bir fırsatı beklemekte- dirler. Rasulyan’daki Mılli’li Mahmut Ibn Ibrahim Paşa ile birlikte gerektiğinde 5000’e çıkarılmak üzere 3000 adam hazırdır. Karakeçili aşiretinden Abdülkadir Bey Ibn Darala Bey’in 1000-2000 adamı vardır. Kendisi şu anda Ibrahim Paşanın oğullarıyla iyi iliş- kiler içerisindedir. (…) Bitlis vilayetinden Mela Şerif(Mala Şerif olmalı N.C), Mela Şêho(Mala Şêxo olmalı N.C) ve Bedri’nin aşi- retleri isyan halindedir ve yaklaşık bir yıldır Türklerle çarpışmaktadırlar. Palu çevresinde Çîta Spî eteklerinde B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 163 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- Şey Sait’in kardeşleri Şey Tahir ve Şey Abdürrahim, 500 Zaza Kürd’ün başında savunma pozisyonu almış- lardır. Yakınlarda Dersim’den Musul’a geçmiş bulunan Lolan Aşiret Reisi Doktor Ahmet Sabri Beyden alınan bir mektuptan bu bölgedeki aşiret- lerin ayaklanmış oldukları anlaşıl- maktadır. Sizden ne tür yardım bekleyebiliriz? Ülkenin kuzeyinde uyanmış ve kolla- mayan tek bir kişi yoktur. Türkleri hiçbir zaman kendi hallerine bırak- mayacağız. Allaha şükür ki içerde ve dışarıda binlerce savaşçıya sahibiz. Fakat nerede bizim aydınlarımız? Şu an için tek umduğumuz, cephane, bir veya iki top ve subaylarıyla birlikte iki makinalı tüfekle bize gelme- nizdir. Allahın yardımıyla buluşma kolayca gerçekleştirilecektir. Ülke- mizi kısa bir süre içinde Türklerden temizlemeye muvaffak olacağız. Siyasetteki değişikliklere ilişkin ve aynı zamanda doğu aşiretleri, Simko Ağa, Şeyh Ubeydulah’in oğlu Seyit Taha, Barzan ve Botan aşiretleri hakkında bilgi istiyoruz. Hem lehimizdeki hem de aleyhimizdeki haberleri iletin. Şu ana kadar Fransızlardan hiçbir düşmanlık görülmemiştir. Hala oturmanın bizim için hiçbir yararı yoktur. Gece gündüz çalışmak zorundayız. Propaganda işi için gerekli bildiri ve gazete gönderin. Sizden gelen mektup ve bildirilerin bizce bilinen mühürle mühürlenmiş olması gerekmektedir. Sonuç olarak saygılarımızı kabul ediniz. Hararetle cevabınızı bekliyoruz. Imzalar: Haco: Havêrki Aşiret Reisi( Nusaybin Kazası, Badebli Köyü) Muhammed Emin: Raman Aşiret reisi (Diyarbakır, Beşiri kazası) Bedrettin: Habızbıni Aşiret Reisi( Midyat Kazası) Muhammad: Habısbıni Aşiret Reisi: Midyat Kazası) Ibrahim: Habısbıni Aşiret Reisi( Midyat kazası) Ismail Hakkı: Hassari Aşiret Reisi Mehdi " Içe dönük, Kürtler arasında bu çalışmaları sürdürürken diğer yandan Fransız manda yönetimi ve bölgedeki Hıristiyanlarla dostluk ilişkilerini geliştirmesi, aşiretsel ya da dinsel hedeflerden çok milli hedeflere yönelmesi Kürtlerin olaylara bakışında değişimler yaşandığının işaretiydi. Bu değişimden rahatsız olan Arap Milli- yetçileri ve yörede palazlanan bir çok yobaz şeyh "Önemli olan Fransızların buradan kovulmasıdır. Kürtler ve Araplar iki Müslüman halktır. Kürtler gelsinler Arap kardeşleriyle birleşip bir millet olsunlar. Hepimiz Müslümansız. Kürt veya Arap ne fark eder?.. Ancak Haco Ağa’nın takımı Müslüman değildir. Onlar gâvurla çalı- şıp Müslümanların düşmanlığını yapıyor."(Cegerxwîn) diyor- lardı. Haco’nun Fransız yanlısı çalış- malardan rahatsız olan sadece Arap milliyetçileri değildi; Hoybun’un en etkin kadrolarından Cemilpaşazadeler ve daha birçok Kürt, Araplar gibi düşünmekteydi. Hesen Hişyar bu gelişmelere değine- rek şöyle diyordu: "1937’de Fransa ‘Kürtleri ve Hıristiyanları (Süryanileri) Araplara 164 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- karşı ayaklandırmak istedi. Biz mül- teciler, Xweybun (Hoybun) üyeleri bir toplantı yaptık. Orada iki grup olduk. Kadri Bey, Ekrem Bey, Hemze Efendi, Evdurehman Ağa ben ve Dêrika Çiyayê Mazî’den Reşid, ‘Araplar haklıdır, biz Fransa’nın haksı- zlığına destek olmayız’ dedik. Fakat Haco Ağa, diğer bazı ağalar ve Cegerxwîn, Hıristiyanlarla birlikte Fransa’yı desteklediler. Halkı bütü- nüyle Kürt olan Amudê şehri baştan- başa yakıldı. Kadri Bey ve Ekrem Bey’i yakalayıp Tütmür’e sürdüler. Biz geriye kalanlar saklandık.”15 Ama buna karşılık Haco Ağa’nın takımı(!) ve Hoybun’nun milliyetçi kadroları, "Biz Kürdüz. Atacağımız her adım, yapacağımız her şey Kürtlerin çıkarına olmalı. Salt dini nedenlerle Araplarla birlik olmak cahilliktir; daha da ötesi Kürt düşmanlığıdır. Kürt yurt- severliğinden bihaber olmaktır."16 di- yerek tamamen milli hedeflere yönelik söylemler geliştiri-yor, Kürtlerin bil- inçlenmesine çalışı-yor, Arapların aldatıcı ve özünde Arap milliyetçil- iğine hizmet eden Islamcı propagan- dalarını etkisizleştirmeye çalışıyorduk. Bu eksende devam ettirilen çalışmalar 1936 yılında Kürt-Hıristiyan ittifakıyla sonuçlandı. Ittifak; Haco, Milli Aşiret Konfederasyonun lideri Mahmud Bey ve Cezire Hıristiyanlarının Komutanı vasfıyla Michel Dome Tarafından imzalanmıştı. Ittifak’ın amacı Cezire’de Kürt ve Hıristiyan koalisyonuna dayalı, tarafların karşılıklı hak ve özgürlükle- 15 Hişyar, Hesen -yayımlanmamış Doza Kürdistan çevirisi- S. 157- Aktaran Malmisanij. 16 Cegerxwîn, yage. rini güvence altına alan, Fransız hima- yesi altında otonom bir Kürt yöneti- minin oluşmasını sağlamaktı. Haco ve Hıristiyan liderler, bunun için uğraşıy- or, Fransız yetkililerin nezdin- de bu amaçla girişimlerde bulunuyorlardı. Fransızlar bu istemlere oldukça olumlu yaklaşıyor ve "Kürtlerin bağımsızlığını uluslararası düzeyde gündemleştire- ceklerine" dair sözler veriyorlardı. Haco Aynı talepleri içeren bir mektubu yine Fransızların aracılığıyla Birleşmiş Milletlere gönderdi. Cegerxwin anlatıyor: "Bir süre sonra bir kısım Kürt ve Hıristiyan, isteklerini içeren bir mektu- pla Birleşmiş Milletlere başvurdu. Haco Ağa beni çağırdı, mektubu ter- cüme ettirdi, ‘bunu iyi oku, görüşünü bana bildir’ dedi. Okuduktan sonra Ağa’ya ‘çok iyi, yalnız eksik olan bir yönü var’ dedim. Kuracağınız devle- tin dilini belirtmemişsiniz. Devletin dili Kürtçe olmalı ve bunda ısrar etmeliyiz ki gelecekte ulusal kimlikte yanılmayalım. O zaman sen veya Meternhibê(Hıristiyanların Lideri) cumhurbaşkanı olsanız da kimlik Kürt’tür. Eğer dil Kürtçe olmazsa ilerde Süryaniler devleti kendi dinsel kimliğine çevirebilirler. Herkes mil- letinin ağasını ve büyüğünü tanımaz mı?’ (Bunun üzerine N.C ) Haco Ağa yeniden Fransızca bir sayfa yazdırdı. Ve mektuba ekledi. Hıristiyanların temsilcilerine yeniden imzalatıp mek- tuba ekleyip gönderdi. Cevap Haco Ağa’nın adına kısa sürede geldi: ‘Istekleriniz elimize ulaşmış bulunuyor. Şimdilik değerlendirme aşamasında- dır. Yakın bir zamanda talebinizin yer- ine getirileceğini umut ediyoruz.”17 17 Cegerxwîn, yage. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 165 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- Haco’nun bu faaliyetleri zaman zaman Türk basınına da yansıyordu. Cumhuriyet gazetesi’nin 02.01.1933 tarihli baskısında şu haber vardı: "Adana (Hususi)- Kaddur Bey, Haço (Haco) Ağa ve Cemil Paşazadelerden Şam’da oturan birkaç kişi ve bazı Süryani ve Ermeniler, geçenlerde Şam’da toplanarak Mahut Bedirhanilerin de iştirakiyle kendi aralarında uzun uzadıya müzakere ve münakaşada bulunmuşlar ve neticede şu kararı vermişlerdir. Suriyeden tamamiyle ayrı, müstakil bir El-Cezire Hükümeti Kurmak!"18 Amudê Olayları: Ne var ki alınan kararlar ve bu çabalar hemen yaşama geçirilemiyor, istenilen sonuçların alınması öyle kolay olmuyordu. Gerek Cezire’de gerek Suriye genelinde gerekse de dünya genelinde çok hızlı değişimler yaşanıyordu. Arap milliyetçiliği gide- rek güç kazanıyordu. Cezirede Kürt- Hıristiyan ittifak’ına karşı, Şam’daki Milliyetçi Hükümet’in desteğini alan ve başını Bedevi Şamar Aşireti’nin li- deri Daham El Hadi’nin çektiği Arap ittifak’ını kurdular. Yıl 1936 idi. Yaklaşık yetmiş yıl sonra, yani yıl 12 Mart 2004, Ortadoğuda Kürtlerin lehine gelişen süreci hazmedemeyen Aynı Arap aşiretleri Kamışlı’da oyna- nan bir futbol maçında provokasyon yaratarak Kürtlere karşı yine ittifak kurup saldıracaklardır. Saldırılar sonu- cunda onlarca Kürt’ün ölümüne, yüz- lercesinin tutuklanmasına, ev iş 18 Dr. H. Kıvılcımlı’dan Aktaran; Malmisanij lercesinin tutuklanmasına, ev iş yer- lerinin tahrip ve talan edilmesine neden olacaklardır, tarih tekerrür edecektir. Biz yine 1936’ya dönelim; Kurulan Arap ittifak’ı Kürt-Hıristiyan ittifak’a karşı oldukça yıpratıcı ve çok yönlü bir kampanya başlattı. Diğer yandan Kürt insanının içinde bulunduğu sosyal ekonomik gerilikler, dini saplantılar, aşiretsel ya da ailevi hesap- lar, denilebilir ki Arapların başlattığı kam- panyadan daha büyük zararlara sebe- biyet veriyor, engeller çıkartıyordu. Özellikle Kuzey Kürdistan’da Kemalist hareketin uygulamalarından kaçıp yöreye yerleşen birçok yobaz şeyh’in bu anlamdaki zararlı çalış- maları Amudê olaylarının çıkışında belirleyici etkiye sahip olmuştur desek abartmış olmayız. Bruinessen adı geçen eserinde anlatıyor: “Yirmili ve otuzlu yıllarda Türkiye’den birçok şeyhin kaçmış olduğu Suriye’de ise, şeyhlerin duru- mu daha da vahimdi… 1930’larda küçük bir kent olan Amudê’de otuzdan fazla şeyh bulu- nuyordu. Halkın büyük çoğunluğu (aldığım bilgilere göre nüfusun yüzde 80-90’ı) bir şeyhin müridiydi. Cuma günleri şeyhler müridleriyle birlikte şehirden geçit yaparak camiye giderler- di, bazıları bu sırada davulda çalardı… Bölge Fransız mandası altındayken Fransızlar Amudê’de Kürt Milli Birliği (1927’de kurulan ve ağırlıkla aristokratik kökenli aydınlardan oluşan) Hoybun’un üyelerini ika- mete zorlamışlardı. Şeyhler mil- liyetçi ve din dışı görüşlerini devam- lı lanetledikleri bu örgütün kentte 166 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- çalışma yapmasını imkânsız kılmışlardı. Özellikle hepsi seyyid olan Kadirî şeyhleri kendilerini kürt- ten ziyade Arap kabul ettiklerin- den, Müslümanlığın müminler ve kâfirler olmak üzere iki milleten başka millet tanımadığını sabah akşam tekrar ediyorlardı. Onlara göre milliyetçilik Müslümanları parçalamak için icat olunmuş şeytani bir plandı ve mil- liyetçiler de putperesttiler." Haco ve diğer Kürt milliyetçileri- nin çalışmaları bu engellere takılı-yor, kuşkuyla karşılanıyor hatta "Bunlar (Kürt milliyetçileri) kâfirdir ve öldürülmeleri caizdir." diyen bu şeyh- ler, öte tarafta Arap milliyetçilerle bir- leşip aynı ağızdan "Haco Ağa maaş için Fransızlarla, Hıristiyanlarla işbir- liği yapıyor." "Nede olsa Müslüman gâvurdan iyidir"19 diye yaygın bir propaganda yapıyorlardı. Bu propa- gandaların etkisinde kalan yöredeki Kürt nüfusunun önemli bir bölümü Arap ittifak’ını desteklemeye başladı. Işte 1937 yılında bu ittifak’ın kışkırt- malarının etkisinde kalan saf ve dini tüm Kürtler Amudê, Kamışlo ve Hasekê şehirlerinde bulunan Hıristiyanlara saldırarak birçok Hıristiyan’ın ölümü- ne, evlerinin yıkılması ve mallarının yağmalanmasına neden oldular. Olaylar önceden planlanmış, Haco ve diğer Kürt milliyetçilerinin girişimleri sonucu geliş- tirilen Kürt-Hıristiyan, Kürt-Fransız ilişkilerinin bozulmasına, dolayısıyla da giderek güçlenen Kürt özgürlük hareketine darbe vurma amacına yönelik bir provokas- 19 Cegerxwîn-Hayat Hikâyem yondu. Milli duygulardan yoksun, dini alet ederek kişisel çıkarlarını korumak- tan başka hiçbir amaç gütmeyen kimi Kürt şeyhleri ve çevreleri de bu pro- vokas-yonun aleti ve aktörü oldular. Öte yanda yurtsever duygularla hareket eden bir kısım "Kürt ulusal-demokratik güçler, Fransız karşıtı harekete aktif bir biçimde katılıyorlardı. Arap milliyetçi- lerinin (Kavimistler), Kürt ulusal hak- larını, sömürgecilerin ülkeden kovul- masından sonra verileceği yönündeki vaatlerine… Büyük bir saflıkla inan- mışlardı.(italikler ba.)"20 Rohat Alakom, HoybunveAğrıIsyanı adlı esrinde, Amudê Olayı ve Haco’nun bu olaydaki rolüne değiniyor: "Haco Ağa ölümünden üç yıl önce Amudê yöresinde patlak veren olay- lara da öncülük eder. 1937 yılında Amudê ve yöresinde etnik bazı gerginliklerin yaşandığını görüyo- ruz. Arap milliyetçiliğinin Kürt ve Ermenilere yönelik olarak geliştir- diği kötü propagandanın etkisi, yöre- deki halkları karşı karşıya getirir. Kürtler ve Ermeniler arasındaki dayanışmanın karşısında Araplar ve bazı Arap yanlısı ‘Kürtler’ yer alır. Kürtlere Haco Ağa, Araplara Şeyh Daham Hadi önderlik eder. Çıkan kanlı olaylar sonunda Amudê kasabasında büyük çatışmalar mey- dana gelir. 9. Ağustos 1937 günü Ermenilerin iş yerleri harap edilir ve yağmalanır. Fransız birliklerinin olaylara müdahalesi çok sert olur. Amudê kasabası bu birliklerce bom 20 M.S. Lazarev, Ş.X. Mıhoyan, E.I. Vesilyeva, M.A. Gasratyan, O. I. Jigalina. Kürdistan Tarihi, Avesta yay. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 167 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- balanır. Uçak ve piyade birliklerinin katıldığı bu saldırılar sonucunda Amudê harabe bir kent haline gelir. Etnik bazı istemlerine kavuşmak için mücadele eden Kürtlerin karşısına dikilen Araplar, Amudê olayı vasıt- sıyla Kürtlerin kendilerini yönetecek güçte olmadıklarını kanıtlamak isti- yorlardı.(Cegerxwin ve French Planes Bomb Rebellious, The New York Times’ten aktaran Rohat Ala Kom, yage) Fransa da bir azınlığın karşısına başka bir azınlığı çıkar- tarak, Suriye’deki ömrünü uzatmak niyetindeydi.21 Olayları sona erdirmek için çaba- layan Haco, düzenlenen bir toplantıda, olaylara neden olanları eleştiren Cegerxwin’in sözlerini destekleyerek şunları söyler: "Seyda’nın söyledikleri- nin tümü doğru. Ben de bu onursuz, amaçsız ve faydasız vaziyeti tasvip etmiyorum. Kürt insanına zarar veren- ler hiç kuşkunuz olmasın hayvandan farksızdır." Haco ve diğer yurtsever Kürt milliyetçileri olayları yatıştırmak için büyük bir uğraş verirler. Uğraşlar sonucunda Kürt-Hıristiyançatışması sona erer ve açılan yaralar sarılmaya başlanır. Ama artık sarılması imkânsız yaralar açılmıştır; Kürt-Hıristiyan, Kürt-Fransız ilişkileri büyük zarar gör- müştür. O güne kadar Cezire’de mil- liyetçi Kürt etkinliğine olduğunca müsamaha gösteren, hatta destekleyen Fransızların tavrı değişti. Bölgede askeri tedbirler arttırıldı ve kontrol tamamen ele geçirildi. Artık 21 Philip S. Khoury, Syria and the French Mandate, The Polıitics of Arab Nationalism London, s 554. Aktaran Rohar Alakom yage Kürtlere güvenilmiyor ve "o dönemde halen Kürt hareketinin lideri kabul edilen Haco Ağa’nın faaliyetleriyle ilgili bir güvensizlik ve şüphe atmos- feri oluştu. Fransız kontrolüne karşın 1930ların sonlarında Şam’daki Suriyeli milliyetçilerin sürdürdükleri politikalar Cezire Kürtlerini ciddi şekilde etkilem- eye başladı. 1930’dan beri Haco Ağa’ya sağlanan sübvansiyonlar 1939’da aniden kesildi ve Kürtler, o dönemde Cezire nüfusunun üçte ikisini oluşturmalarına rağmen yerel yönetim konseylerinde çok az temsil edildiler ve onlara ağır vergiler getirildi."(Le Movement Kurde du Jazira) Haco ve arkadaşlarının BM’ye ulaştırdığı mektubun değerlendiril- mesi sonuçlanmadan II. Dünya Savaşı başladı (1 Eylül 1939). Kısa bir süre sonra da Haco vefat etti.(22 Nisan 1940). Savaşın sonunda Fransa Suriye’den çekildi. Böylece Suriye tamamen Arapların kontrolüne girdi. Güçlü bir ulusal ordu kuruldu. Daha önce Arap-Kürt kardeşliğinden, din kardeşliğinden dem vuran Suriyeli Arap yöneticiler giderek şoven düşünceleriyle tanınan Mchel Eflak adlı bir Arap filozofun düşüncelerini bayraklaştırıyorlardı. Kürtlere yönelik baskılar günden güne artıyordu. Zamanla Kürtlere ‘gavur’ Fransa tarafından tanınan demokratik hak ve özgürlükler bir bir Müslüman Arap kardeşlerince(!) gasp edildi. Bırakın Kürtçe eğitim veren okullar açmak, kitap, gazete basmak, Kürdüm deme- leri bile yasaklandı. Daha da ötesi, Kürt kimliğini tanımadıkları gibi Arap vatandaşlığına da kabul edilmeyecek- 168 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- lerdir. Bugün bile Suriye’deki Kürtlerin büyük bir kısmının hala yasal vatandaşlık hakları yoktur. Yabancı uyruklu kabul edilmektedirler. Yani kendi vatanlarında, kendi topraklarında vatansız sayılıyorlar. Haco’dan Ağrı Direnişini Rahatlatacak Bir Öneri: Haco’nun diplomatik yeteneğinin yanında iyi bir asker ve taktiksiyen olduğundan daha önce bahsetmiştik. Hoybun’un 1930’da başlattığı Ağrı Isyanı sırasında bu özelliğini görmek mümkün. Ağrı zirvesinde Iran ve Irak’ın da desteğiyle Türk ordu birlik- lerince başlatılan kuşatma harekâtı, Ihsan Nuri Bey liderliğindeki direnişçi güçleri zor duruma sokmaktadır. Hoybun çare aramaktadır. Havêrkan Konfederasyonu’nun kollarından biri olan Seyidan aşiretinin ileri gelen- lerinden Seyid Ibrahim’in anlatımına göre; Haco, Ağrı direnişçilerini rahat- latacak şu teklifi sunar: "Bütün güç- leriyle Ağrıya saldıran devlet güçler- i’nin dikkatini başka yöne çevirmek için farklı noktalardan saldırılar düzen- lemek ve böylece Türk ordu güçlerinin bir kısmını o yönlere kaydırılmasını sağlamak." Zekice düşünülmüş bir tek- lif olduğu anlaşılıyordu. Başta Celadet Bedirhan Bey ve diğer örgüt yönetici- leri tarafından kabul görür. Bunun üzerine bir plan yapılır. Plana göre; "Türkiye’nin güney sınırı boyunca, devlet güçlerine karşı beş noktadan saldırılar düzenle- yecek silahlı gruplar oluşturulacak ve bu gruplar aynı anda belirlenen tarih ve yerden saldırıya geçeceklerdi. Hemen saldırı noktaları ve saldırıyı düzenleyecek gruplar belir- lendi; Mardin-Derik yöresinde saldırı düzenleyecek grubun başında Diyarbakırlı Ekrem Cemil Paşa bulu- nacaktı. Viranşehir yöresindeki grubun başında Milli Aşireti Reisi Mahmut Bey, Urfa yöresindeki guru- bun başın- da Berazi Aşiret lideri Bozan Bey, Havêrkan mıntıkasındaki grubun başında Haco Ağa ve Botan (Cizre) yöresindeki grubun başında ise Celadet Bedirhan Bey bulunacaktı.”22 Yapılan bu görev dağılımından sonra, gruplar 3-4 Ağustos 1930 günü harekete geçerler. Ne var ki harekât beklenilen başarıyı yakalayamadı. Ekrem Cemil Paşa grubunda yer alan Kadri Cemil Paşa anılarında bu harekâtla ilgili verdiği detaylı bilgilerin sonunda şunları yazıyordu: "Ben Mardin Vilayetinden Derik kaza merkezine kadar olan cephede, Ekrem Cemil Paşanın fermandarlığında Türkiye’ye geçen kuvvetle berab- erdim…" Kadri Cemil Paşa; Mardin merkezine bir saldırı planının hazır- landığını ancak önceden görevlendiri- len gruplar arasındaki iletişim ve organize eksikliği, bazı aşiret ve grup- ların isteksizliği vb. nedenlerle saldırı planını yaşama geçirilemediğini anlat- tıktan sonra şunları aktarıyordu: "Belki bir harekât yapmaya imkân olur ümidi ile birkaç gün dağlarda dolaştıktan sonra nihayet merkeze dönmeğe mecbur kaldık. Diğer fer- mandarlar Haco Ağa, Celadet Bedirhan Bey ve arkadaşları ile bera- ber hareket istikameti olan Havêrka 22 Sabrî,Osman-Bîranînên Min- Aram Yayınları S. 145. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 169 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- dağlarına geçmişlerdi. Haco Ağa hasımlarının muhalefetine uğradı- ğından onlarda bir şey yapmağa muvaffak olmayarak döndüler. Dördüncü mıntıka fermandarı Milli Aşireti reisi Mahmut Bey Ibrahim Paşa alınan karara ve verilen vaade rağmen yerlerinden kımıldamadılar. Yalnız Bozan Bey gönderdiği bir müfreze ile Suruç Kazasına yakın bir karakola baskın yapmıştı."23 Chris Kutschera, Kürt Ulusal Hareketi adlı eserinde aynı gelişmeyle ilgili olarak Haco Ayaklanması başlığı altında şunları yazıyor: “Suriye’de mahalli bir Kürt şefi olan Haco, Hoybun Komitesi’nin de yardımıyla sınırı geçip, 5 Ağustos 1930’da Nusaybin yakınlarında küçük bir köyü ele geçiriyor ve Ağrı savaşçılarını desteklemek üzere halkı ayaklanmaya davet eden, Kürtlerin bağımsızlık talebini içeren bir bildiri yayımlıyor. Fakat Haco Türkler tarafından sür- atle Suriye’ye çekilmek zorunda bırakılıyor.” Bruinessen de bu konudan bahset- mektedir; Bu cemaat (Hoybun N.C) 1929-30 Ağrı ayaklanması’nın da örgütleyicisidir. Türk ordusu, Ağrı böl- gesinde Kürt isyancılarını zorlarken, Haco Türkiye’nin güney doğusuna bir saldırı düzenleyerek Türk ordusunu o yöne çekmeye çalıştı."(yage) Ağrı Dağı Isyan’ın lideri Ihsan Nuri Paşa, Ağrı Dağı Isyanı adlı yapıtında Isyanın Kürdistan daki etkilerini ve ona bağlı olarak ülkede 23 Sîlopî, Zinar -Doza Kürdistan gelişen silahlı eylemlere değinirken Haco harekâtıyla isyan arasındaki ilişkiyi şöyle değerlendiriyordu: "…Kürdistan’ın diğer bölgelerindeki savaşçılar Ağrı savaşçılarından ilham alıyorlardı. Çünkü Ağrı, Kürt Ulusu’nun bağımsızlık savaşının merkezi haline gelmişti. ‘Türkiye Kürdistanı’nın’ güneyinde Midyat, Mardin ve Şırnak bölgelerindeki Hareketi de Hewarki( Havêrki NC) aşiretinin reisi Haco Ağa idare edi- yordu. Onun grupları Eruh ve Hakkâri’ye kadar uzanıyordu."24 Çaçan, yukarıda sözü edilen röpor- tajında aynı konuya değiniyor; “Babam başta Sarohan olmak üzere yöremizin bütün ağalarına, Derik yöresine mektuplar gönderdi. Her seferinde babama ‘sen gelirsen biz de seninle Türklere saldıracağız’ diye söz veriyorlardı. Bunun üzerine iki kez sınırı geçtik. Ancak o söz veren halkımız, aşiretimiz, akraba ve hısım- larımız silaha sarılıp bize karşı savaştı. Bu durum karşısında babam ‘ben Türklerle savaşmaya geldim, Kürtlerle değil’ diyerek dönmek zorunda kaldı. Sonunda Fransızlar, ‘Neden bizden habersiz sınırı ihlal ediyorsun’ diyerek babamı Şam’a sürgün ettiler. Ankara’yla yaptıkları anlaşmaya onu sınırdan 50 km. Uzaklaştırma şartı konulmuş.” Hoybun İçinde Çekişmeler ve Haco Ağa’nın Tutumu Hoybun, yukarıda isimleri verilen 24 I. Nuri Paşa, Ağrı Dağı Isyanı, Med Yay. 170 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- çeşitli Kürt örgütlerinin birleşmesiyle oluşan bir oluşumdu. Doğal olarak farklı siyasal eğilimleri barındırdığı gibi çok farklı sosyal tabakaları da için- de barındırıyordu. Hepsi Kürdistan’ın bağımsızlığı noktasında bir araya gel-miş olsalar da zamanla bu eğilimler arasına da tartışma ve çek- işmeler baş gösterdi. Ilk büyük çekişme; Hoybun’un kuruluşundan dağılışına kadar büyük emekleri olan Bedirxan ailesiyle Hoybuna sonradan (1929) katılan ve örgütte etkinlik kuran Diyarbakırlı Cemil Paşazadeler arasın- da başladı. "Bedirhaniler ve Cemil Paşazadeler arasındaki çekişmenin asıl nedeni konusunda görüşlerini belirten şahsiyetlere göre, sorun bir liderlik soru- nudur. Yine bazı kaynaklara, Bedirhaniler Cemil Paşazadelerin ulusal mücadeledeki rolünü kabul ediyor ama Cemil Paşazadeler Bedirhanilerin rolünü kabul etmiyor."25 Kadri Cemil Paşa anılarında Bedirhanileri oldukça ağır bir dille eleştirerek şöyle diyordu: "Hoybun çalışmasına katılan, Botan emaretinin verdiği bir hissi gururla kendilerini daima arkadaşlarından üstün tutmayı farzetmek isteyerek, daima diktatörane bir tavır takınma- ları, milli sahada yapılmakta olan hizmetin sırf kendi çalışmalrı ile meydana geldiği fikrini dışarıya telkin etmek istemeleri milli çalış- malara katılan arkadaşların kendile- rine karşı kırgınlıklarına sebep olmakta idi."26 25 Alakom, Rohat -Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması-1998/Avesta Yay. 26 Sîlopî, Zinar -Doza Kürdistan Bu çekişme Celadet ve Kamuran Bedirxan beylerin örgütten kopmaları- na kadar sürdü. Bedirhan kar- deşler Hoybun’dan ayrıldıktan sonra Kürt davasına, edebiyatına, kültürüne olan katkı ve çalışmalarına ara verme- diler ama ayrılmaları örgütün büyük darbe almasına neden olmuştur. Hoybun’un sosyal yapısı da homo- jen değildi. Kurucu ve diğer üst düzey yöneticileri daha önce belirtildiği gibi, aydın eğitilmiş kişilerle toplumun geleneksel güçleri olan aşiret önderleri, ağa, şeyh gibi çeşitli unsurlardan oluşuyordu. Kürt toplumunun egemen- leri diye bileceğimiz bu unsurlarla örgütün okumuş aydın kadroları arasında sürekli bir güvensizlik ve içten içe bir çekişme vardı. Aydın kadrolar, hareketin içinde etkinlik kuran bu tür unsurlara güvenmiyor ve örgütte ön plana çıkmalarını kabullene- miyorlardı. "Daha da ötesi işin içine girip Haco Ağa gibi okuryazar olma- yan, adını bile yazamayan birinin Fransızlar eliyle kendilerine önderlik yapmasını istemiyorlardı."27 Bu nokta- da Cemil Paşazdeler ile Hacolar arasın- da büyük bir çekişme vardı. Cemilpaşazadeler değil yalnız Bedirhaniler, o yıllarda Hoybun içinde belli bir ağırlığı olan Haco Ağa’ya karşı da cephe aldılar. Haco Ağa ‘okuryazarlığı olmayan birisi’ olarak suçlanır. Aralarındaki ilişkiler zamanla daha da kötüleşir, hatta bir ara Kadri Cemil Paşa ve Haco Ağa bir toplantı sırasında tabancalarını çeker, Celadet Bedirxan’ın araya girmesiyle olay yatı- 27 Cegerxwîn- Hayat Hikâyem B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 171 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- şır. Cegerxwin anılarında çok kez araya girerek, kendilerini barıştırdıklarını yazar."28 Örgüt içinde ikiliğe neden olan bir diğer sorun, Fransızlarla olan ilişkiler konusuydu. Örgütün bazı yöneticileri Fransız desteği ve dostluğunu kazan- manın zorunlu olduğunu ve bu anlam- da Fransız çıkarlarına ters düşmeyecek politikalar geliştirilmesi taraftarıydı. Bu kesim’in başını çekenlerden biri Haco Ağa’ydı. Hesen Hişyar anılarında bu konuyla ilgili şöyle yazıyor: "…Orada iki grup olduk. Kadri Bey, Ekrem Bey, Hemze Efendi, Evdırehman Ağa, ben ve Dêrika Çiyayê Mazî’den Reşid, ‘Araplar haklıdır, biz Fransanın haksızlığına destek olamayız’ dedik. Fakat haco Ağa, diğer bazı ağalar ve Cigerxwîn, Hıristiyanlarla birlikte Fransa’yı desteklediler. Milliyetçi eğilimlerden çok ümmet- çi eğilimlerle hareket eden bir diğer kesim ise Fransızlara karşı aşırı mil- liyetçi Araplarla birleşme taraftarıydı. Çağdaş milliyetçi duyguların yeterince özümsenmediği bu kesimler, genel olarak Hoybun’un batılı bir politika izlemesi, Ermenilerle yakın ilişkiler geliştirmesini "dinsizlik" olarak kabul ediyor ve karşı çıkıyorlardı. Haco’nun Hoybun içindeki bir diğer çabası örgütün dağılmasına engel olmak ve ulusal bir mutabakat sağla- maktır. O dönem Cezire’deki Kürt hareketinin hem aktörü hem de 28 Cegerxwinden Aktaran Rohar Alakom, Hoybun Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, Avesta yay. tanığı olan Cegerxwin’nin anlatımların- da bu çabasını görmek mümkün. Cigerxwin, Cemilpaşaların genellikle Haco’ya güvenmedikleri, okuryazar değil diye küçümsedikleri, buna rağ- men Kürt hareketinde aktif olmasını, lider pozisyonunda olmasını hazm- edemediklerini, Fransızlarla, Hıristi- yanlarla geliştirdiği ilişkilerin sağlıklı olmadığını ve bu anlamda izlediği poli- tikaları tasvip etmediklerini yazar. Bu nedenlerden dolayı da sık sık tartıştık- ları hatta bir keresinde tartışmanın Kadri Cemilpaşa ile Haco’nun bir birine tabanca çekmeye kadar vardığını, Celadet Bedirhan Beyin araya girmesiyle olayın yatıştırıldığını yine Cegerxwin’in anlatımlarından öğreniyoruz. Tüm bunlara karşın Haco’nun, Kürt ve Kürdistan davası söz konusu olunca hiç tereddüt etmeden Cemil Paşalarla uzlaştığı ve kırgınlıkları bir kenara bıraktığını da görüyoruz. Cegerxwin anlatıyor: "O günlerde Cizre’ye bir Fransız gen- erali gelmişti. Haco Ağa, ‘Kadri Cemil Bey’e git’, dedi, ‘bir iki arkadaşıyla gelsin, gidelim, Fransızlarla konuşalım. Eğer onlarla anlaşırsak, biz ve Hıristiyanlar birlikte bir oluşum içine girelim ve Fransızlarla çalışalım. Yok, eğer anlaşamazsak, Fransızlarla ilişkimizi keselim.’ O gün Kadri Bey, Ekrem Bey, Arif Bey ve Şevket bey birlikte Dr. Nafiz Bey’de toplanmışlardı. Ben içeri girin- ce, Kadri Bey yüzünü başka yere çevirdi ve sustu. Ona adıyla hitap etmeme rağmen dönüp bana bakmamaya devam etti. Sonunda 172 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- kızgın bir sesle, ‘Canım siz, cahil ve bilgisiz insanlarsınız,’ dedi, ‘Mele- siniz, doğruyu ve yanlışı bilme- zsiniz. Körü körüne Hıristiyanların arkasından gidiyorsunuz.’ Sonra bağırdı, ‘ben okuryazar olmayan birinin ( Haco’yu kastediyor. NC) peşinden gitmem, tercümanlara yem olmam,’ dedi." Kadri Cemilpaşa’nın okumuş, cahil olmayan kişiliğine yakışmayan bu sert ve kırıcı üslubu’na karşın Cegerxwin tam tersine "yumuşak" ve "ikna edici bir üslupla"; " Sizinle kavgaya gelmed- im, size bir şey anlatmaya geldim, eğer uygun ve yerinde bulursanız birlikte yapalım. Yok, eğer işinize gelmezse, birlikte yapmayız." diyerek Haco’nun Fransızlarla görüşme teklifini anlatır. Bunun üzerine Kadri Cemilpaşa yumuşar ve teklifi kendi aralarında değerlendirdikten sonra, Ekrem Cemilpaşayı temsilci olarak seçip "okuryazar olmayan" Haco’yla birlikte Fransızlarla görüşmeye gönderirler. Görüşmelerin sonucunda yukarda değindiğimiz taleplerini Fransızlara bildirirler ve oldukça ümit verici vaatler alırlar. Bu konuya yukarda değinmiştik. Görüldüğü gibi, Haco gerektiğinde ulusal çıkarlar uğruna bireysel çıkarlarını feda edebilen, kişisel kırgınlık ve sorunları bir kenara bırakabilen, Kürtlerin bu gün bile özlemini çektiği örnek tavır sergileye- bilmiştir. Aynı tavrını Cemil paşalarla Bedirhaniler arasındaki çe-kişmelerde de görebiliriz. Haco Bedirhanilere daha yakın durmakla birlikte sık sık iki aile arasında uzlaştı- rıcı bir rol oynadığı, bu husumete son vermeleri gerektiği şeklinde telkinlerde bulunduğunu, olayları yakından bilen birçok Havêrkan ileri geleninden dinledim. Bu uzlaştırıcı tutumu, iki aile arasında- ki ilişkilerin kopma noktası olan Hoybun’un 1934 toplantısı’na kadar sürdü. Bu toplantının sonunda Bedirhanilerin örgütten ayrılmasıyla, o da Celadet Beyin ardından örgütten ayrıldığını bildir- miştir. Bu gelişmeleri Ekrem Cemil Paşa’dan öğreniyoruz: "Hoybun 1934 Hama Kürt Beylerinin Sayfiyesi(yazlığı) olan Eşrefiyye denilen yerde fevkalade bir ictima (toplantı) yaptı. Hoybun mümessili olarak on zat bu ictimaya davet edil- di. Davetlilerden biri de bendim. Ictimamız üç gün sürdü. Sayfiye sahibi Fuat Bey bize ikramda kusur etmedi. Üç günün hisabatı netice- sinde Kamuran Bedirhan Bey’in pek çok kusurları meydana çıktı. Hoybun’dan uzaklaştırıldı. Celadet Bedirhan Bey de istifa etti. Bu icti- maya sebep olanların en birincisi Haco Ağa olduğu halde, Celadet Bey’i müteakiben o da istifa etti. Mamafih bu üç zat da yaptıklarına nadim (pişman) olmuşlardı. Bizden munasebetlerini kesmediler. Hoybun resmi ictimaları müstesna, hemen her fırsatta bize sokuluyorlardı. Bu hadise Hoybun’u zayıflattı. Tabii bi- rinci derecede mesuliyet Kamuran Bey’in omuzlarına çökmüştü. Ikinci derecede Celadet Bey ve Haco Ağa mesuldu.”29 Haco Ağa ve Bedirhanilerin piş- manlık duyacak şeyler yapıp yap 29 Cemilpaş, Ekrem-Muhtasar Hayatım- S. 71 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 173 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- madıklarını veya Hoybun’un zayıfla- masına Ekrem Cemilpaşa’nın belirttiği gibi birinci derecede ya da ikinci dereceden sorumlu olup olmadıkları tartışılır ama "bu üç zat’ın" yaşamları boyunca Kürt ve Kürdistan davası için güzel ve yararlı şeyler de yaptıklarını tarih yazıyor. Kaldı ki söz konusu gelişmelere rağmen Cemilpaşa’ların kendileri bile bunu inkâr edemiyorlar. Kadri Cemilpaşa şunları yazıyor: "Celadet Bey merhum esas olarak saygıya layık ve Kürt diline hizmeti itibarıyla takdir ve şükrana hak kazanmış, mert tavırlarıyla kişiliğine sevgi duyulan bir kimse idi. Her Kürt nezdinde mümtaz bir mevkiye sahip olmakla beraber onda da Botan emareti hatta Kürdistan "krallığı" hevesi vardı."30 M. Nuri Dersimi de iki ailenin sürekli bir çekişme içinde olmalarının Hoybun’a büyük zararlar verdiğini ve bu nedenle verimli çalışamadığını belirterek şunları yazıyor: "…Ve maalesef Bedirhani ailesi efradıyla Diyarbekirli Cemilpaşa ailesi arasındaki husumet nazarı dikkati celb ediyordu. Ve bu iki ailenin yeterli dayanışma içinde olmaması dolayısıyla beklenen semere hasıl olmuyordu. Mesele bir liderlik meselesinden ibaret idi. Yine de Bedirhani Celadet ve Kamuran Bey’lerin yüksek zekâ mefkûre-i Milliyeleri ve milli faaliyetleri, Cemilpaşa ailesi efradının derecesiz bir şekilde fevkinde(üstünde) idi. 30 Cemilpaşa, Kadir-Doza Kürdistan Çekememezlik maalesef bu esbabtan (sebepten N.C) ileri gelmekte idi."31 Örgütte sarsıntıya neden olan bir diğer çekişme örgüt kurucularından olan Şeyh Sait’in oğlu Şeyh Ali Rıza ile diğer kurucular arasında yaşandı. Bu çekişmenin en önemli nedeni, Şeyh Ali Rıza’nın ümmetçi eğilimlerinin güçlü olmasıdır. Cigerxwin, bu yönünü eleştiren Liceli Fehmi’nin ağzından şunları aktarır: "Zaten senin ve babanın sofuluğu evimizi yakmış, uçaklar üzer- imizden uçuyordu, baban diyordu ki ‘kalkın birlikte namaza duralım.’ "Çek- işmenin Bir diğer nedeni ise yine Şeyh Ali Rıza’nın örgütün Ermenilerle geliştirdiği dostluk ilişkilerine karşı çıkmasıdır. Bilindiği gibi Hoybun Ermenilerle karşılıklı yardımlaşma ve işbirliği antlaşması imzalamış (1927) ve bu temel- de ittifak kurmuştu. Şeyh Ali Rıza bu ittifak’ı benimsemiyor ve muhalefet ediyordu. Giderek sertleşen muhalefet Ali Rıza’nın Xobun’dan ayrılıp Irak’ta Teali Örgütünü kurması- na kadar devam etti. Şeyh Ali Rıza daha sonra Türk Hükümetinin 1928 yılında çıkarttığı af’tan yararlanma amacıyla Irak’tan Türkiye’ye geçerek devlet güçlerine teslim oldu. Haco Ağa, bir yandan Hoybun için- deki bu aydın kadrolar arasında mey- dana gelen çekişmelere son vermek için çaba sarf ederken öte yandan aydınlarla, ağa, şeyh vb. kesimler arasında görülen olumsuzluk ve 31 Vet.Dr. M. Nuri Dersimi, Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine Dair Hatırattım, s.198 Özge yay, 1992 174 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- güvensizliklerin giderilmesi için de çaba sarf etmiştir. Özellikle aydın, oku- muş gençlerin ulusal mücadelede yer alan ağa ve şeyhlere karşı besledikleri olumsuz duyguların, yapılan eleştiri- lerin yersiz ve haksız olduğunu söylerken, diğer taraftan bazı ağa ve şeyhlerin de aydın ve genç kadrolara karşı haksız ithamlarda bulunmalarını ulusal davaya zarar verdiğini belirtmiş ve eleştirmiştir. Hawar derginsin 15. sayısında bu konuyu ele alan Haco, Şeyh ve Münevverler başlıklı makalesi oldukça ilgi çekicidir. Makale adeta Kadri Cemilpaşa’nın "siz cahil ve bil- gisiz insanlarsınız" şeklindeki küçüm- seyici tavrına karşı "bilgisiz ve cahil- lerin" bir cevabı gibidir. En önemlisi makale toplumsal çatışma ve güven- sizlik tohumları serpiştiren bu tür yak- laşımlara karşı Kürtleri ulusal birlik ve bütünlüğe çağıran bir beyanname niteliğine de sahiptir. Ayrıca, "yazı, aydınlar ve diğer tabakalar arasındaki ilişkileri ilk kez dile getiren yazılardan biri olduğu için büyük bir önem taşı- yor."(Rohat Alakom, yage) Bu neden- le makalenin Türkçe çevirisini aşağıda aktardık. Ağa, Şeyh ve Münevverler Ben, Kürt ülkesi ve Kürt ulusunun geçmişte verilen, şu anda devam eden ve gelecekte verilecek olan mücade- lesine dair birkaç söz söylemek istiy- orum. Yaşım ellisine ulaştı. Bu güne kadar dünyanın her türlü halini, iyi günleri- ni de zor günlerini de gördüm. Diğer yandan ülkemizin başına gelen birçok şeyin farkındayım, ha-berdarım ve birçok şeyi de bizzat yaşadım. Bugün bazı okumuş gençlerimizin ülkeleri için bir şeyler yapma çabasında olduklarını görüyorum. Bu benim için çok sevindirici bir olaydır. Allah onları utandırmasın. Bu gençlerimiz kendilerini aydın kabul ediyorlar. Dolayısıyla herkes- ten önce onların ülkelerinin özgür- lüğü için mücadeleye atılmaları gerekiyordu. Çünkü onlar okumuş ve bilinçli insanlardır. Eğer bu güne kadar yeterli bir varlık göstere- memişlerse bu onların büyük bir ayıbıdır. Öte yandan, aynı aydın gençlerin ağa ve şeyhlere pek itibar etmediği ve onların aleyhinde faaliyetlerde bulun- duklarını da görüyorum ki, bu da doğru bir tutum değildir. Diyorlar ki; ağa ve şeyhler halkın kafasını karıştırıyor, onu sömürüyor ve yok- sullaşmasına sebep oluyor. Bu söylem bir yanıyla doğru bir yanıyla da yanlıştır. Kürdistan’ın toplumsal yapısını iyi bilen herkes şunu bilir ki; bugüne kadar meydana gelen bütün ulusal hareketler, büyük küçük, iyi kötü hepsi ya ağaların ya da şeyhlerin önderliğinde gerçekleşmiştir. Biraz mürekkep yalamış gençlerimiz ise, büyük ve uzak şehirlere yer- leşerek Kürtlüklerinden uzaklaştılar ve sahip çıkmadılar. Oysa onlar ağa ve şeyhlerle birlik olup mücadele etseydiler, büyük başarılar elde edecekleri muhakkaktı. Ama yapmadılar. Şeyh Sait Isyanına bakalım; Acaba neden başarıya ulaşmadı? Söyleyeyim, çünkü Kürtler ikiye bölündüler. Büyük bir kısmı devletin yanında yer alırken çok az bir kesim B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 175 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- isyana katıldı. Çünkü Kürtler düş- manın; "Şeyh Sait ingiliz ajanıdır ve ingiliz parasıyla Islam’a karşı savaşıyor." şeklindeki propagandası- na kandılar. Kandılar, çünkü oku- mamıştılar, cahildiler, bilinçsizdiler. Evet, cahillikten, bilinçsizlikten evimizi kendi elimizle yıktık. Şimdi sormak lazım, Acaba isyancı- lar Kürdistan şehirlerine saldırıp zarar verdikleri zaman o aydın- larımız neredeydiler? Neden halkın arasına katılıp meselenin Kürt ve Kürdistan’ın özgürlük meselesi olduğunu anlatarak onu bilinçlen- dirmediler? Eğer bunu yapmış olsalardı, bizde düşmana kanmaz, vatanımız ve mil- letimiz için hizmet ederdik. Ama yapmadılar. Bu aydınlarımızın suçudur. Kuşkusuz ağa ve şeyhlerin de hatası vardır. Ancak unutmamak gerekir ki, baş kaldıran şeyhti, meleydi, taraftarı da ağaydı. Aydınlar yoktu. Işte buna yanıyorum. Hâlbuki aydınlar harekete katılıp halkı bil- inçlendir- seydiler, büyük bir başarı elde etmeleri mümkündü. Çünkü o ta-rihlerde Kürdistan’daki Türk kuvvet- leri yetersizdi. Artık bugün bir birimizi suçlamanın zamanı değildir. Değerli gençler, olan oldu. Önümüzde daha uzun bir yol var. Şunu bilin ki, ağa ve şeyh- lerin katkısı olmadan Kürdistan’ın kurtuluşu mümkün değildir. Çünkü halkın bir kısmı şeyhe inanmış, onun yolundan ayrılmıyor. Diğer kısmı da ağaya bağlıdır, onun sözün- den çıkmıyor. Kürdistan’ın sosyal yapılanmasının temelinde bu ilişki vardır. Kürt insanı böyle görmüş, böyle yaşamış. Işte aydınlarımız bu gerçekleri göz ardı etmemelidirler. Ağa ve şeyhlere düşmanlık yapacağına, onlarla bir- leşmeli ve onları bilgileriyle yön- lendirmelidirler. Çünkü amaç ve hedefleri aynıdır. Kuşkusuz ağa ve şeyhlerimizin de hataları vardır. Örneğin bazılarının gözünde okumuş, aydın gençlerin tümü dinsizdir. Bu büyük bir haksı- zlıktır. Okumakla, okula gitmekle hiç kimse dinden çıkmaz. Buna Allahtan başka hiç kimse karar vere- mez. Ulusuna ve ülkesine hizmet eden kim olursa olsun kutsal bir merteb- eye ulaşır. Her iki tarafta bir birinin aleyhinde çalışmaktan vazgeçip, omuz omuza vermeli ve bir an önce ülkesini özgürlüğe kavuşturmalı. Gerek Allah katında gerekse de kul katında makul olan budur. Ancak bu şekilde başarıya ulaşılır. HACO” Makale yayınlandıktan sonra çeşitli tepkiler alır. Bu tepkilerden biri oldukça ilginçtir. "Yazının çıkmasın- dan sonra Evin Ciwelek adlı bir okuyu- cu aynı dergiye bir mektup yazarak, Haco Ağanın bazı görüşlerini eleştirir. Ağa ve şeyhlerin kurbanı olan Kürtlerin varlığından yola çıkan bu okuyucu, Kürtlerin ağa ve şeyhlerden gördükleri zarara değinir. Bu nedenle mektubun adını da ‘Ölülerin Mektubu’ (Mektubu kitabın sonuna ekledik) olarak koyar. Celadet Bedirxan’ın öncülüğünde çıkan Hawar dergisinde 176 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- yer alan bu tartışmalar konusunda görüşlerini açıklayan ve bu dergi konusunda doktora hazırlayan Husên Hebeş, Hawar dergisindeki bu gelişmeyi plüralizmin önemli bir işareti olarak ele alır.32 Kaleme aldığı makalesinde de görüldüğü gibi Haco Kürtlerin bir- liğine oldukça önem vermektedir. Her vesileyle toplumsal katmanlar arasında uzlaşma ve dayanışmayı dile getirdiği bilinmektedir. Özellikle okumuş, aydın insanlara büyük değer vermekte saygı göstermektedir. Mehmet Konuk, Derweşê Sadodan dinlediği ve bu özel- liğini vurgulayan şu anekdotu aktarıyor: " Haco bir gün, kalabalık bir toplu- lukta Dr. Nurettin Zaza’yla tartışmak- tadır. Tartışma oldukça sert geçer. Ses tonu giderek yükselmekte sinirler ger- ilmektedir. Zaman zaman kırıcı laflar sarf edilmektedir. Bu durum Haco’nun adamları tarafından hoş karşılanmıyor. Dr. N. Zaza’nın Hacoya karşı ses tonunu yükseltmesi hatta incitici laflar sarf etmesi onları kızdırmaktadır. Tartışmanın sonunda Zaza çıkıp gi- dince adamları Haco’ya, “Bu adama haddini bildirelim mi? Sana saygısızlık etti.” diye arkasından çıkmaya çalışır- lar. Bunun üzerine Haco, “Sakın öyle bir şeye kalkışmayın. O okumuş aydın bir insan. Hepimizden daha bilgilidir ve dolayısıyla asıl büyük odur. Asıl li- derimiz odur." der. Yukarda anlatmaya çalıştığımız ve Haco’nun da değindiği olumsuzlukların giderilememesi, Hoybun örgütünün zayıflaması ve güç 32 Alakom, Rohat -Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması-1998/Avesta Yay. kaybına neden oluyordu. Bununla bir- likte “uzlaşmacılar” adı verilen bir grup vardı ki Hoybun’un devamını sağlamak, dağılmasına engel olmak için canla başla çalışıyordu. Bu grupta; "Memduh Selim Bey, Mustafa Şahin, Bozan Şahin, Dr. Ahmet Nafiz, Arif Abbas, Abdurrahmanê Aliyê Yunis ve Nuri Dêrsimî gibi şahsiyetlerin adını sayabiliriz."(Rohat Alakom). Bu ve benzeri ulusalci kişilerin çabaları sonu- cu Hoybun uzun bir süre ayakta kalmasını bildi. Ancak 1930’dan sonra gerek Kürdistan’da gerekse de dünya- da meydana gelen gelişmeler örgütün yaşama şansını bırakmayacaktır. Bu gelişmelerin başında Ağrı Harekatı’nın yenilgiyle sonuçlanması gelir. Örgütün askeri gücü dağılır. Başta Ihsan Nuri Bey ve diğer lider kadronun büyük bir kısmı Iran veya Irak’a kaçmak zorunda kalırlar. Ağrı yenilgisinden sonra Kürdistan’ın bir diğer yöresinde baş gösteren Dersim Harekatı da aynı akı- bete uğrar ve bütün Kürtler için zorlu bir dönem başlar. Artık Ülkede deneti- mi tamamen sağlayan Türk Hükümeti, bir yandan baskı ve sürgünleri devreye sokarken diğer yandan Iran, Irak ve Suriye’ye geçen ve büyük bir kısmı Hoybun’un saflarına katılıp mücade- leye oralarda devam eden lider kadro- ları etkisizleştirmek ve denetim altına alabilmek için 1928’de genel bir af çıkarttı. Hükümetin bu taktiği büyük oranda başarılı oldu. Birçok insan aftan yararlanma amacıyla örgüt safla- rını terk edip hükümet güçlerine teslim oldu. Türk hükümetinin bu manevrası- na kanmayıp -bir kaç bireysel istisna hariç- aftan yararlanmayı reddeden- B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 177 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- lerin başında Haco ve Hevêrkanlılar gelir. 1939’a gelindiğinde II. Dünya Savaşı başlar. Savaş sona erdiğinde (1945) artık çok şey değişmiştir. Kuzey Kürdistan’da o hareketliliğin yerine suskunluk hâkim olurken Kürdistan’ın diğer parçalarında tersine hareketlilik gözlenmektedir. Iran Kürdistan’ında ulusal hareket boyutlanmaktadır. Bu süreçte Hoybun’un yeniden toparlan- maya çalıştığını görü- yoruz. Kürdistan’ın diğer parçalarıyla yoğun temaslar geliştirmektedir. Geliştirilen temaslar sonucunda üç parçadan gelen temsilciler bir araya gelir ve "Üç Sınır Antlaşması"(Peymana Sê Sînor- 1944)33 adıyla bir antlaşma imzalanır. 1946’ya gelindiğinde Mahabat Kürt Cumhuriyeti kuru -lur. Dünya genelinde büyük değişimler yaşanmış, dengeler değişmiştir. Dünya iki büyük kampa bölünmüştür. Fransızlar Suriye’den tamamen çekilirler. Başta Suriye’de ve diğer Ortadoğu ülkelerinde Arap milliyetçiliği şahlanır. Hoybun diğer ulusal güçlerle birlikte cumhuriyeti yaşatmak için çabalar. Ancak değişen dengeler Kürtlerin lehine değildir ya da dengeleri değer- lendiremediler. Iç ve dış şartlar Cumhuriyetin yaşamasına el ver- memektedir. Bu şartlarda Mahabat Kürt Cumhuriyeti ancak bir yıl yaşama fırsatı bulur ve yıkılır. Işte bu tarih aynı zamanda Hoybun’unda yıkılış tarihi kabul edilmektedir. 33 William Eagleton, Mahabat Kürt Cumhuriyeti, Türkçeye çeviren M.Emin Bozarslan) adıyla bir antlaşma imzalanır. (Peymana Sé Sinor-1944 Hoybunla ilgili son dönemlerde oldukça değerli ve kapsamlı araştır- malar yapılmıştır. Anacak Hoybun konusunda hala araştırılacak çok şey olduğuna inanıyorum. Haco’nun Ölümü (23.4.1940) Haco gerek Hoybun içinde gerekse de dışında Kürtlerin ulusal haklarına kavuşması için çaba sarf etmektedir. Ancak yukarda belirtildiği gibi gerek Kürtlerin içinde bulunduğu şartlar, gerekse de Ortadoğu ve Dünya şartları bu çabaların başarısı için pek elver- memektedir. Ama elvermeyen sadece bunlar değil; Sağlığı da elvermemekte- dir. Öteden beri rahatsızdır. Vücudunda bir türlü iyileşmeyen yaralar oluşmak- tadır. Önceleri pek önemsemez. Geleneksel tedavi yöntemlerine başvurmaktadır. Ancak has- talık giderek yayılınca yöre doktorlarına başvurur. Doktorlar bulaşıcı bir hastalık olduğu kanısına varırlar. Bu nedenle Haco hastalığın başkalarına bulaşmasına engel olmak için sürekli beyaz bir eldiven takmaya başlar. Ancak bu, halk arasında " Haco kendi- ni çok büyük görmeye başladı. Artık bizimle tokalaşmaya bile tenezzül etmiyor" şeklinde yorumlanmaya baş- lanır. Bu söylentiler Haco’yu üzmekte- dir. Hastalık giderek ilerlemeye yüz tutunca Dr. Ahmet Nafiz’in da öne- risiyle, Halep’teki Fransız doktorlarına gitmeye karar verir. Gitmeden önce Hevêrkanlıları ve yörenin birçok ileri gelenine bir ziyafet verme vesilesiyle toplar. Yemekler yendikten sonra, o güne kadar herkesten sakladığı 178 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- hastalığını ve dolayısıyla neden sürekli eldiven taktığını, açıklar. Açıklama Hevêrkanlılar arasında şok etkisi yaratır. Çok üzgündürler. Birçoğu gözyaşlarını tutamaz. Bir nevi veda niteliği taşıyan bu ziyafet’ten sonra Halep daha sonrada Şam’daki Fransız doktorlarına gider. Bir süre Halep’te Fransız doktorları- nın nezaretinde hastanede yatırılır. Oradan Şam’a götürülür. Başucunda çoğunlukla oğlu Mıhemed Şerif vardır. Yapılan tetkiklerin sonucunda cilt kanseri olduğu ve çok ileri bir saf- hada olduğu tanısı konulur. Hastalık iç organlara yayılmıştır. İyileşemeyeceğini o da anlamıştır. Bunun üzerine oğullarını çağırtır ve onlara vasiyetini bildirir. Hastalık günlerini çok iyi hatırladığını ve öldüğünde mezarının başında olduğunu söyleyen Aliyê Batê-II vasiyetiyle ilgili şunları söylüyordu: "Amcam vasiyetinde üç noktayı özel- likle vurguladı; Birincisi, oğulların- dan Hevêrkanlılar arasında adalet ve eşitlikten şaşmamalarını, Hıristiyan, Müslüman, Yezidi kim olursa olsun herkese aynı mesafede olmalarını, aşiret fertleri arsında ayrım gözetme- melerini, eşitlik ve adaletten ayrılma- malarını vasiyet ediyordu. Ikincisi, Aşiret içinde sorunların çözü- münde çatışma ve öldürmeden sakınmalarını istiyordu ve şöyle söylüyordu; ‘Vegera hestu şikandinê tune’(öldür- menin geri dönüşü olmaz) Birbirinize hakaret edebilir, birbirinize bağırıp, çağıra bilirsiniz. Bunlar zamanla unutulur, özür dilenir, sözlerinizi geri alabilirsiniz ama ölümün geri dönüşü olmaz. Sakın sorunlarınızın çözümünde buna başvurmayın. Üçüncü noktayı da üç kelimeyle dile getirdi; Qewmiyet, qewmiyet, qewmiyet… (Milliyetçilik, milliyetçilik, milliyetçilik) diyerek şu beyitle devam etti: Ez Haco bûm sıltanê Havêrka bûm Xelkê digo tu Haco yî sıltanê Havêraka yî Min navê axatî, bila bimrê axatî Bila hebê qewmîtî, biratî û yekîtî (Ben Haco idim, Havêrkan sultanıydım HalksenHacosunHavêrkansultanısındiyordu (Ama)ben ağalığı istemyorum Ben milliyetçiliği isterim, kardeşliği, birliği isterim.) Sonrada şöyle devam etti; ‘Kendi vatanımızda muhacir hayatı yaşa- mamızın nedeni budur. Vatanımızı ve milletimizi sevmemizdir. Sizlerin vatanınızı ve milletinizi unutma- manızı istiyorum’ diye vasiyet ediy- ordu." Yine ölmeden önce başucunda bulunan oğlu Mehmed Şerif’e şu vasiyette bulunduğu söylenmektedir: “Oğlum, ben size mal mülk bıraktım. Becerikli olursanız bunlara yenilerini katabilirsiniz ancak sizden bir isteğim var; sakın ama sakın Türklerin vaat- lerine kanmayın.” Haco’nun hastalığı bilinen bir gerçekti. Ancak bazı aile bireyleri ve Kürt çevreleri ölümünün hastalıktan olmadığını iddia etmektedir. Onlara göre; "bir süre daha yaşama imkânı vardı, hatta Fransız hastanesine yatırıl- dıktan sonra iyileşmeye yüz tuttuğunu B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 179 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- ancak hastaneye sızan düşmanları tarafından zehirlendiğini." iddia etmektedirler. Bu konuyla ilgili www.efrin.net sitesinde Ezdînê Zaxurani imzasıyla yayınlanan "Welatparêziya Haco di Helbestên Cegerxwîn û Namî de" başlıklı yazıda Hacoya yakın bazı Hevêrkanlı ileri gelenlerin söylemler- ine yer verilerek şunlar yazılıyordu: "Mele Hasenê Kurd; ‘yeminle söy- leyebilirim ki, Haco Ağa eceliyle ölmedi. Ölümünde düşmanların, MIT’in parmağı vardı’ diyordu. Melkê Gelo Şabo de şun- ları söylüyordu; çocukların(Haco’nun çocukları kastediliyor) bildiği çok şey var ama konuşmak istemiyorlar. Çünkü Mıhemed Şerif Haco (hastanede Haco’nun başucunda bekleyen oğlu) onlara aynen şunları söylemişti: ‘Evet, babam hastaydı ama hastanede hızla iyileşiyordu. Hatta tüm kardeş- lerim eve döndüler. Babamın yanında ben yalnız kaldım. Gece bir doktor geldi ve babama bir iğne yaptı. Işte o iğneden sonra babam feryat etmeye başladı. Giderek fenalaşmaya başladı ve bir daha düzelmedi. Öylece de hakkın rahmetine kavuştu.’ Görüldüğü gibi Haco düşman tarafından zehirlenerek öldürüldü. Çünkü düşman onun faaliyetlerinden, özellikle Fransızlar nezdinde ki çaba- larından çekiniyordu."34 Aynı konuyu Aliyê Batê-II’ye sor- duk. O daha temkinli konuşuyordu. "Doğru, amcamın zehirlendiğine dair söylentiler yayıldı ancak kesin bir kanıt yoktu. Düşmanı çoktu. Öyle bir şey de 35 Ezdînê Zaxuranî olabilir, olmaya da bilir. Amcam çok ağır hastaydı. Kesin bir şey söylemek doğru değildir." Haco’nun cenazesi çocukları tara- fından hastaneden alınıp Hesîçe ken- tine getirilir. Burada binlerce Kürt tarafından karşılanır. Karşılayanlar arasında Fransız Ordu komutanı da vardır. Devletinin taziyelerini bildiren komutan şu kısa konuşmayı yapar: “Kürt halkı, devletim ve kendi adıma hepinize baş sağlığı diliyorum. Alman Askerinin Paris’e girdiği bu günlerde Haco gibi çok değerli bir dostumuzu kaybetmenin üzüntüsü içindeyiz. Tekrar Kürt halkının başı sağ olsun.” Cenaze oradan Kamışlıya götürül- dü. Yolda Kürt, Süryani ve Ermeniler kitleler halinde cenazeye katıldı. Cenaze buradan büyük bir kalabalık eşliğinde Dugirê köyüne götürüldü. Bu köyde; Hemze begê Miksî, Hacî Mûsa Beg, Kor Hisên Paşa, Dr. Nafiz, Dr. Qasim, Cemîl Paşa, Ebdrehmanê Eliyê Ûnis gibi birçok Kürt büyü- ğünün mezarı vardır. Asıl kalabalık burada birikmişti. Binlerce insan Haco’nun defnedileceği yerde birikmişti. Aile efradı ve aşiret mensupları ordaydı. Üzüntüleri tarifsizdi. Kürt coğrafyasının birçok önemli siması, ileri geleni, sanatçısı, şairi oradaydı. Hepside üzüntülüydü. Kimi üzün- tüsünü ağlayarak, kimi yaşlarını içine akıtarak, kimi de Büyük şair Cigerxwîn ve Namî gibi şiirler okuyarak, ağıtlar yakarak dile getiriyordu. Işte Cigerxwîn’in mezarı başında okuduğu şiiri: 180 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- De rabe ser xwe xweşmêrê hêja Hacoyê Haco Rêberê kurda Ne çaxa te bû tu çûyê gorê Te em tev hiştin ber zilm û zorê De rabe ser xwe xweşmêrê hêja Hacoyê Haco rêberê kurda Em kurê te ne tev bêxwedî ne Dara te çandî gul daye şîn e Em pey soza te ne va em bi dorê Ta em herne nava vê gorê Çaxa te serê xwe dakir Me Hesenê dewsa te rakir. Yukarıdaki sayfalarda yaptığımız alıntılarda görüldüğü gibi zaman zaman Haco’ya hain diyen Cîgerxwîn bu şiirinde onu ala bildiğine yücelt- mesi dikkat cekicidir. Bu şiirde dikkat çekici bir diğer nokta, Haco’nun yeri- ne büyük oğlu Hasan’nın seçildiğini belirtmesidir (Çaxa te serê xwe dakir/ Me Hesenê dewsa te rakir) Hasan Haco’nun yaşam öyküsünü bu çalış- manın ikinci kitabında ele alacağız. Bir diğer Kürt Şairi Namî de aşağı- daki uzun şiiri okumuştur: Der sala hezar û nehsed û çil Bîst û diduwê nîsana têr gul Axê me Haco ê dilovan Xemxwarê feqîr û axan Yezdanê mezin bi rehmeta xwe Dilşad kirî bi cineta xwe Bîst û şeşê meha gotî Tîra felekê dilê me sotî Tabût gihabû ser mezarê Rengê xwe dida riwê biharê Ezmanê Cizîrê bû tarî Wê gavê ji ewran xuîn dibarî Ew dem te digo ewe qiyamet Zahîr ku me dîn dûsed elamet Em xerqeyê pêlê hesretê bûn Sewda wê demê ji serê me çûn Xortê me ketin deravê kalan Bihêl û qiwet misala dalan Ser ta bi qedem hemî birîn bûn Têkda bi tebayî jî sernexuîn bûn Rûdenê keça hemî wek ço bê eqel û hewş ji derdê Haco Şev ta bi seher melûl û gêjin Xuînin ku ji çavê reş dirêjin Çerxa felekê neyar û bêbext Doza te çi ye bi min re her wext Nahêlê bi dil xweş ku rûnin Nesra xereza te em bixûnin Serdarê ciwan û xort û kalan Bê sûc û guneh te kir talan Em mane di hesret û xemê da Tarî ku li dil ketî lêda Bes ku kedera te em helandin Can û cegerê me tev kewandin Qehr û xezeba xwe bes birêje Cewra te li me kirî ji mêj e Cewla xezeba xwe dagerîne Sûcek me tu nîne ev çi kîn e Qêrîn û hewarên xort û bûkan Lerzîn dikete dilê biçûkan Fîxan ji me çûne bane banî Hê jî hêja bi me re dikî neyarî Ku rêçesinasê miletê kurd Xemgîr li ser wî miletê kurd Haco te bi navê kurd werî Razayî li bend efwa barî banî Emrê te meger gihabû şêstî Nazdarê welat tû zû nivistî Wextê te nebû niha tû razî Doza me bixwesî bidilxweşî bixwazî Insaf bike ev ne edl e zulm e Rojk te nekir kerem digel me Bistanê bi hendesê te danî Guhdarî hene bi dergevanî Pêta li dilê te ê birîndar Xortê me ji xewnê kirin hişyar B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 181 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- Der heqê te de nizanim çi bêjim Bê sebir û qirar û dîn û gêjim Firyad dikin ji bê mecalî Hestir diwerin ji her dû alî Tirba te li pêşberê me her dem Pê sebir dikin heta xweşin em Ger çendî qewlî li me nihan bû Navê te î xweşî ji nû eyan bû Namî bese ey şivanê derdan Hêja bi xweşî dikî xeberdan Wek mirxê hezîn bi devê dilxweş Rûne bi tenê li kunekî reş Çend ku bibêjî hem binalê Heta bighîne dewrê salê Dîsa tu nizanî ev çi hale Derdê di dila ye bê mecale Lê hêvî dikim ji Xewedahê gewre Vî ewrê reşî li me bigore Daxwaz li me êdî zû xuya bê Serine welat niha qe nabê Ey Xewedahê mezin tu çendî pakî Haco tu bi rehmeta xwe şakî Kêmayî hebin lê nebîne Pir cewr û cefa ji bo me dîne. 182 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Havêrkan Aşiret Konfederasyonu- VI --- Page Break --- A * Aştîya xerab, ji şerê baş çêtir e. * Çima dikî ax û wax, paşê tê jî nebî ax? * Ger tu ne bêar î, bi tu kesî nikarî. ALEM: * Alem yek e, yek alem e. * Alem ji hev û bi hev e. * Alem bin destê zorê ye. * Alem xulamê rodîyê ye. * Alem kûpik û kuzik û kasik û dîzik e. AV: *Av û agir li hev nayin. *Av ji agir natirse. *Ava zêde di bîra genî da ye. *Av nagihîje tavê, tav tê ber avê. AQIL: * Aqil gem e. * Aqil fêkiya payîzê ye. * Her kes qasî aqlê xwe ye. * Her şêwirek aqilek e. * Xemla pîra aqil e. * Pîva aqil bawerî ye. * Aqil nagihîje dil. * Aqilê kêm, bêrîka vala. AZADÎ: * Azadî ne ya kesî ye, ji bona her kesî ye. * Azadî ji jîyanê hêjatir e. * Diloka azadîyê bi devê girtî nayê gotin. * Şewqa azadîyê di serê vala hilnayê. B * Ger ku ez bibim bar, Xûdê min têxe axa sar. * Emrê beqê bi weqweqê, yê leglegê bi leq leqê dibûre. * Bi her bayî li ba bî, ger tu qasî çiya bî, bigorî ya giya bî. * Belê, belayê dûr dike. * Beg in, şêx in, mele ne, bi me ne, ne ji me ne. * Bîr ne kûr e, ben kin e. BAŞ: * Başî bar e. * Bextê başa xirab e. * Başî tê kirin, nayê kirrîn. * Başî xwestin, başî ye. * Başî fedekarî ye. * Başî hevalê roja xirab e. * Baş kar e, xirab bar e. * Baş başiyê, xirab xweşiyê dixwaze. * Baş li karê xwe ye, xirab li kara xwe ye. Gotinên Bijare Pîrê KAL B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 183 --- Page Break --- * Lingê başa ji serê xiraba çêtir e. * Çêrê başa ji pesnê xiraba çêtir e. * Pûrê başiya, ji bona bêjinê ye. * Ger başî bi te nabe, paşiya te xirab e. * Pûrê başiya, dendika dafikê ne. * Xwezî mezin baş bûna, baş mezin bûna. * Nebaşî bê paşî ye. * Baş tev mirî ne. * Ya baş be, ya wekî başa be. * Başiya zêde ji teresiyê ye. * Kesê başiyê dixwaze, divê baş be. BAV: * Bavê hev da, lawê tev da. * Bavê xû kuştîye, bi tirba wî sond dixwe. * Kesî bavê xu nebijartiye. BAWERÎ: * Bêbawerî valayî ye, * Bawerî yên nezanan, xevrojk û xûrafe ne. * Bawerkirin çêtire ji hezkirinê. * Ku bawerî nemîne, tiştekî mirov namîne. * Bawerî, xirabîyê bi hezkirin dide kirin. BELAŞ: * Belaşî bê paşî ye. * Bûhayê belaşiyê giran e. BEXT: * Kesê ku bextîyar e, ya dîn e ya dîndar e. * Bextîyarî li me bûye neyarî. * Bextîyarî, aştî û azadî û nan û saxiya can e. * Kesê bextê wî yar e, başî pêda dibare. * Yê bextê wî neyar e, agir pêda dibare. BIRÇÎ: * Kesê birçî, baweriya xwe dixo. * Kesê birçî zû dixape. * Tenûrek nan çavbirçiya têr nake. * Wer bixo, da ku birçî nemînî. * Mirov hînê birçîtiyê nabe. * Çavbirçî ji zik birçiya pirrtir in. BIRÎN: * Birîna kînê, kûr e. * Birîn, bi tevdanê xweş nabe. BÛK: * Ku bûk çê ye, xwesî dê ye. * Bûk ji xwe ra nalirîne. BÛLBÛL: * Bûlbûl neba, dê gulê gilî û gazinê xwe li kî kira. * Bûlbûl ji bo dilekî bû girtiyê gulekî. * Ger nebe histirîyê gulê, bûlbûl nedibû girtîyê gulê. * Bûlbûl girtiyê gulê, gul girtiyê histirî ye. * Dema qijik dixwîne, bûlbûl xwe ditelîne. CIWAN: * Ciwanî, xewnek xweş bû, pîrîtî yê şîyar kir. * Ciwan kane nizane, yê pîr zane nikane. * Ciwan bi hirse, pîr bi tirs e. * Ciwan kane bajarekî ava ke, pîr nikane ta di derzî yê da ke. * Li ciwanî sal, li pîrî roj dirêj in. * Mirov li ciwanî hîn dike, li pîrîyê fam dike. * Cahîl bi cî bilind nabe. ÇAV: * Hiş nebîne, çav kore. * Çav xû nabîne. * Çav, bi girtinê kor nabe. * Çavê şil, ji dilê kul e. * Carna dest ji çav çêtir dibîne. ÇIRA: * Çira bê rûn ruhnî nade. * Çima, çira ye. D * Defîne, li xirba veşartine. * Ya dûr, hûr e. * Dîroka bin desta, xûnî ye. * Derza piçûk, gemî ya mezin noq dike. 184 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Gotinên Bijare --- Page Break --- * Dehlek, bi dasek nikane. * Çi dibîne, wî hitlîne. * Ne bi dor be, dor nayê te. * Nîvê dinyayê tarî ye. * Dew tune, rûn difiroşe. * Dewara gir, kesê hogir. * Her tişt, di dendika xû da ye. * Nedî bû, dî, bi xwe da rî. DAR: * Dara bê xêr zû gir dibe. * Dara fêkî nade, êzing e. * Dara azadîyê, bi xûnê xweyî dibe. * Dar bi fêkîyê xû tê hezkirin. * Dara pelê wî zêde, fêkîyê wê kêm e. * Bayê gur, dara bilind hildişîne. * Dar, di dendika xû da ye. * Dar, bi terî ditewe. DEM: * Dem derman e. * Dem xem e. * Ez û demê, hevxûr in. * Dem li min bû gûrê har, xweşîyên min hemî xwar. * Dem dizekî dijwar e. * Diz diz e, çi zêr dizî çi derzî. * Yê kû bi dizî dike, dizîyê dike. DEST: * Destê gula dide, gul bêhn dide. * Destê paqij vala ye. * Yê dest fire, dil teng e. * Zêr û zor, di destê qirêj da ne. * Ya dev xira ke, dest çênake. * Bi xû bin dest e, ji al ê serdesta ye. * Em bindest in, serdestî bi me nabe. DERMAN: * Dermanê zêde zerar e. * Derman tehl e, tehlî derman e. * Derd pur e, pur zêde ye, têra her kesî heye. * Derdê piçûka mezin e. * Derdê min bêderman e, derd ji bo min derman e. DERÎ: * Derê xirabîyê pûr in, kilîta vira li teva tê. * Derê kêma ketîye. * Derî neşkîne, kilît lê bîne. * Derê dila bi lêdanê venabe. * Derê namusê şerm e. DEWLEMEND: * Dewlemend, bê rû ne. * Kû dewlemendî baş ba, Xûda nedida xiraba. DEYN: * Deyn, bi deyn nayê dayin. * Deyndar, hustu xwar e. * Kû bu deyndar, dibe neyar. * Bila mirar bim, ne xezanê deyndar bim. DÊ: * Dildara ji dil, dê ye. * Dendik dê ye, her tişt jê ye. * Kû dê bigirî, ken kerî ye. * Hinek dê ne, hinek mê ne, hinek jê belayê Xûdê ne. * Tevê ku mê ne, ne dê ne. * Dendik dê ye, mar jî jê ye, dar jî jê ye. *Kurd hemû biran e, dayika wan Kurdistan e. DIL: * Kû dil har e, serî bar e. * Diltengî, carna ji dest tengî ye. * Yê dilekî dişkîne, sed qencî nacebrîne. * Ya ne ji dil, ne rast e. * Ya ji dil tê, ji dest naye. * Yê dilekî xirake, sed qencî ava nake. * Dilsivikî, yê dixwaze. * Dil bi hêvî yê dijî. * Dil ciwan e, serî pîr e. * Dil bi evînê ciwan e. * Dil xweşîyê, ser başîyê dixwaze. * Bi ya dilê xû kir, xwelî li ser xû kir. * Kû her du dil bûne yek, kadîn bû birca belek. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 185 Gotinên Bijare --- Page Break --- * Dil dêşe, dev dibêje. * Dilê qirêj, bi şûştinê pak nebe. * Dilê bi evîn dîn e. DÎN: * Dînê xwedê, rastî ye, ya ne rast, dînîtî ye. * Dîndarî ji tirsa mirinê ye. * Dîn bawerî ye, ne zordarî ye. * Dînxura, dîn kirine dînîtî. * Kesê jar e dîndar e, yê kû jîr e dînxwar e. * Bi xwe ga ye, lê dîn li xwe pêça ye. * Xwînxwar û kîndar nabin dîndar. * Zevîya dînxwara dîn e. * Tilisima dîn şûr e. DÎNÎTÎ: * Herkes, bi hawakî dîn e, xwe nabîne. * Dîn dîna dibîne, darê xwe datîne xwe ditelîne. * Dîn e lê zincîra diqetîne. * Dîna nas dike lê xwe na. * Nezan ji hev fam dikin, hevalê dîna dîn e. * Dîn e, lê cilê xwe naqetîne. * Kesê ne ji alî xwe ye, ya dîn e ya xayîn e. DOST: * Dostanî, wekhevîyê par kirine. * Dostê bin desta nabe, dostê ser dest xirab e. * Bihayê dostanîyê erzane. * Sed dost kêm in, neyarekî zêde ye. * Ger tuneye dostekî, tu bibe dostê yekî. * Dostanî, bi dayinê geş dibe. DOZ: * Dozek me hebû hûr bû, em hatin kûştin, gir bû. * Kesê doza wî hêjayê mirin e, natirse jî mirinê. * Herkes qasî doz û daxwaza xwe ye. * Dozdarê ji bo dozê nemire, mirar e. * Dozdar, ne ji bo zêrê zer û ne li ber sîngê gewr natewe. E * Kû bê esl e, na fesl e. * Di eybîn e, xû nabîne. EVÎN: * Evîn, dil bijîne. * Evîn, şewtina dilê bi agirê şehwetê. * Evîndar, navê textê hukumdar. * Evîndar birîndar e. * Evîna birçîya, qûrmiçî ye. * Agirê evînê heta livînê. * Ava çava, agirê evînê natefîne. ÊŞ: * Dema êşê dirêj e. * Êşa zana zêde ye. * Êş bi qasê famê ye. * Êş ne xoş e, lê nexoşîyê şan dide. * Kû cîyek te ne êşe, li hebûna wî hay nabî. * Êş tirsoka ditewîne, mêrxasa dikewîne. * Hin şa ne, hin êşan e * Kêfa hineka, êşa hinaka ye. * Xezanî tama tevê êşa ye. * Êş, gamêşê dike mêş. FAM: * Kû fam kira ji çi ye, qe ne digo ji kî ye. * Kesê fam e, ji dîna jî fam dike. * Kû fam nebe, xwendin çîye. * Kesê fam ke, şanetîya Xudê nake. * Kesê bê fam, bi gûhê xû bawer e. * Kesê bê fam, hew heye. * Kesê bê fam, bê tam e. * Dibên fama pir nalîn, te îro jî kir êvar. * Ferqa ga û gavan fam e. * Gûhdar, wekî xû fam dike. * Yê ji yekî fam nake, ji sedî qe fam nake. FÊKÎ: * Fêkîyê darê, kevira tîne darê. * Fêkîya gihiştî zû dikeve. * Fêkîya xwendinê hînbûne. * Kû fêkî kete erdê, mirov darê nabire. 186 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Gotinên Bijare --- Page Break --- * Fêkî li darê bare. FIKIR: * Kesê kû difikire, bi tenê namîne. * Kesê kû nafikire ji kerê xirabtir e. * Kesê kû nafikire, nabîne. G * Dayina gûlekî, xweşkirina dilekî. * Lê gerîya, tê gerîya. * Ji bo geda xû xir feda. * Ji gundîya tirê kû, bajarî her ro helawê dixûn. * Her gotin ne rast e, her rast nayê gotin. * Dîtin, ji gotinê çêtir e. GOTIN: * Gotina wî çêtire ji dîtina wî. * Gotina şekir dev şîrîn nake. * Gotina ji dil, heta dil e. * Gotina lewitî carna ji dilê şewitî ye. * Zik bi xwarinê, dil bi gotinê têr dibe. * Her kes di gotina xû da ye. * Kû kes e, gotin bes e. * Gotin heye hîn dike, gotin heye jî dîn dike. GEL: * Gelê zana aza ne. * Gelê zarê xû nizane, wenda ne. * Xû ji bo gel jibîr ke, gel te jibîr nake. * Gelê razê ra nabe, lê nedî şîyar nabe. GUR: * Xewa mîyê, li ba gur nayê. * Gur, gur a naxo. * Sed mî, bi gurekî nikane. * Mî bi berx e, xema gur e? H * Hevalê baş, yê roja xirab e. * Yê hezir ke, ba xizir nake. * Histêrkê rûhnî, di şevê tarî da dibiriqin. * Çar lingê hepsê ne, lê dîsa dilikûme. * Hin kes behr in, hinek qehr in, hinek jehr in. * Kesê bê hiş, hişyar nabe. * Himmet û nîmet a bi minnet, mihnet e. * Hukum bi kûştinê ye. * Hukumdarî bi zordarî ye. * Hurmeya çê, para hirçê. * Hevalê nêz, ji birayê dûr çêtir e. HEQ: * Ya ne li cî ye, neheqî ye. * Heqxwarî, xûnxwarî ye. * Heq, bin destê zorê ye. * Heq revîye ezmana, navê wî ma di zimana. * Şoreşvanê heqîyê, qehreman e. HEZ: * Hezkirin, parkirin e. * Rez bi hezê geş dibe. * Kesê ji xû hez ke, kes jê hez nake. * Kes ji tirsoka hez nake, ji hezkiriya ditirse. HEBÛN: * Hebûn ji bo mirinê, rabûn ji bo ketinê ye. * Yê kû hebe, dê tunebe. * Hebûn, bi hember e. * Hesret, ji hebûnê xweştir e. * Tu hebî, her tişt heye. * Heval yê hebûnê ye. HÊVÎ: * Emrê kin û hêvîya dirêj, kêrî çi tê. * Kes bi hêvîyê dijî, ji birçîna dimire. HUNGÛV: * Tevê mêşa, hunguv nadin. * Hungûvê rû, tirş û tehl e. * Hungûvê mêşê, hêlîna wê xira dike. * Min navê hungûvê te, da nebînim rûyê te. * Ezê hungûvê xweş, çima bidim mêşa reş. HOZ: * Hoza bê doz, xira dike. * Hoz bi dozê nikane. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 187 Gotinên Bijare --- Page Break --- JÎYAN: * Jîyan jan e. * Jîyan xem e, ne dem e. * Jîyan li zana, zindan a. * Jîyan hirs û tirs e. * Jîyan leystikek paşî mirin e. * Çima dijî wer bijî. * Jîyan şewatek û paşî xwelî ye. * Jîyan paşmayinê xweş nabîne. * Jîyan li min kir tarî, îxtiyarî, neyarî, deyndarî. * Jîyan bi derdê do, tirsa sibê dibûre. * Xweşîya jîyanê, ji tirsa mirinê ye. * Kirya jîyanê can e. * Em jîyanê nizanin, dê mirinê çi zanin. * Yê pir dixo, pir najî. * Yê kû jîyan kirine jan, kî bawere bi cenneta wan. * Êşa jîyanê nekêşe, jîyan bi xwe êş e. * Jîyan kû welê jan e, kî dizane kû mirin çi tofan e. JÎR: * Jîrîtî çêtire ji mîrîtî. * Yê kû jar e bar e, yê kû jîr e har e. * Kesêjardivêrastbe,kesêxwardivêjîrbe. * Hinek bi kef û ken in, hinek jar û reben in. JIN: * Jin ne kêm e, xwe kêm dibîne. * Jin xweşiyê dixwaze. * Jin ne yar be, neyar e. * Jin, ji bêdengîyê hez nakin. * Jina baş yar û war e, ya xirab gurê har e. * Jin mînanê zarok e, ew bikeve digirî, tu bikevî dikene. * Jina baş ji horîyan çêtir e, ya xirab ji şeytan xirabtir e. * Evîna jina, ji kina wan zêde ye. * Jin ji dûr ve gul e, ji nêz ve kûl e. * Mêr dibîne vedişêre, jin nedîtî diqîre. * Bila kul li te keve, li pê jinê nekeve. * Jin kû serî hilîne, tam di malê namîne. * Nêr û mê, du nîv in. * Mêr ji gunehê jinê xwe ditirsin. * Qîza faş nabe jina baş. * Purê jina bê hawa ne, bi sivýk ra sivik, giranî ra giran e. * Gelê kû jinê wan nezanin, mêrê wan bin dest û xezan in. * Mêrê malê li pê nane, derdê jinê, dîlok û def û dilan e. * Jina xweşik, dildare jina baş, yar û war e. * Jina baş bi gotina xirab sor dibe, ya xirab ji bo xirabî yê xwi sor dike. * Jehra mar ji dirane, ya jina ji zimane. * Jinabaşbextîyardike,yaxirabîxtiyardike. K * Kefçîya vala, zik têr nake. * Kesê nekewe, na tewe. * Kevir ji kûz natirse. * Kefîlê hûto, rûto ye. * Her karê min, li darê hûstuyê min, li ser te xwar e. * Kesê bê kêr, kêrê mirirnê tê. * Ne kedî, bê fedî ne. * Kûto xwe bi kar dikuje, hûto ji pê dimêje. * Ê kû wekî yekî ye, ew kî ye. * Agirê kinê vemirîne yan na wê te bi şewitîne. KOR: * Korî zor e. * Xeyala kora kûr e. * Korê, çi ke çirayê. * Kerr û kor, hev didin jor. * Bawerî û kîn û evîn kor in. * Nankorî karê kêma ye. * Rêberê kora kor be, rê çûna wanê zor be. * Kalê bê kesê, ketî xezanê bê gûman. KER: * Bi kerî naçe serî. * Ezîtî kerîtî ye. 188 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Gotinên Bijare --- Page Break --- * Ker kû fam ke, bar li xwe nake. * Kerê pîrî kor, hefsarî kesk û sor. * Salên zêde, kerîtîyê kêm nake. * Kurtan li kerê ne are. * Ker, ceh û cûhêr nade bi kûpê zêr. * Ku ne mêr e, kerê nêr e, berde bila biçêre. * Kerê gem bikî, dê bêje ez kihêlim. KÊM: * Hevalê kêmahî ya kêm e. * Kes ji kêmahî yê xwe heznake. * Wer kêm û wer ketî ye, koletî li xweş hatîye. * Kesê xwe kêm dibîne, bi xemla xwe zêde ye. * Kesêxwekêmdibîne,wekhevîyêdixwaze. * Kêmahî are, zêdehî bar e. * Kesê kêm, her tiştî kêm dibîne. * Kêmahî ya mezin, xêvitî ye. * Kêmahî yê mezina mezintire. * Kêmahî yê mêra, şûrê jina ye. * Kêmahî ya ki aşîkar, yarê li te bibin neyar. * Pîrîtî û nezanî û xezanî, kêmanî ye. * Kesê xû kêm ke, zêde ye. * Kêm, bi kîn e. * Kêmahî li kêma ne are. * Ger tû ne gêjî, kêmahî yê xwe nabêjî. * Kêmê zêde kêmtir e. *Purê bilindan kêmin, hin ji ketiya kurr in. KÊF: * Kêf kef e, zû ditefe. * Kêfa anekî, êşa danekî. * Hinek bi kêf û ken in, hin jî jar û reben in. * Her kêfekî, bi êşekî ye. KETIN: * Ketîyê kû ah dike, gazin ji Ellah dike. * Ketî, ji ketinê natirse. * Ketin, ji derketinê hêsatire. * Yê bi xwe ket jê bigere, hate tandan pê bigere. * Hevalê ketîyan kêm e. KAR: * Kar ker e, bajo here. * Kesê karê xwe neke, karê wî tû neke. * Karê xwe bi roj bike neke şev; roja xwe bike roj, şeva xwe bike şev. * Ne karê min be, ne barê min e. * Tû karê xwe neqedînî, karê te biqedîne. KANÎN: * Kanîn bi zanînê ye. * Kesê bi xwe kane, kes pê nikane. * Kesê bi xwe nikare, li dara xwe bar e. * Kes, nikane kevcala rast bimeşîne. * Ger tu ne bêarî, bi tu kesî nikarî. M * Roja baranê, mirîşk nayê firotinê. * Mihvan zû genî dibe. * Mîranî, bi têranî ye. * Ya mêrxas be, ya bimire xelas be. * Mela ji bo nîmetê, sofî ji bo cennetê tevda diçin mîzgeftê. * Mirovatî bi mejî ye, yê mayî goşt û hestî ye. * Mêrê baş xwe nade paş. MIROV: * Mirovî, bi peyv û tewr û tevger e. * Mirov kûvîya kedî dikin, li xû na. * Mirov pur in, mirovatî kêm e. * Mirovêbiêşamirovanaêşe,mirovegelo? * Mirov xwe zû dixapîne. * Hinek mirov qe najin, hinek jî qe namirin. * Mirov wekî reqeman e, qîmeta wan bi cîyê wan e. * Nava mirova qirêj e. * Purê mirova meşka pufdayî ne, devê wan vekî diqedin. * Mirovê baş ji meleka çêtir e, yê xirab ji şeytan xirabtir e. * Mirovê mezin, ji neyrê piçûk ditirse. * Xwedê çêkirîye, mirov xira dikin. * Kesê hov e, ne mirov e. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 189 Gotinên Bijare --- Page Break --- * Mirov xwe dibîne, lê xwe nas nake. MAL: * Malê kêma zêde ye. * Mirov bê mal e, mal bê mirov e. * Dil nebije malê wî, ka mêzeke halê wî. * Jê tirê xweyî mal e, hêj fam nake hemal e. * Malê bava, dafika lawa ye. * Ku tuneye malê te, kes pirs nake halê te. * Mal mîna şoravê ye, çiqas vexwî tîtir dibî. * Mal nîmet e, ne rûmet e. MIRIN: * Tama mirinê tehl e. * Mirîyê bê doz mirar e. * Mirî pir in, mirin yek e. * Mirî bi şûştinê pak nabe. * Rûmeta mirî bi mîratê ye. * Hinek mirî her sax in, purê saxa mirî ne. * Mirin ji ketî ra kar e. * Tehlîya mirinê, bi hezkirîya tê tam kirin. * Mirin, xwelîyê li serê mi radike. * Jibo doza pîroz be, mirin îd û newroz e. * Yê mirinê dixwaze, ewê çike bi derman. * Mirin tehl e, tehlîya tune dike. * Tirsa mirinê, ji mirinê girantir e. * Mirina li pîya, çêtire ji nava çîya. N * Nav nîşan e. * Tiştê kû ne bi te ye, ne ê te ye. * Kesê ne ji alê xwe ye, neyarê xwe ye. NAN: * Jiyan bi can e, xap û xebat ji bo nan e. * Nanê kêma, kêmahî ye. * Nanê xezan, bi xiç e. * Derdê nan giran e. * Yê nan nede, nav nade. * Nan ji dendikê, dol ji dadikê ye. * Hêsa dibe derdê te, kû peyda be nanê te. NASKIRIN: * Kesêkuxwenasnake,dêxudêbiçinaske. * Xwe nas ke, xuda nas ke, xu xelas ke. * Kesê xwe nas ke, li xeml û xorînê nager e. NEKES: * Nekesî, rûmetî nade kesî. * Kesê ne kes, bê kes e. * Kes ji nekesa, heznake. * Nekes naxo dibe ax, zerê wî ji axê dertê. * Nêçîra sextekaran, temehkar in. NEYAR: * Neyar nabe yar, yar dibe neyar. * Neyarê neyar yar e, yarê neyar neyar e. * Neyarê çê, çêtire ji yarê neçê. * Neyarê namûsê bê namûse. * Kî ne ji wî ye, neyarê wî ye. * Kesê heq xwar û zordar e, bavê te be, neyar e. NEZAN: * Nezanî bar û neyar e. * Xu nizanî, tu çi zanî? * Nezan ji xwe razî ye. * Nezan nabîne. * Kesê xwe nizane, nezane. * Nezanî, kêma hî û xezanî ye. * Barê nezanî yê, girantire ji derdê xezanî yê. * Bi nezan ra gûlîstan dibe zindan. * Nezan xudibîne, karê wî taan û kîn e. * Nezanî neyar e. * Min nezanî û kêmanîyê xwe da bin pîyê xwe, serê min çû ezmana. P * Pisîka têr mişka nagire. * Pê jî nabe, jê jî nabe. * Yê li pêş e, bi êş e. * Parkirin, hêz û zanînê zêde dike. * Piranî, giranî ye. * Kû nizanî bipirse, netirse. 190 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Gotinên Bijare --- Page Break --- PARS: * Parsekî ru reşî ye, lê tûrik dagirtî ye. * Xiçê çolê bibin zêr, çavê parsek nabe têr. * Jiparsekayar,yarnabe.Parsêneketêrnabe. * Hînbuna deyna parsekî ye. * Parsekê camêr, ji mirê nekes çêtir e. * Xiyar dane parsekî, gotîye xiyar xuware. RAST: * Rast, tazî ye. * Rastî, bê paşî ye. * Rast û razî rehet in. * Rastî tehl e, tehlî derman e. * Rastî, di bîra kûr da ye. * Rastî, bin destê zorê ye. * Rast famkirin, ji gotinê zortir e. * Yê rast here, wenda nabe. * Rast gotin, bi qasî wêrinê ye, ne bi qasî zanînê ye. * Peyva rast ne xweş e, ya xweş ne rast e. * Ya bûyî rast e, gotin xap û xeyal e. * Yê rastîyê nizane, xwarîyê nas nake. * Kesê rast, rûreş nabe. * Ji deh xwara, rastekî der nayê. * Rastî veşartî ye. * Biratîya ne bi rastî ye, neyartî ye. * Yê rastîyê dixwaze, divê kû rast be. PERE: * Tevê perda, ji bo par û pere ne. * Pere ne her tişt e, her tişt ji bo pera ye. * Yê go pere her tişt e, ew ne tişte. * Da pê pera xwe wenda kir. * Xweyî pera li pêş in. PESIN: * Kî bûn, ne pesin e, tû çî yî. * Pesnê pîra kayîn e. * Kesê hêjayê pesna, pesnê xwe nade. * Kesê kêm, bi mirîya dipesinê. PEYV: * Ku kes e, peyvek bes e. * Yê pirr bêje, vir dibêje. * Peyva vala, kefçîya vala ye. RÊ: * Rêya xirabîyê kin e. * Rêya dirêj, bi gehfê kin dest pê dike. * Rêya hezkirîya kin e. * Di rêya xwar de, rast nayê meşîn. PÎRÎTÎ: * Derdê bê derman e pîrîtî. * Derd û êş e, kûl û kêş e pîrîtî * Perçe perçe mirin e, pîrîtî. * Bêhn û tama mirinê ye pîrîtî. * Sebra kêm, êşa zêde ye pîrîtî. * Derdê giran, dilê teng e pîrîtî. * Mirina jina ye, pîrîtî. * Pîrî, ken dike girî. * Ger tu mîr bî, ku tû pîr bî, tê jibîr bî. * Kes ji pîra hez nake. * Kalî kûl e. * Beza kalê, heta palê. * Pîrî payîz e. * Mirin hew carekî ye, yê pîr her roj mirî ye. RONAHÎ: * Ronahîya xwendinê xar nabe. * Ronahî, di şewatê da ye. * Ronahî, qirêjê nagire. * Kesê jîyana xwe bi tarîyê ava kirine, ronahîyê naxwazin. ROJ: * Tu roj heye, naçe ava? * Bi roj wenda kirî ye, bi şev lê digere. * Roj ne roja kesî ye, roj roja herkesî ye. * Welê reş û tarî ne,rojê şewat dibine jê bê wê bitefîne. RÛ: * Yê ne li rû ye, du rû ye. * Rû reşî, bi şûştinê pak nabe. * Rî, rîya ye. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 191 Gotinên Bijare --- Page Break --- Q * Qirêj, li reşîyê naxuyê. * Ew bi qîmet nezane, divê kû bi rûmet bimirin. * Qanûn, gema kêma ye. * Qedera me, keder e. QENCÎ: * Qencîya neyara, ar e. * Qencîya li xiraba, xirabî ye li qenca. * Qencîyê bavê avê, beq nizane heq zane. * Kesê qencî pê nabe, xirabîyê dike. * Pûrê qencîya, dendika dafikê ne. * Qencî ya ne li cî, xirabî ye. * Qîza çê, rû sipîtîya dê ye. S * Sîya tarîyê, tun e. * Solek, li lingê her kesî naye. * Sextekar, hurmetkar in. * Sergîn derên ezman, dîsa rêx e. SEH: * Sehê têr, zû har dibe. * Seh diewtin nenasan. * Seh ji kû bitirse, bi wir da diewite. * Sehê har, xweyîyê xû nas nake. * Kûçik li pê têr mane. * Xuşk ji bira, seh ji kevira ditirse. * Sehê li pê dêlê, har e. * Sehê reş, bi şûştinê sipî nabe. SERÎ: * Serî, leyistika dil e. * Serê tijî, hûstu xwar e. * Serê gurî, şehê zerî. * Serê vala hişk e, pir deng jê tê. * Serê rehta rehet e. * Ser û dil li hev nakin, yek heft e yek heftê ye. * Serdarî, bi zordarî ye. * Serketin, bi xwestin û xebat e. * Sivik, li ser in. * Pûr serî ne bi mejî ne. * Kesê ser destê xû be, nabe bin destê kesî. * Hin li pê serê xû ne, hin li pê perê xû ne. * Çi tê serê te, ji dev û destê te ye. SEBIR: * Sebir tehl e, tehlî derman e. * Sebra piçûk, derdê mezin dûr dike. * Debira bê sebran, kêm e. * Sebir tehl e, fêkîyê wî şêrîn e. SERXOŞ: * Serxoşê bira, serxoşê pera ye. * Ji serxoşa tirê ku, dewran li dor wan digere. Ş * Serwet û şuhret û şehwet, şerab in. * Şop li rêya namîne. * Şerm, şerefa jina ye. * Şeba miftî şêrîn e. * Şêrîna dixun, tehla davêjin. * Du şûr di kalanekî hil nayê. * Şerm, ji êşê girantir e. ŞAŞ: * Yê şaş nake, tiştek nake. * Hin şaş dikin, hin kaş dikin. ŞER: * Şer, şewat e. * Şerûd bimire, şer dibe şahî. * Kesê şerxwaz, xû bide pêş. ŞEWAT: * Yê agir netefîne, dê şewatê derîne. * Yê ne şewite, napije. ŞEYTAN: * Yê bi şeytan ra nan bixwe, divê kewçîyê wî dirêj be. * Kî ne ji wane, şeytane. 192 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Gotinên Bijare --- Page Break --- ŞÊR: * Şêrê têr, kedî nabe. * Şêr, avrîya rovî naxo. * Ku çend mûrî bibin yek, dikujin şêrê belek. * Şêrê pîr, li terma digere. * Zincîr, li şêra ne ar e. ŞIVAN: * Şivanî, bi gur nabe. * Şivanê baş, wekî pezê xû dijî. * Şivanê xirab, hevalê gura ye. * Pez ne yê şivan e, şivan ê pez e. * Gundî pale û şivan in, bajarî huner- mend û bazirgan in. ŞÎRET: * Kes bi şîret şîyar nabe. * Kes ji şîret a heznake. * Şîretê xu li xu ke, ji te zêde kî nezane. T * Ax ji baranê, romî ji talanê têr nabe. * Kû teqdîr e, tedbîr çî ye? * Tovê qijik bibîne, hêşîn nabe. * Yê tam neke, fam nake. * Ji têra tirê, alem têr e. * Bila têrîya te, ji bêrî ya te be. * Ku yek li ber te tir ke, divê tu pêda birî. * Serê yekî bişikîne, hezara bitirsine. TAV: * Yê pif ke tavê, tif dike xu. * Yê li tavê mêzeke, sîyê nabîne. TÎR: * Tîra here, venagere. * Tîra xwar rast naçe. TIRS: * Tirs dîya derewa ye. * Jê ne tirse, lê napirse. * Tirsa şûr, rastîyê dixe tûr. * Tirs, rastîyê vedişêre. * Hirs û tirs, ditewîne. * Li dîya xwe napirse, ji guneha ditirse. * Tirsa mirinê, her kesî ditewîne. TIŞT: * Ya ne tişt im, ya her tişt im. * Tiştê mezin, bi hindikî nayê kirîn. * Her tişt ji tenikî, mirov ji histûrî dişikên. * Pûrê kesa neştin, lê hinek jê her tiştin. * Her tişt, di dendika xuda ye. * Kesê netişt, dibe her tişt. TÛR: * Tûrê vala li pîya nasekine. * Ku tûr hûr be, te divê ji bênderê dagire. VIR: * Ger ku virr be, divê pirr be. * Virekek şanî min bide, dizekî şanî te bidim. * Virrê veşêrî, pirr dibe. * Dinyayê virrek dixun. * Virrê nivîsandî zêde tên bawerkirin. * Virrek bûne Suleyman, rastgo mane perîşan. * Hetarastrabûserxwe,virrê,dinyadaberxwe. WELAT: * Welatê gel, ziman e. * Welat dê ye, herkes jê ye. * Welatê bê dehl û dêlî, bûka bê xeml û xêlî. * Ta bi ta dibe werîs. * Cîyê kû bê av û dar e, ne war e. X * Xûna xûn mêja qirêj e. * Xwe naske, xwe xelas ke. * Tu min bixapînî, fedî ya te ye; ez bixapim kêmîya min e. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 193 Gotinên Bijare --- Page Break --- XUDA: * Xuda ji rojê xuyatir e. * Xudê kerra lal kirîye. * Xuda bes e, yê mayî tirs û hewes e. * Aşê Xudê giran e, lê baş dihêre. * Kesê di xû da Xûdê nabîne, kor e. * Derba xudê bê deng e, birîna wî bê der- man e. * Kî ji alî xû ye, Xûdê jî alî wî ye. * Ayetê Xudê pirr in, meztirê wan însan e. * Yên ku nikanin mêşek çêkin, bi seda Xûda çêkirine. * Kesê ku Xûda nas ke, hêvî ji kesî nake. XEM: * Ya xemê xû ji bîr ke, ya tirba xû bikole. * Xem xwarî, ji xorîyê çêtire. XEMIL: * Xeyal ke, bi xwaze, bixebite, dê rojekî bibe ê te. * Xeyal, xemlandî ye. * Xemla pîra aqil e. * Xemla min, xeyala min e. * Xwendin, xeml û xelasî ye. * Xemil, xap e. XEZAN: * Kesê pirrî dixwaze, xezan e. * Xezanî, tama tevê êşa ye. * Xezanî xela nan e, maldar xelayî nizane. * Wer bixwe, da ku birçî nemînî. XEWN: * Xeyal, xewna hişyara ye. * Xewn ji xeyelê çêtir e. * Kesê bê dil raze, xewnê ne xweş dibîne. * Kesê piçûk, xewnê mezin dibîne. * Kesê tî razê, xewna avê dibîne. XWENDIN: * Nivîsînê xêva, xêv dixwînin. * Kilîta serî, xwendine. * Ku fam nebe xwendin çî ye. * Xwendayê xirab bencê dide dîna. * Kesê ku naxuwîne, xezan u ser bi xuwîne. * Xêvê xwende, xêviktir e. * Kesê nexwendî, kor e. XÊR: * Ya bi xêr, ya ku paşî bi xêr e. * Zarûyê bi xêr,çêtire ji kûpê zêr. XIRAB: * Xirabê xwendî, xirabtire. * Xirab bi xirabîyê xurt in. * Xirab ji tirsa baş in. * Xirabî xemlandî ye. * Xirab, ji xêva çêtir in. * Xirab bi başa nabe. * Xêra xiraba, jî xirabîyê xirabtir e. * Hevalê xirab, ji mara xirabtir e. * Ji xiraba tirê ku herkes xirabe. * Xirabîyê bi xwe kî, kî yê qencî li te ke. * Kesê çêke çê ye, yê xirake xirab e. * Her xirab e, pê nabe. * Tu xirab bî, herkes baş e. * Ewtina hineka, ji devkirinê xirabtire. * Xirabî, li başa dibare. XUDBÎN: * Xudbînî, karê kora ye. * Xudbînî, bêhna genî ye. * Xudbîn, kesê nabîne. * Xudbîn, xu nabîne. XWESTIN * Xwestin hut e, têr nabe. * Kesê pirrî dixwaze, bi hindikî şa nabe. XWEŞ: * Xweşî, nexweşî ye. * Xweşîya cîya, bi hebûna hezkirya ye. * Xweş û baş, hember in. * Xweşî ne di roja geş da ye, ne di şeva reş da ye. 194 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 Gotinên Bijare --- Page Break --- * Heçî xweş û şêrîn e, derd û êş û girîn e. * Êvara îdî, ji roja îdî xweştir e. * Emrê dirêj, ji yek in, ne xweştire. XWEYÎ: * Alem bi hev xweyî dibe. * Lê xweyî be, pê xweyî be. YAR: * Yara te, hemparê kara te ye. * Yara wefadar, xem e. * Ku yar e, ne bar e. * Ger ku yarê te yar e, neyar bi te nikare. * Kesê yarê wî yar e, evîn pê tama sar e. Z * Yê bi zerar, neyar e. * Ya zar dike, zor nake. * Zortir, bi zorê kan e. ZANÎN: * Zanîn, ronahî ye. * Zanîn hêz e. * Zana zexm e. * Zana xû zane, xû nizane nezan. * Zanîn bi serîya ye, ne bi sal û rîya ye. * Zanîn û huner, bi peyv û tevger e. * Zanîna nayê nivîsin, wenda ye. * Zane nezanî zane, nezan zaneyî çi zane. * Zana xû ditellîn e, nezan zincira di qetîne. * Nezanêmebêheşin,zanayêmeserxweşin. * Bi zana ra, zindan dibe dibistan. * Jêtirê ku ferzan e, reben hêj xû nizane. * Yê pirr bêje nezan e, yê zane bi ziman e. * Kesê zane giran e. * Nezanî, ji zanînê bûhatir e. * Kêmahî, li zane girane. * Her kes ji bo xû digirî, zane ji bo herkesî. ZARO: * Zar û gul e, kula dil e. * Zarokê bê dê û bav, kulîlka bê av û tav. ZÊR: * Kilîta zêrîn, li tevê derîya tê. * Tevê zêra ne zêr in, tevê nêra ne mêr in. * Zêr zengarî nabe, lê dila zengarî dike. * Zêr û zar û bela ne. * Kupê zêra, nabe zêr. * Zor bi zêrê nikane. * Bi gotinê zer, nabe zêr. ZÊDEHÎ: * Zêdehî bare, kêmahî ar e. * Dayin zêdehî, girtin kêmahî ye. * Zêdehî, kêma kêm dike. * Zêde bar e. ZIK: * Kû zik têr bû, ha nan û dew, ha goştê kew. * Zikê têr, deng jê nayê. * Ne ji zik be, kew nakeve dafikê. * Bi alastinê, zik têr nabe. * Kû zik têr e, rovî şêr e. ZEWAC: * Zewac xapek xemlandî ye. * Zewaca bê dil, kûla dil e. * Xeyala zewacê, ji zewacê xweştir e. * Mêr ji bo livînê, jin ji bo hêlînê dizewice. * Zewac kû du alî ye, her yek jê ne razî ye. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 195 Gotinên Bijare --- Page Break --- 196 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 --- Page Break --- Xadim Ronî WAR B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 197 --- Page Break --- Berê, min tim ev peyva dibihîst. Erê, tim hinekan digotin, " law ez ji te re dibêjim, 'ez Xadim im' tu dibêjî, 'çend zarokên te hene?'" îro dîsa wê gotinê xwe li min girt û hat. Ne tenê wê gotinê xwe li min girt û hat. Rojên ku qêrînên mirovan di wî nîrê teng de ji guhê min nediket jî xwe li min girt û hat! Belê, vana bi Pirtûka Selahattin Bulut ku navê wê Xadim e ji nû ve hatin bûn mêvanê dil û mejiyê min. Xadim bîra min tevda! Dixwazim çend tiştan li ser Xadim binivîsim. Nivîs jixwe zahmet e tew îcar li ser nivîsekê yan jî berhemekê be bêtir giranî û dijwariya xwe rê dide. Çimkî wê çaxê tu xwe dixî bin barekî din. Barekî ku berpirsiyarike din jî dide ser milê te. Divê tu ne zêde ne jî kêm qal bikî û bibêjî. Tu zêde û kêm qal bikî pêşî tuyê neheqiyê li xwe bikî. Dû re li xwendevên bikî. Çimkî tuyê berê wan bidî rêyek ne rast. Jê û pê ve tuyê nehe- qiyê li nivîskarê wê nivîsê yan jî wê berhemê bikî; tuyê ya wan ji zanîna wan têxî şikê û nehêlî li xurtbûna xwe hay bibin yan jî tuyê bikî ku li kêmaniyên xwe nevarqile. Ji hêla din jî tuyê neheqiyê li wêje, huner û zimanê ku pê hatiye afirandin bikî. Belê, me got nivîs zehmet e û tew li ser nivîsekê ya jî berhemekê be zehmeta wê bêtir dibe. Bi vê baweriyê ez dixwazim têkevim bin barê çend gotinên ji bo pirtûka Selahattin Bulut ku bi navê Xadim hatiye nivîsîn. Xadim çîrokek dirêj e. Çîrokek ji wan çîroka ye ku di wêjeya me ya nivîskî de hê zêde kesî dest neavêtiyê. Heta ku min neqedand min ji destê xwe danenî. Piştî ku min xwend û min pirtûk danî hêlekê û ez hatim ketim nav nivînan îcar Xadim bela xwe ji min venekir. Lehengê berhemê Jêhat yekî ji hefsê derketiye. Destpêk bi haziriya ku wê herin ji devê hefsê rahêjin wî dest pê dike. Serpêhatiya wî ya kevn û nuh di nav tevna çîrokê de tê hûnandin. Gava ku min xwend ez pê êşiyam. Pir caran dilê min bi halê diya wî şewitî. Dayikên vî welatî yê kezebşewat li pêş çavên min şikil girtin. Kenê min bi pevçûna dê û bavê wî hat. Gunehê min bi Biharê hat ku hêviya xwe bi yekî nasnake girêdaye. Hesreta dayika wî ya ku dixwaze wî bizewicîne. Dû re ji mal û welat barkirina wî. Hatina wî ya sten- bol û li dermanê derdê xwe yê bê der- man pirsîna wî, tevdek bi zimanekî xweş hatine hûnandin. Destpêk wek destpêka romanekê ye. Xweş hatiye nivîsandin û dest- pêkirin lê li gor baweriya min ji çîrokekê re ev destpêk giran û zêdeye. Divê bihata kesixandin. Çîroka hem- dem ji pênûsê dixwaze ku bi qitûtî tevbigere. Zimanê berhemê jî tevlî ku kêfa min jê re hatiye ez dibêjim devokên herêmkî bi devê leheng be xweş e lê berhem bi giranî bi devokekê be dibe ku xetereyên zimên di xwe de vehewîne. Di berhemê de kamilbûna pênûsê xwe dide der. Tu çîrokê, çîroka çîrokê û kamilbûna ku çîrokê bi xwediyê pênûsê re avakiriye di rêzikan de dibînî. Berhemên wilo belge ne. Demek dîrokê zelal dike û nahêle bê ji bîr kirin. Mirov bi saya berhemên wilo bi psîkolojî û sosyolojiya kes û civakê ya wê demê dihese. Mirov nirxên ku 198 B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 --- Page Break --- hatine parastin û afirandin û yê ku hatine wendakirin dibîne. Ji bona ku mirov karibe îro û sibeha xwe bibîne û diyar bike berhemên wilo yê ku do û pêr rê didin divê tim li cem mirov hebin. Ji bo nifş û qirnê pêş teqez divê ev werin nivîsandin. Gava ku min ev berhem xwend ez carek din gihaştim wê qenaetê ku heta em têr li ser van mijar û lehengên xwe nesekinin û wan nenivîsînin ewê hêlek me kêm be û emê nizanibin bê em ji kî derê hatine kî derê û bi çi berdêlan em gihaştine heta van derana. Jixwe heta ku em wê kedê nebînin û xatirê ku divê em bidin wan nirxafirînerana em nedin wan emê negihêjin tu miradan. Niha jî ez dixwazim ji pirtûkê çend paragrafên ku ji min re pir bi wate ye bi we re parve bikim. " Texsî li ser asfalta kelekortî dihe- jiya û Jêhat di hundurê mirêka şifêr de kildibû. Serê wî li ser stuyê wî yê zihî- foçkî nediedilî. Porê wî firk bûbû û hema nêvî bi nêvî spî bûbû. Cênîkên wî spîtir xuya dikirin. Birûyên wî bela wela bûbûn û şayikbûna xwe wenda kiribûn. Kîsikên bin çavên wî daliqiyayî bûn û rûyê wî mabû hestî û çerm. Cênîkên wî kort çûbûn xwarê. Bi lêva wî ya jêrîn ve êşên deh salan dale- qiyayî bûn. Jêhat di hundurê mirêka şofêr de kil dibû û li sî û pênc saliya xwe digeriya. Xwe bera kortikên çavên xwe dan, wek du bîrên reş û tarî bûn. Canê xwe peland, pûç û cemidîbû. Ruhê wî betilî û hêviyên wî vemirîbûn… Li xortaniya xwe fikirî û keserek ranişt, keserek veşartî…" Gelo çend kes wek Jêhat li xor- taniya xwe fikirîne û keserên kûr kişandine? Gelo çiqas kes hê jî di binê zindanan de dirizin? Gelo çend kes niha bi hêviya ku ewê rojekê karibin pê li axê bikin dijîn? Gelo… "… Berê xwe guherî. Bi guhertina berê xwe re li dîwarê kêleka xwe rismê xwe yê deh sal berê dît. Awirên wî zû bi zû li ser mirêkê û risim çû û hat. Mirêk… risim… mirêk… risim… Çavên wî fireh bûbûn û di serê wî de dilîstin. Mirêk… risim…mirêk… risim… Xwe bi xwe : " Kîjan Jêhat e?" got û eniya xwe firkand. " Jêhat ew rismê dardekiriye, an ew zilamê di mirê de ye? Niha ruh têkeve vî rismî û di mirêkê de li xwe binêre, wê xwe bibîne an min? Kesek çend kes e? Jiyanekê kesek dijî an gelek kes?" Belê em di jiyanekê de pir jiyana û di emirekî de pir emirî dijîn. Lê ne ew emir ne jî ew jiyan wek ya alemê ye. Wek ku gotine li vî welatî: " mirov ne bi berxî têr şîr dixwin ne jî bi beranî têr giha." Xadim çîrokek bi bandor e. Ji rastiya civakê û heyatê zaye, bi pênûsa nivîsakarê hêja li ser rûpelan ruh ketiyê û tevlî rêwîtiya wêjeya kurdî bûye. B Î R. Hejmar: 10 ZIVISTAN 2009 199

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3

Kovara BÎR – Hejmâr 4