‘Kurum, Oluşum’ anlamlarına gelen ve çoğunlukla Üniversite ve Akademi çevresinde kendisine yer bulan  Eski Latince kökenli ‘Enstitü (Instituer)’ kelimesi, 1983 yılında Paris’te açılan ‘Paris Kürt Enstitüsü/INSTITUT KURDE PARİS’yle Kürtçeye yerleşmeye başlamıştır. Kürt coğrafyasında çoğunlukla bilimsel çalışmalarda ve kurumlarda ‘Korî zanisti, kom, komik, komele’ gibi kelimeler tercih edilmektedir. Akademi kelimesi de bunlardan biridir. Enstitüleri bu kurumlardan ayıran fark, sistemli ve planlı olmaları, belli konularda araştırma yapmaları gelmektedir[1].

Bu yazıda, yararlanılan kaynakların hakkı saklı kalmak şartıyla, Kürtler tarafından açılan ve Kürdolojiye büyük faydası dokunan Kürt enstitülerinin faaliyetlerine yer verilmiştir.

Kürtler tarafından şimdiye kadar şu enstitüler kurulmuştur: Paris Kürt Enstitüsü (1983), Bürüksel Kürt Enstitüsü (1989), İstanbul Kürt Enstitüsü (1992), (Berlin) Kürt Enstitüsü (Berlin-Köln, 1994), WIEN Kürt Enstitüsü (Wien-1994), Stockholm Kürt Enstitüsü (1996), Washington Kürt Enstitüsü (1996), Tahran Kürt Dili Enstitüsü (2001), Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî/ Zazaca Dil Enstitüsü (Almanya-2001), Ehmedê Xanî Kürt Kültürü Enstitüsü (Urmiye, 2002-2013, kapandı), Kurdish Heritage Institute/Enstîtuya Kelepûrê Kurdî  (Süleymaniye-2003, Kekük, Duhok-2007, Erbil), Diyarbakır Kürt Enstitüsü (2004), Danimarka Kürt Enstitüsü (2012), Bedirxan Kürt Enstitüsü (Rojava-2012), London Kurdish Institute/Londra Kürt Enstitüsü (2014), Middle East Research Institute/Ortadoğu Araştırma Merkezi (Erbil-2014).

Paris Kürt Enstitüsü (Fransa, 1983):

Cegerxwîn, Ordîxanê Celil, Heciyê Cindî, Hêjar, Kendal Nezan, Qanadê Kurdo, Yılmaz Güney, Remzî Bucak, Osman Sebrî, Tewfîk Wehbî, Î. Şerîf Vanlı ve Nurettin Zaza gibi önemli Kürd aydın ve sanatçılarından oluşan bir grup tarafında 24 Şubat 1983 yılında kurulmuştur. Enstitünün açılışı, Fransa’nın açılış gününe binaen vizeleri kaldırmasının etkisiyle, 6 bin kişinin katıldığı bir şenliğe bürünmüştür[2]. Belirtmek gerekir ki, her ne kadar enstitü 1983 yılında kurulmuş olsa da, bu dönemin öncesinde 1974 yılında kurulan Fransız- Kürdistan Derneği, PKE’nün öncülüdür ve enstitü fikrinin başlangıç noktasıdır[3].

1982’de Fransa’da Françuis MITTERAND’ın iktidarda olması, Enstitünün açılmasını kolaylaştırdığı gibi, enstitünün devlet yardımı almasını da olanaklı kılmıştır. Ancak 1987’de Fransız sağının iktidara gelişi, Enstitüye her yıl devletçe verilen paranın kesilmesini beraberinde getirmiştir[4]. 1998 yılına gelindiğinde ise, Fransa tarafından Enstitünün vakıflaştırılacağı haberleri Kürt basınında yer almıştır. 1989 yılında Cindo Koçer imzasıyla ‘Paris Kürt Enstitüsü ve Kürt Aydınlarının Sorumluluğu’ Kurdıstan Press gazetesinde çıkan yazıda; ‘…Kürt emekçi ve aydınlarının bir umut doğrultusunda yıllar boyunca fedakarca sürdürdükleri maddi ve manevi çabalarının ürünü olan Kürt Enstitüsünün bir takım insanların çıkarlarını gerçekleştirmek üzere vakıflaştırılmasına izin verilemez.’[5] denilerek, Enstitü yönetimine, Enstitünün vakıflaştırılmaması gerektiğine dair sert bir uyarı yapılmış olsa da Enstitü, 2 Mart 1993’te Fransa başbakanı tarafından imzalanan sözleşme ile kamu yararına çalışan bir vakıf haline getirilmiştir. O tarihten bu yana gelişerek, hem Kürdler nazarında, hem de uluslararası arenada etkinliğini artırarak varlığını sürdüren PKE’nün başkanlığını, enstitü kurucularından biri olan ve  halen (2015) görevini bulunan  Kendal Nezan sürdürmektedir. K. Nezan’ın uzun bir süre enstitünün başkanlığını yapması, kendisine bazı suçlamaları da beraberinde getirmiştir. Kendisine yöneltilen eleştirilere, üç yılda bir düzenlenen genel kurul kararlarını hatırlatarak cevap vermiştir. Ayrıca, bu görevin büyük fedakarlıklar gerektirdiğini, bu işi layıkıyla yapabileceklerin olması durumunda kendisinin geri çekilebileceğini ifade etmiştir[6]. Başkan yardımcılıları da Abbas Vali ve Fuad Hussein’dir.

Enstitü, kuruluşunun ilk aylarında yayınlamış olduğu “Kürdistan Yurtseverlerine” başlıklı bildiride, yapmak istediklerini 11 maddede sıralamışlardır. Bu maddelerden birkaçı şu şekildedir:

  • Kürt çocukları için okuma, edebiyat, coğrafya ve Kürdistan tarihi kitaplarının basımı ve yayınlanması,
  • Kürt hikaye, türkü ve fıkra derlemelerin basımı, yayımı,
  • Kürtçe-Kürtçe, Kürtçe yabancı diller sözlüklerinin basımı,
  • Çağdaş ve klasik Kürt şair ve yazarlarının eserlerinin yayımı,
  • Dünya edebiyatının Kürtçeye çevrilmesi ve yayımı,
  • Kürtler hakkında yabancı dillerde yayınlanmış eserlerin Kürtçeye çevrilmesi ve yayımı[7].

PKE’nin amacı, Kürt toplumu içinde Kürtlerin dil bilgisini, tarihini, kültürel mirasını muhafaza etmek; Avrupa’ya göç eden Kürtlerin göç ettikleri ülkenin kültürüne uyum sağlamalarına ve bütünleşmelerine katkıda bulunmak; Kürtlerin yaşadıkları ülkelerin, kültürünün, şimdiki durumlarının tüm kamuoyu tarafından bilinmesini sağlamak olarak belirtilmiştir[8].

Enstitünün kitap ve süreli yayın faaliyeti bulunmaktadır: ‘Studia Kurdica’, ‘Hêvî’, ‘Etudes Kurdes’, ‘Kurmancî’, ‘Bülten (S:376, 2016). İlk sayısı 1983 yılında yayınlanan Kurmancî/Zazakî/Soranîce dergi Hêvî’nin 8 sayısı (1983-1992, 8 s.) çıkmıştır.  1987 yılında ilk sayısı yayınlanan ve yılda iki sayı çıkan ‘Kurmancî’ dergisinin şimdiye kadar 56 (Bahar-1987-2016, 56 s.) sayısı yayınlanmıştır. 1985-1992 yılları arasında altı dilde yayınlanan ‘Studia Kurdica’nın da 6 sayısı çıkmıştır. 2000 yılında ilk sayısı yayınlanan Etudes Kurdes’ isimli Fransızca akademik derginin ise 12 sayısı tamamlanmıştır (2012).

Enstitünün önüne koyduğu en önemli hedeflerden biri de bir Kürt arşivi oluşturmaktır. Kürt Ulusal Kütüphanesi olma niyetinde olan enstitünün kütüphanesinde,  1983 tarihinde 25 dilden 2.400 civarında kitap bulunurken, günümüzde 23 dilde yazılmış 6.523 monografi, on binlerce yazı, gazete ve dergi koleksiyonları, fotoğraflar, videolar, ses ve müzik kayıtları bulunmaktadır. Batı’da Kürtlerle ilgili en çok esere sahip olan kütüphanede  15. yüzyıldan 21. yüzyıla kadar Kürtlere dair basılı eserlerin yanında elyazmaları da bulunmaktadır. Kütüphanenin bazı materyallerine PDF olarak ulaşmak mümkündür.

300’den fazla öğrenciye burs imkânı da sağlayan enstitü tarafından Kurd 1 kanalı açılmış, ancak maddî imkânsızlıklardan dolayı kapatılmıştır[9].

Enstitünün ‘Kurmancî’ ve ‘Zazakî’ grubu bulunmaktadır. Kurmancî grubu, Kürtçenin standartlaşması için çalışmaktadır. Grubun il toplantısı, 1987 yılında Barselona’da gerçekleştirilmiştir[10]. Bu tarihten sonra da, Danimarka (2 defa), Bürüksel (2 defa), Kürdistan Federal Bölgesi ( 2 defa), Fransa ve İsveç’te  toplantılar devam ettirilmiştir. 2013 yılına kadar yılda iki kez düzenlenen toplantılara; toplamda 66 yazar, akademisyen ve dilbilimci katılmıştır[11]. ‘Kurmancî Grubu’ 2015 yılına kadar 57 toplantı gerçekleştirmiştir[12].

Enstitü, sadece bir kültür kurumu olmakla yetinmemiş, Kürt/Kürdistan sorunun uluslararası arenada görünür olmasına[13] ve Kürtlerin lehine kararların alınmasına  da büyük çaba göstermiştir. Enstitü, Saddam Hüseyin’in Kürtlere yönelik işlediği soykırımın dünya kamuoyunda duyulmasını sağlayarak Fransa öncülüğündeki BM Güvenlik Konseyi kararıyla, Irak’ın Kuzeyinde Kürtler için ‘Güvenli Bölge’nin oluşumu sağlanmıştır[14]. Ayrıca Kürtler arasındaki ihtilafların giderilmesi noktasında da Enstitünün çabası olmuştur.  Nitekim Kürdistan Yurtseverler Birliği ile Kürdistan Demokrat Partisi arasında 1994-5 yılları arasında cereyan eden çatışmaların sonlanması noktasında, Enstitünün büyük gayreti olmuştur.

Bürüksel Kürt Enstitüsü (Belçika, 1989):

1989 yılında Belçika’nın başkenti Brüksel’de kurulan ‘Bürüksel Kürt Enstitüsü’, 1978 yılında faaliyetine başlamış olan Têkoşer adlı derneğin  isim değişikliğinden oluşmaktadır[15]. Enstitü, kuruluşunda şu hefeleri taşımıştır: ‘Kürt dilini, edebiyatını, kültürünü geliştirmek, Kürt tarihinden haberdar edilmesini sağlamak; Belçika’da, Avrupa’da yaşayan Kürtlerin sosyal ve siyasal uyumuna, ‘Kürt’ kimliklerini korumalarına yardımcı olmak’[16].

Enstitü, 1995 yılında Adalet Bakanlığı ve Kral’ın onayıyla uluslararası dernek statüsüne kavuşmuştur. Ocak 1989 yılında dört dilde (Kürtçe, Türkçe, Flamanca ve İngilizce) hazırlanan üç aylık Bülten’in yayını devam etmektedir. 1996 yılından itibaren aylık olarak yayınlanan ‘Agahdarî’ dergisi, enstitünün yayını olarak faaliyetine başlamıştır. Enstitünün başkanlığını Derwiş Ferho sürdürmektedir. Herhangi bir siyasi partiye bağlı olmayan enstitü, Belçika hükümetinden maddî destek de almıştır. Enstitünün 2004 yılında Gürcistan’da bir şubesi açılmıştır.

Enstitü, Brüksel’de ilk defa 17-21 Eylül 2014 yılında düzenlenen ‘Kürt Kültür Haftası’ etkinliklerini düzenleyen kurumlardan biri olarak yer almıştır[17]. Enstitünün Almanca, İngilizce, Fransızca, Hollandaca, Kürtçe ve Türkçe farklı türde 100 civarında yayını da bulunmaktadır: ‘Muhtasar Hayatım (E. Cemîl Paşa, 1991), ‘Kurdistana Sevgiler (Rojan Hazim, 2001)’, ‘Marê di Tûr de (Medenî Ferho, 1999)’, ‘Kurdên Tirkiyê di dema herî nuh da (M.A. Hasretyan, 1994)’, ‘Le Genocide Kurde (Desmond Fernandes, 2002)’, ‘Kurdish nationalizm in Mam u Zîn of A. Khanî (F. Shakely, 1993)’, ‘De Koerden, in de (voor-malige),Sovjetunie 1921-1994 (Herman Teals)’[18].

İstanbul Kürt Enstitüsü (Türkiye, 1992-2016, Kapatıldı):

Feqi Hüseyin  Sağnıç, Abdurrahman Dürre, Talat İnanç, Yaşar Kaya, Musa Anter, İbrahim Gürbüz, Cemşid Bender gibi Kürt aydınlarının ve İsmail  Beşikçi’nin katılımıyla 18 Nisan 1992 tarihinde Mezopotamya Kültür Merkezi bünyesinde kurulan İstanbul Kürt enstitüsü[19], kuruluşundan hemen sonra polisler tarafından tabelası indirilmiştir. Enstitü, 2006 yılına kadar hem tabelasını kullanamamış, hem de ancak ‘Zend Bilim Kültür Basım LTD. ŞTİ’ ismiyle faaliyette bulunmuştur. 2006 yılında dernek statüsüne kavuşmuştur[20]. 31/12/2016 tarihinde yayınlanan Kanun Hükmünde Kararname ile kapatılmıştır.

18/04/1992 Enstitünün Açılışından (Zekî Ozman)

Enstitünün “Tüzük” programında şu dört amaç ortaya konulmuştur:

  1. Enstituya Kurdî, Kürt dili, tarihi, edebiyatı, halk bilimi, etnografya ve sanat dallarında genel olarak Kürt kültürü ve sosyolojik mirası alanında araştırma ve inceleme yapar, tahrip edilmiş, yağmalanmış Kürt kültür ve sanat değerlerinin derlenip merkezileştirilmesi, korunması ve yenilenmesine hizmet eder. Elde ettiği ürünleri kamuoyuna sunar.
  2. Enstituya Kurdî, Kürt dili, tarihi, edebiyatı, folkloru vs. alanında çalışmalar yapan çeşitli ülkelerdeki enstitü, akademi, kültür merkezleri vb. çalışmalar yapan kurumlarla ilişkiler kurar; düşünce alışverişinde bulunarak ortak konferans, seminer, sempozyum benzeri etkinlikler düzenler, karşılıklı kültürel dayanışmanın geliştirilmesi için zemin hazırlar.
  3. Enstituya Kurdî, kültür kurumlarıyla ilişkiler geliştirirken ortak bilimsel bilgi ve demokratik kültürün geliştirilmesini, çalışmalarının temel hedefi olarak benimser.
  4. Enstituya Kurdî, çeşitli baskı güçlerinin ve resmi ideolojinin savunucusu kurum ve kuruluşların ürettiği kültürel sömürü, kültürel yozlaşma ve kültürün desentralizasyonuna karşı alternatif programlar geliştirir, demokratik kültürün geliştirilmesinin ancak çağdaş ulusal kültür mirası üzerinde mümkün olabileceğini benimser[21].

Kürtçenin öğrenilmesi için kurslar düzenlemekte, özel dersler verilmektedir. Hasan Cemal, Cengiz Çandar, Ahmet Tulgar ile Boğaziçi Üniversitesi’nden  Prof. Dr. Şemsa Özer Kürtçe özel ders alanlardan sadece birkaçıdır[22].

Kursların yanında, eğitim materyalleri de hazırlanmıştır. “Hînker, 1, 2, 3” seti yetişkinlere hitap ederken, çocuklar için de “Hîndekariya Xwendin û Nivîsînê” isimli kitaplar bulunmaktadır. Bunların yanında birçok gramer ve sözlük de hazırlanmıştır. “Ferhenda Kurdî-Tırkî (Zana Farqînî, 2013)”, “Ferhenga Biwêjan (Mustafa Borak, 2015)”, “Dîroka Wêjeya Kurdî (Feqî Huseyn Sağnıç)”, “Rêzimana Kurmancî (Sami Tan)”, “Gotinên Pêşiyan (Memet Öncü)”, “Dîwana Rûhî (Şex Evdirehmanê Axtepî, 2002)”, “Dîwana Kerbelayî (Şêx Mihemed Kerbelayî, 2002)” isimli kitaplar, enstitünün 100’e yaklaşan yayınlarından sadece birkaçıdır.

Enstitüye bağlı olarak yayınlanan ‘Zend’ ile ‘Fêrname’ dergileri bulunmaktadır. İlk sayısı 1994 yılında çıkan ‘Zend’ dergisinin 1999 yılında yayını durdurulmuş olsa da 2004 yılında tekrar faaliyetine başlamıştır. Şimdiye kadar 24 sayısı çıkan ve Kürdoloji alanında önemli makalelerin yayınlandığı dergide ayrıca önemli dosyalar da hazırlanmıştır: ‘Parastina Zimên (S:5/2007)’, ‘Devok û Zaravayên Kurdî (S:22/2014)’, ‘Ziman û Perwerdehi (S:4/2006)’. Altı ayda bir yayınlanan Fêrname dergisi, daha çok çocukların eğitim/öğretim faaliyetine dönük olup, 4 sayı (2016) çıkmıştır. Ayrıca yılda yaklaşık 1000 kişinin Kürtçe öğrenmesini sağlamıştır.

Enstitü, kuruluşundan buyana amaçları doğrultusunda bilimsel ve kültürel birçok etkinliğe ev sahipliği yapmıştır: “Kürt Kültür Konferansı (İbrahim Gürbüz, Abdurrahman Durre, F.Hüseyn Sağnıç:14-19 Kasım 1992)”, “Kürt Toplumunda Sosyolojik Dönüşümler (İsmail Beşikçi:22 Mayıs 1993)”, “Arkeolojik Bulgular Işığıda Kürt Medeniyetleri (Cemşid Bender: 22 Haziran 1993)”, “Latin Harfli Kürt Alfabesinin Sorunları ve Olası Çüzüm Yöntemleri (31 Temmuz 1993)”, “Sevr’den Lozan’a, Lozan’dan Günümüze Kürtler (11 Eylül 1993)”, “Kürt Aydını Celadet Ali Bedirhan (24 Ekim 1993)”, “Musa Anter: Yaşamı ve Mücadelesi (3 Ekim 1993)”, “Ahmedê Xani Konferansı (Felat Dılgeş: 9 Nisan 1995)”, “Mezopotamya Halkları ve Toplumsal Sorunları (30 Mart 1996)”. Enstitü tarafından 4 Şubat 1996 yılında İstanbul’da düzenlenen “Kürt Sorunu ve Demokratik Çüzüm Yolları” isimli sempozyumda Doğu Ergil, Mahir Kaynak, Şefik Beyaz, Osman Özçelik, Altan Tan gibi şahıslar konuşmacı olarak yer almış ve sempozyum büyük ilgi toplamıştır. İstanbul Kürt Enstitüsü, Berlin Kürt Enstitüsü, Bürüksel Kürt Enstitüsü ve Stockholm Kürt Enstitüsü 16 Eylül 2000 tarihinde ortak bir açıklama yaparak Kürtler arası çatışmaların durdurulmasını ve iç barışın sağlamasını istemişlerdir[23].

Enstitü, 2005 yılından itibaren, “Feqi Hüseyin Sağnıç Dil Ödülü”nü vermektedir. Şimdiye kadar; Zana Farqînî (2005), “M. Malmîsanij (2006), Abdullah Demirbaş (2007), Azadiya Welat Gazetesi (2008), Ahmet Türk (2009), “Kawa Nemir (2010), KCK tutukluları adına Hatip Dicle (2011), Mulazim Ozcan (2012), SZK-Rojava (2013), Ronahyî Önen (2014), Süleyman Çevik (2015) şimdiye kadar ödül alanlar arasındadır[24].

Enstitünün, 17 Nisan 1993 tarihindeki birinci Olağan Genel Kurulu Toplantısında Şefik Beyaz başkan olarak seçilmiştir. Enstitü, 17 Nisan 1994’te ikinci, 9 Temmuz 1995’te üçüncü,15 Aralık 1996’da dörtüncü, 14 Şubat 198’de beşinci, 24 Haziran 2000’de altıncı kongresini gerçekleştirmiştir. 2013 yılından itibaren eş başkanlığa geçen enstitünün başkanlığında Sami Tan ve Gülseren Yılmaz bulunmaktadır[25].

Berlin Kürt Enstitüsü (Almanya, Berlin-Köln, 1994):

1994 yılında Berlin’de kurulan Kürt Enstitüsü; Bürüksel ve Paris Kürt Enstitülerine yakınlığı da dikkate alarak 2007 yılında Köln’e taşınmıştır[26]. Enstitünün kuruluşundan sonra başkanlık görevini İsmet Şerif Vanlı üstlenmiş, ancak Avrupa’da KNK’nın (Sürgündeki Kürt Meclisi) kurulmasından sonra bu görevi Mihemed Emin Pençewanî devam etmiştir. Ayrıca Fehmi Balayî de başkanlık koltuğunda hizmet etmiştir.

Enstitü, Kürt dili, kültürü ve tarihi üzerine birçok araştırma, konferans ve panelin düzenlenmesine, birçok ders ve bilimsel araştırma kitabının yayınlanmasına, dil kurslarının düzenlenmesine ve yürütülmesine imza atmıştır. Almanya’nın Hagen kentinde çalışmalarını sürdürmeye devam eden enstitü, 2015 yılında gerçekleştirmiş olduğu 10’uncu kongresinde eşbaşkanlık sistemine geçme ve kongrenin iki yılda bir yapılması kararı alınmıştır[27].

Almanya’daki ‘Kürt Bilim ve Araştırma Enstitüsü’ çalışma programını ve hedeflerini kısaca şöyle belirtmiştir:

  • Kürt dili, tarihi ve kültürü üzerine orta ve uzun vadeli araştırma programlarının derinleştirilerek sürdürülmesi,
  • Kalifiye elemanların bulunup yetiştirilmesi/yerleştirilmesi için plan ve projelerin hazırlanması, bununla ilgili finansal sorunların çözülmesi,
  • NAV-DEM, YMK, YXK, Halk Meclisleri gibi diğer ilgili kurumlarla mevcut ilişkilerin daha da geliştirilmesi ve anadili mücadelesi ile ilgili ortak projelerin oluşturulması,
  • Kürtçe alanında çalışacak gençlerin yetiştirilmesi, bununla ilgili finansal sorunların çözümü için çaba sarf edilmesi[28].

Enstitünün birçok kitap çalışmasından sadece bir kaçının ismi şu şekildedir: Pirtûka Rêzimanî bi Navê Perspektîf Dersên Rêzimana kurdî (Kurmanci-Fevzi Özmen)’,  ‘Kürtçe-Türkçe İzahlı Sözlük (Alî Huseyîn Kerim)’, ‘Ferhenga Kurdî-Almani/Almanî-Kurdi (Kürtçe-Almanca/Almanca-Kürtçe Sözlük (Abdulkadir Ulumaskan)’[29].

Enstitü tarafından 1995 yılından beri yayınlanan ‘Lêkolin (Kurmancî, Latin Alfabesi)’ adlı bilim ve araştırma dergisinin şimdiye kadar 19 sayısı (2015) çıkmıştır (S:2-1996, S:3-1997, S:4-1997, S:5-1997, S:6-1999, S:11-2005). Mevsimlik olarak yayınlanan ancak maddi sıkıntılardan dolayı düzenli olarak yayınlanamayan dergide bilimsel içerikli yazılar yayınlanmaktadır. Ayrıca derginin birçok sayısı  ‘özel sayı’ olarak yayınlanmıştır[30].

Enstitü, birkaç ayda bir düzenlemiş olduğu ‘Okuma Günleri’ programıyla, farklı konuları ve konukları dinleyicilerle bir araya getirmektedir[31]. Enstitü; Achen, Essen, Bochum gibi üniversitelerde Kürtçe kursların düzenlenmesini de sağlamıştır. Ayrıca kurslar için, Kürtçe eğitim/öğretim materyallerini de hazırlamıştır[32].

WIEN Kürt Enstitüsü/ Institut für Kurdologie (Avusturya, Wien-1994):

Celîle Celîl tarafından Avsuturya’nın Eichgraben kasabasında 1994 yılında ‘Casimê Celîl’ ismiyle ‘Kürt Enstitüsü ve Kütüphanesi’ kurulmuştur. Resmî olarak ise 2008 yılında faaliyetine başlayan[33] kütüphanede Kürtler üzerine; Farsça, Türkçe, Arapça, Rusça, Ermenice, Kütrçenin bütün lehçelerinde, 20 binin üzerinde kitap yer almaktadır[34]. Enstitünün akademik faliyetlerini Celîle Celîl, Birgit Cerha, Prof. Dr. Christian Leithner ve Dr. Aurelia Weikert sürdürmektedir.

Enstitünün aynı zamanda 30 civarında yayın faaliyeti de bulunmaktadır: ‘Stran û Dilanên Kurdî (5 Cilt, 2001/2, 2006, 2012)’, ‘Mesele û Metelokên Gelê Kurd (2005)’, ‘Keşkûla Kurmancî (2004)’, ‘Awazên Kurdî (2011)’, ‘Sêxiştîyên Kurmancî Xorasan (2012)’, ‘Zargotina Kurdî (10 Cilt, 2014, 2015, 2016)’ .

Enstitü; Kürt edebiyatını, Kürt kültürünü Almanlara tanıtma amacındadır. Bunun için de Kürtçe eserleri Almancaya çevirip yayınlamaktadır.

Stockholm Kürt Enstitüsü (İsviçre, 1996):

1996 yılında İsveç’in başkenti Stockholm’de açılmıştır. Enstitünün başkanlığını Huseyn Xeliqî sürdürmektedir. Enstitü tarafından 1997 yılında Berlin Kürt Enstitüsü tarafından yayınlanmaya başlayan ‘Avaşin’ dergisi Stockholm enstitüsü tarafından sürdürülmektedir. Enstitünün ayrıca kitap faaliyeti de bulunmaktadır: ‘Dîroka Êla Sêvika (Şoreş Reşî, 2013)’, ‘Dîroka ji Agir (Hasan Cûdî)’, ‘Welatê Evarê (Serkan Birûsk)’, ‘Dîroka Edebiyata Kurdî (Kawa Amîn)’. Şoreş Reşi tarafından 2008 yılında hazırlanan ‘Dîroka Kurdên Koçber: Anatolya Navîn, Xarasan, Sûriye, Rûsya’ isimli eser oldukça önemlidir.

2012 yılında başlanan ‘Kürt Şiir Gecesi’ etkinliklerine her yıl devam edilmektedir. Enstitü, 2014 yılında düzenlemiş olduğu şiir günlerini, Kobanê ve Şengal’deki direnişe adamıştır[35]. 2015 yılında düzenlenen ‘Şiir Gecesi’ne İhsan Esper (Zazak), Runak Suwani, Hiwa Zekeriyai, Muhammed Banixelani (Sorani), Iman Botani, Aynur Aras, Xizan Silan, Ednan Doğan, Kamran Simo, Qadir Celik ve Hawar Hewremi (Kurmancî) şiirlerini okumuşlardır[36]. Enstitü, 2009 yılında Kürt partilerine çağrıda bulunarak, aralarındaki ıhtilafı gidermelerini ve birlikte çalışmalarını istemiştir[37].

2000 yılında İseveç’te ölen Kürt yazar Mahmut Baksi’nin vasiyeti gereği bütün arşivi, enstitüye bağışlanmıştır.

Washington Kürt Enstitüsü (Amerika, 1996, http://www.kurd.org/):

Nacmettin Kerim öncülüğünde, Amerikanın başkenti Washington’da  1996 yılında açılmıştır. Enstitü, ‘Kürt’ gerçekliğinin Avrupa’da/Amerika’da bilinmesini; Kürtlerin sosyal, siyasal, kültürel gelişmelerine katkıda bulunmayı; Basın, yayın dünyasında Kürtlerin görünürlüğünü artırmayı amaçlamaktadır[38].

Washington Kürt Enstitüsü siyasî alanda da etkinlik gösterek, Dünya Barışı İçin Wisdon Vakfı (Winston Faoundation for World Peace) katkılarıyla 28-29 Haziran 1998 tarihlerinde ‘Kürt Çatışmasının Çözüm Forumu’ düzenlemiştir. Bu forum, hem Talabani-Barzani çatışmasının sonlanmasına, hem de Kuzey Irak Federal Kürdistan Bölgesinin oluşumuna zemin hazırlamıştır[39].

Süleymaniye Üniversitesi Kürdoloji Merkezi (1996):

Süleymanye Üniversitesi bünyesinde Kürdoloji Merkezi  1996 yılında kurulmuştur. Merkezde tarih, coğrafya, dil, edebiyat, hukuk, jenosid, sosyoloji, jeopolitik böümler bulunmaktadır. Merkezin  başkanlığını Prof.  Dr. Aram Ali Mustafa yürütürken, Peshawa A. Muhammed ve Dr. Osman Kader Ahmed de akademisyen olarak çalışmalarına devam etmektedirler. Merkez tarafından şimdiye kadar 3 sayısı (2008, 2009, 2010) yayınlanan ‘Kürdoloji’dergisinde; güncel siyasî sorunların yanında sesbilim, çağdaş edebiyat ve dil gelişimi, din ve eğitimle ilgili yazılara yer verilmiştir. Ayrıca merkez tarafından 56 kitap yayınlanmıştır. Merkezin kütüphanesinde araştırmacıların yararlanabileceği önemli sayıda Kürtçe (1292 kitap, 318 dergi, 200 gazete), Arapça, Farsça, İngilizce  kitap bulunmaktadır.

Tahran Kürdistan Kültür Enstitüsü/İnstituya Ferhenga Kurdistan (Tahran, 2000):

2000 yılında Tahran’da açılan ‘Cultural Institute of Kurdistan/Tahran Kürdistan Kültür Enstitüsü’ün  başkanlığını Behram Welatbegî yürütmektedir. Enstitü tarafından yayınlanan Mustafa Barzani’nin biyografisininin anlatıldığı ‘Ber Tariki Tofan’ isimli kitap bulunmaktadır.

Zazaca Dil Enstitüsü/  Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî (Zaza)-ÎKK(Almanya, 2001):

Enstitü, Almanya’nın Frankfurt/Man şehrinde 2001 yılında resmî olarak kurulmuştur[40]. Enstitünün kurucu üyeleri arasında Dr. Jost Gippert, Dr. Agnes Korn, C.M. Jacopson, M. Sandonato, X. Çelker, Hawar Tornêcengî, Hesen Usên Bor, Cemal Taş, Memed Ali, H. Canse gibi Zazaca üzerinde araştırma yapmış olan bilim insanları yer almıştır. Zaza Dil Enstitüsü’nün amaçları arasında ortak sözlük projesini ilerletme; diyalektler üstü bir standart dil oluşturma (özellikle kolektif dil için); çocuk ve okul eğitim kitapları ile kültürel yayınlar yayınlama bulunmaktadır[41]. Enstitünün başkanlığını Lerzan Jandîl sürdürmektedir.

Akademîya Zimanê Kurdî/Ferhengistan-ı Zeban û Edebî Kurdî (İran-2002:

Tahran’da 2002 yılında açılan ‘Akademîya Zimanê Kurdî/Ferhengistan-ı Zeban-î Kurdî’, Kürt dilini gelliştirme amacıyla kurulmuştur. ‘Dil, kimliğimizdir.’ ilkesiyle hareket eden enstitü, kuruluşundan hemen sonra, 2002 yılında 150 civarında İran’dan Kürt yazar, gazeteci, akademisyen ve dilbilimcinin katılımıyla  ‘Kürt Dilinde Öğretim’ isimli ilk konferansını gerçekleştirmiştir. Konferansta, Kürtçenin farklı yönlerini ele alan bildiriler sunulmuş, Kürtçenin alafabe, lehçe ve eğitim sorunlarına çözüm önerileri dile getirilmiştir.

Enstitüye; Ata Nahai, Ahmed Gazi, Ali Rokhzadi, Aziz Jiyan, Kalimollah Tavahodi, Bahtiyar Seccadi, Abdulhalık Yakubi, Celal Celalizâde, Kamran Rahim gibi İran’ın tanınmış Kürt simaları üyedir. Enstitü tarafından ‘Zimanewan/Dilbilimsel’ isimli dergi yayınlanmaktadır. Dergide; Soranî, Goranî, Kurmancî ve Zazakî lehçeleriyle daha küçük ‘lehçe’ özelliği gösteren ‘Erdelanî, Mukriyanî, Şikakî, Kelhurî’ üzerine yazılar yayınlanmakta, lehçelerin fonetiksel ve gramatiksel özellikleri tespit edilmektedir[42].

Urmiye Ehmedê Xanî Enstitüsü/Enstîtuya Çandî û Hunerî ya Endîşeya Ehmedê Xanî (İran, 2002):

2002 yılında Urmiye’de resmî izinle faaliyetine başlayan[43] Ehmedê Xanî Enstitüsü, Hatemi Cumhurbaşkanlığı döneminde kavuştuğu kısmi serbestliği Ahmedinejad döneminde görememiş ve 2013 yılında İran hükümeti tarafında kapatılmıştır[44]. Bölgede bulunan diğer sivil Kürt kurumlarıyla iletişimde bulunmuş olan enstitü Meşhed, Sine, Mahabad gibi illerde de tanınmıştır. Kürtçe kurslar düzenleyen, edebiyat etkinliklerine ev sahipliği yapan kurumun[45] ayrıca ‘Xatûn’, ‘Xanîtimeş’, ‘Endişeya Mîrgever’, ‘Çand’ ve ‘Xanî’ gibi süreli yayınları bulunmaktaydı[46]. Kurmancî, Soranî, Hewramî, Kelhurî lehçeleri ile Farçanın yer aldığı ‘Xanî’ dergisi, diğer süreli yayınlar gibi, ‘Kürt kültürü ve edebiyatını geliştirme’ niyetiyle[47] yayınlanmıştır. Enstitü, İran Kürtlerinin çocuklarına Kürtçe isim bulma isteğine de karşılık vererek, İran hükümetiyle iletişime geçmiştir[48]. Enstitünün başkanlığı yürüten Vecdî Hatemi (1960-2013) enstitünün kapatılmasından kısa bir süre sonra da vefat etmiştir[49]. Böylece enstitü 10 yıllık ömrünü tamamlamıştır. (Enstitü tarafından basılan Mem û Zîn kitabı). Enstitü tarafından 2011 yılında İskender Caferi editürlüğünde yayınlanan Çend dergisi ikinci sayısından sonra İran yönetimi tarafından yasaklanmıştır.

 

Enstîtuya Kelepora Kurdî/ Kürt Folklor Enstitüsü (Irak-Kürdistan, 2003):

2003 yılında Mezher Xeliqî tarafında Süleymaniye’de; 2005’te Kerkük’te, 2006’da da Duhok’ta şubeleri açılan (Ayrıca Hewlêr/Erbil, Ranya ve Piştder’de de şubeleri bulunmaktadır.)   ‘Enstîtuya Kelepora Kurdî’,  dinî ve kültürel farklılıklarıyla bütün Kürtlerin folklorik ürünlerini modern bir şekilde arşivleyerek, geleceğe taşıma niyetindedir[50]. Enstitüde; Kütüphane, ses/renk arşivi, araştırma, basım bölümleri bulunmaktadır[51]. Enstitü, Kürlerin kültürel kuruluşlarıyla iletişimde olup, bütün coğrafyalardaki Kürt ürünlerini kayıt altına almaktadır. Kütüphanede, Kürtçe ve diğer dünya dillerinden beş yüz kitap bulunduğu gibi araştırmacılara e-kaynak imkanı da sunmaktadır[52].

Enstitü, yayıncılık alanında faaliyetini sürdürmektedir. Arap ve Latin harfli Kürtçe (Kürtçenin bütün lehçelerinde) ve diğer dünya dillerinde şimdiye kadar 200 civarında yayınlanan çalışmalardan birkaçını burada anmak gerekir: ‘Şexê Sen’aniyan (Feqiyê Teyran, Soranice, 2008)’, ‘Karesata kela Dimdimê (1606-1607), 2008’, ‘Şevbêr-Çîrok û Serhatiyên Devera Şarya (2008)’, ‘Gotinên Pêşiyan û Îdyomên Devera Kerkûkê (2008)’, ‘Kurdish cook book, (2009)’, ‘Efsaneyli Wilati Medya/Efsaneyên Welatê Medya, (Kelhûri Kürtçesi, 2009)’, ‘Ez Eyşe Şan ım…, (2009)’[53]. Kürt folkloruna dair çalışmaları içeren bibliyografyaya da imza atmıştır: ‘Bibliyografiay Kıtêbi Folkloriy Kurdi 1860-2004 (Bwar Nûredin)’.

Enstitü, Hesen Zîrek, Mihemed Arif Cizîrî, Elî Merdan, Kawîs Axa, Mezher Xaliqî û Eyşe Şanê,  Hesen Cizîrî ve Mihemedî Mamlê  gibi birçok Kürt müzik ustasının/dengbêjin albümünü çıkartmıştır[54]. Ayrıca, 2005 yılında dört parçadan katılımcıların olduğu ‘Kürt Müzik Festivali’ne de ev sahipliği yapmıştır[55]. (Enstitünün 2014 yılında yapılan Süleymaniye Binası)

Diyarbakır Kürt Enstitüsü (Türkiye, 2004):

Kuruluşundan önce birçok sorunla karşılaşan ‘Enstîtuya Kurdî ya Amedê/Diyarbakır Kürt Enstitüsü’, 2004 yılında Diyarbakır’da kurulmuştur. Kuruluşundan sonra da sorunlarla muhatap olmak zorunda kalan enstitü, bir dönem kapatılmış olsa, da yaşamına devam etmektedir. Enstitü yönetimi, Kürtçenin ikinci resmî dil olması ve Kürtlerin yaşadıkları yerleşim merkezlerinde, ilkokuldan üniversiteye kadar eğitimin Kürtçe yapılması gerektiğini düşünmektedir[56]. Kuruluşundan bu yana kurslar aracılığıyla ‘Kürtçe’nin öğretilmesine çaba sarf eden enstitünün hatırı sayılır bir kitleye ulaştığı da bilinmektedir.

Kürt dili, edebiyatı ve kültürünün gelişimini amaç edinen; panel, konferans, sempozyum gibi çeşitli etkinliklere de imza atan enstitü, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle 17-18 Kasım 2005 tarihinde ‘Kürt Dilinin Standartlaşması Konferansı’nı adıyla ilk konferansını gerçekleştirmiştir[57].

Hem sözlü edebiyat ürünlerinin derlenip yayınlanmasını hem de klasik edebiyat ürünlerinin tekrardan okuyucuyla buluşmasını amaç edinen enstitünün Kürtçe (Kurmancî, Zazakî) ve Türkçe yayın faaliyetleri de dikkatleri çekmektedir[58]. Sözlük, gramer ve  eğitim materyalleri yayınların merkezinde yer almaktadır. ‘Ferhenga Aboriyê (2010)’, ‘Ferhenga Kurdistan (2010)’, ‘Mesail-i Mühimme-i Kurdistan/Kürdistanın Önemli Meseleleri)’, ‘Nav Di Zimanê Kurdi De (2006)’, ‘Cînav Di Zimanê Kurdî De (2006)’, ‘Zimanê Kurdî (2009)’, ‘Rêzimana Kurmancî (2008)’ isimli eserler bunlardan birkaçıdır. Enstitü, eğitim/öğretim faaliyetlerini Kürtçe yapan özel okulların yararlanabileceği Kürtçe materyal de hazırlamıştır. Zazaca eğitim faaliyetlerinde kullanılabilecek  olan “Mûsnêr”, “Musnayox” kitapları burada anılabilir.

Enstitü, kitap yayıncılığının yanında, süreli yayınlarda da faaliyetini sürdürmektedir. Enstitü, 2004 yılından itibaren iki ayda bir çıkan W dergisinin yönetimini, 13 sayıdan itibaren (2007) üstelenmiştir. Şimdiye kadar 55 sayı çıkan (2016) ve tamamen Kürtçe olan dergide, ‘Kürt Sineması’, ‘Yeni Kürt Edebiyatı’, ‘Dengbêjlik’, ‘Kürt Dergiciliği’, ‘Mehmet Uzun’, ‘Arjen Arî’, ‘Berken Bereh’, ‘Aram Tigran’, ‘Fewzî Bilge’, ‘Silvan’, ‘Cizre’, ‘Kürt Romancılığı’, ‘Kürdoloji’ gibi birçok dosya okuyucuyla buluşmuştur.

Ekadîmyay Kurdî/The Kurdish Academy (1970, 2007):

1970 yılında, Kürt entelektüelleri tarafından Bağdat’ta ‘Korî Zanyarîy Kurd/Korî Zimanî Kurdî’ ismiyle açılan, 1997 yılında da ‘Kori Zimanî Kurdistan’ adını alan akademi, 2007 yılında isim değişikliğine giderek ‘Akademiya Kurdî’ adını kullanmaya başlamıştır[59]. Kürdistan Bölgesel Hükümeti’ne bağlı olarak, “Hewlêr’de faaliyetini sürdüren “Kürt Akademisi” daha çok Kürtçe üzerinde çalışmaktadır[60].

Akademi kuruluşundan sonra birçok Kürtçe kitaba imza atmış, Kürtçe yazmaların matbaayla buluşmasını sağlamıştır: ‘Şîrîn û Xusrew (Xanay Qubadî)’, ‘Yusuf û Zuleyxa (Hekîm Mela Selim). Akademi tarafından sadece, 2003-2013 yılları arasında  220’den fazla Kürtçe, Arapça, İngilizce kitap yayınlamıştır[61]. Süreli yayınlarda da faaliyetini sürdüren akademi, 1972 yılından itibaren Arapça-Kürtçe ‘Govari Kordi Zangoy Kurdî’ yi yayınlamıştır. Ayrıca Kürtçe, Arapça ve İngilizce yayınlanan 36 sayılık (2016) ‘Govarî Ekademiyayî Kurdî’nin yanında ilk sayısı 2013 yılında çıkan ‘Journal of Kurdish Academy’ isimli dergiyi de yayınlamıştır.

Akademi, birçok etkinliğinin yanında, 2009 ve 2011 yılında ‘Uluslararası Kürt Dili Konferansını da düzenlemiştir. Konferanslara, Ferhad Pîrbal, Fazil Omerî, Abdulwehabî Xalidî, Mueyed Tayib, İbrahim Ehmed Simoyi gibi şahıslar konuşmacı olarak katılmışlardır. Konferanslarda ‘Soranice’nin resmî dil olarak vurgulanması, bazı tartışmaları da beraberinde getirmiştir[62]. Akademinin ‘Kürdistan Ansiklopedisi’ projesi devam etmektedir. Bu çalışmaların yanında, 2014 yılında İzedîn Mustafa Resûl ile Kemal Mazhar’a Kürt diline yaptıkları hizmetlerden dolayı ödül vermiştir[63]. Dilbilimcilerden Bedirxan Sindî, katıldığı bir televizyon programında, akademiye sert eleştiriler yöneltmiş ve akademiyi ‘Tembelxane/Tembelevi’ olarak nitelendirmiştir[64]. Akademinin başkanlığını Fettah Botanî yürütmektedir.

Diyarbakır Siyasal ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü (DISA,Türkiye-2010):

DISA, ‘Başta Kürt meselesi olmak üzere, Türkiye’nin siyasal, sosyal, ekonomik ve kültürel sorunlarına yönelik derinlikli ve ayrıntılı araştırma yapan bağımsız bir düşünce kuruluşu olarak’, Dilek Kurban, Fazıl Hüsnü Erdem, Galip Ensarioğlu, Meral Danış Beştaş, Mithat Sancar, Nurcan Baysal, Sertaç Bucak, Vahap Coşkun, Şerif Derince, Sezgin  Tanrıkulu, Osman Kavela, Semahat Sevim Şar, Raif Türk, Necdet İpekyüz, Şemsa Özer ve Şahismail Bedirhanoğlu inisiyatifiyle  8 Mart 2010 tarihinde Diyarbakır’da kurulmuştur[65].

Bütün çalışmalarında; etnisite, din, dil, cinsiyet, cinsel yönelim ve diğer tüm farklılıkların barış içinde bir arada bulunmasını mümkün kılan eşitlikçi toplumsal bir yapının inşasına, demokrasinin güçlendirilmesine, özgürlüklerin geliştirilmesine, adaletin ve hukukun tesisine öncelikli olarak yer veren enstitünün; ‘Türkiye’de Eğitimde Anadilinin Kullanılması Sorunu ve Kürt Öğrencilerin Deneyimleri: Dil Sorunu (Vahap Coşkun, M. Şerif Derince,  Nesrin Uçarlar)’, ‘Aynı Evde Ayrı Diller (Handan Çağlayan)’, ‘Sözlü Çocuk Edebiyatıyla Okulöncesi Eğitime Doğru Bakur’un Sesi (Feridun Birgül,)’, ‘Hiçbir Şey Yerinde Değil (Nesrin Uçarlar, DİSA & İletişim Yayınları,)’, ‘Köy Kuruculuğu Sistemi (Şemsa Özer, Osman Aytar, Nesrin  Uçarlar)’ adlarında “Araştırma Raporları”;  ‘Anadili Temelli Çokdilli ve Çok Diyalektli Dinamik Eğitim:  Kürt Öğrencilerin Eğitiminde Kullanılabilecek Modeller I, (M. Şerif Derince)’, ‘Toplumsal Cinsiyet, Eğitim ve Anadil (M. Şerif Derince)’ gibi analiz; ve M. Şerif Derince tarafından hazırlanan “Önce Anadili”, ‘Dil Eğitim Modelleri ve Ülke Örnekleri’, ‘Dilsel ve Kültürel Farklılıklar Açısından Öğretmen Yetiştirme’, ‘Ülkelerin Dil Planlaması ve Eğitim Politikaları: Eğitimde Çokdillilik’, ‘Tekdilliği Yeniden Düşünmek ve Çokdilliğin Geleceği’, ‘Çokdilliliğe Siyaset Penceresinden Bakmak’ broşürlerinin yanında; ‘Kürt Meselesinin Çözümüne İlişkin Algılar, Aktörler ve Süreç’, ‘Anadilin Eğitimde Kullanılmasına İlişkin Önyargılar’, ‘TEPAV Anadilde Eğitim Modelleri’ adlarında sunuları da bulunmaktadır.

DISA tarafında düzenlenen “Ortadoğu Seminerleri” dizisinde ‘Suriye’de Ayaklanma: Devlet, Toplum ve Siyaset (Seda Altuğ, 4 Ocak 2012, ‘Filistin Mülteci Kampları: Ortadoğu’da Ayaklanma, Direniş ve Mültecilik (Şenay Özden, 9 Mart 2012)’, ‘İran Teokratik Rejimine Karşı Demokratik Muhalefet ve Kürt Meselesi (Abbas Vali, 11 Mayıs 2012)’, ‘Irak’ı Yani Türkiye ve Kürdistan’ı Konuşmak (Cengiz Çandar, 15 Haziran 2012)’,  ‘Ortadoğu’da Taşlar Yerinden Oynarken: Suriye, İran, Irak ve Türkiye (Cengiz Çandar & Abbas Vali, 24 Kasım 2012)başlıklı panellerle Suriye, İran, Irak ve Türkiye’deki gelişmeler değerlendirmiştir[66].

21 kitaptan oluşan ‘Seta Gulgulîskên Zarokan/Neşeli Çocukların Seti’ bulunmaktadır.

Kurdish Studies/ Kürt Çalışmaları Dergisi tarafından dünyada Kürtler hakkında araştırma yapan en önemli 17 kurum arasında gördüğü DİSA’nın 22 Şubat 2012 tarihinde Kurdi-Der’le ‘Önce Anadil’ başlıklı paneli oldukça önemlidir.

Bedirxan Entitüsü/Peymangeha Bedirxan a Zimanê Kurdî (Rojava K. Federasyonu, Suriye, 2012):

 

Bedirxan Kürt Enstitüsü, Suriye’nin Rojava denilen Kürt bölgesinde, Kürt Dili ve Edebiyatının bilimsel ve akademik düzeyde öğretilmesini sağlamak amacıyla 24/06/2012 tarihinde Derik’te açılmıştır. Kuruluşunda maddî ve manevî bir çok sorunla karşılaşan enstitü, zaman içinde bunları aşarak, Sînem Xan Berixan, Refik Salih Ahmed gibi Kürt ileri gelenlerinden ve halktan destek görmüştür. Merkezin ‘Barzani’ isimli kütüphanesinde Kürtçe, Türkçe, Arapça, İngilizce, Faransızca gibi dillerden üç binden fazla kitap bulunan enstitünün Derik’in 50 köyünde okul faaliyeti bulunmaktadır. Enstitü, 2017 yılına kadar 10 binden fazla öğrencinin Kürtçe öğrenmesini sağladığı gibi, yüzlerce öğretmenin yetişmesine de katkıda bulunmuştur[67]. Ayrıca birçok edebiyat, sanat ve kültürel içerikli panele, konferansa da imza atmıştır[68].

Kürtçe Latin alfabesiyle Kurmancî derslerinin verildiği enstitüde, 2013 yılından itibaren Arap alfabesiyle Soranice de verilmeye başlandığı gibi, Türkçe, İngilizce, Almanca kursları da düzenlenmiştir. Enstitü tarafından Bedirxan adında bir üniversitenin açılması için çalışılmaktadır[69].

Enstitü, şu alanlarda faaliyet göstermektedir:

  • Kürtçenin eğitim/öğretimi,
  • Kürt dili üzerine araştırma/geliştirme
  • Kürtçe eğitim materyali hazırlama
  • Kürt folklorik ürünleri, Kürt tarihi, Kürt şiiri üzerine bilgi toplama[70].

Enstitü, 2015 yılında Kürt şair Ehmedê Şêx Salih’i ödüllendirmiştir[71]. Hoşeng Nîzar Nûh dil bölümünden sorumludur.

İsmail Beşikçi Vakfı/Enstitüsü (Türkiye-2012)[72]:

7 Ocak 2012 tarihinde kuruluşu ilan edilen İsmail Beşikci Vakfı’nın 23 Kasım 2014 tarihinde Diyarbakır ,25 Kasım 2015 tarihinde ise Hewler şubesi açılmıştır. Vakıf; ‘Yaşamı bilim ve ifade özgürlüğü mücadelesi içinde geçmiş olan İsmail Beşikci’nin düşüncesi, hafızası ve eserleri çerçevesinde oluşturulan Vakıf; bilimsel, kültürel ve sosyal alanlarda çalışmalar yapmayı, yayınlamayı ve bu alanlardaki çalışmaları desteklemeyi amaçlanmaktadır.’

Vakıf tarafından birçok sempozyum, konferans, panel, söyleyişi etkinliği düzenlenmektedir. Vakfın iki yılda bir düzenlediği ‘Kürt Çalışmaları Konferansı’ bunların en bilinenlerindedir.  25 Mayıs 2013 tarihinde birincisi, 7-8 Haziran 2014 tarihinde ikincisi, 30 Nisan 2016 tarihinde de üçüncüsü düzenlene konferansların sunumları kitap halinde yayınlanmaktadır. Konferanslarda; Prof. Dr. Hamit Bozarslan, Yrd. Doç. Janet Klein, Yrd. Doç. Dr. Seda Altuğ, Ramazan Alan, Yrd. Doç. Dr. Engin Sustam, Dr. Naif Bezwan, Dr. Derya Bayır,  Yrd. Doç. Dr. Metin Atmaca, Yrd. Doç. Dr. Zeynep Türkyılmaz, Dr. Uğur Bahadır, Yrd. Doç. Dr. Elçin Aktoprak, Yrd. Doç. Dr. Çetin Gürer gibi önemli şahsiyetler konuşmacı olarak yer almıştır. 12 Aralık 2014 tarihinde, Henrich Böll Sitiftung  Derneği Türkiye Temsilciği, Açık Toplum Vakfı ve DİSA ile ortaklaşa ‘Savaştan Barışa, Çatışmadan Çözüme’ konferansı; 08/11/2014 tarihinde  ‘Batı Kürdistan Tarihi ve Arap Kemerleri’ paneli; 25/11/2014 tarihinde ‘1915, Diyarbakır ve Kürtler Sempozyumu’; 04/04/2015 tarihinde  ‘Kürt Medreselerinin Düşünsel Çerçevesi ve Kaynakları’ adlı bir panel gerçekleştirilen diğer etkinliklerden sadece birkaçıdır.

İsmail Beşikci Vakfı ve Kürt Tarihi Dergisi’nin ortaklaşa düzenledikleri “Kürt Tarihi Semineri”nin ilki 16 Kasım 2013 tarihinde, Tahran Üniversitesi’nden Dr. Esmail Shams’in katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Seminerde, ‘Kürt Tarihi Seminerleri :İran Arşivlerinde Kürtler ve Kürdistan’ konusu ele alınmıştır. 28/12/2013 tarihinde düzenlen seminere ise Doç. Dr. Bülent Bilmez, ‘Tarih Yazımında Dersim (1937-38)’ konusunu konuşmuştur. 25 Ocak 2013 tarihinde yapılan “Aşiret Mektebi” seminerine de Alişan Akpınar yer almıştır. Toplum ve Kuram Dergisi’yle ortaklaşa düzenlenen “Söyleşi”lerde ise ‘Açlık grevlerinden önce, açlık grevlerinden sonra; Kürt meselesi üzerine (Nazan Ütündağ)’, ‘Çok kültürlü ırkçılığı ve Roboski Katliamı (Bülent Küçük)’ konuları işlenmiştir.

Vakıf, İsmail Beşikci’nin bütün kitaplarını Türkçe veya Kürtçeye çevirip yayınlamaktadır. Ayrıca şu kitapları da Kürdolojiye armağan etmiştir: ‘Kürtlerin Tarihi-I,II (Bahoz Şavata)’, ‘Kürtlerin Silahsız Mücadelesi (Celal Temal)’, ‘Ferhenga Termên Fenî/Fen Terimleri Sözlüğü-Türkçe-Kürtçe-İngilizce (Prof. Dr. Bahattin Gümgüm)’, ‘Zarokên Bêziman (Azad Dildar)’, ‘Yazılar (Yılmaz Öztürk)’, ‘Yüz Yıllık Ah! Toplumsal Hafızanın İzinde 1915 Diyarbakır (Adnan Çelik, Namık Kemal Dinç)’, ‘1915 Dîyarbekîr ve Kürtler Sempozyumu’, ‘Aryan İnançları ve Rêya/Raa Heqîye (Selahattin Ali Arik)’, ‘Sorgu (Roşan Lezgîn)’, ‘Mehmed Mîhrî Hîlav û  Kovara Kurdistan (Seîd Veroj)’, ‘Devletin İç Düşmanı Kürtler (Ruşen Arslan)’, ‘Kürt Tarihinde Garzan ve Pencinarîler (Nezîrê Cibo, 2016)’, ‘Kimlik Tradejileri ve Derin Tabular-I- (Gênceddin Öner, 2016)’, ‘Ergani Tarihinin Saklı Sayfası Ermeniler (Müzlüm Üzülmez, 2016)’.

Vakfın bünyesinde yer alan ve İsmail Beşikci’nin 1950’lerden itibaren topladığı kaynaklara dayanan “İsmail Beşikci Araştırma Kütüphanesi”nde 11.758 kitap;  800 farklı dergi; 92 farklı gazeteden oluşmuş 3000’e yakın ciltli gazete ve az miktarda nadir eser  yer almaktadır. Kütüphanede Türkçe Kürtçe (Kurmanci/Zazakî), Türkçe, İngilizce, Farsça, Arapça, Almanca, Fransızca, Yunanca, Ermenice dillerinden birçok kategoride 20 bini aşkın eser araştırmacıların istifadesine sunulmuştur. Vakıf, kütüphanelerdeki kaynaklardan da yararlanarak, 5-10 akademisyenin istihdam edildiği ‘İsmail Beşikçi Sosyal Siyasal Bilimler Enstitüsü’nü kurmayı düşünmektedir. 2016 yılına akademisyen alım ilanı yapılmıştır.

Kürtçe (Kurmancî, Soranî) kursları düzenlenmektedir.

Danimarka Kürt Enstitüsü (Danimarka, 2012, http://www.institutakurdi.org/):

Danimarka’nın başkenti Kopenhag’da 29 Şubat 2012 tarihinde açılmıştır. Enstitü, Danimarka’daki Kürtlerin Kürtçeyi öğrenme ihtiyacından doğmuştur. Enstitü şu amaçları taşımaktadır:

  • Kürtçe üzerine akademik ve bilimsel çalışmalar yapmak,
  • Kürtçe dil kurslarını düzenlemek,
  • Kürtçe öğretim materyallerini hazırlamak,
  • Kürtçe eğitim veren öğretmenlerin yetiştirilmesini sağlamak,
  • Kürt kültürünün, tarihinin öğretilmesini sağlamak,
  • Danimarka’da yaşayan Kürtlerin Danimarka’da uyumunu kolaylaştırmak.

Enstitünün, Kürtçe kurslar için hazırlamış olduğu ‘Alfabeyea Kurdî’ isimli kitabı da bulunmaktadır. Enstitünün başkanlığını Rojan Hazım sürdürmektedir.

Middle East Research Intitute/MERİ (Ordadoğu Araştırma Enstitüsü, 2014):

MERİ, “Irak Federal Kürdistan Bölgesi’nde yaşayan tüm siyasî tarafların, vatandaşların daha rahat ve barış içinde yaşamaları yolunda sorunların tespiti ve çözüm yolları konusunda ‘Bilimsel projeler’ üretmek amacıyla” 2014 yılında kurulmuştur[73]. Başkanlığını Dilaver Alaattin sürdürdüğü merkez, kuruluşundan hemen sonra dünyanın birçok ülkesinden katılımcıların yer aldığı ‘Ekonomi Forumu’nu düzenlemiştir. Forum daha da genişleyerek 2015, 2016 yılında da  devam ettirilmiştir. Enstitü tarafından Kürtçe (Soranî), İngilizce, Arapça raporlar hazırlanmıştır. Merkezde daha çok güncel ve politik bilgiler üretilmektedir. Enstitünün internet sayfasında, güncel gelişmelere dair uzman kişiler tarafından hazırlanan makaleler, analizler  yer almaktadır.

Herhangi bir partiye, gruba ve ideolojiye bağlı olmayan enstitü; farklı kesimlerden konuşmacıların yer aldığı seminerler, konferanslar, paneller düzenlenmektedir: ‘İran ve Kürtler Semineri (Mustafa Hicri, 2016).

ZAN Sosyal Siyasal ve İktisadi Araştırmalar Enstitüsü (Türkiye-2014):

‘Sosyal bilimler çatısı altında toplanan çeşitli disiplinlere ve oluşumlara yer vermeyi amaçlayan çalışmaları yürütmek amacıyla’ kurulan ZAN, 18 Ekim 2014  tarihinde resmî gazetede yayınlanarak vakıf statüsüne kavuşmuş, İstanbul’dan sonra, 28 Şubat 2015 tarihinde Diyarbakır’da da şubesini açmıştır.

‘Türkiye akademi camiasında yeterince işlenmemiş veya yanlış bir bilinçle analiz edilmiş konu ve yaklaşımları ele alacak interaktif ve katılımcı bir eğitim alanı yaratmak, herhangi bir sebepten ötürü üniversitede barınamamış ya da istediği çalışmaları yapamamış araştırmacıların ve araştırmacı adaylarının çalışmalarına (talepleri doğrultusunda tezlerine) merkez olarak danışmanlık yapmak amacı ile seminerler düzenlemektedir.’[74]

Enstitünün 2009’dan beri devam eden ve şimdiye kadar 11 sayısı (Bahar-2016) yayınlanan “Toplum ve Kuram” dergisinde, Kürdolojinin bakir alanlarında ufuk açıcı yazılara yer verilmektedir. Dergide; Serhat Arlan, Engin Sustam, Ayhan Işık, Ahmet Hamdi Akkaya, Sibel Öz, Gülistan Yarkın, Rûken Alp, Joost Jongerden, Marlies Casier, Nic Walker, Kariane Westrheim, Adnan Çelik, Mehmet Şerif Derince, Welat Zeydanlıoğlu, Yener Koç, Ronayi Önen, Namık Kemal Dinç, Selin Pelek, Serhat Bozkurt, Mesut Serfiraz, Nazan Üstündağ, Salih Akın, Sidar Bayram, Delal Aydın, Dara Elhüseyni gibi genç kürdologların yazıları; Ragıp Duran, Büşra Ersanlı, Nesrin Uçarlar, İsmet Akça, Zeynep Gambetti, Osman Özçlik, Emine Ayna, Arsen Yarman  ve Handan Çağlayan gibi şahıslarla yapılan röportajlar yer almıştır.

Cairo Center for Kurdish Studies/Kahire Kürt Araştırmaları Merkezi (Mısır,2015)

İsimleri ve çalışmaları yukarıda anılan kurumların dışında faaliyetlerini sürdüren kurumlar da bulunmaktadır. Ayrıca Mısır’ın başkenti Kahire’de 2015 yılından beri ‘Kürt Araştırmaları’ merkezi bulunmaktadır. Merkez tarafından Kürtlere ilişkin yazılar dergilerde, gazetelerde ve kanallarda yayınlanmaktadır. Merkezin ayrıca yayın faaliyeti bulunmaktadır. Merkezin başkanı Abdulfettah ‘Elî tarafından ‘El Kurd fî Safhatü’l ‘Arabiyye’, ‘Celal Talabani’, ‘Mısırlı Bir Gazetecinin DAİŞ Devleti’ndeki Maceraları’ kitapları yazılmış ve merkez tarafından yayınlanmıştır.

 

[1] Jan Bada; “Înstûtutên Kurdî/ Kürt Enstitüleri”, Le Monde diplomatique kurdî, Sibat/Şubat-2012, ss:24.

[2] “Paris’te Bir Kürt Bilim ve Kültür Kurumu”, Kurdıstan Press (15 günlük gazete), Sayı:4, Kasım-1986, ss:8-9.

[3] Önder Demiraslan; “Kürt Aydınlanma Tarihinden Portreler: Paris Kürt Enstitüsü”, 03/03/2015 Sol Haber, http:/haber.sol.org.tr/blog/kurdewari/onder-demiraslan/kurt-aydinlanma-tarihinden-portreler-paris-kurt-enstitusu-109214, ET:21-11-2015.

[4] “Danielle MİTTERAND’dan Kürt Enstitüsü’ne Bir Milyon Frank!”, Kurdıstan Press (15 günlük gazete), Sayı:16, ss:4.

[5] Cindo Koçer; “Paris Kürt Enstitüsü ve Kürt Aydınlarının Sorumluluğu”, Kurdıstan Press (15 günlük gazete), Sayı:74, ss:18.

[6] “Serokê Enstituya  Kurd a Parîsê Kendal Nezan: ‘Gelê ku ji alî mêjî  ve belengaz çıqas fedekar û mêrxas be jî zû biz û nikare zincîrên bındestî û nezaniyê bışkêne”, Armanç, No:158/Mayıs-Haziran 1995, ss:9.

[7] Ahmet Eren; “Kürt Enstitüsü ve Bazı Sorunlar”, Kurdıstan Press (15 günlük gazete), Sayı:7/Aralık-1986,  ss:15.

[8] Abdülmecit Tuğrul; “Batı’da Kürdoloji Çalışmaları ve Kurumları”, Yüksek Lisans Tezi,  Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ali Arslan, T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, İstanbul-2010, ss:52.

[9] Rûdaw, H/S:217, ss:7.

[10] Armanc, Çileya Pêşîn 1994, ss:

[11] Kendal Nazan; “Bingehê nasnameya kurdan zimanê wan e”, Agiri, H/S:197-2013, ss:11.

[12] www.kurdistan24.net, ET:16/09/2016.

[13] İsmail Beşikçi; “Paris Kürt Enstitüsü Otuz Yaşında”, http:/www.zazaki.net/haber/Paris-kurt-enstitusu-otuz-yasinda-1663.htm ET:21-11-2015.

[14] Çetin Çeko; “Kendal Nazan: 30 yılda büyük mesafe alan Kürt diasporası çüzüme katkıda bulunabilir”, http:/t24.com.tr./haber/kendal-nezan-30-yilda-kurt-diasporasi-cok-buyuk-bir-mesafe-kat-etmiştir,245923 ET:21-11-2015.

[15] Malmîsanij; “Diyarbekirli Cemilpaşazadeler ve Kürt Milliyetçiliği”, Avesta Yayınları, 1. Baskı: İstanbul-2004, Ss:418-421.

[16] Derwêş M. Ferho; “Entituya Kurdî ya Brukselê Vebu/Brüksel Kürt Enstitüsü Açıldı!”, Berhem, S:7/1990, ss:15.

[17] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=34011, ET:20/08/2016.

[18] Enstitü tarafından 1998 yılında yayınlanan birkaç kitabın tanıtımı için: “Şeş Pırtûkên Nû Ji Enstituya Kurdî ya Brukselê”, Nûdem, S:26/1998, ss:131-133.

[19] Seyda  Berçemi; “Kürt Enstitüsü Kurulurken”, Rewşen, S:1/1992, ss:11-13.

[20] http://sendika10.org/2006/11/istanbul-kurt-enstitusu-derneklesti/, ET:13/08/2016.

[21] http://websiir.blogcu.com/istanbul-kurt-enstitusu-tuzugu-ve-programi/6704102, ET:13/08/2016.

[22] www.akşam.com.tr/yasam/dersimiz-kurtce/haber-214520, ET:17/08/2016.

[23] “İstanbul Kürt Enstitüsü Kısa Tarihi”, 1. Baskı:2002, ss:63-17.

[24] http://www.ufkumuz.com/feqi-huseyin-sagnic-dil-odulu-suleyman-cevike-veriliyor-41913h.htm, ET:08/08/2016

[25] http://www.nerinaazad.com/news/life/culture/istanbul-kurt-enstitusu-de-es-baskanlik-sistemine-gecti, ET:10/08/2016.

[26] Rûdaw, S:15/2009, ss:11.

[27] http://anfturkce.net/guncel/almanya-kurt-enstitusu-esbaskanlikla-yola-devam-ediyor, ET:20/08/2016.

[28] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=39443, ET:20/08/2016.

[29] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=25584, ET:20/08/2016.

[30] İsmail Tenya; “Bizavî Rojnamegeriya Kurdî lê Almanyayê (1963-2006)”, 1. Basım: Hewlêr-2010, ss:95-6.

[31] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=29639, ET:20/08/2016.

[32] Yekkom Bülten, S:5, Mayıs-2009, ss:10.

[33] Rudaw, H/S:34-2010, ss:11.

[34] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=23964, ET:20/08/2016.

[35] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=35813, ET:20/08/2016.

[36] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=46437, ET:20/08/2016.

[37] www.kurdmania.org. ET:16/09/2016.

[38] http://thekurdishproject.org/kurdish-nonprofits/washington-kurdish-institute/, ET:11/09/2016.

[39] Serbestî, S:1/1998, ss:77-84.

[40] BasNûçe, 15-21 Sibat 2016, S:90/2016, ss:12.

[41] https://tr.wikipedia.org/wiki/Zaza_Dil_Enstit%C3%BCs%C3%BC, ET:18/08/2016.

[42] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Kurdish_Language_Academy_in_Iran, ET:15/09/2016.

[43] www.kurdistanmedia.com%2Fkurdi%2Fdereje%2F8909&b=0&f=norefer, ET:08/08/2016.

[44] http://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120820312, ET:09/08/2016.

[45] http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nuce&id=11226, ET:09/08/2016.

[46] Rudaw, H/S:147-2012, ss:10.

[47] http://dengeazad.blogspot.com.tr/2010/09/enstituya-candi-u-huneri-ya-xani-li.htlm, ET:09/08/2016.

[48] www.kurdpa.net, ET:27/08/2016.

[49] http://www.rewanbej.com/niviskare-kurd-wecdi-hatemi-jiyana-xwe-jidest-da.html, ET:11/08/2016.

[50] Rûdaw, H/S:24-2009, ss:8.

[51] Rûdaw, H/S:81, ss:8.

[52] http://www.khi03.com/latini.aspx, ET:09/08/2016.

[53] Kitapların isimleri www.kulturname.com adresinden alınmıştır. ET:09/08/2016.

[54] http://www.pen-kurd.org/kurdi/varia/bedirxan-mukriyani-albuma-hesen-ciziri.html, ET:10/08/2016.

[55] Cemil Oğuz; “Serokê  Enstîtuya Kelepora Kurdî ya Silêmaniyê Mezher Xeliqî”, Tîroj, S:25/2007, ss:51-53.

[56] https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Diyarbakır_Kürt_Enstitüsü, ET:11/09/2016.

[57] “Hevpeyvîn li gel mamoste M. Nesîp Gültekîn Serokê Enstîtuya zimanê kurdî ya Amedê”, Pênûs, Sal/Yıl:8, H/S:20/2006, ss:43-48.

[58] https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Enstîtuya_Kurdî_ya_Amedê, ET:11/09/2016.

[59] m.haberdiyarbakır.net/akademiya-kurdi-konferansa-kurdolojiya-saz-dike-51554h/, ET:17/08/2016.

[60] https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Akademiya_Kurdî_ya_Hewlêrê, ET:17/08/2016.

[61] “The Kurdish Academy Identity, tasks and activities”, Journal of the Kurdish Academy, V/S:1-2013, ss:105.

[62] www.kulturname.com/?p=2713, ET:17/08/2016.

[63] rudaw.net/mobile/kurmanci/culture/22122014, ET:17/08/2016.

[64] www.rojava.net, ET:16/09/2016.

[65] Bilgiler, kurumun sitesinden derlenmiştir. http://www.disa.org.tr/, ET:10/08/2016.

[66] http://www.jiyanaekolojik.org/arsivler/2999, ET:10/08/2016.

[67]http://orient-news.net/ku/news_show/115317/0/Peymangeha-Bedirxan-n%C3%AE%C5%9Fana-parastina-zim%C3%AAn-e  ET:10/01/2017

[68] orient-ews.net/ku/news_show/115317/0/Peymangeha-Bedirxan-nîşana-parastina-zimên-e, ET:20/09/2016.

[69] http://orient-news.net/ku/search/bedirxan/?page=2, ET:10/01/2017.

[70] http://pdk-s.com/kurdi, ET:20/09/2016.

[71] RojavaNews, ET:20/09/2016.

[72] Bilgiler, vakfın internet sitesinden toplanmıştır, http://www.ismailbesikcivakfi.org/, ET:10/08/2016.

[73] Rudaw.net, ET:18/09/2016.

[74] Bilgiler, enstitünün sitesinden alınmıştır zanenstitü.org, ET:14/08/2016.

Bersiv bide

Ji kerema xwe re şiroveya xwe binivsîne
Ji kerema xwe re navê xwe binivsîne

*