Bölüm-1

Kürd Edebiyatı; Kurmancî, Goranî/Hewramî, Lurî (Lekî), Soranî, Kırmanckî/Zazakî lehçelerinin tümünde verilen edebi ürünleri kapsar. Takip edilebildiği kadarıyla, 10. yüzyıldan itibaren İslâmîyet, Êzîdilik ve Yarsan (Ehl-i Haqq) din/inancı etrafında, farklı nazım biçim ve türleriyle büyük bir külliyet oluşmuştur. Arap ve Fars edebiyatlarından yararlanarak kendi tarihsel birikimi üzerinde oluşturulan ‘Klasik Kürd Edebiyatı’nın temel kaynaklarından biri de ‘Mesnewî’lerdir. Kimi zaman milli ölçü olan hece, kimi zaman da aruzla oluşturulan bu aşk ve kahramanlık anlatıları, Kürdlerin kültürel kodlarını bünyelerinde muhafaza etmektedirler. Daha önce yapılmış olan araştırmalardan yararlanılarak oluşturulan bu çalışmada, görsel öğeler de kullanılmıştır.

Kurmancî Lehçesinde Yazılan Mesneviler
Mem û Zîn 1 Ehmedê Xanî (1695)
Seyf-ul Milûk û Bedî-ul Cemalê 1 Siyahpoş (1820)
Yûsiv û Zelîxa 1 Selîmê Silêman (1754)
2 Sewadî (19. Yy)
Leyla û Mecnûn

 

1 Sewadî (1748/58)
2 Melâ İsmâil-i Bûhânlû (18. yy. Xorasan)
3 Şêx Mihemed Can (1884),
4 Mela Mehmûdê Bazîdî (nesirle, 1858)
5 Hacî Ebdulfettahê Hezroyî (İstinsah:1975
6 Mela Mihemedê Hezanî (istinsah:1982)
7 Mela Ehmed Yalar (İstinsah:1992)

  1. Kurmancî Lehçesi:

Mem û Zîn:

Kürdlerin kadim destanı ‘Memê Alan’ dan esinlenilerek yazılan mesnevi, büyük ilgiden dolayı, 1900 öncesinde hem Kürdçe’nin Goranî lehçesine hem de Türkçe, Süryanice, Arapça ve Ermeniceye çevrilmiştir.

Mem û Zîn:

Ahmedê Xanî’nin 1695 yılında yazdığı ve 2656 beyitten oluşan mesnevisi, Kürd edebiyatında ilk ‘aşk’ mesnevisi olup, hem kendinden sonra gelen şairlerce örnek alınmış, hem de diğer dillere çevrilmiştir.

Ehmedê Xanî’nin 1282/1864-5 tarihinde istinsah edilen ‘Mem û Zîn’ mesnevisi (Staatsbibliothek Kütüphanesi Ms. or. oct. 1085)

Yûsiv û Zelîxa:

Selîmê Silêman (1754) ve Sewadî (19. Yy) tarafından yazılmıştır. Mela Mehmûdê Bazîdî (19.Yy) tarafından da nesir şeklinde telif edilmiştir.

Yûsiv û Zelîxa-I:

Selîmê Silêman’ın 1168/1754 yılında yazığı mesnevi, 7212 beyitten oluşmaktadır. Rudenko’ya göre her ne kadar bu mesneviden önce aynı adla Farsça, Türkçe, Arapça eserler yazılmış olsa da, Silêman’ın eseri, temelini Kürd halkının yaşantısından almaktadır.

Selimê Silêman’ın 1247/1831-2 tarihinde istinsah edilen ‘Yûsiv û Zelîxa’ mesnevisi (Staatsbibliothek Kütüphanesi, Ms. or. oct. 1204)

Ayhan Geveri, eserin 10 yazma nüshasından hareketle kitabı yayınlamıştır: ‘Yûsif û Zuleyxa-Selîmiyê Hîzanî (Nûbihar Yy, İstanbul, 2013)’. Tahsîn Îbrahîm Doskî’nin de bir çalışması bulunmaktadır: ‘Yûsif û Zuleyxa-Vehandina Selîmê Hîzanî (Spîrêz Yy, Duhok, 2004)’.

Hindî ku kesên xewas û me’rûf

Dewletperwer û mirov û me’lûf 

Kurdên bi zemînê xwe seza bûn

Sahin hüner û pehlîwan bûn 

Hindik dê hebûn bi fikr û xwendin

Zêde di cîhan de ew bi der in 

Gava li kurên xwe yên hunermedn

Mêze dikirin ku nîn e ferzend

Ser pozê çiyan wekî pilingan

Serpoş û bilind in ew di cengan

Lê çibkim diçim di rêka vajî

Her şaşî dibazin nabe sazî

Her dem bi temerûd û şiqaq in

Bê ol in bi hev rab ê tifaq in 

Derman qe tunîne bo vê janê

Tedbîrê bikin div î zemanî 

Daxwaza me tûbe hêvîgahî

Tedbîrê biki bi lutfugahî

Asar û edeb ji bona kurdan

Agahî bikî ku bên bi yek dan 

Dawî hate merdek qasidê wan

Pur jîr û edîb û qasidê wan

Yûsif û Zelîxa-II:

Sewadî, Selimê Sêliman’ın aynı adla olan mesnevisini, kullanılan Arapça ve Farsça kelimelerin yerine Kürdçelerini ekleyerek, yeniden yazmıştır. Eser ilk defa Rudenko tarafından 1963 yılında Rusça’ya çevrilerek yayınlanmıştır.

Emma bi sedat û bi envan

Behsê me dikin ji pîrê Ken’an

Xûna xwe ji bo meran beyan ke

Tu bibêje ji mi ra li min ‘eyan ke

Ye’qûb wî hebû qîzekî pak

Wextê ji bav bihîst ev dak

Beyt bi me re çiya û deştan

Teşbîhê teyrekî bihiştan 

Leyla û Mecnûn:

Sewadî (1748/58), Melâ İsmâil-i Bûhânlû (18. yy. Xorasan), Şêx Mihemed Can (1884), Mela Mehmûdê Bazîdî (nesirle, 1858), Hacî Ebdulfettahê Hezroyî (kopya:1975), Mela Mihemedê Hezanî (istinsah:1982) ve Mela Ehmed Yalar (İstinsah:1992) tarafından yazılmıştır.

Leyla û Mecnûn-I:

1161/1748 veya 1172/1758 yılında, Bitlis mirlerinden Emînê Yûsif ve oğlu Ebdullah Xan’a ithafen Sewadî tarafından yazılan 771 beyitlik mesnevi, aruzun “Mef’ûlu/Mefa’iln Fe’ûlun” kalıbıyla oluşturulmuştur. A. Jaba, mesnevinin Nîzamî ve Dehlewî’n’den; Rudenko ise Çağatay Türkçesi şairlerinden Nevai’den çevrildiğini söylemiştir.

Eser ilk defa M. Rudenko tarafından 165 yılında Rusçaya çevrilip yayınlanmıştır. 1999 yılında ise M. Reşit Irgat ve Selman Dilovan; Hacî Feyrûz nüshasından hareketle eseri latinize ederek basmışlardır (Nûbihar Yy, İstanbul). Tehsîn İbrahîm Doskî, kendisinden önce yapılmış olan araştırmalarla beraber, 1400/1979 yılında orijinalinden kopyalanan bir nüshadan da yararlanarak eseri yayınlamıştır (Spîrêz Yy, Duhok, 2004).

Fihriste kitabe navê Me‘bûd

Qeyyûm û Qedîm û Heyy û Mewcûd

 

Bê şubh û misal û ‘Edl û Xaliq

Sazindeê mumkînat û faliq

Bê ewwal û axir û ‘Ezîm î

Wehhab û Kerîm î û Rehîm î (…)

Leyla û Mecnûn-II:

Şêx Muhamedê Can’ın 1884 yılında yazdığı eser 1935 beyitten oluşmaktadır. Zeynelabidin Amîdî tarafından 1990 yılında, Zeynalabidîn Zinar tarafından da latinize edilerek 1992 yılında yayınlanmıştır.

Leyla û Mecnûn-III

Mela Muhammed Hîzanî’nin kaleme aldığı mesnevi, Zeynelabidin Amîdî tarafından 1982 yılında diğer eserleriyle beraber yayınlanmıştır.

Zeynelabidin Amîdî’nin İstinsah Ettiği Nüsha

Leyla û Mecnûn-IV:

Hacî Ebdulfettahê Hezroyî (1892-1975) tarafından aruzun “Mefa’îlun/Mefa’îlun/Fe’ûlun” kalıbıyla yazılan mesnevi, Zeynalabidin Amîdî tarafından 2004 yılında Diyarbakır’da yayınlanan ‘Dîwan’ı içerisinde yer almaktadır.

Leyla û Mecnûn-V:

Diyarbakır’ın Mermer köyünden Mela Ehmed Yalar’ın yazdığı  mesnevinin üzerinde Arapça olarak ‘Menzumetun fî qîssetîn Leya we Mecnûn’ kaydı bulunmaktadır. Zeynalabidin Amîdî tarafından 1414/1992 yılında istinsah edilen mesnevide 456 beyitten oluşmaktadır.

Ev reng e dibêye katibê zar

Me‘fuwwî bikî minê gunehkar

Mexzulî nekî di roja meşhur

Mehfuz wî bike di roja rencur

 

Ya Reb vî Ehmedê cîgerxun

‘Aşiq wî bike mîsalê Mecnun

 

Mehfuz bike ewî ji weylê

Sadiq wî bike mîsalê Leylê 

Ya Reb tu vî ‘ebdê gunehkar

Meãun bikî ji cehennem û nar 

Laîq ew e her dema bikim ah

Temmet geriya bi îznê Ellah

Seyf-ul Milûk û Bedî-ul Cemalê:

1280/1820 tarihinde kaleme alınan mesnevi, kimi nüsha farklılıklarıyla beraber 37 bölüm, 2.883 beyit olup aruzun “Mefa’îlun/Mefa’îlun/Fe’ûlun” kalıbıyla hazırlanmıştır. Eserde ayrıca gazel, dörtlük ve muhammesler de bulunmaktadır.

Eser ilk defa Celîlê Celîl tarafından, dört nüshadan (A:178 s. B:195 s. C:196 s. D:120, British Museum, Ms. or.8208, 1289/1872) hareketle hazırlanıp yayınlanmıştır: ‘Seyfulmuluk (Wiana, 2000). Ayrıca Bedirxan Amedî tarafından  2006 yılında ‘Seyfulmulûk û Melke Hatûn’, 2011 yılında da ‘Seyf-ul Milûk û Bedî-ul Cemal (Nûbihar Yy, İstanbul)’ adlarıyla basılmıştır.

Bismillahî, errehmanî, errehîm

Webîhî neste’înû webîhîl tewfîq

Li ser lewhê qelem gerya ji heqda

Tilû’i fecre uşaqê şefeq da

Ji bêhna g’unçeê bag’ê meya saf

Mu’etter bû gülistan Qafê ta Qaf

Me lew hatin bi nezmê în hikayet

Ji neqlê rawîyan min kir riwayet

Der eyamê Sulêymanê peyember

Di Misrêda hebû şahek muzaffer

Ji e’dl û dadê wî alem bi rahet

Nebû qet kes bi zehre wî qebahet

Pez û gur ew bi hevra çûn çaragah

Nebû zehre guran ez heybete şah

Bi çengalê serê sinan zehrab

Pezê bêçare rake ez sere xwab

Tealellah ji wî hukim û e’dalê

Ji wî cah û celal û îqbalê

 

Hudê dabû ji bo Asim bi rehmet

Xudêtirsî-yû text û tac û dewlet

Xisûsan medhê wî pêşî Sulêyman

Digo teyr û wuhuş û cin û însan

Di a’lemda gera bû nam û namus

Bi qencî lêdida amazeê kûs (…)

Not: Yazının ikinci bölümünde ‘Goranî’ lehçesinde, üçüncü bölümünde ise ‘Soranî’ lehçesinde yazılmış olan mesnevilere yer verilecektir.

Bersiv bide

Ji kerema xwe re şiroveya xwe binivsîne
Ji kerema xwe re navê xwe binivsîne

*