“Hîç neteweyek nikare hêvî û daxwazên xwe yên pêşkevtinê bi bê rêxistinê û hîç rêxistinek nikare bernameya xwe bi bê netewe pêk bîne.”  (Memdûh Selîm Begî)

91. salvegera Şêx Seîd û hevalên wîÎro em li vê derê bi minasebeta 91. salvegera darvekirina serok, serkirde û alîgirên Tevgera 1925an berhev bûne. Dê bi giştî li ser navê van hemû şehîdan û taybetî jî bi navê rêber û serwerê şehîdan Seyîd Abdulqadirê Nehrî, Şêx Seîdê nemir û Xalid Begê Cibran mewlûdek bête xwendin. Bi minasebeta vê mewlûdê, fersend ji bo me jî çêbû ku li ser hinek alî û qonaxên tevgera rizgarîya neteweyî ya 1925an, bala we bikşînin li ser hinek nûqte û têbinîyan. Ezê di axaftina xwe de bi taybetî li ser alîyê rêxistinî (teşkîlatî) yê vê pêvajoyê rawestim. Lewra alîyê rêxistinî yê Tevgera 1925an yan bi nezanî tê jibîrkirin yan jî bi zanîn tê veşartin. Çinku tevgerek civakî û netweyî, ji pêvajoya wî ya gihaştin û rêxistinbûnê bête qutkirin, ew tevger, wek tevgerek ferdî tête nîşandan û bi vê awayê jî alîyê wî yê sîyasî û neteweyî tête veşartin. Di encamê de, mîrasgirên wî yên civakî û sîyasî têne manîpulekirin û xapandin. Ji ber vê yekê, di axaftina xwe de dixwazim bi kurtayî behsa pêvajoya rêxistinî ya wê demê; ji damezirandina Cemîyeta Tealîya Kurdistanê ber bi rêxistinbûna Komîteya Îstiqlala Kurdistanê bikim.  

Cemîyeta Tealîya Kurdistanê (CTK) [Komeleya Pêşxistina Kurdistanê]

Seyid Abdulqadir
Seyid Abdulqadir

Piştî bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Yekemîn, di 17yê Kanûna Ewel a 1334ê (1918) de bi serokatîya Seyîd Abdulqadirê Nehrî, rêxistineke nû tête damezirandin. Qedrî Cemîl Paşa dibêje: “Bi agirbesta Mondrosê ve dawî li Şerê Giştî hat û welatperwerên kurd yên li Stenbolê ji bo serxwebûna neteweya Kurdistanê bi navê Komela Tealîya Kurdistanê rêxistineke sîyasî damezirandin.”[1]

Di maddeya yekemîn a nîzamnameyê de armanca vê rêxistinê weha hatîye nivîsandin: “Ji bo temînkirin, parastin û pêşxistina berjewendîyên giştî yên kurdan, rêxistineke bi navê “Cemîyeta Tealîya Kurdistanê”[2] hatîye damezirandin. CTKê, dixwaze “Prensîbên Wîlsonî” ji bo çareserîya meseleya miletê kurd jî bête tetbîqkirin. Ev daxwaz, ji alîyê Şerîf Paşayê nûnerê kurd ve, ji bo Konferansa Aşitî ya Parîsê jî tête pêşkêşkirin û dibêje: “Li gor Prensîbên Wîlsonî, mafê kurdan heye ku dewleteke azad û serbixwe damezirînin.”[3] Lêkolîner Oğuz Aytepe dibêje: “Armanca esasî ya CTKê ev bû; ku bikare ji vê rewşa nû ya piştî Şerê Yekem îstîfade bike û dewleteke serbixwe ya Kurdistanê damezirîne.[4]

Li gorî nîzamnameyê (peyrevê) heyeta îdarî ya CTKê ji16 kesan pêk hatîye. Mixabin hetanî îro lîsteyeke dirust û temamî ya heyeta îdarî û endaman nehatîye tespîtkirin. Lêbelê di çavkanîyên cur bi cur de, hin lîste hatine belavkirin. Di pirtûka Doza Kurdistan de, li ser endamên desteya rêvebir lîsteya jêrîn hatîye destnîşankirin:

“Di civîna hilbijartina desteya rêvebir de, kesên ku li xwarê navê wan hene, hatine hilbijartin:

Serok: Seyîd Ebdulqadir Efendî (kurê Ubeydullah Efendîyê Şemzînanî -endamê Meclîsa Ayan),

Cîgirê serok ê yekem: Emîn Elî Beg ê Bedirxanî (ji mîrekên Botanê),

Cîgirê serok ê duyem: Fuad Paşa (kurê Seîd Paşayê wezîrê derva yê berê),

Sekreterê giştî: Hemdî Paşa (fermandarê Tumanê),

Jimaryar: Seyîd Abdulahê (kurê Seyîd Abdulqadir Efendî),

Endam: Mîralay Xelîl Begê Dêrsimî,

Endam: Mîralay M. Elî Begê Bedirxanî (xanenişîn)

Endam: M. Emîn Begê Silêmanî (Qaymeqamê leşkerî yê xanenişîn),

Endam: Xoce Elî Efendî (ji ulemayan),

Endam: Şefîq Efendî yê Arwasî (mamoste),

Endam: Babanzade Şukrî Beg (sernivîskarê rojnameya Tercumanê),

Endam: Babanzade Fuad Beg,

Endam: Fetullah Efendî (bazirgan),

Endam: Prof. Dr. Şukrî Mehmed Begê Sekban”[5]

Li gor heman çavkanîyê, divê navê şexsiyetên li jêrê jî wek damezirêner, rêvebir û endamên çalak li ser lîsteyê bêne zêdekirin:

Kamuran Alî Bedirxan, Necmeddîn Huseynî yê Kerkûkî, Reşîd Axa (serokê karkerên Kurd), Kadîzade M. Şewqî, Arwasîzade Mehmed Şefîq (sernivîskarê kovara Kurdistan), Mehmed Mîhrî (mesûlmudirê kovara Kurdistan), Hemze (mesûlmudirê kovara Jîn), Emîn Feyzî, M. Selîm Begê Wanî, Abdulwahîd Berzencîzade, Dr. Hemîd Şakir, Law Reşîd, Dr. Fuad Berxo, Abdurrehîm Rehmîyê Hekarî, Yamûlkîzade Azîz, Hîzanîzade Kemal Fewzî.”[6]

Bêguman di vê lîsteyê de tenê navê hinek rêvebirên çalak hatine rêzkirin, ji xeynî wan gelek endam û xebatkarên jêhatî û çalk jî hene. Di hinek çavkanîyan de behsa navê 260 kesan tête kirin.

Navenda CTKê li Stenbolê bû û li Diyarbekir, Dêrsim, Sêrt, Xarpêt û Meletiyayê jî buroyên wan hebûn. Di heqê rêxistinbûna CTKê de, T. Z. Tunaya dibêje “Cemîyetê li her derê Kurdistanê şûbeyên xwe damezirandine. Li Dîyarbekir, Elezîz (Xarpêt), Arapgîr, Xerzan, Hozat (Dêrsim), Erzerom, Wan û Adanayê şûbeyên xwe vekirine.”

Piştî xebata du salan, geşbûna bûyer û pêşketinên li herêm û cîhanê, li ser paşeroja Kurdistanê, di nav damezirêner û rêvebirên CTKê de nêrînên cuda derxistin meydanê. Ji bo dahatûya Kurdistanê, beşeke damezirêner û rêvebiran, di nav sînorên Dewleta Osmanî de pêkanîna muxtarîyetê (otonomî) diparastin û beşeke din jî serxwebûnê dixwestin.

Di nav vê grubê de şexsîyetên wekî “Emîn Alî Bedirxan Beg, Ferît Bedirxan Beg, Babanzade Şukrî Beg, Babanzade Hîkmet Beg, Dr. Abdullah Cevdet, Dr. Şukrî Mehmed Beg, Kemal Fewzî yê Bedlîsî, Ekrem Cemîl Paşa, Necmedîn Huseynî yê Kerkûkî, Memdûh Selîm Begî û Mewlanzade Rifat”[7] hebûn.

Li ser parçebûna CTKê, Seyîd Mihemedê kurê Seyîd Abdulqadir dibêje: “Di nav CTKê de, Emîn Alî Bedirxan, Halîl Rehmî Bedirxan, Kamuran Bedirxan, Mewlanzade Rifat û Kemal Fewzî “îstiqlalê” diparastin.”[8]

Emîn Alî Bedirxan pêşengîya gruba “serxwebûnxwazan” dikir û vê grubê dixwest prensîbên mafê çarenûsîyê ji bo miletê kurd jî bête tetbîqkirin. Lêbelê di rastiyê de ji alîyê armancê ve, di navbera her du alîyan de jî nakokî û ferqeke mezin tunebû.

Robert Olson di pirtûka xwe de dibêje: “Ferqa di navbera Seyîd Abdulqadir û Emîn Alî Bedirxan de ev e: ku Seyîd Abdulqadir Kurdistaneke yekgirtî tercîhî Kurdistaneke parçebûyî dikir.”[9]

Piştî çêbûna Peymana Sevrê (10ê Tabaxa 1920), nerehetî û acizîya hikûmetê li hemberê xebatên CTKê hîn bêtir bûn. Di vê pêvajoyê de, li Kurdistanê xebata tevgera Kemalîst jî her ku diçû pêş diket û zixtên wan ên li ser tevgera kurd û gelê kurd jî zêdetir dibûn. Ji ber vê, “ji alîyê hikûmetê ve biryara girtina CTKê hate dayin.”[10] Ji xwe berîya wê jî, dest bi girtina hinek şûbeyên CTKê kiribûn. Li hemberî tevgera kurd û CTKê, helwest û polîtîkaya Saraya Osmanî û Heyetî Temsîlîye ya Mistefa kemal yek bû. Di encama vê helwesta yekgirtî ya Stenbol û Anqereyê de, “di Temmuza 1920an de, ji alîyê hikûmeta Osmanî ve biryara girtina CTKê tête dayin.”

CTKê, bi tevî hemû kêmasî û lawazîyên xwe ve di dîroka sîyasî, neteweyî û kulturî ya miletê kurd de helqeyeke sereke û pirr girîng e. Li vê derê, tenê di çarçoveya bîrxistina wê demê de, hin tişt hatin gotin. Divê xebatên pirralî û berfireh li ser vê babetê bêne kirin.

Damezirandina Komîteya Îstîklala Kurdistanê

Xalid Beg Cibri
Xalid Beg Cibrî

Biryara girtina CTKê, ji alîkî ve sistayî û bêmecalîyek xistibû nav rêvebirên CTKê û ji alîyê din ve jî hewldanên lêgerîn û peydakirina rê û rêbazên din dabûn destpêkirin. Di vê rewşa hanê de serokê Cemîyetê Seyîd Abdulqadir, ji Stenbolê ve bi rêya Elî Rizayê kurê Şêx Seîdê nemir li ser navê Şêx Seîd mesaja xwe digehîne hemû kurdperwer, rewşenbîr, ulema û giragirên Kurdistanê; dibêje: “Ji bavê xwe re bibêje ku li vê derê tu rêyek ji bo xebatê nemaye, ger karibin li wê derê xebatê geş bikin baştir e. Ew, rewşa Kurdistanê baş dizane û têkilîyên wî bi xelkê re hene. Xelk hûrmetê nîşanê wî dide û guhdarîya wî dike. Bila li welat, li Kurdistanê rêxistinê bikin.”[11]

Her wekî ku berîya nûha jî hate gotin, piştî jihevbûna navendî ya CTKê, şûbe û komîteyên li Kurdistanê jî ketibûn nav lêgerîneke nû. Em dikarin bêjin ku bi îhtîmaleke mezin gelek endamên CTKê ketine nav lêgerîn û xebateke îlegal û rêxistinên nû damezirandine.

Rêxistina “Komîteya Kurd a Erzeromê” di encama vê lêgerînê de dest bi xebatên binerd kirîye û bi Komîteya Stenbolê re jî têkilîyên xwe yên veşartî domandine. Serokê rêxistina Komîteya Erzeromê Xalid Begê Cibrî bû. Li gor agahdarîyên konsolosê Rusya, di dawîya sala 1920an de li Erzeromê bi navê “Cemîyeta Îstiqlala Kurdistanê” yan jî “Komîteya Îstiqlala Kurdistanê” rêxistinek hatîye damezirandin û Xalid Beg jî wek serokê komîteyê hatîye hilbijartin. Li gor agahdarîyên Îsmaîl Heqî Şaweys;

“Mîralay Xalid Begê Cibrî, di sala 1921ê de li Erzeromê komeleyeke pinehan (îlegal), “Komîteya Îstîklala Kurdistanê” ava kiribû. Ev komele li Kurdistana Tirkiyê di demeke kurt de li her şeş bajarên mezin belav bû û dest bi xebatê kir.”[12]

Di raporteke veşartî ya bi hejmara “FO 371/10121” ku 11yê Çirîya Paşîn a 1924ê ji alîyê Hêzên Hawayî yê Îngiliz ve hatîye amadekirin de, li ser têkilîya CTKê û Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê weha hatîye gotin:

“Ev rêxistin, berdewamîya Cemîyeta Kurd a Stenbolê ye. Ji ber zixt û gumanên hikûmetê, Cemîyetê sala 1921ê qerargaha xwe ji Stenbolê ve birîye Erzeromê û ji wê rojê ve hetanî îro xebata xwe li vê navendê pêşxistîye.”[13]

Di raporta navborî de, derbarê rêxistin, şûbeyên (şaxên) wê yên li Kurdistanê, serokên van şûbeyan, navê eşîret û serokeşîrên piştgir, kadroyên pêşeng û endamên leşkerî yên nav dewlet û ordîya osmanî de hatine dîyarkirin. Li van bajar û qezeyan şûbeyên rêxistinê hatine avakirin û navê rêvebirên wan wisa hatine dîyarkirin:

“Erzerom (navenda rêxistinê ye û serokê wê Mîralay Xalid Begê Cibrî ye), Stenbol (serokê şûbeyê Seyîd Abdulqadir e), Qers (serokê şûbeyê Yuzbaşî Tewfîq Efendî ye), Bazîdê (Şêx Îbrahîm), Eleşgirt, Melezgird (Kor Huseyin Paşa), Varto (Xalid Begê Hesenî), Xinûs (Rûştî Efendî), Muş, Bedlîs (Yusif Zîya Beg), Wan (Mele Abdulmecîd Efendî yê birayê Seîdê Kurdî), Sêrt (Yuzbaşî Îhsan Beg), Şirnax (Silêman Axa), Cizîr (Hecî Dûrsin Efendî), Dîyarbekir (Ekrem Cemîl Paşa), Mêrdîn (Hecî Xidir Efendî), Erzingan, Dêrsim (Kangozâde Elî Heyder), … ”[14]

Di vê demê de herweha têkilî û xebata ji bo yekgirtina rêxistin û grubên kurd jî berdewam bû. Di encama van hewldanan de, Komîteya navendî ya li Stenbolê û Komîteya li Erzeromê, yekîtîya xwe pêk tînin. “Komeleyên eşkere û nihênî (legal û îlegal) yên Kurdistanê, wek Komela Tealî ya Kurdistanê, Teşkîlata Îctîmaîye, Hêvî, Demokrat û Sosyalîstên Kurdistanê xwe gihandin hev û ji bilî vana jî, li Anqerê Yusif Zîya Beg ku mebûsê Bedlîsê bû, wî jî di sala 1922an de komeleyek îlegal a bi navê “Îstîqlala Kurdistanê” ava kiribû û şaxên wê li bajarên Wan, Bedlîs, Anqere û Stenbolê çêbûbûn.”[15] Di dawîya xebatên yekgirtinê de “Komîteya Kurd a Stenbolê”, “Komîteya Kurd a Erzeromê” û Komîteya Îstiqlala Kurdistanê ya li Misrê, bi tevî hin grub û rêxistinên din bi navê “Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê (KÎK)” rêxistinek nû damezirandin. Îsmaîl Heqî Şaweys dibêje: “Bi vî awayî di navbera salên 1921-1922yan de, çi eşkera çi nihênî, hemû partî û komeleyên siyasî yên gelê kurd li Kurdistana Tirkiyê xwe dan bin alaya “Komîteya Îstîqlala Kurdistanê” û bi hev girtin. Ji bo rizgarî û serxwebûna Kurdistanê peyman girê dan û bi kontr-partiyên tirk ên ku li dijî Kemalîstan bûn re, dest bi xebatê kirin.

Komîteya Îstîqlala Kurdistanê li hemû deverên Kurdistana Tirkiyê bi awayekî nihênî hate damezrandin. Xalid Begî li ser mebestên komîteyê, bi Simko û Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û nevîyên Şêx Abdilqadirê Şemzînanî re li hev kiribû. Di sala 1921ê de li Erzeromê navenda Komîteya Îstîqlala Kurdistanê hate danîn ku 24 qehremanan tê de cih digirt.” [16]

Li gor konsolosê Rûsyayê Pavlovskî, “Komîteya Kurd a Stenbolê û Komîteya Kurd a Erzeromê di Nîsana 1922yê de yekîtîya xwe pêkanîne.”[17] Li gor neqilkirina Mele Xalid, Fehmîyê Bîlal jî dibêje: “Komîteya Îstiqlala Kurdistanê, di sala 1921ê de hatîye avakirin û di nav zemanekî kurt de li tevayîyê herêmê rêxistina xwe pêk anîbû.”[18] Li gor agahdarîya Dr. Nûrî Dêrsimî jî, “Komîteya Kurdistan a Erzeromê, di nav sala 1919yan de li ser dîrektîfa navenda Stenbolê ya Cemîyeta Tealîya Kurdistanê, bi serokatîya qehremanê kurd Xalid Begê Cibrî hatîye damezirandin.”[19] Piştî yekbûna herdu gruban, navê rêxistina nûh dibe “Komîteya Navendîya Kurdistanê.” Ji yekîtîya van herdu gruban şûn ve, xebata ji bo yekîtîyê hîn bi berfirehî hate domandin, di encamê de hinek grubên din jî tevlî vê yekîtîyê bûn û navê rêxistinê kirin Komîteya Îstiqlala Kurdistanê. Di hin çavkanîyan de jî bi navê “Komîteya Azadîya Kurdistanê (KAK)” yan jî bi navê xwe yê kurt, wek “Azadî” tête binavkirin. Li gorî raporta Pavlovskyê Konsolosê Rusyaya Federal li Erzeromê, Xalid Beg serokê vê rêxistinê bû û Îsmaîl Heqî Şaweys bi xwe jî endamê rêvebirîya vê rêxistinê bû.[20]

Di raprotek veşartî ya bi hejmara “FO 371/10121” ya Konsolxaneya Îngiliz de, Komîteya Îstiqlala Kurdistanê wek berdewamîya CTKê hatîye destnîşankirin û dibêje, ev rêxistin bi wesîteya Dr. Mehmed Şûkrî hatîye naskirin û herweha têkilîya wan bi Şerîf Paşa re jî heye. Ji ber xweparastin û şupheyên hikûmetê, sala 1921ê qerargaha xwe birine Erzeromê û serokê wê jî Mîralay Xalid Beg e.[21]

Di raporta navborî de navê gelek damezirêner û endaman, şûbe û serokê şûbeyan, kadroyên eskerî yên nav ordîyê, eşîr û serokeşîran jî hatine nivîsandin.

Cimhurîyeta Kemalîst bi hemû rê û têkilîyên xwe ve xebata Komîteya Îstiqlala Kurdistanê bi hesasiyetê dişopandin. Bi hênceta bûyerên Beytûlşebabê Yusif Zîya û paşê jî serokê rêxistinê Xalid Beg di roja 20ê Kanûna Ewel a 1924an de hate girtin. Ev her du serkirdeyên girîng ên rêxistinê li Bedlîsê hatin hepiskirin. Ji girtina Xalad Begî çar roj şûn ve, Mahkemeya Xinûsê Şêx Seîd Efendî jî dawetê îfade dayinê dike. Ev yek dibe nîşana çavtirsandin û gefxwarina li ser Şêx Seîd Efendî jî. Ji vê bûyerê şûn ve Şêx Seîd, Xinûsê terk dike û tê herêma Paloyê. Di vî navberê de mesaja Xalid Begî digîje kesayetîyên wekî Şehîd Şêx Seîd û endamên din ên rêxistinê, da ku xebata rêxistinkirina şoreşê berdewam bikin. Ji wê gavê şûn ve, Şêx Seîd bi awayekî hîn çalak dikeve nav xebata rêxistinkirina şoreşê û ev xebat di 13yê Sibata 1925an de bi bûyera Pîranê provake dibe û berîya dema dîyarkirî dest pê dike. Navê Şêx Seîdê nemir, di vê pêvajoyê de wek serokê sîyasî yê tevgerê derdikeve pêş. Tevgera 1925an, di çend mehên pêşî de ji alîyê çapemenîya Komarê ve bi unwanê “tevgera kurd” tête binavkirin, lê paşê bi biryara Serokerkanî û Wezareta Derva, wek tevgerek “îrtîcayî” û paşverû tête nîşandan û cenabê Şêx Seîdê nemir jî wek serokê vê tevgera îrtîcayî didin nîşandan. Bi vê awayê dixwazin alîyê sîyasî û neteweyî yê Tevgera 1925an veşêrin. Mixabin ev nêrîna sîstema dagirkerî, tesîreke negatîf li ser beşekî girîng ê kurdan jî kirîye.

Xulesa Tevgera 1925an, bi rêberî û rêxistinkirina Komîteya Îstiqlala Kurdistanê çêbû.

Li gor yên berîya xwe du xusûsîyetên cuda yên vê rêxistina nû hebûn: 1- Ev rêxistin di şiklê cepheyekî neteweyî de hatibû sazkirin, 2- Yekemîn rêxistina îlegal e ku li ser erdê Kurdistanê tête damezirandin û kadroyên wê yên navendî li Kurdistanê bûn.

* * *

Seyîd Abdulqadir ji ber serokatî û pevgirêdanîya bi Tevgera 1925an re, “roja 12yê Nîsana 1925an, li Stenbolê bi tevî kurê xwe Seyîd Mehmed, serokê eşîreta Xoşnevê Nafîz û Sadîyê Paloyî têne berdestkirin û wan rêdikin Diyarbekirê.”[22] Darezandina wan, di 14yê Gulana 1925ê de dest pê dike û di 25ê Gulana 1925an de ji alîyê Mahkemeya Îstiqlal a Şerqê ve bi îdamê têne mehkûmkirin. Serokê CTKê Seyîd Abdulkaqir, kurê wî Seyîd Mihmed, Abdullah Sadîyê Paloyî, Kemal Fewzî yê Bedlîsî, Hacî Ahtî (Mehmed Tevfîk) û Xoce Eskerî Efendî di 27ê Gulana 1925an de li ber Mizgefta Gewre ya Diyarbekirê têne darvekirin…..Seyîd Abdulqadir di dema darvekirinê de dibêje:

“Jixwe hun di meseleya xerakirin û belakirinê de xwedî şuhreteke mezin in. We vira jî kir wek Kerbelayê. Vê yekê bizanin ku mirov bi bêwijdanîya xerabkirin û talankirinê şeref qezenc nake, nabe xwedî nav û deng.”[23]

Şêx Seîd û hevalên xwe, 15yê meha Nîsanê di herêma bajarê Vartoyê de û li nêzîkê pira Abdurehman Paşa, ji alîyê hêzên leşkerî yên Komarê ve têne girtin. Hemû girtiyan ji wê derê ve sewqê Diyarbekirê dikin û piştî sazkirina komîteyên înfazkirinê, bi biryarên sîyasî di 28ê Hezîrana 1925an de li bajarê Diyarbekirê bi tevî hevalên xwe ve têne darvekirin.

Şêx Seîdê nemir di dema darvekirinê de dibêje:

“Îro dawîya jîyana min a dinyayê ye. Ji ber ku ez dibim qurbanîyê milleta xwe, qethen nepoşman im. Bes ku nevîyên me, me li hemberî dijminan mehçûp nekin. 

Xalid Begê Cibrî dibêje:

“Zan nekin ku yê li hemberê we, ez tenê me. Li pişta min milletek mezin a kurdan heye ku li ser erdê Mezopotamya, Îran û Turkiyeyê belav bûye. Îro hun min bi dar ve dikin, lêbelê hîç şik nakim ku siberoj dê nevîyên me jî we tune bikin.”

29.06.2016/ Amed

   

* * *

Armanc û rêbaza xebata Komîteya Îstiqlala Kurdistanê, di nîzamnameya wê ya derveyî de weha hatîye dîyarkirin:

Nîzamnameya derveyî ya Komîteya Îstiqlala Kurdistanê

1- Armanca Komîteyê ev e ku di navbera kurdan de yekîtîyê çêke û bi alîkariya hukûmeta Îngilîz serxwebûna kurdan dabîn bike.

2- Komîte ji bo gihaştina vê armancê dê li ser sînorên xwe yên neteweyî û di nav welatên bîyanî yên ku munasib bibîne şaxan veke û pirtûkçe û ewraqan çap bike.

3- Her yek ji şaxên ku di lîsteya Nîzamnameya Hundirîn de hatine nîşandan gava zorker êrîşeke biçûk jî bibin ser herêma ku ew şax tê de ye divê li hember vê êrîşê nerazîbûna xwe nîşan bide û protesto bike û ji bo ku dinyayê bi vê meseleyê bide hesandin çi ji destê wê bête bike.

4- Di herêmekê de serhildaneke şoreşî derkeve holê dê Komîte heya ku ji destê wê bête alîkarîya wan bike; bila dixwazî Komîte derbarê vê serhildanê de berê nehatibe agahdarkirin jî.

5- Gava komîteyên din ên siyasî û ne siyasî, di herêmên şaxên komîteyê de bên avakirin dê mirovên ewlemend bên helbijartin, ev mirov têkevin nav wan komîteyan û derbarê armanc û çalakîyên wan de Komîteyê agahdar bikin.

6- Girtina biryarên siyasî, wezîfeya “Komîteya Navendî” ye. Lê di rewşên naçarî de yên di rêza duyemîn de jî bi şertê agahdarkirina Komîteya Navendî dikarin biryarên wisa bigirin.

7- Komîteyê, Kurdistan kiriye sê qisim:

Qismê yekem: Kurdistana Tirkiyeyê û Bakûrê Sûriyeyê.

Qismê duyem: Kurdistana Iraqê.

Qismê sêyem: Kurdistana Îranê.

8- Dê ji bo Komîteyê daîreyeke sereke hebe û ji daîreya sereke re jî daîreyên di rêza duyem de hebin. Ev daîre dê şaxên Komîteyê îdare bikin û ji bo hêsankirina îdarekirina şaxên dûr tedbîrên taybet bigirin. Komîsyona rêvebirinê ya daîreya sereke û daîreyên di rêza duyem de, dê ji van çar kesan pêk bê: Serok, nivîsyar, jimêryar (muhasib), saloxgêr (endamê îstîxbaratê). Lê di şaxan de, ji sê kesan pêk tê: Serok, nivîsyar û saloxgêr. Her kesê ku di komîteyê de ye xwedîyê rayeke tenê ye.

9- Dê şaxên Komîteyê, nîzamnameyên daîreyên di rêza duyem de bi rê ve bibin û encaman rapor bikin. Daîreyên di rêza duyem de jî, divê bi vî hawayî tevbigerin. Divê her şaxek Komîteyê, piçûk-mezin hereketên ku Komîteyê eleqedar dike qeyd bike û bigîjîne şaxên hawîrdorên xwe. Eger bûyerên girîng çênebin dê her şax di dawiya her mehê de rapora xwe ya derbarê çalakiyên xwe û encamên van çalakiyan de pêşkêş bike.

10- Dê her şax ji bo vekirina şaxên nû li hawîrdorên xwe xebatê bike.

11- Her şax gava bixwaze endaman helbijêre, divê pêşekiyê bide mirovên desthilat (bibandor), serokên eşîran û rewşenbîran.

12- Mirovên ku bên helbijartin divê xwedîyê van şertan bin: Zana bin, bi esl bin, berjewendiyên neteweyî di ser berjewendiyên xwe yên şexsî re bigirin.

13- Daîreya sereke piştî ku bawer kir ku ew kesê ku dixwaze bibe endam û şertên endamtiyê têde hene, divê li ser bergehên wî bisekine, eger hewce bike divê wî bide sondê, wezîfeyên wî pê bide zanîn û paşê wî wekî endam bide naskirin. Divê ev endamê nû, kesên ku di meclîsa sondê de ne tenê bibîne, endamên din nas neke.

14- Endamê ku sirrê Komîteyê aşîkar bike an jî li hember xalên bernameya wê xiyanetê bike, dê cezayê mirinê lê bête birrîn; bila dixwazî ev xiyanet di bin îşkenceyên mezin de jî hatibe kirin.

15- Wezîfeya endaman ev e ku ji bo berjewendiya giştî xebat bikin û çalakiyan pêk bînin. Loma divê ji bo bihêzkirina yekîtîya kurdan û geşkirina hestên kurdayetîyê çi ji destê wan bê bikin.

16- Divê her endam li gor dahata xwe du mehane barbû (aîdat) bide.

17- Her şax mafê xwe heye ku gava hewce bike çarîyekek dahata xwe xerc bike. Ji bo vî karî lazim nîne ku muracaatî daîreya sereke bike, lê di dawîya her mehê de divê rapora xwe ya dahat û mesrefan pêşkêşî Daîreya Bilind a Îdareker bike.

18- Dê daîreya sereke û yên di rêza duyem de, di demên cur bi cur de hesabên şaxan, hejmara endamên wan û xebatên wan kontrol bikin. Sûistimalên malî û leyîstika bi hesaban, ji aliyê kî ve hatibe kirin, dê cezayê mezin lê bête birrîn.

19- Kesên ku di dema bicîhanîna wezîfeyên xwe de bikevin xeterê, ji bo alîkirina wan divê hinek gav bêne avêtin. Mirovên ku bi vî hawayî têkeve xeterê dê îhtiyaciyên wî û malbata wî ji alîyê komîteyê ve bêne te’mînkirin.

Civîn

20- Civîn salane di cihê ku ji alîyê daîreya sereke ve û li gor fermana vê daîreyê bê dîyarkirin de têne çêkirin. Ji bo beşdarbûna van civînan, dê ji her şaxekê mirovek bê hilbijartin û di van civînan de xebatên daîreyên di rêza duyem de, rewşa dahat û mesrefan û xebatên ku di salên pey wê de bêne kirin, bêne nîqaşkirin. Paşê ji bo çûyina Meclîsa Giştî dê sê kes bên hilbijartin.

 21- Dê daîreya sereke paşê li cihekî munasib civîneke taybet çêke, wê endamên ku ji alîyê komîsyonan ve hatine şiyandin beşdarî vê civînê bibin û têde xebatên daîreya sereke û dahat û mesrefên wê nîqaş bikin û bernameya wê ya sala paşê dîyar bikin.

 22- Gava meclîs pêdivî bibîne serok û endamên komîsyona rêvebirinê têne guhartin.”[24]

[1] Qedrî Cemîl Paşa (Zinar Silopî), Doza Kurdistan, weşanên Bîr, 2007, Dîyarbekir, r. 51

[2] J. b., r. 215

[3]Bîlal Şimşir, Kürtçülük[Kurdîtî]: 1787-1923, Bilgi Yayınevi, 2009, r. 305

[4] Oğuz Aytepe, Tarih ve Toplum, Yeni Belgeler Işığında Kurdistan Teâlî Cemîyetî, sayı: 174, Haziran 1998, r. 330

[5] Qedrî Cemîl Paşa (Zinar Silopî), Doza Kurdistan, Weşanên Bîr, 2007, Dîyarbekir, r. 51

[6] J. b., r. 198

[7] Uğur Mumcu, Kürt İslam Ayaklanması (1919-1925), Tekîn Yayın Evi, 1991, Ankara, r. 186

[8] Şevket Beysanoğlu, Anıtları ve Kitabeleriyle Diyarbakır Tarihi, cild: 3, 2001, Ankara, r. 951

[9] Robert Olson, Kürd Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı, Öz-ge Yayınları, Ankara, 1992,r. 49

[10] İsmail Göldaş, Kurdistan Tealî Cemîyetî [Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê], Weşanên Doz, 1991, Stenbol, r. 217

[11] Hesen Hişyar, 63 yıl sonra Şeyh Said direnişi, kovara War, h.: 8, 1999

[12] Kovara Bîr, Hejmar: 2, Havîna 2005, Diyarbekir, r. 35-40, bn. Jiyan û Berhemekanî Îsmaîl Heqî Şaweys, Çapxaney Wezaretî Perwerde, Hewlêr, 2003

[13] Ahmet Mesut, İngiliz Belgelerinde Kurdistan (1918-1958), Weşanên Doz, 1992, Stenbol, r. 143

[14] J.b., r. 147, 148

[15] Kovara Bîr, Hejmar: 2, Havîna 2005, Diyarbekir, r. 35-40, Jiyan û Berhemekanî Îsmaîl Heqî Şaweys, Çapxaney Wezaretî Perwerde, Hewlêr, 2003

[16] Kovara Bîr, Hejmar: 2, Havîna 2005, Diyarbekir, r. 35-40, bn. Jiyan û Berhemekanî Îsmaîl Heqî Şaweys, Çapxaney Wezaretî Perwerde, Hewlêr, 2003

[17] Di derbarê Meseleya kurd de raporta bi dîroka 26.07.1923 yê Konsolosê Erzeromê Pavlovsky, bn. www.Newroz.com, 10ê Sibata 2008

[18] Mele Xalid, Fehmî Firat kî ye? kovara Bîr, hej: 7, Havîna 2007-Dîyarbekir, r. 212

[19] Dr. Nuri Dêrsimî, Hatıratım [Bîranînên Min], Weşanên Doz, Stenbol, 1997, r. 47

[20] Di derbarê Meseleya kurd de raporta bi dîroka 20.12.1922 yê Konsolosê Erzeromê Pavlovsky, bn. www.Newroz.com, 10ê Sibata 2008

[21] Ahmet Mesut, İngiliz Belgelerinde Kurdistan (1918-1958), Weşanên Doz, 1992, Stenbol, r. 143

[22] Şevket Beysanoğlu, Anıtları ve Kitabeleriyle Diyarbakır Tarihi, cild: 3, 2001, Ankara, r. 947

[23] İsmail Göldaş, kovara War, hejmar: 8

[24] Daireya Giştî ya Sicîlan, Wezareta Hewagerî ya Brîtanya, 23 / 412, Qism: 2, Eks / Em 4583, bn. http://www.kovarabir.com/nizamnameya-derveyi-ya-komiteya-istiqlala-kurdistane/, 11 Nisan 2010

Bersiv bide

Ji kerema xwe re şiroveya xwe binivsîne
Ji kerema xwe re navê xwe binivsîne

*